NOMBRE: CARLOS DANIEL CONDORI RAMOS
YATICHIRI: LIC. GONZALO MAMANI
AÑO DE FORMACIÓN: PRIMERO
ESPECIALIDAD: EDUCACIÓN PRIMARIA COMUNITARIA VOCACIONAL
ADIVINANZAS
1.- Kunas… Kunas walja waraq waranq mar sayir janq´u p´iqin achachilaxa?
Que es… que es el anciano de cabeza blaca que esta de pue durante miles y miles de años?
KHUNU = LA MONTAÑA
2.- ¿Kunas… kunas urux ajan unach´ayiri arumast imantasir jilir tataja?
¿Quiéne es… quien es el señor mayor que en el dia muestra su cara y en la noche se esconde?
WILLA, LUPI = EL SOL
CANCIONES
UKHAMANPï MUNATAJA
Autor: Grupo Kjarkas
Jupax qulilajapuninwa.
Jupax chuymajankapuninwa.
Janipuniw jutxaniti.
Ukhamapï munataja. (mayampi)
------o-------
Llakitakipuniw uñjasta.
Jachañakiw munasitu.
Jichhaway sarawayxiwa.
Tatitu jak’aru sarxi.
Janipuniw jutxaniti.
Ukhamapï munataja. (mayampi)
KULLAKITA - HERMANA
Autor: Awatiñas
Jilatanak, kullakitanak.
Mapita sartasiñani
masuma jach'a urutaki...
Kullakitanaka jilatanak,
tajpachan sartasiñani.
Kullakitanaka jilatanak,
tajpachan sartasiñani.
Janarunakasat armasimti,
jiwas aymar markasata.
Janarunakasat armasimti,
jiwas aymar markasata.
Mapita sartasiñani
masuma jach'a urutaki...
Kullakitanaka jilatanak,
tajpachan sartasiñani.
Kullakitanaka jilatanak,
tajpachan sartasiñani.
Janarunakasat armasimti,
jiwas aymar markasata.
Janarunakasat armasimti,
jiwas aymar markasata.
Mapita sartasiñani
masuma jach'a urutaki...
CUENTOS
EL JOVEN Y EL SAPO
Mä wayna tawaqup utar jaytasin uywa awatiri saratayna. Ukat mamapa utar puritayna, ukham jamp’at
uñjasa lawamp jawq’asa anqaru jaqsutayna
Jayp’u wayna utar purisin María q’ala usuchjata uñjatayna, mamamaw ukham luritu sataynawa.
Wayna mamapar tuqxatayna, kuns ukham warmija luraraqista, sasina, mamapa siwa, nayax mä
jamp’atuk utat jaqstxa.
Cuentan que un día un joven aymara dejó a su novia María, en su casa, mientras él salió a realizar
sus labores de pastoreo.
La madre del joven entró a su casa y vio un sapo al que golpeó hasta sacarlo del lugar.
En la tarde, cuando el joven regresó vio a María herida, ella le contó que su madre la maltrató.
El joven enfrentó a su madre alterado por lo ocurrido, pero ella explicó que sólo vio un sapo y no una
joven.
UTHURUNKUN TARIPAYATA
EL TIGRE AJUSTICIADO
Autor: Jorge Luis Coaquira 2014
Nayra pachanakanx ma uthurunkuw khaysa junt´u uraq tuqin mik´ay manqhar warkuntasitayna.
Ukjamakipaxa, ma qaqiluruw wayst´itaya, amp suma, janiw manq´antkamati sasin achikt´asitana.
Qaqilux iyas sasaw khuyapt´ayatayna, ukampirus uthurunkux niya qhisphitaxasinx antisakiw qaqilur
manq´antañatak t´iskxatarikitaña. Uthurunkump qaqilumpix wali pixtthapisiñar purisax ma tiwulampiw
jucha t´axayasipxatayna.
En los tiempos remotos, en aquellas tierras cálidas, había un tigre que se habia caido en un
barranco. Entre tanto, pidio auxilio a un caballo para que la salvara con la condición de no comer al
caballo. El caballo aceptó la propuesta y la salvó. Sin embargo, el tigre una vez siendo libre, se
olvidó de su promesa y la siguió persiguiendo al caballo. Entonces, ambos teniendo el pleito se
fueron ante un zorro para encontrar justicia.
POEMAS
Janchijatsti q’alanchsustwa
thuqhuña thuqhuñak munta
lakajax yatirita katuqi
Aymar Khichwa arunaka…
thuqhuña thuqhuñak munta
llaki apaqata
thuqhuña thuqhuñak munta
willka kutimpi
pinkillunakan arupampi
Pachamamax mistsuniwa
phunchhawinakasan thuqhuñataki
—jachañajasti warari—
panini panini paninipuni.
CASTELLANO
Me he desnudado de mi cuerpo
quiero danzar y danzar
mi boca recibe del yatiri
voces Aymaras, Quechuas…
quiero danzar y danzar
fuera de la tristeza
quiero danzar y danzar
con el retorno del sol
con la voz de los pinkillus
sale la Pachamama
a danzar nuestra fiesta
—mi llanto grita—
los dos, los dos, los dos siempre.
Jiwatanakapaxa
amtañanak jachayapxi
pirqanak jaljapxi
arust’añanak phiskhurapxi
sarapxi ukapachparaki jutapxi.
Jiwatanakasaxa
amukiw qamapxi.
CASTELLANO
Sus muertos
hacen llorar recuerdos
dividen muros
borran acuerdos
van y vienen.
Nuestros muertos
viven en silencio.
TRABALENGUAS
1.- Ch´ara ch´ankha
Chhancan
Ch´ant´atajan
Una lana negra se
habia enredado en
un arbusto..
2. Pataxjala xaru
Jaljatwa jalijatasin
Jalaxa jalata
Comiendo llegue al
Riachuelo de la loma
Al llegar desvié el
Curso del agua.