0% encontró este documento útil (0 votos)
685 vistas20 páginas

Águila en Quechua: Traducción y Uso

Este documento presenta una lista de partículas en quechua divididas en diferentes categorías como coordinativas, adverbiales, de sugerencia, negativas, temporales y conectivas. Explica brevemente el uso y significado de cada partícula y provee ejemplos cortos de su aplicación en oraciones.
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
0% encontró este documento útil (0 votos)
685 vistas20 páginas

Águila en Quechua: Traducción y Uso

Este documento presenta una lista de partículas en quechua divididas en diferentes categorías como coordinativas, adverbiales, de sugerencia, negativas, temporales y conectivas. Explica brevemente el uso y significado de cada partícula y provee ejemplos cortos de su aplicación en oraciones.
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

Quechua

Básico IV
Yachaqaqpa p’anqan

Virgilio Agustín García García


A Básico IV Unidad I 2

PALABRAS PARTÍCULAS

Son un grupo de palabras de aplicación y significación variada, que no son ni

sustantivos, ni verbos, ni adverbios, pueden llevar sufijos nominales y solo reciben algunos

sufijos independientes.

Forman un grupo menor de palabras que llevan sufijos nominales, y solo admiten

algunos sufijos nominales, algunas son formas derivadas, basándose en pronombres

demostrativos o por adicción de algunos sufijos.

COORDINATIVAS

Coordinan dos a mas miembros de una frase nominal

Conjuntivas

Ima ‘y’

Rimanakuy

María: Imaynalla kachkanki, turay?

Juan: Allinmi, panay. Qamrí, imaynalla kakuchkanki?

María: Allinllapuni, imatataq rantichkanki?

Juan. T’antata, papata, ch’uñuta ima rantichkani.

María: Tupananchikkama, turachay.

Juan: Tupananchikkama. panachay María.

Alternativa

Icha ‘o’, ‘u’ Ni ‘tampoco’ Utaq ‘o’

Rimanakuy

Juan: Munasqa wawqiy, ch’uñuta rantinkiñachu?

Raúl: Manaraq rantinichu, qamrí?

Juan: Ni rantiniraqchu

Raúl: Imanasuntaq?, Utaq ripusunchu? Icha kanmanraqchu?

Virgilio García
A Básico IV Unidad I 3

Juan: Ripusunchik, wawqichay Raúl.

ADVERBIALES

Participan como adverbios en la oración.

Afirmativas

Arí ´si’ Ña ‘ya está’

Chiqa ‘verdad’ Ahinapuni ‘así siempre’

Rimanakuy

Raul: Masiy! Hatun yachay wasita paqarin rinkichu?

Juan: Arí, risaq. Chay yachachiqqa millay.

Raul: Ahinapuni, ichaqa allinta yachachisunki.

Juan: chiqa. Tupananchikkama. Unumanta


ch’akichkawan
Aprobatoria, Aceptación u Ordenes

Maski ‘aunque sea’

Riki ‘por supuesto/verdad’

An/ ansi ‘entiendo’

Rimanakuy

Raúl: imallataq ñuqapaq kachkan?

Tania: Unullata t’impuchichkani.

Raul: An, maski chayllatapas quriway, unu ch’akiyniypaq,

De sugerencia, gestos de consulta o cortesía

Ama hina kaychu ‘por favor’ Ichapas ‘ojalá, espero’

Añay/sulpay ‘gracias’ Pampachaway ‘disculpa’

Rimanakuy

Richard: Pampachaway, panachay! ama hina kaychu, mikhunaykita quriway.

Tania: Ama llakikuychu. Kay qampaq. Ichapas mikhuwaq.

Virgilio García
A Básico IV Unidad I 4

Richard: añay! anchatam yusparakuyki, panachay.

Negativas

Mana ‘no’ Ama ‘no’

Manaraq ‘todavía’ Manachuna ‘parece que no’

Manachu ‘o no’ Mamayá ‘no pues’

Yanqha ‘en vano’ Ama niychu ‘no digas’

Hinataq mana ‘cuidado que no’ Manam ‘no’

Sut’icha ‘claro será’

Ruranapaq

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Temporales

Yaqaña ‘pronto’ Utqhaylla ‘rapido’

Chayraq ‘recien’ Askamalla ‘muy rapido’

Asllatawan ‘dentro de poco’ Ñataq ñataq ‘una y otra vez’

Chaymantaña ‘despues, ýa mas tarde’

Virgilio García
A Básico IV Unidad I 5

Ruranapaq

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Otras

Qunqaymanta ‘de repente’ Hukllamanta ‘de un de repente’

Ruranapaq

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

CONECTIVAS

Sirven de nexo entre clausulas u oración.

Subordinación

Ligan oraciones subordinadas.

Chaymi ‘por eso, si’ Chaysi ‘asi dice, de esa manera’

Chaychá ‘será por eso’ Chaytaq ‘eso es’

Chaypas ‘eso tambien’ Chayqa ‘eso’

Sichus ‘si’

Ruranapaq

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Virgilio García
A Básico IV Unidad I 6

Secuenciales

Enlazan oraciones complementarias

Chaynaqa ‘entonces, en ese caso’

Nispaqa ‘diciendo’

Chaymantapas ‘además de’

Chaymantaqa ‘y después, entonces, luego’

Chaymantataq ‘así también, seguidamente’

Chayma ‘mientras tanto, hasta ahí’

Hinaspa ‘y así, entonces, de esa manera, después’

Ichaqa ‘pero, en cambio’

Chaywanpas ‘con eso también’

Kaywanpas ‘con este también’

Chaqaywanpas ‘con aquello también’

Ruranapaq

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

INTERACTIVAS

Expresan diversos sentimientos o acciones emocionales del hablante ante ciertas

situaciones se confronta.

Achalaw ‘caramba’ Achachay ‘qué miedo’

alalaw ‘que frio’ Añallaw/ añañaw ‘que rico, que bonito’

Virgilio García
A Básico IV Unidad I 7

Atataw ‘que asco’ Akakaw ‘que calor’

Ananaw ‘qué dolor’ Yaw ‘oye’

Ruranapaq

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

EXPRESIONES DE CORTESÍA

Napaykullayki/rimaykullayki ‘te saludo’

Imamanta/imataq chayllamantapas ‘de nada’

Allinllayá ‘bien nomas pues’

Ruranapaq

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Vocabulario

Llaqtanchikpa kawsayninkuna:

Llaqta, ……………………………………..

llaqtakamayuq, ……………………………………..

yanapaqkuna, ……………………………………..

qillqakamayuq, ……………………………………..

llaqtap wasin/llaqta kamachina wasi ……………………………………..

Puno suyukamayuq, ……………………………………..

Virgilio García
A Básico IV Unidad I 8

kamaqninchikman iñina wasi, ……………………………………..

huchakuna chaninchana wasi, ……………………………………..

qullqi waqaychana wasi ……………………………………..

puno suyu kamachina wasi ……………………………………..

llaqta qhawaq ……………………………………..

qullqi kamayuq ……………………………………..

qullqi hap’iqkuna ……………………………………..

llaqta qhawaqpa wasin ……………………………………..

runakuna hampina wasi ……………………………………..

yachaywasikuna ……………………………………..

qaynana pata/pampa ……………………………………..

llaqtap q’uchurikunan wasi ……………………………………..

qhatuna wasi ……………………………………..

hatun pukllana kancha ……………………………………..

aya p’ampana kancha ……………………………………..

runakunap tuyunan p’uytu ……………………………………..

qurpachana wasi/samana wasi ……………………………………..

mikhuy qhatuna wasi ……………………………………..

hampi qhatuna wasi ……………………………………..

yachay kamayuqkuna ……………………………………..

llaqta k’ikllukuna ……………………………………..

hatun k’ikllu ……………………………………..

huch’uy k’ikllu ……………………………………..

ñañu k’ikllu ……………………………………..

pawkar kancha ……………………………………..

huch’uy sach’a ……………………………………..

t’ikakuna ……………………………………..

imaymana qurakuna ……………………………………..

Virgilio García
A Básico IV Unidad II 9

ESTRUCTURA DE LA FRASE

Una frase es un conjunto de palabras constituida por un núcleo con o sin modificadores

inferior a la oración, con función y significados propios, que forma un sentido completo.

Modificador/es + Núcleo = Frase


Núcleo = Frase

 Existen dos tipos de frases:

Frase Nominal (FN) Frase Verbal (FV)

Donde los núcleos son, respectivamente, un nombre (sustantivo) y un verbo.

1. Frase Verbal

Se caracteriza por llevar un núcleo verbal que es un verbo, con o sin modificadores,

quiere decir que al menos por un verbo que puede o ir seguido por otra palabra, el verbo

puede articularse o relacionarse con otras palabras. Ejemplo: Utqhayta purini ‘camino rápido’

ADVERBIO

Es la palabra que determina o modifica al verbo, adjetivo o a otro adverbio.

Adverbio de modo:

Hina ‘así es’ Usqhay/utqay ‘rápido’

Yaqa ‘casi’ Ñak’ay ‘apenas’

Qunqay ‘de repente’ Yanqa ‘por gusto/embano’

P’inqa ‘vergüenza’ Aphan ‘rápido/apurado’

Ruranapaq.

Hina ‘así es’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Virgilio García
A Básico IV Unidad II 10

Yaqa ‘casi’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Usqhay/utqay ‘rápido’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Ñak’ay ‘apenas’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Qunqay ‘de repente’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Yanqa ‘por gusto/embano’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

P’inqa ‘vergüenza’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Aphan ‘rápido/apurado’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Adverbio de tiempo

Kunan ‘ahora’ Ñawpaq ‘antes’

Tuta ‘noche’ Tutamanta ‘en la mañana’

Paqarin ‘mañana’ Qhipa ‘despues’

Virgilio García
A Básico IV Unidad II 11

Ch’isi ‘tarde’ Mit’a ‘semana’

Wata ‘año’ Wiñay ‘eterno’

Qaynimpa ‘entes de ayer’ Minchha ‘pasado mañana’

Yaqaña ‘pronto’ killa ‘mes’

Puquy ‘época de lluvia’ chirawa ‘época de sequía’

Ruranapaq

Kunan ‘ahora’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Tuta ‘noche’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Paqarin ‘mañana’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Ch’isi ‘tarde’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Wata ‘año’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Qaynimpa ‘entes de ayer’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Virgilio García
A Básico IV Unidad II 12

Yaqaña ‘pronto’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Ñawpaq ‘antes’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Tutamanta ‘en la mañana’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Qhipa ‘despues’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Mit’a ‘semana’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Wiñay ‘eterno’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Minchha ‘pasado mañana’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Killa ‘mes’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Virgilio García
A Básico IV Unidad II 13

Puquy ‘época de lluvia’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Chirawa ‘época de sequía’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Adverbio de cantidad

Achkha ‘mucho’ Astawan ‘algo más’

Hunt’a ‘poco’ Ancha ‘bastante’

Sinchi ‘demaciado’ Wakin ‘algunos’

Pisi ‘poco’ Hayk’a ‘cuanto’

Ruranapaq.

Achkha ‘mucho’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Hunt’a ‘poco’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Sinchi ‘demaciado’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Pisi ‘poco’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Virgilio García
A Básico IV Unidad II 14

Astawan ‘algo más’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Ancha ‘bastante’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Wakin ‘algunos’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Hayk’a ‘cuanto’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Adverbio de lugar

Qaylla/sispa ‘cerca’ Karu ‘lejos’

Hawa: ‘afuera’ Ukhu ‘adentro’

Uray ‘abajo’ Pata ‘cima’

Wichay ‘arriba’ Chawpi ‘medio’

Kinray ‘costado/lateral’ Qhata ‘ladera’

Kaypi ‘aquí’ Chaypi ‘ahí’

Chaqaypi ‘allí’

Ruranapaq.

Qaylla/sispa ‘cerca’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Virgilio García
A Básico IV Unidad II 15

Karu ‘lejos’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Hawa: ‘afuera’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Ukhu ‘adentro’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Uray ‘abajo’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Pata ‘cima’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Wichay ‘arriba’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Chawpi ‘medio’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Kinray ‘costado/lateral’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Virgilio García
A Básico IV Unidad II 16

Qhata ‘ladera’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Kaypi ‘aquí’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Chaypi ‘ahí’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Chaqaypi ‘allí’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Adverbio de orden

Ñawpaqin ‘su delante’ Qhipakaq ‘el de atrás’

Ñawpaqkaq ‘el primero’ Qatiqati ‘en fila’

Ruranapaq.

Ñawpaqin ‘su delante’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Ñawpaqkaq ‘el primero’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Qhipakaq ‘el de atrás’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Virgilio García
A Básico IV Unidad II 17

Qatiqati ‘en fila’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Adverbio de afirmación

Chiqaq ‘verdad’ Ahina kachun ‘así sea’

Arí ‘si, así es’ Ahina ari ‘así es pues’

Hinapunim ‘efectivamente’

Ruranapaq.

Chiqaq ‘verdad’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Arí ‘si, así es’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Hinapunim ‘efectivamente’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Ahina kachun ‘así sea’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Ahina ari ‘así es pues’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Adverbio de negación

Manaraq ‘aun no / todavía no’ Mana ‘no’

Virgilio García
A Básico IV Unidad II 18

Manapas ‘quizá no’ Manapuni ‘de ninguna manera’

Ruranapaq.

Manaraq ‘aun no / todavía no’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Manapas ‘quizá no’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Mana ‘no’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Manapuni ‘de ninguna manera’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Adverbio de prohibición

Ama ‘no’ Amaraq ‘todavía no debe’

Amam ‘no te atrevas’ Amapuni ‘definitivamente no debe’

Ruranapaq.

Ama ‘no’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Amam ‘no te atrevas’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Virgilio García
A Básico IV Unidad II 19

Amaraq ‘todavía no debe’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Amapuni ‘definitivamente no debe’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Adverbio de duda

Hinachá ‘posiblemente’ Ichapas ‘tal vez’

Yaqachus ‘parece que sí’ Imaynachá ‘como será’

Icha ‘quizá’ Yaqapaschá ‘puede ser’

Ruranapaq.

Hinachá ‘posiblemente’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Yaqachus ‘parece que sí’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Icha ‘quizá’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Ichapas ‘tal vez’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Imaynachá ‘como será’

........................................................... ...........................................................

Virgilio García
A Básico IV Unidad II 20

........................................................... ...........................................................

Yaqapaschá ‘puede ser’

........................................................... ...........................................................

........................................................... ...........................................................

Ruranapaq

Hinantin ayllup, llaqtap rikch’ayninmanta, ruraykunamanta qillqa wakichiy.

………………………………………………………………………………………….............

………………………………………………………………………………………….............

………………………………………………………………………………………….............

………………………………………………………………………………………….............

………………………………………………………………………………………….............

………………………………………………………………………………………….............

………………………………………………………………………………………….............

………………………………………………………………………………………….............

………………………………………………………………………………………….............

………………………………………………………………………………………….............

………………………………………………………………………………………….............

………………………………………………………………………………………….............

………………………………………………………………………………………….............

………………………………………………………………………………………….............

Virgilio García

También podría gustarte