Quechua
Básico IV
Yachaqaqpa p’anqan
Virgilio Agustín García García
A Básico IV Unidad I 2
PALABRAS PARTÍCULAS
Son un grupo de palabras de aplicación y significación variada, que no son ni
sustantivos, ni verbos, ni adverbios, pueden llevar sufijos nominales y solo reciben algunos
sufijos independientes.
Forman un grupo menor de palabras que llevan sufijos nominales, y solo admiten
algunos sufijos nominales, algunas son formas derivadas, basándose en pronombres
demostrativos o por adicción de algunos sufijos.
COORDINATIVAS
Coordinan dos a mas miembros de una frase nominal
Conjuntivas
Ima ‘y’
Rimanakuy
María: Imaynalla kachkanki, turay?
Juan: Allinmi, panay. Qamrí, imaynalla kakuchkanki?
María: Allinllapuni, imatataq rantichkanki?
Juan. T’antata, papata, ch’uñuta ima rantichkani.
María: Tupananchikkama, turachay.
Juan: Tupananchikkama. panachay María.
Alternativa
Icha ‘o’, ‘u’ Ni ‘tampoco’ Utaq ‘o’
Rimanakuy
Juan: Munasqa wawqiy, ch’uñuta rantinkiñachu?
Raúl: Manaraq rantinichu, qamrí?
Juan: Ni rantiniraqchu
Raúl: Imanasuntaq?, Utaq ripusunchu? Icha kanmanraqchu?
Virgilio García
A Básico IV Unidad I 3
Juan: Ripusunchik, wawqichay Raúl.
ADVERBIALES
Participan como adverbios en la oración.
Afirmativas
Arí ´si’ Ña ‘ya está’
Chiqa ‘verdad’ Ahinapuni ‘así siempre’
Rimanakuy
Raul: Masiy! Hatun yachay wasita paqarin rinkichu?
Juan: Arí, risaq. Chay yachachiqqa millay.
Raul: Ahinapuni, ichaqa allinta yachachisunki.
Juan: chiqa. Tupananchikkama. Unumanta
ch’akichkawan
Aprobatoria, Aceptación u Ordenes
Maski ‘aunque sea’
Riki ‘por supuesto/verdad’
An/ ansi ‘entiendo’
Rimanakuy
Raúl: imallataq ñuqapaq kachkan?
Tania: Unullata t’impuchichkani.
Raul: An, maski chayllatapas quriway, unu ch’akiyniypaq,
De sugerencia, gestos de consulta o cortesía
Ama hina kaychu ‘por favor’ Ichapas ‘ojalá, espero’
Añay/sulpay ‘gracias’ Pampachaway ‘disculpa’
Rimanakuy
Richard: Pampachaway, panachay! ama hina kaychu, mikhunaykita quriway.
Tania: Ama llakikuychu. Kay qampaq. Ichapas mikhuwaq.
Virgilio García
A Básico IV Unidad I 4
Richard: añay! anchatam yusparakuyki, panachay.
Negativas
Mana ‘no’ Ama ‘no’
Manaraq ‘todavía’ Manachuna ‘parece que no’
Manachu ‘o no’ Mamayá ‘no pues’
Yanqha ‘en vano’ Ama niychu ‘no digas’
Hinataq mana ‘cuidado que no’ Manam ‘no’
Sut’icha ‘claro será’
Ruranapaq
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Temporales
Yaqaña ‘pronto’ Utqhaylla ‘rapido’
Chayraq ‘recien’ Askamalla ‘muy rapido’
Asllatawan ‘dentro de poco’ Ñataq ñataq ‘una y otra vez’
Chaymantaña ‘despues, ýa mas tarde’
Virgilio García
A Básico IV Unidad I 5
Ruranapaq
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Otras
Qunqaymanta ‘de repente’ Hukllamanta ‘de un de repente’
Ruranapaq
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
CONECTIVAS
Sirven de nexo entre clausulas u oración.
Subordinación
Ligan oraciones subordinadas.
Chaymi ‘por eso, si’ Chaysi ‘asi dice, de esa manera’
Chaychá ‘será por eso’ Chaytaq ‘eso es’
Chaypas ‘eso tambien’ Chayqa ‘eso’
Sichus ‘si’
Ruranapaq
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Virgilio García
A Básico IV Unidad I 6
Secuenciales
Enlazan oraciones complementarias
Chaynaqa ‘entonces, en ese caso’
Nispaqa ‘diciendo’
Chaymantapas ‘además de’
Chaymantaqa ‘y después, entonces, luego’
Chaymantataq ‘así también, seguidamente’
Chayma ‘mientras tanto, hasta ahí’
Hinaspa ‘y así, entonces, de esa manera, después’
Ichaqa ‘pero, en cambio’
Chaywanpas ‘con eso también’
Kaywanpas ‘con este también’
Chaqaywanpas ‘con aquello también’
Ruranapaq
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
INTERACTIVAS
Expresan diversos sentimientos o acciones emocionales del hablante ante ciertas
situaciones se confronta.
Achalaw ‘caramba’ Achachay ‘qué miedo’
alalaw ‘que frio’ Añallaw/ añañaw ‘que rico, que bonito’
Virgilio García
A Básico IV Unidad I 7
Atataw ‘que asco’ Akakaw ‘que calor’
Ananaw ‘qué dolor’ Yaw ‘oye’
Ruranapaq
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
EXPRESIONES DE CORTESÍA
Napaykullayki/rimaykullayki ‘te saludo’
Imamanta/imataq chayllamantapas ‘de nada’
Allinllayá ‘bien nomas pues’
Ruranapaq
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Vocabulario
Llaqtanchikpa kawsayninkuna:
Llaqta, ……………………………………..
llaqtakamayuq, ……………………………………..
yanapaqkuna, ……………………………………..
qillqakamayuq, ……………………………………..
llaqtap wasin/llaqta kamachina wasi ……………………………………..
Puno suyukamayuq, ……………………………………..
Virgilio García
A Básico IV Unidad I 8
kamaqninchikman iñina wasi, ……………………………………..
huchakuna chaninchana wasi, ……………………………………..
qullqi waqaychana wasi ……………………………………..
puno suyu kamachina wasi ……………………………………..
llaqta qhawaq ……………………………………..
qullqi kamayuq ……………………………………..
qullqi hap’iqkuna ……………………………………..
llaqta qhawaqpa wasin ……………………………………..
runakuna hampina wasi ……………………………………..
yachaywasikuna ……………………………………..
qaynana pata/pampa ……………………………………..
llaqtap q’uchurikunan wasi ……………………………………..
qhatuna wasi ……………………………………..
hatun pukllana kancha ……………………………………..
aya p’ampana kancha ……………………………………..
runakunap tuyunan p’uytu ……………………………………..
qurpachana wasi/samana wasi ……………………………………..
mikhuy qhatuna wasi ……………………………………..
hampi qhatuna wasi ……………………………………..
yachay kamayuqkuna ……………………………………..
llaqta k’ikllukuna ……………………………………..
hatun k’ikllu ……………………………………..
huch’uy k’ikllu ……………………………………..
ñañu k’ikllu ……………………………………..
pawkar kancha ……………………………………..
huch’uy sach’a ……………………………………..
t’ikakuna ……………………………………..
imaymana qurakuna ……………………………………..
Virgilio García
A Básico IV Unidad II 9
ESTRUCTURA DE LA FRASE
Una frase es un conjunto de palabras constituida por un núcleo con o sin modificadores
inferior a la oración, con función y significados propios, que forma un sentido completo.
Modificador/es + Núcleo = Frase
Núcleo = Frase
Existen dos tipos de frases:
Frase Nominal (FN) Frase Verbal (FV)
Donde los núcleos son, respectivamente, un nombre (sustantivo) y un verbo.
1. Frase Verbal
Se caracteriza por llevar un núcleo verbal que es un verbo, con o sin modificadores,
quiere decir que al menos por un verbo que puede o ir seguido por otra palabra, el verbo
puede articularse o relacionarse con otras palabras. Ejemplo: Utqhayta purini ‘camino rápido’
ADVERBIO
Es la palabra que determina o modifica al verbo, adjetivo o a otro adverbio.
Adverbio de modo:
Hina ‘así es’ Usqhay/utqay ‘rápido’
Yaqa ‘casi’ Ñak’ay ‘apenas’
Qunqay ‘de repente’ Yanqa ‘por gusto/embano’
P’inqa ‘vergüenza’ Aphan ‘rápido/apurado’
Ruranapaq.
Hina ‘así es’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Virgilio García
A Básico IV Unidad II 10
Yaqa ‘casi’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Usqhay/utqay ‘rápido’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Ñak’ay ‘apenas’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Qunqay ‘de repente’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Yanqa ‘por gusto/embano’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
P’inqa ‘vergüenza’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Aphan ‘rápido/apurado’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Adverbio de tiempo
Kunan ‘ahora’ Ñawpaq ‘antes’
Tuta ‘noche’ Tutamanta ‘en la mañana’
Paqarin ‘mañana’ Qhipa ‘despues’
Virgilio García
A Básico IV Unidad II 11
Ch’isi ‘tarde’ Mit’a ‘semana’
Wata ‘año’ Wiñay ‘eterno’
Qaynimpa ‘entes de ayer’ Minchha ‘pasado mañana’
Yaqaña ‘pronto’ killa ‘mes’
Puquy ‘época de lluvia’ chirawa ‘época de sequía’
Ruranapaq
Kunan ‘ahora’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Tuta ‘noche’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Paqarin ‘mañana’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Ch’isi ‘tarde’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Wata ‘año’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Qaynimpa ‘entes de ayer’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Virgilio García
A Básico IV Unidad II 12
Yaqaña ‘pronto’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Ñawpaq ‘antes’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Tutamanta ‘en la mañana’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Qhipa ‘despues’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Mit’a ‘semana’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Wiñay ‘eterno’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Minchha ‘pasado mañana’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Killa ‘mes’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Virgilio García
A Básico IV Unidad II 13
Puquy ‘época de lluvia’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Chirawa ‘época de sequía’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Adverbio de cantidad
Achkha ‘mucho’ Astawan ‘algo más’
Hunt’a ‘poco’ Ancha ‘bastante’
Sinchi ‘demaciado’ Wakin ‘algunos’
Pisi ‘poco’ Hayk’a ‘cuanto’
Ruranapaq.
Achkha ‘mucho’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Hunt’a ‘poco’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Sinchi ‘demaciado’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Pisi ‘poco’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Virgilio García
A Básico IV Unidad II 14
Astawan ‘algo más’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Ancha ‘bastante’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Wakin ‘algunos’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Hayk’a ‘cuanto’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Adverbio de lugar
Qaylla/sispa ‘cerca’ Karu ‘lejos’
Hawa: ‘afuera’ Ukhu ‘adentro’
Uray ‘abajo’ Pata ‘cima’
Wichay ‘arriba’ Chawpi ‘medio’
Kinray ‘costado/lateral’ Qhata ‘ladera’
Kaypi ‘aquí’ Chaypi ‘ahí’
Chaqaypi ‘allí’
Ruranapaq.
Qaylla/sispa ‘cerca’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Virgilio García
A Básico IV Unidad II 15
Karu ‘lejos’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Hawa: ‘afuera’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Ukhu ‘adentro’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Uray ‘abajo’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Pata ‘cima’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Wichay ‘arriba’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Chawpi ‘medio’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Kinray ‘costado/lateral’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Virgilio García
A Básico IV Unidad II 16
Qhata ‘ladera’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Kaypi ‘aquí’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Chaypi ‘ahí’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Chaqaypi ‘allí’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Adverbio de orden
Ñawpaqin ‘su delante’ Qhipakaq ‘el de atrás’
Ñawpaqkaq ‘el primero’ Qatiqati ‘en fila’
Ruranapaq.
Ñawpaqin ‘su delante’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Ñawpaqkaq ‘el primero’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Qhipakaq ‘el de atrás’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Virgilio García
A Básico IV Unidad II 17
Qatiqati ‘en fila’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Adverbio de afirmación
Chiqaq ‘verdad’ Ahina kachun ‘así sea’
Arí ‘si, así es’ Ahina ari ‘así es pues’
Hinapunim ‘efectivamente’
Ruranapaq.
Chiqaq ‘verdad’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Arí ‘si, así es’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Hinapunim ‘efectivamente’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Ahina kachun ‘así sea’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Ahina ari ‘así es pues’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Adverbio de negación
Manaraq ‘aun no / todavía no’ Mana ‘no’
Virgilio García
A Básico IV Unidad II 18
Manapas ‘quizá no’ Manapuni ‘de ninguna manera’
Ruranapaq.
Manaraq ‘aun no / todavía no’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Manapas ‘quizá no’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Mana ‘no’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Manapuni ‘de ninguna manera’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Adverbio de prohibición
Ama ‘no’ Amaraq ‘todavía no debe’
Amam ‘no te atrevas’ Amapuni ‘definitivamente no debe’
Ruranapaq.
Ama ‘no’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Amam ‘no te atrevas’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Virgilio García
A Básico IV Unidad II 19
Amaraq ‘todavía no debe’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Amapuni ‘definitivamente no debe’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Adverbio de duda
Hinachá ‘posiblemente’ Ichapas ‘tal vez’
Yaqachus ‘parece que sí’ Imaynachá ‘como será’
Icha ‘quizá’ Yaqapaschá ‘puede ser’
Ruranapaq.
Hinachá ‘posiblemente’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Yaqachus ‘parece que sí’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Icha ‘quizá’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Ichapas ‘tal vez’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Imaynachá ‘como será’
........................................................... ...........................................................
Virgilio García
A Básico IV Unidad II 20
........................................................... ...........................................................
Yaqapaschá ‘puede ser’
........................................................... ...........................................................
........................................................... ...........................................................
Ruranapaq
Hinantin ayllup, llaqtap rikch’ayninmanta, ruraykunamanta qillqa wakichiy.
………………………………………………………………………………………….............
………………………………………………………………………………………….............
………………………………………………………………………………………….............
………………………………………………………………………………………….............
………………………………………………………………………………………….............
………………………………………………………………………………………….............
………………………………………………………………………………………….............
………………………………………………………………………………………….............
………………………………………………………………………………………….............
………………………………………………………………………………………….............
………………………………………………………………………………………….............
………………………………………………………………………………………….............
………………………………………………………………………………………….............
………………………………………………………………………………………….............
Virgilio García