0% encontró este documento útil (0 votos)
263 vistas115 páginas

Recetas Mapuches de Mujeres Ancestrales

El documento presenta una colección de recetas de tradición familiar preparadas por mujeres mapuche, destacando la importancia de la transmisión del conocimiento culinario ancestral. Se enfatiza la conexión entre la cocina y la cultura mapuche, así como la necesidad de preservar este patrimonio gastronómico. El libro incluye diversas recetas saladas y dulces, promoviendo la identidad cultural y el respeto por la Ñuke Mapu.

Cargado por

gedano2699
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
0% encontró este documento útil (0 votos)
263 vistas115 páginas

Recetas Mapuches de Mujeres Ancestrales

El documento presenta una colección de recetas de tradición familiar preparadas por mujeres mapuche, destacando la importancia de la transmisión del conocimiento culinario ancestral. Se enfatiza la conexión entre la cocina y la cultura mapuche, así como la necesidad de preservar este patrimonio gastronómico. El libro incluye diversas recetas saladas y dulces, promoviendo la identidad cultural y el respeto por la Ñuke Mapu.

Cargado por

gedano2699
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

RECETA DE

MUJER MAPUCHE
Recetas de Tradición
Familiar Preparadas
2 0 2por0Mujeres
- Mapuche
2021
RECETAS DE TRADICIÓN FAMILIAR PREPARADAS POR MUJERES MAPUCHE

Autor
Corporación Nacional de Desarrollo Indígena
CONADI

Traducción
Amelia Carmen Cayul Tranamil
Néstor Fabián Aillahuil Paillalef

Equipo de Edición e Investigación


Alejandra Andrea Cornejo Arancibia
Susana Patricia Molina Diaz
Néstor Fabián Aillahuil Paillalef
Cabrera y Jobín publicidad Limitada

Diseño Fotografías y Diagramación


Cabrera y Jobín publicidad Limitada

Impresión
Trama Impresores
500 ejemplares, impreso en la región del Biobío, Chile

Versión digital disponible en


[Link]
Preparadoras de las Recetas
Macarena Andrea Paillán Huecha
Marianela Del Carmen Salas Antilao
Rosa Aurora Budaleo Peña
Yolanda Marlene Carrillo Lincopi
Paola Beatriz Ulloa Aravena
Juana María Peña Huilipan
Catalina Giselle Mendez Rodriguez
María Fresia Antileo Cayulao
Elba Isabel Chanqueo Huenuán
Ruth María Paredes Marilao
Yessenia Mireya Ramirez Paredes
Paulina Del Carmen Alcapán Villa
Maria Jose Orellana Torres
Nancy Etelvina Liencura Yevilao
Pamela Andrea Paris Provoste
Emiliana Del Carmen Marihuán Ancanao
Fidelina Del Carmen Millabur Calbul
Rosa Elena Huenumán Antivil
Gladis Eloisa Vera Carrillo
Patricia Flor Cárdenas Ancán
Rita Marcela Millamán Curihuinca
Estefany Mariel Vergara Huenupi
Berta Elizabeth Llaupi Astete
Jocelyn Andrea Huilipán Rivera
María Elena Milla Parra
Lilian Del Carmen Canupi Aniñir
Paulina Susana Rivas Reyes
Amelia Carmen Cayul Tranamil
María Isolina Del Tránsito Flores Márquez
Aurora Del Carmen Morales Paine
Cristina Andrea Pallacan Reyes
Norma Jacqueline Chávez Luman
Pamela Jennifer Alcota Santander
Rosario Del Carmen Martínez Raimil
Ester Nubia Soarzo Neculman
Mónica Del Carmen Astete Paillanao
Recetas de Tradición Familiar
Preparadas por Mujeres Mapuche
PRÓLOGO

La transmisión del conocimiento culinario ancestral de madre a hija,


de abuela a madre, es uno de los saberes que podemos ver hoy día en
las preparaciones de tradición familiar mapuche.

La cocina es un arte que está lleno de sabiduría y aprendizaje, siendo


las mujeres las principales portadoras de transmitir este valioso
conocimiento, heredado en el tiempo lo cual permite valorar el
entorno.

La cocina mapuche es considerada un arte que se fundamenta en una


conexión directa con la Ñuke Mapu (madre tierra) en la que se busca
la armonía entre el ser humano, el medio ambiente y los recursos
naturales.

Antiguamente, compartir los momentos de comida era un punto de


encuentro familiar, de conversación, de reflexiones, de trasmisión de
saberes, esto de una u otra forma permitió expandir la memoria del
relato culinario ancestral.

Este libro denominado “Recetas de Tradición Familiar preparadas


por mujeres mapuche” busca rescatar el patrimonio gastronómico
intercultural de mujeres indígenas por medio de herencias familiares
e innovaciones culinarias.

Fortalecer la identidad cultural por medio del rescate gastronómico


nos permite como institución contribuir al patrimonio inmaterial, que
se vive en el presente y que debe ser protegido y conservado para
ser transmitido a las futuras generaciones, permitiendo así mantener
nuestra cultura viva.

Iván Carilao Ñanco


Director Regional
CONADI Región del Biobío
· INDICE ·
ESPAÑOL

RECETAS SALADAS
Pescado lavkenche 10-11
Ensalada de mariscos 12-13
Jugos naturales 14
Sopaipilla 15
Cazuela de ave de campo 16-17
Licor de beterraga 18-19
Pebre de nalca 20-21
Sopaipilla de papa 22-23
Milcao 24-25
Mate con lawen 26
Sopaipilla con harina integral 27
Guiso de mar y tierra 28-29
Muday 30
Mariscal caliente 31- 32
Pisku 33-34
Hamburguesas de Cochayuyo 35-36
Banquetería intercultural 37-38
Catuto cocido frito y no frito 39-40
Pebre 41
Papas Rellenas de Pino de Reineta 42-43
Budín cochayuyo 44-45
Papas 46
Charquicán de Carne 47-48
Mültrún (catuto) 49
Sofrito de yuyo 50-51
Pescado con fuerza 52-53
Ensalada de nalca 54
Entrada de nalca 55
Chupe de lapa 56-57
Cazuela de vacuno con mote 58-59
· INDICE ·
MAPUDUNGUN

EPU KOTRU
chalwa 10-11
salaw katrükan lavken 12-13
kochi-ko 14
vüriñ kovke trapiengu 15
achawall korü 16-17
betarraga pülku 18-19
pange salaw 20-21
vüriñ kovke poñi engu 22-23
müllkaw 24-25
lawenngelu mate 26
vüriñ kovke 27
pidku lavken ka ilon engü 28-29
muday 30
are ilon lavken 31- 32
pisku 33-34
kollof ilon lavken 35-36
kümeke epu rüme villke iyael 37-38
mütra ka vürin mütra 39-40
katrükan villke kachu 41
poñi apon pinu chalwa 42-43
müngu / kollov 44-45
poñi 46
charkikan ilo 47-48
müntra 49
vüriñ napor 50-51
newen challwa 52-53
salaw pange 54
konküno iyael pange 55
vochitun chape 56-57
korü ilon engu ka kako 58-59
ESPAÑOL

Cazuela de pollo con chuchoca de piñones 60-61


Cazuela de cerdo 62-63
Ceviche de cochayuyo con pebre del nalca 64-65
Pan de papa 66-67
Papas con mote y taukas 68-69
Al disco (guisante de conejos y liebre 70-71
Ahumado, más pollo y longaniza de la zona)
Caldo de harina tostada 72-73
Ceviche de liquive y nalca 74-75
Napor 76-77
Empanadas de mariscos 78-79
Sopaipillas de milcao 80-81
Chicharo a lo pobre 82-83
Pantrucas 84-85
Caldillo de harina tostada 86-87
Charquicán de charqui 88-89
Lasaña ancestral 90-91
Charquicán de cochayuyo 92-93
Milcao relleno 94-95

RECETAS DULCES
Postre de harina tostada 98-99
Queque dulce 100-101
· INDICE ·

Panqueque de papas 102-103


Empanadas rellenas con manzana 104-105
Cheescake de avellana 106-107
Kuchen de mote 108-109
Kuchen avellana 110-111
MAPUDUNGUN

korü ilon achawal ka ngülliw engu 60-61


korü ilon sanwe 62-63
ceviche müngu ka salaw katrükan pange 64-65
poñi kovke 66-67
poñi ka kako ka tauka 68-69
discomew lliñ korü coneku marra 70-71
achawall lonkoniza
mürke korü 72-73
kufull liquive pange 74-75
napol napor 76-77
empanada kufkull 78-79
milkao sopaipillas 80-81
chicharü posfre 82-83
pantruka 84-85
mürke korü wilwil 86-87
charki -kan 88-89
lasaña ancestral 90-91
charkikan kollof 92-93
milkao apolelü 94-95

KIÑE KOCHI
mürke kochilu 98-99
kofke kochi 100-101 · INDICE ·
pankeke poñi 102-103
empana manshana 104-105
cheeskake ngevüñ 106-107
kako kuchen 108-109
kuchen ngevüñ 110-111
Recetas
Saladas

Epu kotru
PESCADO LAFKENCHE
CHALWA

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Marianela Salas Antilao. Marianela Salas Antilao.
Comuna: Lebu Lof: Lebu
30 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Filete de reineta fresco (2 kilos) Epu kilu, vichu reineta challwa
¼ Jugo de limón Rangiltun rangi limon ko
2 huevos Epu kuram
Sal Chadi
Una taza de harina tostada Oreganu
Orégano Katrükan akus
Ajo picado

Preparación: Dewmay:
En una fuente, se debe colocar el jugo de limón, Kiñe vücha ralimew, elelngeki chi limón ko, ka-
con ajo picado y orégano. En esto se debe colo- trükan akus ka oregano. Vey tükulngekey kiñe
car por al menos unos 20 minutos el pescado, epu mari (20) minutu chi chalwa, doy ngüvarn-
para macerar y pueda absorber bien el jugo. gial, vey Küme doy konal chi “jugo”.
Luego, en un bowl, se deben colocar los dos Veymew, kiñe bowlmew, elengekey epu “batiw”
huevos, que son batidos con un tenedor. kuram, dewmachi tenedor engu.
Cuando se tenga todo esto listo, el pescado Dewma vill dewmaviel, chi chalwa rulpangekey
se pasa por este bowl para que se adobe por chi bowlmew veymu Küme eluway epuñpüle.
ambos lados. Kañpüle, kiñe vücha ralimew, tükulngekey chi
Por otro lado, en una fuente plana, de debe mürke, chew rulmengeay chi challwa dewma
colocar la harina tostada, para pasar por ahí el eluwkülelu.
pescado ya adobado. Veymu ka, elngekey kiñe vücha rali aceite engu
Al mismo tiempo, se debe poner la fuente con kovikovitulial.
el aceite a calentar. Dewma kovivkülele, vüringekey chi challwa.
Una vez que esté caliente, se pone el pescado a Chew chi ilon pilluvngey reineta challwa rupale-
freír. kelay doy mari (10) minutu vürinmew. Vey rupa-
Como el filete de reineta es delgado, no debe lele mari (10) minutu, epu nag waychuvngekey
estar más de 10 minutos en la fuente. En ese kiñenpüle ka kañpüle kavey.
lapso de tiempo, el pescado se debe dar vuelta Nentungekey ka Küme ingekey ka kümentun-
unas dos veces por lado. gekey.
Sacar y servir.

10
ENSALADA DE MARISCOS
SALAW KATRÜKAN LAVKEN

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Marianela Salas Antilao. Marianela Salas Antilao.
Comuna: Lebu Lof: Lebu
15 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Liquive, limpio y desconchado. “liquive”, lipom ka düwankülen
cebollín Cegollin
cilantro Kulantu
Limón Limon
Aceite. “Aceite”
Merkén (opcional) Medken (opcional)

Preparación: Dewmay:
El liquive, se debe cocer y luego picar. Chi “liquive”, avülngekey ka pichike katrünge-
Las verduras, se lavan y se pican para ser aliña- key.
das con el liquive. Los condimentos son a gusto, Chi pu kachuke iyael, küchangekey ka pichike
pero se recomienda usar mucho cilantro. katrüngekey vewla kotrükotrütungekey chi
Para darle un sabor más intenso, se recomien- “liquive” engu. Chi kümekümetun iyael (kü-
da agregar merkén a gusto. meltulial iyael) pichiken elngekey duamtun che
müten, welu elngekeavuy ventren kulantu. Vey-
mu doy kümekey tüva chi iyael, ka elngekeavuy
kiñe pichin medken duamtun che müten.

12
ACOMPAÑAMIENTO

JUGOS NATURALES
KOCHI-KO
Receta preparada por: Dewmayaltufe:
Marianela Salas Antilao. Marianela Salas Antilao.
Comuna: Lebu Lof: Lebu
15 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Murtilla Üñi
Maqui Maki
Azúcar Kochilu (azúcar)

Preparación: Dewmay:
Primero hay que hacer el almíbar con media Wüne dewmangekey chi “kochi-ko”, kiñe rangil-
taza de azúcar. tun “taza” azucarmew.
Luego en una fuente se vierte el almíbar y se Wüla kiñe vücha ralimew elngekey chi “almi-
suma una tasa de maqui o de murtilla, y se bar” ka tükulngekey kiñe “taza” chi maki o kavel
revuelve. pe üñi, vill diwüllngekey.
Después esta mezcla se coloca dentro de una Wüla tuva chi reyün (mezcla) elngekey ponwi-
licuadora con agua hirviendo. tumew kiñe “licuadora” mew vayümkomew.
Cuando todo esto quede bien mezclado, se Dewma Küme reyüntulele, nentungekey ka
saca y se coloca en un envase (botella o jarra), elngetukey kiñe pünenmew (enbase), ka eleln-
al que se le agrega agua fría (previamente getukey atreg ko (atrev vayüm ko).
cocida). Triwümngekey vey dewma ingekey, Küme
Dejar enfriar antes de servir y disfrutar de un eluwnge tüva chi Küme iyael mew.
exquisito jugo natural.

14
VÜRIÑ KOVKE TRAPIENGU
Dewmayaltufe: Receta preparada por:
Marianela Salas Antilao. Marianela Salas Antilao.
Lof: Lebu Comuna: Lebu 30 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Harina cruda Rüngo
Bicarbonato “bicarbonato”
Sal Chadi
Manteca Iwiñ sanchu

Preparación: Dewmay:
Se mezcla la harina cruda con un poco de bicar- Reyüngekey (mezclar) chi rüngo bicarbonatu
bonato y agua. engu ka kiñepichin ko.
Se hace la mezcla y se le agrega un poco de sal Reyüngekey ka tükulngekey kiñe pichin chadi
a gusto. Küme kümeal.
Hay que continuar amasando hasta lograr una Küme sovangekey, wülal Küme kom ngüvalial
consistencia blanda y pareja. (consitencia).
La masa se separa en pequeños bollos y se po- Elngekey chi “masa” pichike chinküdke kovke,
nen a freír con manteca o aceite. Veymu vüriñngekey iwiñ sanchegu o “aceite”
engu.

15
CAZUELA DE
AVE DE CAMPO
ACHAWALL KORÜ

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Fresia Antileo Cayulao. Fresia Antileo Cayulao.
60 minutos. Comuna: Cañete Lof: Cañete

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Pollo de campo Kiñe achawall
Papas Poñi
Zanahoria “Zanahoria”
Cebolla cegolla
Morrón Moron
Ajo Akus
Sal Chadi
Apio “Apio”
Arroz, fideos o trigo partido “Arroz, fideos” o re tikün

Preparación: Dewmay:
El pollo se debe limpiar y despresar. Chi achawall lipomngekey ka katrütungekey.
Una vez realizado esto, se vuelve a lavar y se Dewma lipomngele ka katrütungele, ka kü-
coloca en una olla con agua caliente con una changekey, elngetukey kiñe challamew nielu
cebolla rebanada. También se le puede agregar wadkü ko, elngekey kiñe katrün cegolla engu.
un poco de morrón. Kavey elngekey kiñe pichin moron engu.

Mientras, en otra fuente se dejan las papas lim- Ka, kiñe vücha ralimew, elngekey chi ivkün ka
pias y peladas en agua. küchan poñi ko engu.

Para saber el momento exacto para agregar las Kimal elelal chi poñi, malüngekey chi pichi
papas, uno debe tocar la alita del pollo. Si está ngüpü achawall. Ngüvadkülele, tükulngekey
blanda, es el momento preciso para agregar las chi poñi ka katxrün ka vüriñ zanahoria engu, chi
papas junto con la zanahoria frita rallada, el ajo akus, chi moron; ka pichin apio.
y morrón; además de un poco de apio.
Küme dewmangeal tuba chi achawalla kori,
Para completar esta cazuela de ave de cam- püñamtükungekey, elelngtukey (agregar) arroz,
po, uno le puede agregar arroz, fideos o trigo fideo o tikün (locro).
partido. Avülngekey kiñe mari e mari kechu “minutu-
mew”, veymu nentungekey chi kütxalmew, vey
Se deja unos 10 a 15 minutos, para que todo Küme ingentukungekey.
16 quede bien cocido y luego se retira del fuego y
queda listo para servir y disfrutar.
LICOR DE BETARRAGA

BETARRAGA PÜLKU

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Juanita Peña Quilapi. Juanita Peña Quilapi.
Comuna: Cañete Lof: Cañete

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


2 betarragas. Epu “beterraga”
Aguardiente. Aguardiente pülku
Azúcar Kochül (azúcar)

Preparación: Dewmay:
Esta preparación consta de dos procesos: Tüva chi nentun pülku epu küdawngekey:
En el primero, hay que tomar las betarragas, Kiñemu, tungekey chi “veterraga”, ivküngeki
pelarlas y cortarlas en rodajas. ka diwül katrüntungeki.
Luego se colocan en un recipiente tipo frasco, Veymew elengekey chi beterraga kiñe pünen
donde se pone el agua ardiente, hasta que cu- “frascolelu”, chew elngekey chi “aguardiente”,
bra totalmente la betarraga. takungekey vill chi “beterraga”.
Este envase, se debe cerrar y guardar por unos Tüva chi pünen (enbase), takungekey ka ellkan-
6 meses. gekey kiñe kayu küyen

Pasado este tiempo, también puede ser un Rupale chi kayu kuyen, kabey doy wünel pevel.
poco antes, se inicia el segundo proceso. Ka epu kudawtungekey (segundo proceo).
Acá hay que preparar almíbar, con medio kilo Vewla dewmangekey kiñe kochi ko, chew elel-
de azúcar en un litro de agua. ngekey rangiñ kilu kochilu (azúcar) kiñe “litru”
Una vez que esté ardiendo, se agrega en el licor ko engu.
que se tenía guardado, esto para que la betarra- Dewma üyünkülele, elngekey chi pülku
ga suelte el alcohol con el almíbar. ellkawkülelu, che chi betterraga müñaltual ñi
Se tapa y se guarda por otros 6 meses más, pülku “almibar” engu.
para que quede listo. Ka takungekey ka ellkangekey kayu küyen. Vey-
mu Küme tripaleay chi pülku.
En caso que la fruta utilizada en la elaboración Welu chi vün pünenngelu (utilizado), llidkülele,
de este licor, bote algo, hay que colar el liquido ka chaytungekey livküleal.
para que quede todo limpio.

18
PEBRE DE NALCA
PANGE SALAW

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Macarena Paillán Huecha. Macarena Paillán Huecha.
10 minutos. Comuna: Los Álamos Lof: Los Álamos

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


1 Nalca Kiñe nalka
½ Cebolla mediana Kiñe rangiñ cegolla
1 Limón Kiñe limon
2 cdas Aceite Epu pichi ikel wütrü aceite
Cilantro Kulantu
Sal y Merquén a gusto Chadi ka medken kümeltulial

Preparación: Dewmay:
Pelar y cortar la cebolla en cubos pequeños, Ivkün ka katrün chi cegolla pitike katrükan, eln-
reservar en un bowl con sal a gusto. geal kiñe “bowlmeu” chadi engu doy kümeal.
Lavar el cilantro y separar las hojitas que no Re Kümeke kulantu Küme küchangekey, pichi-
sirven, cortar finamente e incorporar al bowl. ke katrüngekey elngetual “bowlmeu”.
Partir la nalca con las manos, sacar los hilos y Trirangekey chi nalka kuwü engu, nentungekey
realizar cortes largos de aproximadamente 10 ñi vüwkülelu ka vücha katrüngekey mari centí-
cm para luego cortar en cubitos. metro nialu, ka welu pitike katringekey.
Incorporar al Bowl junto a todos los ingredien- Elngekey chi “bowlmew” villke chi tükulngekel,
tes y agregar limón, aceite y merquén. aceite, limon ka medken.
Dejar macerar por unos minutos antes de Elngekey ngüvaral (ablandar) kiñe pichin dew-
servir. ma ingeal.
Y a Disfrutar de esta exquisita ensalada prima- Vewla Küme rupayal chi Küme pewütun nalka
veral. iyael .

20
SOPAIPILLA DE PAPAS
VÜRIÑ KOVKE POÑI ENGU

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Macarena Paillán Huecha. Macarena Paillán Huecha.
Comuna: Los Álamos Lof: Los Álamos
30 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


1 ½ Kg de papas. Kiñe ka rangiltu kilu poñi
1 Kg de Harina Kiñe kilu rügo
Sal a gusto Chadi kümeltulial
Aceite o manteca (para freir) “aceite o iwiñ sanchu (vürial)

Preparación: Dewmay:
Cocer las papas en una olla con 1 cda de sal, vültungekey chi poñi kiñe challa engu, kiñe pity
botar el agua y dejar entibiar. ikel witri chadi engu, wütrunentungeki chi ko
Una vez tibias moler las papas y dejar enfriar elngeal llakontungeal.
(para no quemarse) agregar sal y se espolvorear Llankontule chi poñi, mallungeki veymu atrege-
harina. lkey (pütrekontunoal) püñamelngekey (agre-
Prepara tus manos aplicando un chorrito de gar) chadi ka wenche rüngo kavey.
aceite para que no se pegue la masa, toma un Kiñe pitin elngekey aceite tami kuwümew
poco de la mezcla y forma bolitas con las papas veymu trawünoal chi rüngo, tuve kiñe pichin
y la harina. chi reyün poñi ka rüngo, dewmave pitike kovke.
Mientras tanto agrega a un sartén aceite o Wüla kiñe pityn trañmatuve.
manteca para freír las sopaipillas de papa.
Toma las bolitas, aplasta un poco de modo que Elelngeki quiñe pichin aceite o iriñ sanchu kiñe
queden un poco planas y freír. rali külenngelu, veymu vürintungekey chi vürin
kovke poñi.

22
MILCAO
MÜLLKAW

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Macarena Paillán Huecha. Macarena Paillán Huecha.
30 minutos. Comuna: Los Álamos Lof: Los Álamos

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


1 ½ Kg de papas Kiñe kilo ka rangiltun poñi
Sal Chadi

Preparación: Dewmay:
Pelar, lavar y cocer ½ Kg papas por20 minutos. Ivkün, küchan ka avül rangiltun kilu poñi, epu-
El kilo restante se debe lavar, pelar y dejar en mari minutumew.
agua por unos minutos, luego debes escurrir el Kangelu chi kilu poñi küchangekey, ivküngekey
agua y rayar las papas crudas en la parte más ka elngetukey ko mew kiñe pichin, vey tripal-
fina del rayador. ngeki vill chi ko chi poñi, veymu rayangekey
Buscar un paño de cocina y arma un cono, Küme atengial.
introducir al cono 2 a 3 cucharas de papa ralla- Kintungeki kiñe “pañu cocina” ka dewman-
da, apretar el paño estrujándolo para botar el gekey kiñe münul, veymu elngekey epu, küla
líquido de la papa. cuchara chi rayan poñi, vey Küme rutrenngekey
Una vez realizado el trabajo con las papas cru- kuwumew tripayal vill chi ko poñi.
das, sacar de la olla las papas cocidas y moler Dewma nentuviel chi küdaw petu avünolu ,
en un bowl. Mezcla ambas papas, agregar sal y poñi nentungekey chi avül poñi challamew,
rectificar el sabor. atemngeki kiñe “bowlmew”. Vewla reyvülun-
Opcional: picar chicarrones e incorporar a la gekey chi poñi (avülelu ka rayalelu), elelngeki
masa antes de freír. chadi ka kochicochitungekey.
Una vez lista la masa para el milcao agrega a un Kiñekentu elkengeki “chicharron”, petu vürinn-
sartén aceite o manteca para freír genolu.
Prepara tus manos aplicando un chorrito de Dewma tripaley chi masa dewmayal chi mü-
aceite para que no se pegue la masa, toma un llkau vüringekey kiñe vücha rali külenngelu
poco de la mezcla y forma bolitas, aplasta un aceite engu o iwiñ anchu.
poco de modo que queden un poco planas y Vewla elelve kiñe pichin aceite tami küwu mew,
freír. tuve kiñe pichin chi reyvül(la mezcla), dewman-
ge pity ke diwüll kovke, kiñe pichin tranmange-
key, vewla vüriñngekey.
24
ACOMPAÑAMIENTO
MATE CON LAWEN
AVKADI IYAEL:
LAWENNGELU MATE
Receta preparada por: Dewmayaltufe:
Macarena Paillán Huecha. Macarena Paillán Huecha.
Comuna: Los Álamos. Lof: Los Álamos.
30 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Preparación: Dewmay:
Preparar hierba mate nueva y remojada. Küpalngekey we ka ürem “yerba mate”.
Agregar hierbas como poleo, menta, boldo, Ka elngekey kachu lawen, poleu, menta, volo,
matico, cascara de naranja. matiku, trawa naranja.
Incorporar agua caliente y azúcar a gusto. Vewla tükulngekey vayümko/ wadkünko, kochi-
lkochil ngekey azúcar engu.

26
SOPAIPILLA CON
HARINA INTEGRAL
VÜRIÑ KOVKE

Dewmayaltufe: Receta preparada por:


Rosa Budaleo Peña. Rosa Budaleo Peña.
Lof: Arauco. Comuna: Arauco. 30 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Harina integral Kurülelu rüngo
Harina blanca Lig rüngo
Levadura “levadura”
Manteca Iwiñ sanchu
Sal Chadi
Agua Ko

Preparación: Dewmay:
Se mezcla la harina integral con la blanca, con Reyülngekey chi lig ka chi kurülelu rüngo, elel-
un poco de levadura y agua. ngekey kiñe pichi “levadura” ka kiñe pichin ko.
Hay que agregar sal a gusto y se arma la masa. Tükulngekey kiñe pichin chadi kümekümetu-
Luego se separa en bollos los que se amoldan lial müten chew amasangeal chi rüngo. Vewla
con la mano antes de freir con manteca o kuwumew dewmangekey pitike kovke.
aceite.

27
GUISO DE MAR Y TIERRA

PIDKU LAVKEN
KA ILON ENGÜ

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Rosa Budaleo Peña. Rosa Budaleo Peña.
30 minutos. Comuna: Arauco. Lof: Arauco.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Kilo y medio de Papas Kiñe ka rangiltun kilu poñi
Cochayuyo Müngu / kollof
Apios Apio
Perejil Perejil
Cilantro Kulantu
Morrón Moron
Acelga Acelga
Ají Trapi
Aceite “Aceite”
Sal de mar Lavken chadi

Preparación: Dewmay:
Lo primero que se debe hacer es tomar el cochayuyo Wüne, tungekey chi müngu ka avülngekey. Tüva
y cocerlo. Esto se puede hacer el día anterior o tem- dewmangekey wiyachi antümew o kavey liwen chi
prano en la mañana del mismo día de la preparación. antü dewmayal chi korü.
Luego hay que tomar las papas y pelarlas para des- Vewla tungekey chi poñi, ivküngekey, veymu wüla,
katrü lüpitun pingekey, welu müte pilüvngenon.
pués, cortarlas estilo pluma, pero no muy delgadas.
Ka küchangekey chi kachu tükulngel iyael ka Küme
A continuación hay que lavar las verduras y después pichike katrüntungekey.
dejarlas bien picadas. Ka wüla, elngekey kiñe pichi “aceite” kiñe challa mew,
El siguiente paso es poner un poco de aceite en una dewmangeal chi minche iyael. Dewmangeal tüva,
olla, para comenzar a hacer la base. Para esto se elngekey minche re kachu iyael, ka wente elngekey re
coloca primero una base de verduras, luego una base poñi, ka wente elngekey kiñe pichin müngu; ka eln-
de papas, un poco de cochayuyo y volvemos a repetir gekey kachu iyael, ka kiñe pichin poñi, ka kiñe pichin
una base de verduras y otra de papas y después otro müngu.
poco de cochayuyo. Eleltungekey kiñe pichin ko challamew chew wü-
trintuleiñ ñi müleal kiñe reyülman, chem velekey
Agregamos un poco de agua hasta que veamos que
charkikan korü.
en la olla quede una mezcla similar a cuando se hace Takukünongekey chi challa, avültuleal. Kütral mamü-
charquicán. llle, müleay ape epu mari (20) minutu. Kütral gas lele,
Tapamos la olla y dejamos cocer. Si es a leña, son alre- müleay ape kiñe mari kechu (15) minutu.
dedor de 20 minutos. Si es cocina a gas, son alrededor Dewma mallule chi poñi challa mew, dewmatuleiñ
de 15 minutos. taiñ korü. Nentungey chi kütral mew ka ingentunge-
Una vez que las papas se muelen dentro de la olla, key ka kümentungekey.
nuestra preparación ya se encuentra lista para sacar Doy kümeal taiñ dewmal, elelngekey kiñe pichi iwiñ
del fuego y servir. kolor rali mew. Tüva ta trananngekey trapi tranantrapi
mew, nieltulngekey moron. Vill avültungekey.
28 Como un toque adicional, al servir, se le puede agre-
gar un poco de “color” al plato. Esto es ají machacado
en piedra con morrón. Todo cocido.
MUDAY
MUDAY

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Rosa Budaleo Peña. Rosa Budaleo Peña.
30 minutos. Comuna: Arauco. Lof: Arauco.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Manzanas Manchana

Preparación: Dewmay:
Las manzanas se lavan y luego se muelen. Küme küchangekey ka teyüngekey chi man-
Lo que nos queda, hay que exprimirlo para chana.
sacar todo el jugo posible. Vewla, kütrurngekey nentulngeal vill chi chavid.
A este jugo se le da una cocción a punto, sin Tüva chi chavid kiñe avülngekey, welu vayüm-
hervir, para que no pierda el dulzor de la fruta. ngekelay, veymu amultulngekelay ñi kochün
Una vez terminado este proceso, el resultado se vün.
envasa y se conserva para servir fresco. Dewmael dewma, elngekey kiñe pünen envase
mew ka elngetukey, wüla ingentungetukey.

30
MARISCAL CALIENTE
ARE ILON LAVKEN

Dewmayaltufe: Receta preparada por:


Yessenia Ramírez Paredes. Yessenia Ramírez Paredes.
Lof: Lebu. Comuna: Lebu. 25 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Filete de reineta Vichu reineta challwa
Almeja rosada Rosaw almeja
Cholga Cholga
Choro malton Choro malton
Porro Poro
Cilantro Kulantu
Ajo Akus
Longaniza Longaniza
Liquive Liquive
Longaniza Iwiñ trapi
Color Piwür
Piure

Preparación: Dewmay:
Se hace un sofrito con el porro, cilantro, ajo y Dewmangekey kiñe ape vüriñ chi poro engu, ka
una longaniza. kulantu, akus, ka kiñe longaniza.
Una vez que la longaniza bota jugo, en ese mo- Kiñe dewma chi longaniza witrüy ñi kümel ko,
mento se ponen los mariscos crudos. veymew tükulngekey chi pu lavkentu petu ñi
Adicional a eso, se debe agregar el filete de avülngenoel.
reineta picada en cuadritos. Kavey tükulngekey pitike katrükan chi challwa
vichu reineta.
Luego se agregan los mariscos que están Wüla ka elngekey chi lavkentu ape avülkülelu
precocidos (paila marina) y un poquito de vino (precocido), ka kiñe pichin chi lig pülku.
blanco. Petuno ñi inoel, kiñe pitin aremngekey chi rag
Antes de servir, el plato de greda se precalienta rali . ka pile chi ialu elelngekey kiñe vüriñ kuram.
y de manera opcional, se puede agregar un Kiñe vayimtulelu dewma, tüva chi iyael are
huevo. lavkentu pingelu, Küme ingekey ka kümentun-
Soltando el primer hervor, el marical está listo gekey.
para ser servido y disfrutarlo. Kavey ta elelngekey kiñe pichiñ kulantu kavey
También se puede agregar un poco de cilantro limón; kavey ta avkadilekey lig pülku.
fresco y limón; acompañado también con vino
blanco. 31
PISKU

Dewmayaltufe: Receta preparada por:


Rosa Huenumán Antivil. Rosa Huenumán Antivil.
Lof: Tirúa. Comuna: Tirúa.
50 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Cebolla Zapallo Cegolla Penka
3 dientes de ajo Zanahoria Küla voro akus “Zanahoria”
Habas Morrón Awar Moron
Choclo Acelga Wa “Acelga”
Arvejas Tomillo Allvida “Tomillo”
Porotos verdes Longaniza Karü dengüll “Longaniza”
Porotos granados Pollo Poypoy degüll Ilon achawall
Papas Poñi

Preparación: Dewmay:
Lo primero que se hace, es rallar el ajo, lo más fino posible, y a Wüne dewmangekey, rallangekey chi akus, Küme reyünman,
continuación se pica la cebolla. wüla pitike katrüngekey chi cegolla. Wüla ka, tungekey chi
Luego, se toma el pollo y una parte la picamos en cubitos. La ilon achawall ka kiñepüle pitike katrüngekey. Kangelu elnge-
otra parte se coloca en una olla a cocer. key kiñe challa mew avültuleal.
Luego tomamos la zanahoria y la rallamos. Wüla kavey tungeki chi zanahoria ka rallangekey. Chi penka
El zapallo hay que dividirlo, una parte se corta en cuadritos
rangiltungekey, kiñepüle katrüngekey pitiken, kangelu chi
y la otra parte se ralla y se mezcla con la zanahoria que ya se
había rallado antes. penka rallangekey ka reyünngekey zanahoria engu. Ka tun-
Ahora se toma la acelga y se pica completa, el tallo y la hoja. gekey chi acelga vill pitike katrüngekey tapül ka tronkonkülelu.
La longaniza también se corta a lo largo. Chi longaniza kavey katrüngekey winalkülen.
Una vez teniendo todos estos ingredientes picados y rallados; Kiñe dewma nielngel vill chip u dewman iyael katrükantulelu
preparamos la olla con al menos 3 cucharadas soperas de ka rallantulelu; tungekey chi challa kiñe pichin aceite engu,
aceite. küla cuchara korü ingekelu.
Lo primero que hay que colocar adentro es el ajo, luego Wüne nag chi challamew elngekey chi akus, ka cegolla kavey.
agregamos la cebolla. Todo esto por un par de minutos, se
Vill tüva kiñeke minutu, Küme diwülngekey, veymu ka Küme
revuelve bien y se espera que se frían bien.
Después sumamos a la olla las longanizas picadas. Y se re- vüringekey.
vuelve bien para que se mezcle con el ajo y la cebolla. Ka tükulngekey chi katrükan . longaniza, vill diwülngekey
De esta forma, se van soltando los sabores. veymu Küme reyünkey akus ka cegolla engün. Vey dewma,
A continuación, agregamos las habas y seguimos revolviendo. amulekey ñi tripan Küme kümelu. Wüla kavey tükulngekey
Ahora colocamos el pollo picado en cubitos y continuamos chi awar, ka Küme diwülngekey.
revolviendo los ingredientes que tenemos en la olla. Ka vewla tükulngekey chi katrüka ilon achawall, vewla, vill
Después, colocamos la zanahoria con el zapallo rallado y mülelu challamew Küme diwüllngekey.
picado. Y seguimos revolviendo.
Ka elelngekey chi zanahoria, penka. Ka Küme diwüllngekey.
Continuamos agregando ingredientes: los porotos verdes y
granados, y luego las arvejas. Ka elelngekey chi karü ka poypoy , dengüll, kavey chi allvida.
Revolvemos y sumamos a continuación el tomillo. Ka diwülngekey, ka elelngekey chi tomillu. Vewla kavey tükul-
Sumamos ahora el choclo y las papas partidas en pedazos ngekey chi wa, kavey pitike katrükan poñi. Kavey tükulngekey
pequeños. acelga ka moron
Finalmente colocamos la acelga y un poco de morrón. ¡amulekey ñi diwüllngeken!
¡Y seguimos revolviendo! Küme witrintungekey ñi Küme reyünmangekey.
Hay que preocuparse de que quede todo bien mezclado. Dewmael dewma, tungekey chi challa chew avültulelu chi
Finalmente, tomamos la olla donde teníamos cociendo el po-
ilon achawall ka eleltungekey ko chew avültulelu chi achawa-
llo y solo le agregamos el agua de esa cocción, y sal a gusto.
Con todos estos ingredientes en la olla, esperamos unos 20 ll, elelngeki kiñe pichin chadi kümekümeltulial.
Vill chi dewman mülelu chi challa mew, rupalngekey kiñe
minutos para que todo quede bien cocido.
epu mari (20) minutu, chew Küme avültuleal.
33
Transcurrido ese tiempo, queda todo listo para servir y dis-
frutar. Rupalele tüvi chi avültulen korü, Küme tripaltuley dewma,
vewla Küme ingekey ka kümentungekey.
HAMBURGUESAS DE
COCHAYUYO
KOLLOF ILON LAVKEN

Dewmayaltufe: Receta preparada por:


maria elena milla parra María Elena Milla Parra.
Lof: lebu Comuna: Lebú. 2 horas.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 6 personas: Trapuman iyael kayu che:


1 Cebolla picada Kiñe sefolla katrukaleay
1 Puerro picado Kiñe porro katrukaleay
1 Zanahoria rallada Kiñe chaf zanaoria
1 Perejil Kiñe karü tukukan
2 Huevos Epu kurram
1 Cochayuyo Kiñe kollof

Preparación: Dewmay:
El cochayuyo se hidrata en una olla con agua fría la
noche anterior. Willfoday kollof kom pun furkü-ko mü. Afay ko-
Cocer el cochayuyo en una olla con agua caliente llof kiñe challa niay arrenko ka pichin chadi dew
y una pizca de sal hasta que esté blando. Una vez pañuth le afuay entuafin . Furkuay ka katruka-
cocido, retirar, dejar enfriar y picar en cuadrados yay re pichike.
pequeños.
Furriñmü kiñe pichi challamü epü refuwe iwiñ
Para el sofrito, en una olla pequeña con dos cuchara-
konay sefolla ,porro ,zanaoria karü tukükan
das de aceite añadir la cebolla, el puerro, la zanahoria
y el perejil (sazonar a gusto)
(trewn) “sazonar”
En un bol agregar los trozos de cochayuyo, 2 huevos Kiñe rokorali koway kollof ka epu kurram diwull
batidos, el sofrito, tres cucharadas de harina cruda. , furriñ ka , küla rofuwe karü rugo diwull .kom
Revolver y unir todos los ingredientes. traway iyael dewmallal iyael ilo üdalay ka raguiñ
Para hacer las hamburguesas, dividir la mezcla en feymew kün mü muleay foltra pichin .üfn pañu-
partes iguales formando bolas con las manos húme- th küwü chün – kud . Pichi alü rumiay epü cm .
das, presionar suavemente sobre la palma de la mano Muleay kiñe pañumü (elafiñ)
hasta alcanzar la forma clásica de una hamburguesa Kiñe pailila o plancha kosinamü konay iwiñ
redondeada de unos 2 cm de espesor. Reservar sobre arrele kutral afun konay ilo kollof küla ka meli
un papel de cocina o mantel.
minutu .feimü afütay inakonalü:karü tukukan
Sobre un sartén antiadherente o plancha de coci-
,afün poñi ka sanwidmen.
na añadir 2 cucharadas de aceite, calentar a fuego
medio alto y cocinar las hamburguesas de cochayuyo
una a una por unos 3 a 4 minutos por lado o hasta
alcanzar el punto de cocción deseado. 35
Acompañar con ensalada, papas cocidas o si prefieres
en un sándwich.
BANQUETERÍA
INTERCULTURAL
KÜMEKE EPU
RÜME VILLKE IYAEL
Dewmayaltufe: Receta preparada por:
Pamela Paris Provoste. Pamela Paris Provoste.
Lof: Contulmo. Comuna: Contulmo.
50 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Preparación: Dewmay:
Tortilla de rescoldo: harina, sal, bicarbonato, Tortilla de rescoldo / rümül kovke: rüngo, chadi,
manteca de cerdo. “bicarbonato”, iwiñ sanchu.
Ceviche de cochayuyo: cochayuyo, tres clases Ceviche de cochayuyo / “cebiche müngu/ko-
de morrón (rojo, verde, amarillo), ciboulette, llof: müngu, külake chi moron, (kelü, karü ka
cilantro, aceite de oliva, pimienta negra y limón. chod), “ciboulette, kulantu, “aceite de oliva”, kuri
Kuchen de mote: masa en base a huevos de pimienta, ka limon.
campo, mote, una mezcla de yogurt natural y Kuchen de mote / kako kuchen: “masa” lelvün
mote fresco. kuramtulelu, kako, kiñe reyün yogurt ka we
Queso de cabeza. kako.
Catutos: a base de papas. Queso de cabeza / lonko kesu.
Empanadas de digüeñes: puerros, cebollita Catuto / müntra: poñi nielu.
fina picada, especies aliñadas, huevo de campo, Empanadas de digüeñe / Empanada digüeñ:
y la masa es de harina, manteca y sal. “puerro”, pitike katrün cegollita,
Sopaipillas: harina, manteca, sal y bicarbonato. “especie aliñadas”, lelvün kuram, ka chi masa
(freídas en aceite vegetal). rüngo, iwiñ sanchu ka chadi.
Ají cacho de cabra. Sopaipilla / vüriñ kovke: rüngo, iwiñ sanchu,
Merkén. chadi ka “bicarbonatu” (vüriñngekey aceite
Pesto de albahaca, ají cacho de cabra y hierbitas. vegetalmew).
Pebre: con cebolla morada, cilantro, ciboulette Cacho de cabra trapi.
y aliños. Medken.
Huesillo de la zona, y el jugo de la misma Pesto de albahaca, cachu de cabra trapi ka
cocción del huesillo con un poco de chancaca, villke iyael pity ke kachu.
azúcar, canela y clavos de olor. Pebre / salaw- katrukan: koñoll cegolla, kulantu,
Licor a base de aguardiente, moras y frambue- coboulette, ka “aliño”.
sas. Huesillo de la zona / vawpüle wuesillu: ko avülel
Jugo natural. wuesillo, kiñe pichin chancaca engu, kochilu
Milcao; en base a papas cocidas y papas rallada, (azúcar), “canela ka clavo de olor”.
con aliños y fritos. Estos se sirven con miel. Licor / pülku: tükulngekey “aguardiente, zarza
mora ka frambuesa”.
Jugo natural.
Milcao / müllkaw: elngekey avül ka rayan poñi,
aliño ka vüriñ. Ingekey miel engu. Ka ingekey
ka kümentungekey. 37
CATUTO COCIDO
FRITO Y NO FRITO
MÜTRA KA VÜRIN
MÜTRA
Dewmayaltufe: Receta preparada por:
Fidelina Millabur Calbul. Fidelina Millabur Calbul.
Lof: Tirúa. Comuna: Tirúa.
60 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Trigo Kachilla

Preparación: Dewmay:
Lo primero que debemos hacer, hay que lavar Wüne dewmangekey, küchangekey kachilla,
el trigo, para asegurarnos de sacar cualquier Küme nentulngeal niele pod.
impureza que pueda tener. Veymu kiñe pitin nagküleay chi ko kachilla,
Dejamos destilar un poco el agua del trigo y elngekey kiñe challamew wadkünko nielu, kiñe
luego lo colocamos en la olla con agua hirvien- “hora” müten.
do por una hora. Rupalele amul antü, avülelchi kachilla, ka
Pasado ese tiempo, de cocido el trigo, lo volve- neltulngeki chi ko veymu elngekey nagal chi ko
mos a colar y dejamos estilando el trigo para kachilla. Wüla atenngeki ka dewmangekey chi
después molerlo y armar los panes (el catuto). pitike kovke (el catuto).
Aquí presentamos dos opciones: Catutos no Epu kake iyael müntxa/ mültxün: kiñe, vüriñ
Fritos y Catutos Fritos. müntxa, kangelu vüriñngekelay.
En la primera, tras moler el trigo, lo amasamos Kiñe: atenngechi chi kachilla, “ovangeki” (ama-
y los dejamos en forma de pancito, listo para sar) veymu elngeki, pitike kovkengeki, Küme
disfrutar. iyal müten.
En la segunda opción, colocamos un sartén con Epu: elngekei kiñe rali külenngelu (sarten)
aceite en el fuego y agregamos el catuto forma- aceiteegu kütxalmeu ka elngekey chi müntxa
do para freírlo por unos minutos. kiñeke rupal “minuto”.
Uno puede agregar el acompañamiento que Elngekey avkadieleal chem mülele: vüriñ ilon
quiera: chicharrones de cerdo, miel o merme- anchu engu, kochi nentukelu diwmeñ ka kochi-
lada. lu vün elngekey.

39
ACOMPAÑAMIENTO
PEBRE
AVKADI IYAEL:
KATRÜKAN VILLKE KACHU

Dewmayaltufe: Receta preparada por:


Fidelina Millabur Calbul. Fidelina Millabur Calbul.
Lof: Tirúa. Comuna: Tirúa.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Cilantro Kulantu
Chalota Chalota
Ají Trapi
Sal Chadi
Agua Ko

Preparación: Dewmay:
Se pica el cilantro y chalota. Pity Katrüngekey chi kulantu ka chi chalota.
Se revuelve y agregamos el agua, un poco de ají Küme diwülngekey ka tükulngekey kiñe pichin
y sal. txapi ka pichin chadi.
Todo se mezcla bien y queda listo para servir. Vill Küme reyünngekey, wüla Küme ingekey.

41
PAPAS RELLENAS DE
PINO DE REINETA
POÑI APON PINU
CHALWA
Receta preparada por: Dewmayaltufe:
María Elena Milla Parra. maria elena milla parra
2 horas Comuna: Lebú. Lof: lebu

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 6 personas: Trapuman iyael kayu che:


1 Kilo de Reineta en 1 Perejil Kiñe kilu fanen chalwa Kiñe karü tukukan
cubos 3 Cucharadas pichi ke katrun kiñe (perejil)
1 Kilo ½ de Cebollas Harina Kilu raguiñ sefolla Küla refuwe rugo
1 Kilo de Papas Aceite Kiñe kilu fanen poñi Iwiñ
1 ½ Cucharada de Sal Merkén Kiñe raguiñ refuwe Meskeñ
1 Pizca de azúcar Chadi
Orégano Pichin azucra
Oreganu

Preparación: Dewmay:
Pino de reineta:
En una olla con agua hirviendo con media cuchara- Pinu chalwa: kiñe challa muleay wasken -ko
dita de sal y una pizca de azúcar, sancochar los cubos raguiñ pichi kuchara chadi ka pichin azucra
de reineta (dar un hervor por 2 minutos)
sancochalü challwa /waskuay epu minutu )
Precalentar aceite en un sartén y freír la reineta
sancochada, cebolla y una pizca de merkén, revolver eñumalan iwiñ kiñe pailila furriay chalwa san-
todos los ingredientes. cochalü. Ka sefolla pichin meskeñ diwüllay kom
Antes de retirar del fuego, agregar un poco de perejil iyal epe tripale kutralmü konay tukukan karü
picado. pichin katrukalelü.
Papas:
Lavar, pelar y cocer las papas en una olla grande con Poñi: kuchay ,chaf afüay poñi kiñe aluchi cha-
½ cucharada de sal. Cuando estén blandas retirar del llamü raguiñ pichi kuchara chadi konay dew
fuego, dejar enfriar y moler. pañuth lele entuafiñ kutralmü.furküay ka mal-
En la misma olla, cuando las papas estén frías agre-
luay .masan kiñe refuwe mew küw mü muleay
gar 3 huevos y 3 cucharadas soperas de harina. Unir
todos los ingredientes hasta que quede una consis- feimey konay pinu chalwa nürrüf leay chunkud
tencia espesa tipo masa. reke fürriay kiñeke pailila alun iwiñ mü chiwiday
Es importante considerar que no se debe agregar ka ñochi ke -kume lupün pichin.
agua a la preparación.
Para armar la papa rellena, sacar porciones de la
masa con una cuchara grande y colocar entre las
manos para añadir dentro una cucharada rasa del
pino de reineta y cerrar armando una pelotita.
Freír las porciones en una sartén con abundante acei-
42 te, procurando voltearla para que no se abra y quede
bien dorada.
BUDÍN DE COCHAYUYO

MÜNGU / KOLLOV

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Juana Yevilao Huenchullan. Juana Yevilao Huenchullan.
Poco más Comuna: Tirúa Lof: Tirúa.
de 2 horas

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Cochayuyo Zanahoria Müngu / kollov (f) “Zanahoria”
Cebolla Perejil Cegolla “Apio”
Ajo Apio Akus Kuram
Pan rallado Huevos vünvün kobke
Leche Lichi

Preparación:
Dewmay:
El ingrediente principal es el cochayuyo, y tenemos dos
opciones antes de usarlo: se lava y se deja cociendo el día Müngu/ kollof wünelekey tükulngeal iyaelmew, nieiñ epu
anterior (así se ahorra tiempo) o se hace este mismo proceso, rume dewmayal tüva chi iyael: kiñe, wiya antü küchavgekey
pero con horas de anticipación de comenzar a sofreír los chi müngu (asi se ahorra tiempo), epu, dewmangekey veychi
otros ingredientes. antü, welu wüne kiñeke “horamew” dewmangekey ñi avülkü-
Una vez que este proceso esté listo, retiramos de la olla y lo non, wüla vüringekey kake tükul iyael.
molemos. Dewma tripalele, nentungekey chi challamew veymu ka
Después de la elección anterior, reunimos todos los materia-
mallungekey.
les, y en una olla agregamos aceite y orégano, y lo colocamos
al fuego. Dewma kim chem dewmayael, trawülngekey vill chi pu
Luego vamos sumando de a poco, primero le sumamos la tükulngeal, kiñe challamew elngekey “aceite” ka “oréganu”,
cebolla y sal. Revolvemos todo esto. wüla elngekey kütralmew.
A continuación, le agregamos la zanahoria rallada. Debe ser Ka elngekey pichiken chi cegolla, chadi. Vill diwültungekey.
mucha zanahoria. Y mezclamos todo por unos segundos. Wüla eleltungekey, püñamtungekey vünvün “zanahoria”.
Ahora sumamos ajo picado a la olla. Y seguimos revolviendo. Ventren “zanahoria” elngetukey. Diwüldiwültungekey.
Y lo dejamos unos minutos sofriendo hasta que quede bien Wüla, elngekey katrün akus challamew. Diwüldiwültungekey.
cocido.
Elngekey ka pichin kütralmew Küme avüal.
Posteriormente agregamos el perejil picado; y luego inclui-
mos el cochayuyo ya molido y dejamos que se siga cociendo Wüla elngekey chi katrün “perejil”; wüla tükülngekey chi aten
en la olla con todos los ingredientes que sumamos anterior- müngu / kollof, veymu elngekey avültulial challamew vill chi
mente. tükulngel iyael, ka elngekey bün kovke iremkülelu lichi engu,
Finalmente, agregamos el pan rallado remojado con leche veymu tripaleay chi “vudín”.
para darle el último punto al budín. Küme witrintuleaiñ, ñapüdünoal (pegar) chi aten kovke, vey-
Acá debemos tener mucho ojo para que no se pegue el mew vill Küme diwülngekey.
pan rallado, por ello hay que mantenerse revolviendo todo Wüne neltulngeal chi challamew, elelngeki kiñe kuram, ka
constantemente.
diwülngekey.
Antes de sacarlo de la olla, le agregamos un huevo y volve-
mos a revolver. Dewmalelu, nentungekey chi challamew, ka eltungekey kiñe
Una vez que está listo, lo sacamos de la olla y lo ponemos en vücha ralimew kiñe pichin aceite engu, chew elngetulial avün
la budinera con un poco de aceite para colocarlo al horno. kütralmew.
Antes de eso, utilizamos otro huevo, el que batimos con el Wema, ka tuaiñ kiñe kuram, chew diwülviiñ kiñe “tenedor-
tenedor en una fuente y luego lo colocamos por encima del mew” kiñe ralimew ka elngetukey wente chi vudinmew
44 budín para que en el horno se dore mucho mejor por unos kume kollileal kiñeke meli mari “minutumew”.
40 minutos. Wüla nentungekey chi kutral avülmew (del horno) veymu ta
Luego sacamos del horno y queda listo para servir y disfrutar.
Küme ingekey chi “budín müngu”
ACOMPAÑAMIENTO
PAPAS
AVKADI IYAEL:
POÑI
Receta preparada por: Dewmayaltufe:
Juana Yevilao Huenchullan. Juana Yevilao Huenchullan.
30 minutos. Comuna: Tirúa Lof: Tirúa.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Papas michuñes Michuñes poñi
Aceite “aceite”
Cilantro Kulantu

Preparación: Dewmay:
Las papas se lavan y se ponen a cocer. Küchangekey chi poñi, ka avülngekey.
Luego se parten al medio y en un sartén con un Rangiñ katrüngekey chi poñi ka kiñe rali külen-
poco de aceite, se colocan para dorar. ngelu (arten) kiñe pichin aceite engu, kollinge-
Antes de servir, se puede agregar un poco de key.
cilantro para darle más sabor. Wüne ingeal, elelngekey kiñe pichin kulantu
doy Küme kümeal.

46
CHARQUICÁN DE
CARNE
CHARKIKAN ILO

Dewmayaltufe: Receta preparada por:


maria isolina flores márquez María Isolina Flores Márquez.
Lof: ranquil Comuna: Ránquil
30 a 45 minutos

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 6 personas: Trapuman iyael kayu che:


2 Kilos de Lomo vetado 4 Dientes de ajo Epu kilu faneñ poñi Meli forro aku
1 Zapallo (normal) Kiñe pimenton kelü o (aju)
2 Kilos de Papas 1 Pizca de Sal karu Pichin chadi
1 Pimiento morrón 6 Huevos Kiñe sefolla lig Kayu kurram
rojo y 1 verde 1 Perejil Kiñe sefolla kelü Kiñe karü
1 Cebolla blanca Color Epu zanaoria Tukukan (perejil)
1 Cebolla morada Merkén Kiñe aku (aju) Ad, meskeñ,
2 Zanahorias Aliños varios Kiñe porro itrofil numün
1 Ajo Kiñe karü tukan (allilu) iyael
1 Puerro
1 Acelga (optativo)
Dewmay:
Eñumay iwiñ kiñe pailila tref-tref tuay aju ka
sefolla pimentón zanaoria ka dew afule tukukan
Preparación: konay lomo ilo dewma konay furriay .diwüllay
Calentar el aceite en una sartén y saltear el ajo y kechü minutu ñochi kutralmü numün pichiken
la cebolla, el pimentón y la zanahoria. (ad) ka afuay poñi sapallu (pewka) furku -ko
Cuando las verduras estén cocidas, agregar el feymü deway ñochi kutralmü dew pañuth lele
lomo vetado a la preparación y sofreír. poñi ka penka entuafiñ kiñe konay rokoralimü
Revolver por 5 minutos a fuego lento, condi- ilo ka tukukan diwüllay tripayay kutralmü elafin
mentar a gusto.
pichin mari minutu epe serfialü konay kiñe
Aparte, cocer las papas, el zapallo en una olla
pichi rofuwe meskeñ ka kiñe furriñ kurram
con agua fría, añadir las verduras y dejar cocinar
a fuego suave.
Una vez que las papas y el zapallo estén blan-
das retirar y en una fuente, molerlos (no debe
quedar un puré).
Mezclar todos los ingredientes en la fuente con
la carne y las verduras, revolver.
Retirar del fuego y dejar reposar unos 10 minutos.
Antes de servir, agregar una cucharadita de 47
merkén y un huevo frito.
CATUTO

MÜNTRA

Dewmayaltufe: Receta preparada por:


Nancy Liencura Yevilao. Nancy Liencura Yevilao.
Lof: Tirúa. Comuna: Tirúa

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Trigo Kachilla

Preparación: Dewmay:
Para hacer el catuto, primero lavamos el trigo y Dewmayal chi müntra /multrun, wüne küchan-
lo dejamos cociendo por unos 30 minutos. gekey chi kachilla, wüla avülngekey, küla mari
Luego de eso, lo molemos y amasamos para (30) minutu.
darle una forma a la masa y queda listo para Ka dewma, teyümükey ka amasangekey veymu
servir como un pan integral. elngekey chumleal chi müntra. Vey müten,
tripaley. Iyal müten chikuri kovke. Ingekey ka
kümentungekey chi Küme iyael.

49
SOFRITO DE YUYO

VÜRIÑ NAPOR

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Nancy Liencura Yevilao. Nancy Liencura Yevilao.
60 minutos. Comuna: Tirúa Lof: Tirúa.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Yuyo Napor
Cilantro Kulantu
Chalotita Pitike chalota
Cebolla morada Koñoll cegolla
Zanahoria “Zanahoria”
Tomate Tomati
Aceite “Aceite”
Ajo Akus
Morrón Moron
Cebollín Cegollin

Preparación: Dewmay:
Antes de comenzar con la preparación, hay que Wüne ñi dewmayal tain iyael, küchangekey chi
lavar el yuyo. napor.
Luego lo colocamos dentro de una olla, le po- Elngekey kiñe challamew, elelngekey ko,
nemos agua y se coloca a cocer, entre 20 a 30 vayümngekey epu mari a küla (20-30) minutu.
minutos. Wüla tükulngekey aceite kiñe rali külenngelu,
Mientras, ponemos aceite en un sartén y le ka elelngekey akus veymu vüringekey.
agregamos ajo para comenzar a freír. tükulngekey katrükan koñoll cegolla, zanaho-
Vamos colocando la cebolla morada picada, ria, moron, kulantu, cegollin, chalota ventren
zanahoria, morrón, cilantro, cebollín y chalota elelngekey.
en abundancia. Wema elngey chi rali külenngelu villchi tükulal
Este sofrito lo vamos revolviendo un poco para eyael, nentungekey chi avül napor ka katrün-
que quede todo parejo. gekey.
Mientras dejamos el sartén con los productos, Chi “sofrito” (villke ape vüriñ), elelngekey kiñe
retiramos el yuyo cocido y lo vamos cortando. pichiken kolor veymu tükulngekey chi katrükan
Al sofrito, se le agrega un pequeño toque de co- napor.
lor y luego vamos sumando el yuyo ya cortado. Ka tükulngekey kiñe pichin chadi kümeküme-
También, puede agregar un poco de sal a gusto. tulial.
Revolvemos y lo dejamos reposar unos minutos. Divüllngekey, vewla kiñe pitin ürkütungekey.
Para servir, se puede agregar una papa cocida y Iyal dewma avkadingunongekey avül poñi, ka
50 sobre ella, colocamos el sofrito de yuyo. wentekünongekey chi sofrito napor.
¡A disfrutar! ¡Küme iyaiñ ka kümentuliaiñ!
PESCADO CON FUERZA
NEWEN CHALLWA

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Paulina Alcapán Villa. Paulina Alcapán Villa.
Comuna: Cañete. Lof: Cañete.
60 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Pescado (robalo) Aceite Robalo challwa Chadi
Un kilo de papas Sal Kiñe kilu anünche poñi “oregano”
nativas Orégano Epu cegolla Nalka
2 cebollas Nalcas Epu “zanahoria” Kiñe lechuga
2 zanahorias Una lechuga Kiñe kilu diweñ Kulantu
Un kilo de frutillas Cilantro Kechu (5) litru ko Limon
5 litros de agua Limón Kiñe longko akus Kiñe litru lig pülku
Una cabeza de ajo Un litro de vino blanco Kiñe taza kochilu (azúcar) (vino blanco)
Una taza de azúcar “aceite”

Preparación: Dewmay:
Lo primero que hay que hacer es realizar un Wüne dewmangekey kiñe vüriñkülen (sofrito),
sofrito con la cebolla, zanahoria, ajo y orégano. cegolla, “zanahoria”, akus, “oregano”. Vill tüva
Todo esto por unos 5 minutos. kiñe kechu minutu mew.
Después se toma el pescado (robalo) y se corta Wüla tungekey chi challwa (robalo ngeay) ka
por medallones. katrüngekey chinküdkülen.
Una vez realizado este paso, se agrega en el Kiñe dewma nentun ape iyael, püñamngekey
sofrito, agregando sal a gusto y un poco de vino chi sofrito mewmu, ka püñamtungekey chadi
blanco. kümeal ka kñe pichi lig pülku (vino blanco).
Mantenemos así por 25 minutos, para botar el Elngekey kiñe epu mari kechu (25) minutu,
alcohol y para cocer bien el pescado (robalo). ngenotunual alcohol pülku, ka Küme avüal chi
Por otro lado, pelamos y ponemos a cocer las challwa.
papas por 25 minutos, para que queden blandi- Ka vemngechi, ivküngeki ka avülngeki ka-
tas y listas para servir. trüntungekelay chi poñi kiñe epu mari kechu
Las papas se pelan y se ponen enteras a cocer (25) minutu mew, veymu Küme avülngey, iyal
por 25 minutos. müten.
Terminado este tiempo, se sacan y se sirven Avülkülele chi poñi, nentungekey veymu in-
junto con el pescado (robalo). Listo para degus- gekey challwa engu. Veymu kime ingekey ka
52 tar y disfrutar. kümentungekey.
ACOMPAÑAMIENTO
ENSALADA DE NALCA
AVKADI IYAEL:
SALAW PANGE
Receta preparada por: Dewmayaltufe:
Paulina Alcapán Villa. Paulina Alcapán Villa.
Comuna: : Cañete. Lof: Cañete.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Nalca Nalka
Cilantro Kulantu
Lechuga Lechuga
Aceite Aceite
Sal Chadi
Limón Limon

Preparación: Dewmay:
Primero se pela y se sacan los hilos de la nalca. Wüne nentungekey trawa ka chi vüw nalka.
Acá hay que picarlas con las manos porque con Chi nalka travongekey kuwümey veymu
cuchillo, la nalca se pone oscura. kurüwekelay. Kavey katrüngekey kulantu.
También se pica el cilantro. Kiñe vücha ralimew elngekey nag mew, lechu-
En una fuente, se pone la lechuga abajo, como ga, ngütantulekey, wentekünongekey chi nalka
una especie de cama, y sobre ella agregamos la ka kulantu.
nalca y el cilantro. Ka elelngekey kiñe pichiñ aceite, chadi, limon,
Agregamos un poco de aceite, sal, limón y mez- vill reyünngekey. Küme ingekey ka kümentun-
clamos. gekey

54
ACOMPAÑAMIENTO
ENTRADA DE NALCA
AVKADI IYAEL:
KONKÜNO IYAEL PANGE
Dewmayaltufe: Receta preparada por:
Yolanda Carrillo Lincopi. Yolanda Carrillo Lincopi.
Lof: Arauco. Comuna: Arauco.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Nalca Nalka
Merkén Medken
Limón Limon
Cebolla morada Koñoll Cegolla
Chalotita “Chalotita”
Azúcar Kochilu (azúcar)

Preparación: Dewmay:
La nalca se limpia, se le sacan los hilos y se pica Lipomngekey chi nalka, ka nentulngekey ñi
en cubitos. vüw nalka ka pitike katrüngekey.
A la cebolla morada, le hacemos lo mismo, la Ka vemngengekey chi koñoll cegolla, vewla
picamos en cubitos y al dejamos remojando elkünongekey kiñe mari (10) munutu, üremtul-
por 10 minutos en azúcar. ngekey azúcar engu.
Luego se lava y agregamos la nalca, con un Wüla may Küme küchangekey ka püñamnge-
poco de merkén, limón y chalotita picada. lngekey chi nalka, kiñe pichin medken engu,
Revolvemos y queda lista para acompañar. kavey limón, ka elelngekey katrükan chalota.
Diwüllngekey, vewla Küme ingekey ka kümen-
tungekey, konküno iyael.

55
CHUPE DE LAPA
VOCHITUN CHAPE

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Yolanda Carrillo Lincopi. Yolanda Carrillo Lincopi.
Comuna: Arauco. Lof: Arauco.
40 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Un cuarto de Lapa Queso Kiñe rangiltun ka Kesu
Pan Aceite rangiltun chape Aceite
Leche Pimentón lavkentun Pimenton
Crema para batir Merkén Kovke Medken
Morrón Sal Lichi Chadi
Cebolla Cilantro Crema diwülltulngeal Kulantu
Condimento surtido Moron
Cegolla
Villke condimentu

Preparación: Dewmay:
Lo primero que se debe hacer, es un sofrito con Wüne dewmangekey kiñe vüriñkülen (sofrito),
la cebolla, el morrón, el ajo por unos 5 minutos. cegolla, “zanahoria”, akus, “oregano”. Vill tüva
Luego a esto, agregamos las lapas, que deben kiñe kechu minutu mew.
estar crudas. A esto, debemos agregar el mer- Wüla tungekey chi challwa (robalo ngeay) ka
kén y la sal, y cocer por 15 minutos. katrüngekey chinküdkülen.
Por otro lado, el pan, lo debemos remojar en Kiñe dewma nentun ape iyael, püñamngekey
leche y lo vamos agregando de a poco en el chi sofrito mewmu, ka püñamtungekey chadi
sofrito. kümeal ka kñe pichi lig pülku (vino blanco).
Todo esto, se revuelve por unos 7 minutos. Elngekey kiñe epu mari kechu (25) minutu,
Al retirar, agregamos la crema y revolvemos ngenotunual alcohol pülku, ka Küme avüal chi
por cerca de un minuto. Hay que tener mucho challwa.
cuidado que la crema no hierva. Ka vemngechi, ivküngeki ka avülngeki ka-
Una vez que tenemos todo listo, lo servimos en trüntungekelay chi poñi kiñe epu mari kechu
platos o potes de greda. (25) minutu mew, veymu Küme avülngey, iyal
En ese momento agregamos queso rallado o müten.
parmesano y volvemos a revolver antes de colo- Avülkülele chi poñi, nentungekey veymu in-
car en el horno por 3 a 5 minutos en el horno a gekey challwa engu. Veymu kime ingekey ka
56 120 grados. kümentungekey.
Y sacarlo, agregamos un poco de cilantro y a
disfrutar.
CAZUELA DE VACUNO
CON MOTE
KORÜ ILON ENGU KA
KAKO
Receta preparada por: Dewmayaltufe:
Ruth Paredes Marilao. Ruth Paredes Marilao.
2 horas Comuna: Lebu. Lof: Lebu.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Costilla de vacuno Kadi ilon waka
Papas Poñi
Ajo Akus
Tomino Komino
Sal Chadi
Mote Kako
Zapallo Penka
Cilantro Kulantu

Preparación: Dewmay:
Comenzamos la preparación colocando ajo a Llituayiñ ñi dewmayal iyael, elngeal akus taiñ
nuestro caldito. korümew.
Y ponemos a cocer la costilla de vacuno con las Avültuliaiñ taiñ kadi ilon waka pu poñi engu.
papitas. Rupalele kiñeke minutu, ka püñamngkey chi
Pasado unos minutos, agregamos sal y el tomi- chadi ka komino.
no. Vewla kavey elelngkey penka.
Luego incorporamos el zapallo. Küme diwüllngekey, dewma tripaley ñi Küme
Se revuelve, ya empezamos a sentir su sabor y kümen ka elelngekey chi kulantu, veymu doy
le colocamos el cilantro para darle más sazón. tripalekey kümentun.
Y para finalizar, le echamos el mote crudo. Vewla, rupalele kiñeke minutu, elelngekey
Revolvemos y estamos listos para probar el penka.
sabroso sabor de una cazuela ancestral de Va- Dewmatulial dewma, tükulngekey chi kako.
cuno con Mote. Diwüllngekey, veymu nentuleiñ taiñ Küme
korü, kuivi korü ilon waka kako engu.

58
CAZUELA DE POLLO
CON CHUCHOCA
DE PIÑONES
KORÜ ILON ACHAWAL
KA NGÜLLIW ENGU

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Emiliana Marihuán Ancanao. Emiliana Marihuán Ancanao.
Comuna: Alto Biobío. Lof: Alto Biobío.
2 horas.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Pollo de campo Orégano Lelvün achawall Oregano
Porotos verdes Ajo verde Karü dengüll Karü akus
Zapallo Ajo Penka Akus
Choclo Comino Wa Kominu
Papas Aceite de oliva Poñi Aceite de oliva
Cebolla Chuchoca de Cegolla Ngülliw chuchoka
Chascuo piñón Chasku

Preparación: Dewmay:
En una olla, colocamos un poco de aceite de Kiñe challa mew, elelngekey kiñe pichin aceite
oliva y agregamos el pollo, la sal y se le agrega oliva ka tükulngekey chi ilon achawall, ka chadi
el ajo, pero antes, hay que machacar un poco el kavey ka elelngekey tranan akus.
ajo. Wüla tükulngekey oregano, chaku kavey, akus
Luego incorporamos el orégano, el chascuo, los kavey, poñi kavey, ka karü dengüll, welu kiñe
ajos, las papas y los porotos verdes, y hay que pichin vüringekey (sofreir).
sofreír un poco. Wüula elelngekey chi ko challa mew, veymu
Después agregamos agua a la olla y empeza- wüla avülngekey veymu dewmangekey chi
mos a cocer y preparar la cazuela. kazuela.
Ahora, se muele la chuchoca de piñón, se Vewla, teyünngekey chi ngilliw chuchoka .
agrega a la olla y esperamos a que se cueza un Vewla üngümengekey ñi avüal kiñe pichin ka
poquito. elelngekey chi chuchoka, wüla kavey elelnge-
A continuación, sumamos las papas, el choclo key chi poñi, chi wa, penka kavey elelngekey
y vamos a agregar el zapallo cuando les falten petu faltalelu kiñe mari (10 ) minutu.
como 10 minutos. Chi ngilliw chuchoka mew, veymu doy pü-
Se deja reposar unos minutos más, antes de dkalekey chi kazuela.
agregar los últimos ingredientes. Kiñe pichi minutu elngekery, wüla dewma
Ahora se le ponen los porotitos, y en un ratito tükulngekey vill chi pu tükulngekel iyael mew.
más, va a estar lista para disfrutar. Ka vewla elelngekey chi karü dengüll, ka kiñe
60 pichin mew, nentungekey chi korü, Küme in-
geal ka Küme kümeltuleal.
CAZUELA DE CERDO

KORÜ ILON SANWE

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Elba Chanqueo Huenuán. Elba Chanqueo Huenuán.
80 minutos. Comuna: Cañete. Lof: Cañete.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Zanahoria Cilantro Zanahoria Cilantro
Morrón Porro Morrón Porro
Cebolla Apio Cebolla Apio
Locro Perejil Locro Perejil
Orégano Cerdo Orégano Cerdo
Pimienta Sal Pimienta Sal
Comino Ajo Comino Ajo

Preparación: Dewmay:
Lo primero que se debe hacer, es trabajar la Wüne dewmangekey, küdawngekey chi ilon
carne, el cerdo ahumado. sanchu ella pitrunkülelu.
La preparación del cerdo se hace de un día para otro. Rume küme elngekey chi ilon anchu kiñe vill
Hay que dejarlo aliñando durante un día con antü chew elelngetukey oregano ka chadi,
orégano y sal, luego al día siguiente se saca al dewma ñi velen, ka antü elngekey pitrun mew
humo durante toda la jornada. kiñe vill antü ka.
Después, a la mañana siguiente se prepara para Ka antü, puliwen Küme elngekey chi ilon anchu
la cazuela. dewmayal chi “cazuela”.
Así, como la carne ya estaba aliñada, se le agre- Chem dewma chi ilon Küme elngey, ka elelnge-
ga un poquito de sal y pimienta. key ka kiñe pichin chadi ka pimienta.
Después en la olla, la colocamos y le agregamos Dewma mülele challa mew tükulngelgekey
un poquito de ajo. kiñe pichin akus.
Empezamos a picar la zanahoria, el morrón, la Pitike katrüngekey chi zanahoria, chi moron, chi
cebolla, agregamos el locro, orégano, pimienta cegolla, vewla elelngekey chi lokro, ka oregano,
y comino. pimienta, ka komino kavey.
Al paso de unos minutos, se agregan las papas; Wüla, elelngekey kulantu, porro, apio ka perejil.
y al final sumamos el cilantro, porro, apio y Vewla üngümüngekey, Küme tual chi korü ka
perejil. Küme avüleal, villchi tükulel, veymu wüla Küme
Esperamos que tome un buen aroma y que ingekey chi kazuela pitrunkülelu .
termine la cocción de nuestros ingredientes, ilon sanchu.
antes de servir un buen plato de cazuela de Vewla Küme iyaiñ, ka kümentiliaiñ
62 cerdo ahumado.

¡A disfrutar!
CEVICHE DE COCHAYUYO
CON PEBRE DEL NALCA
CEVICHE MÜNGU KA
SALAW KATRÜKAN PANGE
Receta preparada por: Dewmayaltufe:
Catalina Mendez Rodríguez. Catalina Mendez Rodríguez.
Comuna: Cañete. Lof: Cañete.
60 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Nalca Nalka
Merkén Medken
Huevos Kuram
Cochayuyo Müngu / kollof
Morrón (los tres tipos) Moron (külalelu)
Cebolla Cegolla
Cilantro Kulantu
Aceite de oliva Aceite de oliva
Sal de Mar Lavken chadi
Limón Limon

Preparación: Dewmay:
Comenzamos con el ceviche de cochayuyo. Chi salaw katrükan nalka küdawngelay ñi dewmangeal.
Lo primero que hay que hacer, es cocer los huevos y luego Wüne dewmangekey, trirangekey, vey pelotungekey ñi ro-
hay que ponerse a hacer el ceviche de cochayuyo, y también sawküleal. Vewla neltungekey ngi trawa kavey ñi vüw nielu.
lo cocemos. Katrüngekey ka elelngekey kulantu, doy nial kümentun.
El ceviche de cochayuyo es similar al ceviche de pescado, por
Ka tükulngekey limon ka kiñe pichin medken.
lo que se prepara casi de la misma manera.
Diwüllngekey, veymu Küme ingekey müten.
Vamos a utilizar morrón, y la recomendación es utilizar los
tres tipos que existen, pero hay que elegir el más rojo, el más
amarillo y el más verde. Welu tüva chi dewman niey avkadilealu iyael:
Ahora tomamos la cebolla y antes de picarla, debemos lavarla Wüne nentungekey chi “ceviche” müngu. Wüne avülngekey
para que no quede tan fuerte. chi kuram wüla dewmangekey chi “ceviche” müngu, welu
Tomamos el cilantro y lo mezclamos con nuestra prepara- avülkülelu dewma.
ción. Chi “ceviche” müngu, ape vemngechi chi “ceviche” chalwa,
También agregamos el cochayuyo, ya cocido y picado, y lo veymu ape vemngechi elngekey.
mezclamos.
Püneaiñ moron, kümekey püneal chi külalelu moron, welu,
A esto, agregamos sal de mar.
elngekey doy kelülelu, doy chokülelu, ka doy karülelu.
Unos chorritos de aceite de oliva y limón.
Y con esto, tenemos listo el ceviche de cochayuyo. Vewla ka tuaiñ chi katrükan, ka Küme küchalelu cegolla vey-
mu müte weda vürentulekelay.
Ahora, seguimos con la ensalada de nalca, que es fácil de Tungeky chi kulantu ka reyünngekey chi dewmael iyaelmew.
preparar. Kavey püñamngekey chi kaytrülelu ka avültulelu müngu
Lo primero que se hace es partirla y ver que esté rosadita. engu, veymu ka Küme reyülngekey.
Luego la pelamos y le sacamos los hilos. Kavey elelngekey lavken chadi.
64 Se pica y le sumamos cilantro, para darle más sabor. Kiñe pitin kavey aceite de oliva ka kiñe pichin limón.
Agregamos limón y una pizca de merkén
Vemngechi dewma, nieiñ taiñ “ceviche” müngu, vewla Küme
Se revuelve y queda listo para servir.
iyaiñ ka kümentuliaiñ.
PAN DE PAPA
POÑI KOVKE

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Amelia Carmen Cayul Tranamil. amelia carmen cayul tranamil
Comuna: San Nicolás Lof: san nicolas
25 minutos

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 8 personas: Trapumaw iyael pura che:


1 Kilo de Papas Kiñe kilu fanen poñi
200 grs. de Harina cruda Epu pataka fanen rugo
1 Huevo Kiñe kürram
1 ½ cucharadita de Levadura Kiñe pichin chadi
1 Pizca de Sal Kiñe pichin azucra
1 Pizca de Azúcar Kiñe bosillu iwiñ
1 Taza de Aceite

Preparación: Dewmay:
Lavar, pelar y cortar ocho papas en rodajas. En Kücha ,chaf,katruay pura poñi kine
una olla con agua fría, cocer las papas cortadas Challamu niay furkuko afunkonan
hasta que hiervan con una pizca de sal. Poñi pichin chadi niay dew afule
Utrufewtüay ko , furkuay kiñe
Una vez que las papas están cocidas, dejar en Rokorali malluafiñ poñi ka küw
un colador para que escurra el agua y enfríen.
Mew ka tukulelafiñ pichin lefadura
En una fuente, moler las papas con un tenedor Ka azucra elafiñ pichin fayay ka
o con la mano, dejar un espacio al centro para Tukuleakiñ rugo masafin
agregar una cucharadita y media de levadura Kiñe pailila konay iwiñ furryay
y la pizca de azúcar. Dejar reposar (leudar) por Feita deway tiechi kofke iyafiñ
unos minutos

Posteriormente, agregar los 200 grs. de harina


y amasar todo. Dejar reposar 3 minutos.

En un sartén calentar el aceite y comenzar a


armar el pancito para freír.

Una vez realizado esto, el pan quedó listo para


servir.

66
PAPAS CON MOTE Y
TAUKAS
POÑI KA KAKO KA
TAUKA
Receta preparada por: Dewmayaltufe:
Mónica del Carmen Astete Paillanao. monica del carmen astete paillanao
Dos horas y Comuna: Quillón. Lof: quillon
hora

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 4 personas: Trapuman iyael meli che:


½ kilo de mote 1 Cebolla Kiñe/epu fanen kako
8 Papas pequeñas 1 Morrón Pura poñi pichilu
1 Pizca de sal 1 cucharadita de Pichin chadi
manteca. Kiñe sefolla
Kiñe pimentón
Preparación: Kiñe pichi refuwe iwiñ

Mote:
En una olla con agua fría cocer el mote hasta que esté blan-
do. Luego, volver a cocer por una hora más y lavar.
Dewmay:
En otra olla, agregar una cucharadita de manteca y sofreír Kako: kiñe challa konay furkü-ko feymew afuay kako
cebollín, morrón y ajo picado, luego que la preparación esté al
dente agregar 3 tazas de agua hirviendo e incorporar el mote. dew afüle ka afumafiñ kiñe hora fey kuchayay . Ka
En otra olla con agua hirviendo, incorporar las papas peque- challa konay kiñe pichi refuwe iwiñ furriay sefollin
ñas enteras y peladas, agregar una pizca de sal. Luego de 20 ,pimenton ka aju pichike katrukaleay dewmalü afule
minutos de cocción, las papas están listas.
En este proceso y a gusto de cada uno, agregar merkén. konay küla bozillü arre-ko kako muy ka challa konay
arre-ko pichi ke poñi chügked ka chafleay konay
Taukas: pichin chadi feymew rupale epu mari minutu afuay
250 gramos de harina sin polvos de hornear
poñi deway
1/2 cucharadita de sal fina
1/2 cucharadita de bicarbonato de sodio Tauka: epü pataka kechu mari fanew rugo kiñe /epu
1/2 cucharadita de polvos de hornear pichi refuwe chadi
2/4 taza de agua tibia Kiñe /epu pichi refuwe afun iyal fe
1/2 taza de aceite vegetal o manteca derretida Kiñe /epu pichi refuwe piñen (honear) epu meli bozi-
Preparación:
llu kachilko raguiñ bozillu iwiñ o re iwiñ
En un bol mezclar harina, polvos de hornear, bicarbonato y Deumayañ: rokorali konay rugo, piñen afun iyaelfe,
sal, revolver. chadi diwüllal kiñe bozillu konay kachilko , ka iwiñ
En un tazón o jarro mezclar el agua tibia con el aceite. Verter
la mezcla de aceite y agua sobre la harina e incorporar revol- konay ka ko rugomen diwillay kiñe witrümen deway
viendo con una cuchara de palo. Formar una masa blanda y masan pañuth masayafin pichin minutu katruay ma-
amasar unos minutos. san pichike (allilü) deway kofke lafraleay uslerumew
Cortar la masa en porciones iguales (el tamaño es a gusto),
formar pancitos y luego usando el uslero extender las taukas, ka katrukaleay. Dupillafin kiñe tenedor epu rupale
pinchar con un tenedor en ambos lados. afüay masan kiñe pailila (nielay iwiñ ) pichin ñochi ku-
Cocinar la masa en un sartén caliente (sin aceite) a fuego
medio-bajo por 5 minutos, voltear y cocinar por el otro lado 5
tral kechü minutü welü rupayay ka afun konay kechü
68 minutos más. minutü ka serfialü kiñe ralimü afün poñi ka dew afun
Para servir el plato disponer de las papas cocidas, la pre- kako ka arre tauka ka pebre inakonalü.
paración con el mote y las taukas tibias con pebre como
acompañamiento.
AL DISCO (GUISANTE DE CONEJOS
Y LIEBRE AHUMADO MÁS POLLO Y
LONGANIZA DE LA ZONA)

DISCOMEW LLIÑ KORÜ CONEKU


MARRA ACHAWALL LONKONIZA

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Amelia Carmen Cayul Tranamil. Amelia carmen cayul tranamil
Comuna: San Nicolás Lof :san nicolas
50 minutos

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 6 personas: Trapuman iyael kayu che :


6 Trutros de pollo. Kayu chankg achawall
6 Trozos de longaniza Kayu lonkoniza katrun
6 Trozos de conejo Kayu coneku katrun
6 Trozos de liebre. Kayu trurran marra
1 Cebolla corte pluma Kiñe sefolla katrukan
1 Zanahoria en rodajas o rallada Kiñe zanaoria katrukan
6 Papas nativas Kayu kuyfi poñi
Hojas de ajo chilote We fuchen aju
Aceite Iwiñ
Sal Chadi
Vino blanco (optativo) Pulku (lig)

Preparación: Dewmay:
Para realizar esta preparación utilizaremos un Kiñe discomen tukuafiñ kutralmew
disco que puede ser dispuesto directo en fuego Niay ka mamüll
de leña o cocina. Lliñ iyael dew arrelle tukuleafin
Pichin iwiñ ka sefolla katrukalelü
Para formar la base del guisante, cuando el Ka zanaoria
disco toma calor, agregar un chorrito de aceite; Feimew ka konay itrofill ilo katrukan
incorporar la cebolla corte pluma y la zanahoria Pichin chadi (achawall ,lonkoniza ,coneku
Marra ) ka katrukan poñi
Incorporar de manera intercalada todos los Re pichin kutral neay
trozos de carne adobados con sal y condimen- Dew waskule tukuafiñ pichin pulku .ka takule-
tos a gusto (pollo, longaniza, conejo, liebre) y las tuay dew afule poñi afuletuay iyael .
papas (en corte Juliana).

Usar fuego lento, mientras revuelve y se tapa.

Con el primer hervor agregar un chorro de vino


blanco y volver a tapar. Este proceso se repite
aproximadamente 3 veces, hasta que las papas
70 ya estén cocidas.
CALDO DE HARINA
TOSTADA
MÜRKE KORÜ

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Lilian del Carmen Canupi Aniñir lilian del carmen canupi aniñie
Comuna: Lebu Lof : lebu
25 a 30 minutos

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 4 personas: Trapuman iyael meli che:


½ kilo de Harina tostada Sal Kiñe /epu fanen murke Chadi
1 Cebolla Aceite Kiñe sefolla Iwiñ
4 Papas 2 Huevos Meli poñi Epu kurram
1 Zanahoria Cilantro Kiñe zanaoria Külantü
Orégano Oreganu

Preparación: Dewmay:
Para comenzar con la preparación hay que ha- Ka deumayañ pichiñ furrifurituañ
cer el sofrito en una olla grande con las papas Kiñe aluchi challa katrukan
picadas en cuadraditos, la zanahoria, cebolla y Poñi ka zanaoria ka sefolla konay
el orégano. Ka oreganü
Konay ko ka takuleay challa elgeay
Agregar agua hasta la mitad de la olla y dejar al Kutralmew afuan kume poñi
fuego para cocer bien las papas. Roko rali konay fürku ko re pichiken
Konay murke ka diwüllun kume txrorfan
En otro recipiente, colocar agua fría y disolver Layay
poco a poco la harina tostada. Revolver bien Dew poñi afulü konay challamew murke
para evitar los grumos. Diwüllay pichi ken fey mew konay kiñe bozillu
epu Kurram konay challamew chadi ka diwü-
Con las papas cocidas, incorporar la harina tos- llay serfialu
tada en la olla y revolver suavemente. Trewn kulantü ka meskeñ deumamün

El siguiente paso es batir los huevos en un ta-


zón e incorporar en la olla. Agregar sal y revolver
antes de servir.

De manera opcional, se puede agregar cilantro,


color o merkén a la preparación.

72
ACOMPAÑAMIENTO:
CEVICHE DE LIQUIVE Y NALCA

INAKONALÜ:
KUFULL LIQUIVE PANGE

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Lilian del Carmen Canupi Aniñir lilian del carmen canupi aniñie
Comuna: Lebu Lof : lebu

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Trapuman iyael:


Liquive Liquive (kufull)
Nalca Nalka
Limón Kotrulü(limon)
Cilantro Kulantü
Merkén Meskeñ
Cebolla morada Sefolla kelu

Preparación: Dewmay:
Lavar la cebolla morada y cortar en pluma o Kuchan sefolla katruleay
juliana, (para suavizar la cebolla, dejar reposar Rokoralimew elafin katrukan sefolla nian
en un bol con agua caliente y una pizca de sal Pichin chadi /kechu minutü muleay )
por 5 minutos). Enjuagar con agua fría, escurrir Furkuko tukuleafin utrufentü leafin
el exceso de agua. Tachi ko
Dew mulele sefolla , kuchayay ,katrukayay
Mientras reposa la cebolla, lavar y picar en cua- Liqueve (kufull)
drados el liquive. Chafay nalka pichike katrukan entuafin
Pichike lonko re pichike leay katrukan
Pelar la nalca, trozar en cuadritos, retirar las hi- Nalka
lachas y poicar en cuadritos pequeños la nalca. Kom traway sefolla ka liqueve (kufull )
Nalka rokoralimen tukuleafin
Reunir la cebolla, el liquive, la nalca, en un bol, Kotrulü (limon) ka iwiñ , kulantü katru
incorporar el jugo de limones recién exprimi- Kalelü,meskeñ ka chadi allilü
dos, aceite, cilantro recién picado, merkén y sal Muleay utremew teymew doy kumeay.
a gusto.

Dejar reposar en frío por unos minutos para


resaltar aromas y sabores.

74
NAPOR

NAPOL NAPOR

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Aurora del Carmen Morales Paine. aurora del carmen morales paine
Comuna: Bulnes Lof :bulnes
Una hora y 30 minutos

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 6 personas: Trapuman iyael kayu che:


1 Kilo de Locro (trigo sancochado) Kiñe kilu locro
1 Rábano picado Kiñe napor ka katrukantuleay
½ Kilo de Porotos Kiñe /epu kilu (fanen) degüll
½ Kilo de Lentejas Kiñe /epu jügi
1 Kilo de Trigo cocido. Kiñe kilü kachilla afun
1 Ajo Kiñe aju
2 Cebollas picadas en cubo Epu sefolla katrukaleay pichike ünel
Condimentos

Preparación: Dewmay:
Lavar y limpiar bien el trigo antes de comenzar Kucha , liftun kume ta kachilla
a cocer en una olla con agua fría. Dewmayan ka afuman kiñe challa
Repetir el mismo proceso con los porotos (lavar Niay furku ko
y limpiar) para cocer en una olla con agua fría. Ka femaymy degul (kucha ,liftun )
Picar la cebolla en cuadros para realizar un so- Afuay kiñe challa niay furku ko
Katrukaleay sefolla pichikeay furryñ
frito con ajo y manteca. Condimentar a gusto.
Ay aju konay ka iwiñ ünel
Cuando la cocción de los porotos esté a punto, Ayilü
agregar el rábano picado y el locro. Revolver Dew afulü degüll tükuleafin napor
lentamente e incorporar el sofrito mezclando Katrukaleay ka locro diwüllüay
bien los ingredientes y dejar cocer hasta el pri- Pichiken ka konay furryñ itrofill
mer hervor. En ese momento retirar del fuego. Trapulelu elafiñ afulle ka waskule
Esta preparación, se puede acompañar con una Feymew entufin kutralmew
sopita de lentejas de la siguiente manera. Tachi dewman iyael inakonalü
Cocer lentejas y el trigo por separados con Afüay jügi , ka kachilla furkuko mew ünel ayilü
agua fría. Condimentar a gusto. Dew afüle trapumay ka dimüllay
Elafin pichin kiñeke minutü Dew serfi afin
Una vez cocidos, juntar y revolver.
Deja reposar unos minutos y está listo para
servir.
76
EMPANADAS DE
MARISCOS
EMPANADA KUFKULL

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Gladis Eloisa Vera Carrillo. gladis eloisa vera carrillo
Comuna: Arauco Lof :arauco
20 minutos

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 6 a 8 personas: Trapuman iyael kayu ka pura che:


1 Kilo de Harina Kiñe kilu fanen rugo
½ Kilo de Carapacho (para empanada de Kiñe /epu kilu kesu ka empana
carapacho/queso) Kiñe kilu kufull (ka empana kufull kesu)
1 Kilo de Machas (para empanada macha/ Kiñe pichi kaja lichi
queso) Kiñe pichin cominu
1 Caja pequeña de crema Kiñe pichin chadi
1 Pizca de comino Kiñe pichin oreganu
1 Pizca de sal Kiñe pichin meskeñ
1 Pizca de orégano Kiñe / epu kilu kesu iwiñ
1 Pizca de merkén
½ Kilo de Queso mantecoso

Preparación: Dewmay:
En un recipiente aliñar a gusto las machas, Kiñe roko rali treun kufull
(comino, orégano, merkén) y una pizca de sal. (Cominu ,oreganu ,meskeñ)ka pichin
Dejar reposar unos minutos y agregar media Chadi ekafin pichin minutu tukulelafin
caja de crema. Repetir lo mismo con el carapa- Raguiñ lichi ka femañ kufull ka (treun fem
cho (aliñar, dejar reposar y agregar media caja kunafin ka tukulelafiñ lichi )
de crema). Deumayañ masan Tukuleafin ko chadi ka iwiñ
Para preparar la masa, disolver la harina en un (lliwiñ iwiñ) reyiln kume feymew na kumeay
poco de agua, sal y aceite (o manteca derreti- masan chunkud leay kiñe kuchillu katray(pichi
da). Mezclar bien para formar una masa fácil rali kumy ka) apolay chunkud masan tukule-
de trabajar. Estirar la masa y cortar en círculos lafin kufull ka kesu rume kume apoleay. Kiñe
con un cuchillo del tamaño necesario (puede pailila konay iwiñ (arrelechi iwiñ afuay empana)
utilizar como molde un plato pequeño). entuafin Tachi iwiñ dewle serfi afin
Rellenar cada círculo de masa cortado, con la
preparación de macha o carapacho, añadir un
trozo de queso. Cerrar bien los bordes para que
se mantenga la mezcla dentro de la masa.
78 En un sartén con aceite bien caliente, freír las
empanadas, con cuidado
Sacar el exceso de aceite y servir.
SOPAIPILLAS DE
MILCAO
MILKAO SOPAIPILLAS

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Berta Elizabeth Llaupi Astete berta elizabeth llaupi astete
Comuna: Los Álamos Lof : los alamos
30 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 4 personas: Trapuman iyael meli che:


1 Taza de Harina Kiñe bozillu rugo
8 Papas medianas Pura pichi poñi ka chadi
Sal Küla mari / kechu mari fane iwiñ
30-50 grs de Manteca Iwiñ
Aceite

Preparación: Dewmay sopaipilla:


Sopaipillas: Kiñe challamu tukuañ kechu poñi
En una olla, agregar cinco papas limpias, pela- Lifleay chafleay ka katrukaleay
das y picadas en cuadritos, cubrir con agua fría Pichike takuafiñ furkuko afumafin dew pañuth
y cocer hasta que estén blandas. Aliñar con sal lele treun chadi allilu
a gusto. Dew afule furkuay poñi malluay
Después de este proceso dejar enfriar las papas Ka tukulelafin kiñe bozillu rugo
para luego moler. Añadir una taza de hari- Iwiñ chadi feymew konay trapumay
na, manteca y sal para comenzar a integrar Masan pañuth lele dew felele masan tukulelafiñ
los ingredientes formando una masa suave y pichikew rugo dew listulele chunkud ay lafrad-
homogénea. leay dipillafin pichin feita furryafiñ arrelechi iwiñ
Para que la masa no se pegue, agregar harina -mew
poco a poco.
Con la masa armada, cortar y dar forma redon- Dewmay milkao:
da y plana, se debe pinchar con un tenedor o
un orificio. Dejar reposar. Chafud an küla karü poñi kuchaleay
Freír cuidadosamente en aceite bien caliente. Chaf leay kiñe pañu liflelemew
Utrufentuafin chi ko
Milcao: Traway karü poñi ka afün poñi mallulelu konay
Rallar 3 papas crudas previamente lavadas y pe- : chadi ka iwiñ ,üfn küme masa leay sopaipilla
ladas. Con un paño limpio, estrujar hasta que reke furry ay eñum iwiñ mew
queden bien secas.
Mezclar las papas crudas ralladas con un par de
papas cocidas molidas. Agregar sal, un poco de
manteca y apretar con las manos hasta formar
una masa similar a la sopaipilla.

80 Freír cuidadosamente en aceite bien caliente.


CHICHARO A LO POBRE

CHICHARÜ POSFRE

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Pamela Jennifer Alcota Santander. pamela jennifer alcota santander
Comuna: Chillán. Lof: chillan
3 horas

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 4 personas: Trapuman iyael meli che:


1 ½ Kilo de Costillar de cerdo Kiñe raguiñ kilu furi sañwe
1 ½ Kilo Longaniza de cerdo Kiñe raguiñ kilu lonkoniza sañwe
4 Huevos Meli kurram
2 Cebolla Epu sefolla
4 Cucharaditas de Azúcar Meli refuwe pichilu azucra
1 Kilo de Harina de chicharo. Kiñe kilü fanen chicharü rugo
4 Papas nativas Meli kuifi poñi (me narki)

Preparación:
Precalentar el horno por 5 minutos, a 200°C Dewmay:
Introducir en una asadera el kilo y medio de costillar
de cerdo y las longanizas. Bajar el horno de 150 a Eñumalan horno kechü minutu epu pataka
180°C y cocinar lentamente por 2 horas aproximada- arren . Konay rokoralimü kiñe raguiñ kilu furi
mente. sañwe ka lonkoniza nagay pichin arren horno
En una olla con agua a punto de hervir, cocer las kiñe kechu pataka ka kiñe pura pataka ñochi
papas nativas enteras sin pelar a fuego medio por deuleay epu hora mew
aproximadamente 15 minutos, una vez listo incorpo- Kiñe challa konay ko waskule afüay poñi küifi
rar al horno junto al costillar y la longaniza. chaf la yay pichi kutral mü mari kechü minu-
tü dew konle horno kadi ka lonkoniza sefolla
Caramelización de cebolla: kochilü: katruay epu sefolla pichiken kiñe pailila
Cortar las 2 de cebolla en corte juliana. furriay sefolla pichi kutralmü niay pichin iwiñ
En una sartén freír la cebolla a fuego bajo con un diwillay ka lüpümlay mallün chicharü: afumañ
poco de aceite, revolver de manera constante para kilu rugo chicharü kiñe challamü konay arre-ko
evitar que se queme. meli bozillu ko . Mallün rume ankulele ka pichi
konay ko feimew doy kumeay elafiñ ralimü
Puré de chícharo: kume yafentuleay mallün chicharü , kuifi poñi ,
Cocer el kilo de harina de chícharo en una olla con kadi ,lonkoniza.
agua caliente con 4 tazas de agua. Furry-hay kiñe kurram konalü kiñeke ralimü
Si el puré queda muy seco, incorporar agua sin que dew le konay sefolla kochilü
pierda su consistencia.

Para montar el plato se sugiere ir en el siguiente


82 orden: Puré de chícharo, papas nativas, costillar, lon-
ganiza, freír un huevo por plato y finalmente agregar
la cebolla caramelizada.
PANTRUCAS

PANTRUKA

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Cristina Andrea Pallacán Reyes cristina andrea pallacán reyes
Comuna: Chillán Lof: chillan
1 hora.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 4 personas: Trapuman iyael meli che:


Sal Para la masa: Chadi Masan -mew
Pimienta Ajo en polvo Pimienta Aju piñen
1 Zanahoria rallada Merkén para la masa Kiñe zanaoria chafud Meskeñ
1 Cebolla a cuadritos 1 huevo Kiñe sefolla pichike katrukaleay Kiñe kurram
1/2 pimentón a cuadritos Una taza de Harina Kiñe /epu (raguiñ) pimentón Kiñe bozillu rugo
1 Ajo Kiñe aju
8 Papas a cuadritos Pura poñi pichike katrukaleay
1 kilo de lomo en trozos Kiñe kilu ilo katrukan
Agua Ko
2 huevos Epu kurram

Preparación: Dewmay:
Caldo.
Calentar el aceite en un sartén y sofreír la cebolla, el Korü: eñumalañ iwiñ pailila -mew furriañ
ajo, la zanahoria y el pimentón. Condimentar con sal y sefolla ,aju ,zanaoria ,pimenton tukule
aliños a elección. Lafiñ chadi aliñu allilu ka femagun kiñefutra
Mientras tanto, en otra olla grande, añadimos aceite y Challa koway iwiñ furryay ilo mari kechu minutu
freímos los trozos de lomo, durante 15 minutos, para doy kumeay tukuleafiñ ko takuleay ilo feymew
que quede bien sellada. Agregar cuidadosamente konay furry kan dew waskule konay poñi
agua hasta tapar la carne. Incorporar el sofrito. Masan : roko rali konay kiñe bozillu rugo pichin
Cuando el caldo toma el sabor, se suma las papas en chadi , kiñe kurram aju piñen mesken traway
cuadraditos.
kom masan pañuth leay lafradleay masan
Masa. pichirumeay ka katrukayay kiñe kuchillu mew
En un bol incorporar una taza de harina, pizca de sal, tukuafin korumew dew afule tripayay kutral-
un huevo, pizca de ajo en polvo y el merkén. Mezclar mew ka chogay
bien los ingredientes hasta lograr una masa suave y
homogénea.
Estirar la masa con un uslero hasta que quede
delgada y cortar en tiras con un cuchillo. Incorporar
la masa cuidadosamente al caldo. Cuando las masas
están cocidas, retirar del fuego.
Para dar sabor y consistencia, batir los dos huevos en
una taza y agregar poco a poco sobre la olla con el
84 fuego ya apagado.
Revolvemos un poco los ingredientes y ya está lista
para servir.
CALDILLO DE HARINA
TOSTADA
MÜRKE KORÜ WILWIL

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Ester Nubia Soarzo Neculmán ester nubia solazo neculman
Comuna: Chillán Lof: chillan
40 minutos

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 6 personas: Trapuman iyael kayu che:


4 Cucharadas Harina tostada Meli refuwe murke
1 Cebolla Kiñe sefolla
2-3 Dientes de Ajo Epu o küla aju
4 Papas Meli poñi
2 Huevos Epu zanaoria
2 Zanahorias Meli katrukan pewka
4 Trozos de Zapallo Trewn (oreganu , pimienta , chadi )
Condimentos a gusto (orégano, pimienta, Perejil (tukukań)
sal).
Perejil

Dewmay:
Preparación: Kuchan ,chayañ katrukan tukukan poñi,
Penka ,sefolla ,zanaoria
Lavar, pelar y picar las verduras: papas, zapallo,
Eñumalan iwiñ kiñe challa furry an
cebolla y zanahoria. Aju , sefolla zanaoria reifütun katrewn
Calentar el aceite en una olla y saltear el ajo, la Allilü konay poñi ka penka. takuay ko
cebolla y la zanahoria. Revolver y condimentar Mu ñochi waskule . Kiñe bozillu konay ko
a gusto. Agregar las papas y el zapallo. Cubrir Ka meli refuwe murke re pichike konay
con agua y dejar hervir a fuego lento. Challamew leliniafin reifütuniafin
En una taza, disolver en agua las 4 cucharadas Musan -afule korü wilwil dew afule poñi
de harina tostada e introducir suavemente en Entuafin kutral tukulelafin epu kurram
la olla. Diwüll fem kunafin pichin minutu
Revisar y revolver constantemente para no Konay külantü katrukanlelu .dewi itafin
generar grumos en el caldo. Cuando las papas
estén cocidas, retirar del fuego y agregar dos
huevos previamente batidos.
Dejar reposar unos minutos antes de servir con
cilantro picado sobre el plato.

86
CHARQUICÁN DE
CHARQUI
CHARKI -KAN

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Estefany Mariel Vergara Huenupi. estefany mariel vergara huenupi
Comuna: Los Álamos Lof: los alamos
35 minutos

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 6 personas: Trapuman iyael kayu che:


½ kilo de zapallo camote Kiñe /epu raguiñ pewka
1 ½ a 2 kilos de papas Kiñe kilu ka raguiñ poñi
200 gramos de charqui Epü pataka fane charki
2 Puerros Epu porro
2 Cebollas medianas Epu sefolla pichikelü
2 Tomates Epu tomate
1 pizca de sal (media cucharadita) Pichin chadi
1 pizca de azúcar. Pichin azucra

Dewmay:
Preparación:
Chayay katrukan zewmaiyalan ñochi
Pelar, picar y cocinar a fuego suave las papas
Kutralmew poñi ka pewka katrukalelu
junto con el zapallo en trozos. Una vez que
Dew pañuth lele ewtuafi ka malluafi
estén blandos retirar y moler en una fuente (no
Kiñe roko raly mallün poñi
debe quedar como puré). Dejar el caldo en una
Reke leay elafiñ korü kiñe roko
fuente aparte.
Rali kisu . Lupuman pichiw charki orno
Tostar el charqui en el horno por 5 minutos para
Mu kechü minutu feymu llafuay
darle crocancia. Retirar, desmenuzar con un
Entuafin pichike katruleay tranan trapihue
mortero y sumar al sofrito de verduras.
tukuafin feimey tukukan ka koway furry kantün
Para el sofrito, calentar aceite en un sartén e
mew arrelechi iwiñ un koway porro katrukalelu
incorporar puerro picado, cebollas picadas en
sefolla ka pichi ke katrukan tomate katrukaw
cubos pequeños y tomate en trozos pequeños
pichi refuwe azucra
y ½ cucharadita de azúcar.
Diwil ka konay küla witrü korü tukukan feymew
Revolver y agregar tres cucharones de caldo de
charki willfodüay elafiñ regle minutu muleay
verduras, para hidratar bien el charqui.
kutralnu dew komi konay reyiln poñi ka penka
Dejar a fuego lento por 7 minutos.
reyil serfialü
Finalmente, incorporar el sofrito a la mezcla de
papas y zapallo. Mezclar y servir.

88
LASAÑA ANCESTRAL

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Rita Marcela Millamán Curihuinca. Rita marcela millamán curihuinca
Comuna: Arauco Lof: arauco
1 hora

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 6 a 8 personas: Trapuman iyael mari che:


Masa: Emplatado: Masan: epu kilu rugo Ralimu:
2 Kilos de Harina 2 Cebollas Epu kurraw Epu sefolla
2 Huevos 1 atado de cilantro Kiñe pichi refuwe Kiñe trariñ kulantü
1 Cda de sal chadi
Agua tibia Fuzkuko

Pasta de ají: Tranan trapi:


3 Ají seco Küla trapi
2 Tomates Epu tomate
3 Dientes Ajo Küla forro aju
Cilantro o Ciboulette Kulantü o sefollita
Pizca de Sal Pichin chadi

Preparación: Dewmay:
Masa. Masan: kiñe mesamew epü kilü rugo
Disponer en una mesa de 2 kilos de harina, 1 cucharada de Kiñe refuwe chadi epu kurraw ragüiñ
sal, dos huevos y media taza de agua tibia. Mezclar bien los Bozillu fuz kuko konay kom trapum iyael
ingredientes y amasar hasta lograr una consistencia suave y
Masayay dew pañuth lele udayay masan
homogénea.
Dividir la masa en 6 partes. Estirar con un uslero hasta que Kayu trurran. feleay lafradleay ulerumew
quede una forma delgada y redonda. Pichi rumeleay chug kudleay kiñe aluchi challa
En una olla grande agregar 2 litros de agua, 2 cucharadas de konay epu alun ko epu refuwe
aceite e incorporar las masas delgadas, llevar al fuego hasta Iwiñ konay masan trongli afumafiñ.
que hierva, revolver de vez en cuando. Retirar y dejar enfriar. Waskule diwüllay pichiken entuafiñ
Fuzkuay
Pasta de ají: Tranan trapi: willfoday raguiñ bozillu
Hidratar en media taza de agua 3 capis de ají seco.
Küla ankun trapi kiñe jugueramew konay trapi ka
En una juguera incorporar el ají con el agua, 2 tomates pica-
dos, 3 dientes de ajo, cilantro (o ciboulette), un poco de aceite, ko epu tomate katrukaleay küla forro aju kulantü o
limón y licuar. sefollita pichin iwiñ kotrulu (limon ) malluay niay-
Disponer en una budinera de 2 cebollas picadas en pluma mun kiñe budineramew epu.
cubiertas con agua durante 5-10 minutos. Pasado el tiempo Sefolla katrukaleay takuleay ko-mew
enjuagar con agua limpia para suavizar el sabor de la cebolla. Kechu o mari minutu dew rupale kuchayay lif ko
mu pañuth leay ünel sefolla
Emplatado: Ralimu: rokolali katrukay afün masan chuchikaleay
konay epü refuwe iwiñ sefolla pañuth leay tranan trapi ka
90 En la fuente cortar las masas cocidas en tamaños irregulares,
trarin kulantü pichike katrukaleay diwüllüay fei ta deway
agregar 2 cucharadas de aceite, la cebolla suavizada, la pasta
de ají, y un atado de cilantro picado finamente. serfialü.

Revolver y ya está lista para servir.


CHARQUICÁN DE
COCHAYUYO
CHARKIKAN KOLLOF

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Norma Jacqueline Chávez Luman norma jacqueline chavez luman
2 horas y Comuna: Coihueco. Lof: coihueco
30 minutos

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 4 personas: Trapuman iyael meli che:


1 Cochayuyo 1 Morrón Kiñe kollof
1 Kilo de zapallo 1 Ají de color Kiñe killu famen penka (sapallu)
6 Papas grandes 4 Dientes de ajo Kayu aluchi poñi
1 Taza de arvejas Una pizca de sal Kiñe bozillu allfüda
1 Taza de choclo 2 Cucharadas de Kiñe bozillu wa
1 Espinaca aceite Kiñe tukukan karü(espinaca )
1 Taza de porotos verdes Orégano Kiñe bozillu karü küllwi (dewüll)
1 Tomate grande Merkén Kiñe tomate alülü
1 Cebolla Kiñe sefolla
Kiñe pimenton
Kiñe trapi ad
Meli forro (aku-aju)
Pichin chadi
Preparación: Epu rofuwe iwiñ
Oreganü
El cochayuyo se hidrata la noche anterior en
Meskeñ
una olla llena de agua fría.
Cocer el cochayuyo en una olla con agua caliente
con una pizca de sal. Cuando estén blandos, reti- Dewmay:
rar del fuego, dejar enfriar y picar en cuadritos.
Wilfoday kollof kon (pun) kiñe challa apoleay.
Calentar el aceite en una sartén y saltear el ajo y
furku -ko
la cebolla, el pimentón y la zanahoria. Cuando las Afuay kollof arre-komü konay chadi dew pañu-
verduras estén cocidas, agregar el cochayuyo. th lele entuafin inaltu kutral fuzkuay feymen
Revolver por 3 minutos a fuego lento, condi- katrukay pichiken arreay iwiñ kiñe pailila tref-
mentar a gusto. tref tay aku (aju) ka sefolla pimentón zanaoria
Aparte, cocer las papas, el zapallo en una olla ka tukukan afüle konay kollof diwüllay küla
con agua fría, añadir las arvejas, espinacas, po- minutu ñochi kutral mü allilü numün niay
rotos verdes y el choclo y dejar cocinar a fuego Ka afay poñi ka sapallü(penka) kiñe challamü
suave. konay furkü-ko ka konay allfuda tukukan karü
Una vez que las papas y el zapallo estén blan- (espinaca ) küllwi (dewüll) wa elafiñ ñochi kutral
dew afüle poñi ka sapallü pañuth lele
das retirar y en una fuente, molerlos (no debe
trananagay chunimü o rokorali mü kekün kiñe
92 quedar un puré). challamü diwüllay tukakan chaf ka furriñ kollof
En una olla mezclar las verduras molidas y el
sofrito de cochayuyo.
MILCAO RELLENO

MILKAO APOLELÜ
(RELLENO)
Receta preparada por: Dewmayaltufe:
Patricia Flor Cárdenas Ancán. patricia flor cardenas ancán
Comuna: Arauco Lof: arauco
60 minutos

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 4 personas: Trapuman Iyael meli che:


1 Kilo de Papas peladas Kiñe kilu fanen poñi chafleay
1 Litro de aceite Kiñe alun iwiñ
1 Taza de Luche o 1 taza de cochayuyo (para el pino). Kiñe bozillu luche kollof (pinu)
2 Dientes de Ajo Epü forro aju ( aku)
½ Cebolla Raguiñ sefolla
2 Huevos (solo las yemas) Epü kurram (re chod )
¼ de Harina cruda. Kiñe /meli fanen rugo
1 Pan rallado Kiñe chafud kofke

Preparación:
Rallar las papas, escurrir y estrujar con un paño Dewmay:
húmedo para que eliminen el exceso de agua
Chafüday poñi ütrufentü lelafiñ ko kiñe pa-
hasta que queden bien secas.
ñumü feymew ankuletuay elafiñ tachi poñi
Traspasar las papas ralladas a una bandeja y chafüdlelü kiñe llepümü tukülelafiñ pichin cha-
agregar una pizca de sal. di nuafiñ küwümew kiñe pichin poñi chafüdle-
Tomar entre las manos una porción de las pa- lü masa masatuafiñ sopaipilla reke dewmayan
pas rayadas y aplastar simulando una masa de furryn iyael epü forro aku ka sefolla pichike
sopaipilla. katrukaleay kiñe bozillu luche o kollof furkuay
Adicionalmente preparar un sofrito con 2 dientes kiñe minutu allilü ka konay zanahoria tukukan
de ajo, cebolla picada en cubitos pequeños y 1 (perejil ) dewmayañ milkao tukulelafiñ kiñe
taza de luche o cochayuyo, dejar enfriar unos refuwe fürrykan wenü masan poñi nürrüf leay
minutos de manera opcional agregar zanahoria ka deway diwill kurram epu chod kurram. Kiñe
pichi ralimu muleay chafüdkofke
o perejil.
Elafin pichiken milkao faw ullü diwil rupayay
Para armar el milcao, poner una cucharada de rugomew ka chafüd kofke mu.
sofrito sobre la masa de papas y cerrar. Feymew deule iyal kiñe pailila konay fentren
Preparar un batido con 2 de yemas de huevo, iwin . Feymu furry afiñ kechü minutu .entuafin
verter en un plato pequeño harina y en otro ankuleay ka iyafiñ.
pan rallado.
Pasar las porciones de milcao por lado y lado
por el batido, luego por la harina y finalmente
94 por el pan rallado.
Para finalizar la receta, preparar un sartén con
abundante aceite, incorporar el milcao y freír por
5 minutos, sacar, secar y servir.
Recetas
Dulces

Kiñe kochi
POSTRE DE HARINA
TOSTADA
MÜRKE KOCHILU

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Amelia Carmen Cayul Tranamil. Amelia carmen cayul tranamil
Comuna: San Nicolás Lof : san nicolas
10 minutos

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 6 personas: Trapuman iyael Kayu che:


1 Tarro de Leche evaporada Kiñe tarnü lichi
1 Tarro de leche condensada Kiñe tarnü kochi lichi
3 Limones grandes Küla kotrulü (limon)
2 Tazas de harina tostada. Epu bozillü murke
Maqui o frutos de estación Maqui ka itrofil kochi awunka

Preparación: Dewmay:
En un recipiente hondo, mezclar el tarro de Roko raly trulcuay lichi ka kochi lichi
leche evaporada, el tarro de leche condensada y Diwüllün mely ka kechü minutumew
batir manualmente por aproximadamente 4-5 Tukuafin ka kotrulü kula ( limon) dimüllün
minutos. Epe dewle konay murke diwülün ka txroe tan
Elafin kiñe rokoralimew tukü leafin mapui
Incorporar lenta y suavemente el jugo de 3 pichin alün
limones grandes. Seguir batiendo Dew rupale epu mari kechu ka kula mari deway.

Finalmente, agregar harina tostada y mezclar


todos los ingredientes hasta que tenga una
consistencia cremosa.

Traspasar a un molde de postre y agregar maqui


natural o frutas de estación a gusto.

Se debe dejar reposar unos 25 a 30 minutos


antes de servir.

98
QUEQUE DULCE

KOFKE KOCHI

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Jocelyn Andrea Huilipán Rivera jocelyn andrea huilipan rivera
Comuna:Los Álamos Lof : los alamos
40 minutos

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 4 personas: Trapuman iyael kayu ka pura che:


300 gramos Chocolate (60% cacao) Küla pataka gramu cacau
125 gramos Mantequilla Kiñe pataka epu mari kechu iwiñ
3 cucharadas soperas de Cacao Küla witru (refuwe ) cacau
4 Huevos Meli kurram
100 gramos de Harina tostada
Pataka gramu murke
2 Cucharadas de Polvo de hornear
Ralladura de Limón y Naranja Epu refuwe kochi miel ( miski)
Esencia de Vainilla Kechu gramu azucra
Avella y nueces Kechu katrukan manzana
2 cucharadas de Miel
50 gramos de Azúcar
5 Manzanas laminadas

Preparación: Dewmay:
Precalentar el horno a temperatura media-baja. Üyuman kutral ñochi kechi
En una olla o recipiente pequeño, introducir el cho- Kiñe challa ka rokorali-mew
colate, la mantequilla y la miel para derretir a baño Tukuafiñ cacau ka iwiñ ka miski
María con fuego lento. Llewemn muñetu re ñochi kutral
Por mientras, en otro bol batir los cuatro huevos. Mew fey mey ka rokorali treftrefün
Agregar azúcar, las 3 cucharadas de cacao y la harina Meli kurram konay azucra küla refuwe
Cacau ka murke kurruf reke
tostada en forma envolvente.
Llewemn cacau konay pichiken kurram treftre-
Derretida la mezcla del chocolate, incorporar lenta y
fun
suavemente a los huevos batidos. Konay chafud naraja ka kotrulü (limon)
Agregar la ralladura de naranja y limón, los frutos Ka anken fenmamell numun (vainilla)
secos, la esencia de vainilla y los polvos de hornear. Lefadura ,elafin pichin kiñe pailila ñochi kutral-
Dejar reposar unos minutos. mew deuway kochilu refuwemew
En un sartén a fuego lento, realizar el caramelo con Konay ko ka azucra fey mew koway
unas cucharadas de agua y azúcar, para posterior- Katrukan manzana kiñe roko ralimew
mente colocar las láminas de manzanas. Konay manzana ,cochilu relfün
Sobre un molde, incorporar las manzanas, el cara- Cacau . Afumañ küla mari minutu
Kiñe pura pataka
100 melo y la mezcla de chocolate. Hornear 30 minutos a
Entuafin horno mew elafin pichin Illafin ka
180°C.
Retirar del horno y dejar reposar antes de servir.
PANQUEQUE DE PAPAS

PANKEKE POÑI

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Rosario del Carmen Martínez Raimil. rosario del carmen martinez raimil
Comuna: Chillán Lof: chillan
Una hora y 30 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes para 4 personas: Trapuman iyael meli che:


2 Kilos de Papas Epu kilu poñi
2 Cucharadas de Harina Epu refuwe rugo
4 Huevos Meli kurram
1 Cucharadita Polvo de Hornear Kiñe pichi refuwe fallum
Pizca de Sal Pichin chadi
Aceite Iwiñ

Preparación: Dewmay:
Lavar, pelar y rallar las papas. Escurrir y estrujar en un Kucha ,chaf . Chafun poñi ketrün kiñe
paño húmedo para que eliminen el exceso de Pañu foltraleay feimu tripayay ko
agua. Dew ütrule ko poñi koway kiñe rokorali
Tukuleafiñ meli kurram diwüllün ka
Una vez que las papas están escurridas, traspa- Koway epu refuwe rugo pichin chadi
sar a un bol, agregar los 4 huevos y revolver. Pichin refuwe fallum diwüllün
Kiñe pailila koway iwiñ ñochi kutral
Dew arrele konay traun lafrraleay
Incorporar a la preparación 2 cucharadas de Kiñe refuwe dew kolüle chiwidall
harina, una pizca de sal, una cucharadita de Zewmaiyalün ka pichin minutu
polvos de hornear. Revolver. Inakonalü kochilü ka kochi lichi miski.

Aceitar un sartén y colocar a fuego lento. Cuan-


do esté caliente, agregar la mezcla y esparcir
con una cuchara. Cuando los bordes estén
dorados, voltear y cocinar unos minutos más.

Pueden ser acompañados con mermelada,


manjar o miel.

102
EMPANADAS RELLENAS
CON MANZANA
EMPANA MANSHANA

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Paulina Susana Rivas Reyes paulina susana rivas reyes
45 minutos - Comuna: Lebú Lof: lebu
60 minutos

ESPAÑOL MAPUDUNGUN
Ingredientes para 15 unidades:
Trapuman iyael mari kechu:
Para la masa: Para el relleno:
3 Tazas de Harina 8 Manzanas peladas Masamu:
2 Unidades de margarina 1 Taza de Azúcar Küla bozillu rugo epu lichi iwiñ kiñe pataka epu
125 grs c/u. 1 cucharadita de mari kechu fanen küla kurram raguiñ bozillu ko
3 Huevos Canela en polvo kiñe refuwe pichilu fayum raguiñ bozillu azucra
¼ Taza de Agua 2 cucharaditas de raguiñmu mulealü: pura manzana chaf .(mans-
1 Cucharadita de Polvos margarina hana) kiñe refuwe pichilu lichi iwiñ deumayañ
de hornear Masan : zewmaiyañ masan konay kula bozillu
½ Taza Azúcar
rugo pichiñ ko chadi kiñe pichi refuwe fallum
(polvos hornear) ka iwin (arrelechi iwiñ) traway
Preparación: küme pañuth masan kuzaw .elafiñ furkumu
Masa: takuleay masan kiñe pañumu o aluzamew küla
Para preparar la masa, disolver las 3 tazas de harina con un
poco de agua, pizca de sal, 1 cucharadita de polvo de hornear
mari minutu
y aceite (o manteca derretida). Mezclar bien para formar una Apolelü: eñumalan challa ñochi kutral koway
masa fácil de trabajar. chafud manzana epü rufuwe lichi iwiñ kiñe
Dejar reposar en el refrigerador la masa envuelta con un bozillü azucra ka kiñe rufuwe numün (canela )
paño o papel aluza por 30 minutos aproximadamente
ka femechi deumaiyañ katruay afüle dew was-
Relleno: küle .feymew koway re pichiken ñochi challa-
Precalentar la olla a fuego lento e incorporar las manzanas mew arrelelü kiñe rokorali mu konay furkuko
ralladas, 2 cucharadas de mantequilla, 1 taza de azúcar y 1 mew . Elafin kiñe minutu furkualü
cucharada de canela en polvo.
Es importante que la preparación corte su proceso de coc-
Ütrufentuay ko manzana kom
ción una vez que comienza a hervir. Para lo cual se introduce Empana: añumalan horno kiñe pataka kayu
cuidadosamente la olla caliente a una fuente con agua fría. mari minutü ka kiñe pataka pura mari entua-
Dejar enfriar unos minutos y colar la manzana, para botar el fin masan furkumü muleay kiñe minutü dew
jugo.
fuzküle katrüan masan pichike katrun lafraleay
Empanadas: kiñe mesamew piñen rugo konay pichin feymew
Precalentar el horno entre 160° y 180°C. katrüay empana masan pichi rali kumeay ka .
Sacar la masa del refrigerador y esperar unos minutos hasta Tukulelafiñ pichiken konalü(manshana ) kume
que quede a temperatura ambiente.
Cortar la masa en trozos pequeños y estirar sobre un mesón
takuleay empana kuyen reke leay üfn küw
espolvoreado con harina. Para cortar la masa de empanada, repulgue (afirmar la masa ) nurrüf leay empana
utilizar como molde un plato pequeño. .dipill masan femay koway diwüll kürram elafiñ
Incorporar con cuidado el relleno de manzanas. kiñe llepumü (horno ) afütüay mari kechu ka
Cerrar bien la empanada formando una media luna y apretar
con los dedos los bordes haciendo el repulgue o cierre de las
epü mari minutu .
104 empanadas, pincelar la masa con un poco de huevo batido.
Colocar las empanadas sobre la bandeja del horno.
La cocción estará lista entre 15 a 20 minutos.
CHEESCAKE DE
AVELLANAS
CHEESKAKE NGEVÜÑ

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


María José Orellana Torres. María José Orellana Torres.
Comuna: Cañete Lof: Cañete
60 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


Primer parte: Wüne dewman:
150 gramos de harina Kiñe pataka kechu mari (150) gramu rüngo
100 gramos de harina de avellanas Kiñe pataka (100) gramus nevüñ murke
2 cucharaditas de polvos de hornear Epu pitike kuchara truvür kolliyeal.
100 gramos de azúcar Kiñe pataka (100) gramus kochilu (azúcar).
120 gramos de mantequilla o margarina. Kiñe pataka epu mari (120) gramu “de mantequilla o
2 huevos margarina”
Segunda parte: Epu (2) huevo)
500 cc de crema líquida Epun dewman:
Medio tarro de leche condensada Kechu pataka (500)cc lliw “crema”
210 gramos de queso crema Rangiltun “tarru” lichi “condenzada”
250 gramos de harina de avellanas Epu pataka kiñe mari (210) gramus “kesu crema”
3 huevos Epu pataka kechu mari (250) gramu ngevüñ mürke
Küla (3) kuram

Preparación: Dewmay:
Para realizar el Cheescake de avellanas lo primero que se Dewmayal tüva chi iyael (cheescake de avellana) elngekey
debe hacer es colocar los 150 gramos de harina, con los 100 kiñe vücha bowlmew vill chi rüngo, mürke ngevüñ, trüvür
gramos de harina de avellanas, junto con las dos cucharadi- kollileal, kochilu (azúcar), chi “mantequilla o margarina”. Vill
tas de polvos de hornear, 100 gramos de azúcar y 120 gramos reyünngekey kuwümew.
de mantequilla o margarina. Todo en una fuente o bowl, Dewma tüva chi reyün küchulele, tükulngekey kiñe kuram,
donde se deben mezclar usado las manos. ka kume reyülngekey.
Una vez que esta mezcla se vaya mojando o colocándose Witrintungekey chumlen amun chi “masa” wüla tükulngekey
húmeda, se agrega el primer huevo, y se sigue mezclando. chi ka kuram, ka reyülngekey (continuar mezclando).
Se debe ver la consistencia de la masa antes de sumar el Dewma kume amun chi masa (conitencia y cremosa), kume
segundo huevo y continuar mezclando. amun chi kuwümew, tükulngekey kiñe “moldemew”, nielu
Una vez que se tenga la consistencia indicada y la masa esté dewma “mantequilla” ka rüngo, veymu ñüpüdkelay.
cremosa y manejable para las manos, se coloca en un molde Küme elngekey minchelelu, Küme veleal chi moldemew.
que debe estar previamente mantequillado y con harina, Dewma elelngele villpüle minchelelu mew, püramngekey
para que nuestra base no se pegue en el molde. inaltupüle, chem chumleal trav pichin.
Lugo se coloca la base, que quede pareja por toda la base del Tüva chi masa moldemew elngekey kiñeke epu mari (20)
molde. Una vez puesta por toda la bese, hay que subirla por minutu chi avül kovke mew dewma aretulele a kiñe pataka
los bordes, como creando una pequeña pared. pura mari (180) “grado”, veymu chi masa kollinagkey.
Esta masa en el molde se debe poner por unos 20 minutos Epu rume dewman:
en el horno precalentado a 180 grados, para que la masa se Ka bowlmew, reyünngekey kechu pataka (500) cc chi lliw cre-
dore. ma, kiñe rangil condenzada lichi, epu pataka kiñe mari (210)
Luego de ese tiempo, se retira del horno y se comienza con la gramus kesu crema, epu pataka kechu mari (250) gramus,
segunda parte. murke ngevüñ ka küla kuram.
En otro bowl, mezclamos 500 cc de crema líquida, medio Dewmayal tüva chi reyün, pünengekey kiñe “batidora”.
tarro de leche condensada, 210 gramos de queso crema, 250 Dewma Küme reyülngey, elngekey molde mew, avül masa
gramos de harina de avellanas y tres huevos. dewma, ka elngetukey avülkovkemew (horno) doy küla mari
Para realizar esta mezcla, ahora se utiliza una batidora. (30) minutu.
Una vez que está todo bien mezclado, se agrega al molde, Dewma nentungeal, ka elengekeavuy wente chi cheescake
106 con la masa ya cocida, y se pone nuevamente en el horno por kiñeke vün, doy Küme dewmayal.
30 minutos más.
Al finalizar este tiempo, podemos agregar sobre el cheescake
algunos frutos para darle un toque final.
KUCHEN DE MOTE
KAKO KUCHEN
Receta preparada por: Dewmayaltufe:
Fidelina Millabur Calbul. Fidelina Millabur Calbul.
50 minutos. Comuna: Tirúa. Lof: Tirúa.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


300 gramos de harina Küla pataka (300) gramu rüngo
150 gramos de mantequilla Kiñe pata kechu mari (150) gramu de
Dos huevos mantequilla
100 gramos de azúcar Epu kuram
Una cucharadita de polvos royal Kiñe pataka (100) gramu de kochilu (azúcar)
Un tarrito de leche condensada Kiñe pity kuchara chi trüvür royal
Dos yogurth y medio Kiñe pity tarro chi lichi condensada
Una taza de mote Epu ka rangiltun yogur
Kiñe taza kako

Preparación: Dewmay:
En un recipiente colocamos los 300 gramos de Kiñe vücha rali mew, elngekey küla pataka (300)
harina. Agregamos los 150 gramos de mantequilla y gramu chi rüngo. Ka elngekey avkadileal kiñe pata
luego le echamos los dos huevos y el azúcar. kechu mari chi mantequilla, ka tükulngekey chi epu
Lo juntamos todo y sumamos la cucharadita de kuram, ka chi kochilu azúcar kavey.
polvos royal. Vill trapomngekey, ka elelngekey kike pity kuchara chi
Ahora unimos todos los ingredientes para formar una trüvür royal.
masa. Vewla trapomngeay vill chi pu elelngekem iyael
Una vez que tenemos la masa lista y homogénea, en- dewmayal kiñe masa.
mantequillamos el molde donde pondremos nuestra Dewma Küme niengel chi masa, Küme mantekillan-
masa. gekey chi molde chew elelngekeay taiñ masa.
Esparcimos bien nuestra masa, que cubra todo el Küme patrünngekey chi masa, chew villpüle müleay
molde antes de ponerlo al horno. chi masa, veymu ka tükulngekey chi avül kovke mew.
Antes de colocarlo en el horno, con un tenedor, Wüne ñi elelngeal chi avül kvke mew, kiñe tenedor mew
pinchamos la masa para que no se infle, porque esto dichontungekey chi masa, veymu poypoykelay, chemu
al meterlo en el horno se infla, y debemos evitar que tükulngekelu poy poyküleki, vemkülekelay tüva chi iyael
esto ocurra. Wüla elkünongekey chi avül kovke mew kiñe mari ke-
Después de esto se va al horno unos 15 minutos a una chu (15) minutu, vey kiñe ape avültun (precocción) ka
precocción y después se le agrega el relleno y se pone wüla elelngekey chi upulngekel ka elelngetukey kiñe
unos 10 minutos al horno y estaría listo. mari minutu chi avül kovke mew. Küme Tripaley chi iyael.
Entonces, antes de hacer el relleno, colocamos la Vewla, wüne ñi upultripaleal, elngekey chi masa
masa al horno a 200 grados, lo dejamos ahí unos 15 chew avültungekey a epu pataka (200) grado, veymu
minutos para que dore. elngekey kiñe mari kechi minutu, kollileal.
Ahora empezamos con el relleno: leche condensada, Vewla ka upulngekey: lichi condenada engu, epu
dos yogures y medio, y una taza de mote. Todo esto ka rangiltun yogur, kiñe taza kako. Vill chi tükulngel
se bate bien y se le suma a la masa que teníamos en Küme diwülngekey ka trapomngekey chi masa engu
el horno. nievel chi avülngel mew.
Debe quedar parejo en la masa y de regreso al horno Küme veleal chi masa, ka elngetukey chi horno mew
108 por 10 minutos más. ka mari (10) minutu.
Pasado ese tiempo, se retira del horno y nuestro Ku- Rüpalel tüvi chi tiempo, nentungekey chi horno mew,
chen de mote ¡está listo para servir! vewla taiñ kako kuchen, Küme tripaley, vewla Küme
ingekey ka kümentungekey.
KUCHEN DE AVELLANAS

KUCHEN NGEVÜÑ

Receta preparada por: Dewmayaltufe:


Paola Ulloa. Paola Ulloa.
Comuna: Coronel. Lof: Coronel.
30 a 35 minutos.

ESPAÑOL MAPUDUNGUN

Ingredientes: Chem tükulngekey:


300 gramos de harina Küla pataka (300) gramu rüngo
60 gramos de azúcar Kayu mari (60) gramu, kochilu (azúcar)
125 gramos de margarina Kiñe pataka epu mari kechu (125) gramu, de
2 huevos margarina.
Avellanas tostadas Epu kuram
155 gramos de chocolate Kotün ngevüñ
Crema pastelera Kiñe pataka kechu mari kechu (155) gramu
Avellanas Tostadas molida de chocolates
“Crema patelera”
Teyün kotün ngevüñ

Preparación: Dewmay:
Lo primero que haremos será introducir la harina, el Wüne tükulngekey chi rüngo, chi kochilu (azúcar),
azúcar, la margarina y los dos huevos en la batidora y chi margarina, chi pu epu kuram chi batidora mew,
esperar que se mezclen bien. veymu Küme reyünngekey.
Luego la sacamos de la batidora y la amasamos Wüla nentungekey chi batidora mew veymu amasan-
primero con las manos y luego la espolvoreamos un gekey, wüne re kuwumew, wüla kiñe pitin truvürnge-
poco, para que no se pegue en el molde, mientras la key ñüpüdngenoal chi moldemew, wüla winürunn-
estiramos con un uslero. gekey kiñe uslerumew.
Después ponemos la masa en el molde y la introduci- Wüla elngekey chi masa chi moldemew ka elnge-
mos en el horno entre 10 a 15 minutos, para después tukey chi avül kovkemew kiñe mari a mari kechu
continuar con el relleno. minutu mew, wüla ka amulngekey chi upul.
Antes de colocarla en horno, con un tenedor, pincha- Wüne elngeal chi avül kovkemew, kiñe tenedormew,
mos la masa para evitar que se infle la masa. pidontungekey chi masa, veymu poipoikelay.
Mientras, el chocolate lo derretimos a baño maría Wema , lleviñngekey chi chocolate ponwi aremko-
para después incorporarlo en la preparación. mew, veymu wüla elngekey chi dewman iyael mew.
También avanzamos con la crema pastelera, a la que Kavey amulngekey chi “crema pastelera mew” chew
agregamos un poco de leche y la batimos. elelngekey kiñe pichin lichi ka diwülltungekey.
Cuando sacamos la masa del horno, la dejamos reposar Nentuviel chi masa avül kovke mew, elngetungekey
un poco antes de sumar el resto de los ingredientes. kiñe pichi, veymu ka eleltungekey ka puke eleltun
Ahora, rellenamos la masa con la crema pastelera dewman.
y la esparcimos por toda la masa para que quede Vewla, upulngekey chi masa chi crema patelera mew
homogénea. ka pütrünngekey villpüle chi masa mew, vey Küme
Luego, le agregamos las avellanas tostadas de mane- adkülekey.
ra uniforme y enseguida sumamos el chocolate. Esto Wüla, tükulngekey chi kuetun ngvüñ villpüle chi
se puede hacer con una cuchara para que quede masa mew, ka tükulngekey chi chocolate. Kiñe cu-
parejo y se pueda cubrir toda la masa. chara mew elngekey veymu Küme adngekey, villpüle
Después, volvemos a agregar avellanas tostadas, pero elngekey.
esta vez, molida. Wüla ka elelngekey teyümkülen kotün ngevüñ.
110 Y así quedamos listos para disfrutar de un sabroso Vemngechi tripaleki tüva chi iyael, vewla iyal müten,
kuchen de avellana. kümentungekey chi Küme kuchen ngevüñ.
Recetas de Tradición Familiar
Preparadas por Mujeres Mapuche

También podría gustarte