MORFEMAS KICHWA
El kichwa es una lengua aglutinante, es decir, es una lengua en la que las
palabras se forman uniendo morfemas y raíces independientes tales
como:
SUFIJO DEFINICIÓN NISHKAKUNA (EJEMPLO)
Indica el plural,
-kuna Pluralizador Paykunaka yachakuk-kunami kan.
Adverbializado
-ta r (=mente) Chay kuytsaka sumak-ta tushun.
Acusativo
(compl.
-ta directo) Jose tiyuka tanta-ta mikun.
-ta Prolativo Chay runaka shaykuk-ta purishka.
-pak Benefactivo Maria-pak mikunata apakuni..
Posesivo
/Genitivo
-pa (GEN) Mariaka pay-pa wasiman kayawarka.
-yuk Posesivo Tukuykunami llakta-yuk kanchik.
(inalienable)
Adlativo (de
-man dirección) Ñukanchikka Pujilí llakta-manmi rinchik.
Ablativo (de Ñukanchikka Pujilí llakta-mantami
-manta dirección) kanchik.
Locativo
(lugar
-pi /espacio) Atuk tiyuka urku-pimi kawsan.
-kama Terminativo Arininka-kama mashkasha.
-wan Instrumental Kuyllur wawaka yaku-wan pukllan.
Comitativo
-wan (Compañía) Saraka Juanchu-wan tushukun.
Rosaka kusa-ntin yunkaman rirka.
-nti(n) Inclusivo Tamya-ntin purimuni.
Runakunaka maki-purashpami
-pura Conjuntivo yanapanchik.
-shina Comparativo Pay-shinaka mana tiyankachu.
-lla Comparativo Kay wawaka mama-llami kan.
Chayta-lla ninkapak munarkani. Ñuka-
-lla Limitativo llamanmi kurka.
Kuyashka wawa-lla. Llakishka
-lla Afectivo? mamaku-lla.
Diminutivo
(sustantivo o
-ku adj.) Sumak sisa-ku. Kuyashka mama-ku.
Tanta-wata apamurkani. Mashi-wakuna
-wa Diminutivo tiyaripaychik (en el Centro)
-sapa Aumentativo Chay runaka yuyay-sapami kan.
-ruku Valorativo Payka shuk sasi-rukutami charin.
Habitual Puñuy-siki kashpaka mana imatapash
-siki (Reiterativo) paktankachu.
-siki ? Atukka urkus-ikipimi wacharishka.
Wasi-sikitami pichakrinchik.
-ka Topicalizador Paypak ñaña-ka yachachikmi.
Validador Tamyapak kusaka hampik-mi. Shina-
-mi /Enfático mi.
-mari (- Azuwata-mari apamuchun nirkani.
ma) Enfático Lllaki ma (Imbabura, Chimborazo)
Miku-y-ari. Shamu-y-ari. Apamu-y-ari.
-yari (- (Parece está formado por el
y+ari?) Reafirmativo imperativo -y mas ari)
Agentivo
(Asigna Ñuka panika awa-kmi. Taki-k runaka
-k función) raymikunapimi takin.
-chu Negativo Payka mana wasita charin-chu.
Otavalo llaktapi-chu raymikrinki. Pay-
-chu Interrogativo chu unkushka.
Kanka maypi-tak kawsanki. Imanalla-
-tak Interrogativo tak kanki.
Durativo (en el
-ku verbo) Karu llaktamantami shamu-kuni.
Payka yarikachi-shpami llankanata
-shpa Condicional sakirka.
-kpi Condicional Paykuna shamu-kpimi wasiman rishun.
-cha Incertidumbre Kusha-cha. Kuyanki-cha.
Kaya risha-chari. Shamuk killaka
-chari Dubitativo tamyanka-chari.
Ñuka rimashkata uyankashi. Mana
-shi Supositivo kayakpika shamunkachu-shi.
Ingresativo Wasimanmi ri-krini. Aswatami apamu-
-kri (empezar) krini.
-ri Reflexivo Ñanpi urma-rirkani.
Kanta rikunka-rayku tukuyta sakishpa
-rayku Causativo shamurkani.
-chi Causativo Wasi-chinami kanchik. Taytamamaka
ushushipak shutita killka-chinkapakmi
rirka. (?)
-manta Causativo Kan-mantami ari nirka.
-y Imperativo Shamu-y nikpika mana uyanki.
-y Infinitivizador Paktachi-y, Miku-y, taki-y
Kawsana. Takina. Muskuna. (Existe la
Infinitivo propuesta de cambiar el infinitivo -na
-na (verbo) por -y)
Kanka sumak-pachami killkanki. Alli-
-pacha Superlativo pacha. Runa-pachami kanchik.
-chun Propositivo Utka shamu-chun munani.
Mikun-kapak rishunchik. Takin-
-nkapak Propositivo kapak rirkakuna.
-mu Cislocativo Riobambamanta sha-muni.
-karin Afirmativo Paykarin ñami rishka.
/Contrastivo
-lli Maki-lli. Kunka-lli. Tunku-lli.
Terminativo Wañu-kta makarka. Wiksa nana-
-kta verbal kta asini.
-
nkakam Terminativo
a verbal Arininkakama
Chuchita ama anka apachunka rikura-
-raya (- Repetitivo yanami kanchik. Riku-rana (Amazonia)
ra) /Continuativo (también -ryana en la Sierra)
Desiderativo Ñukataka mishki tanta miku-nayan.
-naya (deseo) Waswatami upya-nayan.
-rak Continuativo Mana-rak rinichu. Chay-rak tutami kan.
Transformativo Murukunaka ñami raku-yashka.
-ya (verbo) Chishika yana-yashkami.
Ordinal (de Runa Rimay yachaypika ishkay-
-niki orden) niki patapimi yachakuni.
Yachay wasipika sukta-patakamami
-pata Orden? paktana.
-rka Pasado Antonioka Espñamantami sham-urka.
Gerundio Ñukanchikka tarpu-shpami
-shpa /Progresivo tikramunchik.
Chay wawaka shuk arawitami killka-
shka. (Verificar si es lo mismo
Participio Perfectivo que Participio =pasado
-shka /Perfectivo “ado”, “ido”)
Kayaka wasimanmi ri-sha. Ñukaka
-sha Futuro paywanmi tupa-sha.
-shun Futuro Kunanka ñukanchik …
Primera
Persona
-ni Singural (Ñukaka) Antisuyumantami shamu-ni.
Segunda
Persona
-nki Singural (Kanka) Antisuyumantami shamu-nki.
-n Tercera (Pedroka) Antisuyumantami shamu-n.
Persona
Singural
Primera (Ñukanchikka) Antisuyumantami
-nchik Persona Plural shamu-nchik.
Segunda (Kankunaka) Antisuyumantami shamu-
-nkichik Persona Plural nkichik.
Tercera (Paykunaka) Antisuyumantami shamu-
-nkuna Persona Plural nkuna.
Verbo V
Sustantivo S
Adjetivo A
Adverbio ADV
Sufijo SUF
Prefijo PREF