0% encontró este documento útil (0 votos)
1K vistas30 páginas

Vocabulario y Estructura en Kichwa

Este documento presenta una introducción al alfabeto y la numeración quichua, incluyendo saludos, presentaciones, pronombres personales y posesivos, verbos en infinitivo y su conjugación, y algunas palabras para preguntar. También proporciona ejemplos de diálogos y oraciones en quichua con una explicación de los morfemas como manta, wan, man, entre otros.
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como DOCX, PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
0% encontró este documento útil (0 votos)
1K vistas30 páginas

Vocabulario y Estructura en Kichwa

Este documento presenta una introducción al alfabeto y la numeración quichua, incluyendo saludos, presentaciones, pronombres personales y posesivos, verbos en infinitivo y su conjugación, y algunas palabras para preguntar. También proporciona ejemplos de diálogos y oraciones en quichua con una explicación de los morfemas como manta, wan, man, entre otros.
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como DOCX, PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

KIKIN AYLLUMANRA RIMAPAY

KIKIN KAWSAYMANTA RIMAPAY


KANPA URKUMANTA RIMAPAT

19954563+12345

EMAS A TRATARSE.
El alfabeto. Lectura y escritura
Saludos y despedidas.
Presentación.
La numeración
Suyukuna.
Pronombres personales
Pronombres Posesivos
Las palabras para preguntar.
Diálogo entre los participantes.
Verbos
Conjugación de verbos
Morfemas: kuna, pi, manta, wan, man,
Estructura de la oración.
SUYUKUNA = Puntos cardinales.
Antisuyu = este
Kuntinsuyu = oeste
Chinchaysuyu = norte
Kullasuyu = Sur

TAPUY SHIMIKUNA
Palabras para preguntar.
.IMA qué, cómo
.IMASHINA = cómo
.IMATAK= Qué
.IMAPI = en qué
IMARAYKU= Por qué porque
Imarayku unkurkanki, por què te enfermaste
Tutapi armarirkani armarina = bañarse

IMANISHPA= Qué diciendo


IMAKMANTA = de qué
.IMAPAK= Para qué
Imapak ninki = para què dices

MAY
.MAYMAN= a dónde
.MAYPI = Dónde kanpa wasika maypi kan
.MAYMANTAK= de dónde
MAYPITAK = en dónde
MAYTAK= Por dónde
MAYTATAK = por dónde mismo
MAYMANTATAK = a dónde mismo
MAYKAN= cuál kanman maykan allimi kan
MAYKANTAK= Cuál de ustedes
MASHNA= cuánto- cuántos
HAYKA= Cuándo
HAYKATAK= Cuándo mismo
PI = Quién
PITAK = quién
PIWAN= Con quién
PITAKCHA= No sé quién
PITAKSHI= Quién será
PIKTACHARI= quién será
PIKUNALLA= quiénes nomás
PIMANTA= de quién
PIMAN = para quién
PIRAYKU= Por quién
PIRAYKUTAK= por quién mismo
PIPAKTA = De quién.
RIKUCHIY = Presentación.
Rikuchipay= presente
Kanpa rikuchita nipay o rurapay = diga sobre su presentación
Kanpa kawsaymanta rimapay= hable por favor sobre su vida
Alli …………… mashi ………………
Ñuka Diego Andrade shutimi kani
1986 = waranka iskun patsak sukta watapi wacharirkani
Kimsa chunka chusku watata charini.
Tenta kitillimantami kani
Membrilo ayllullaktamantami kani
Chaypi kawsani
Mana sawarishka kani
Sapallalla kani.
Ñukapa yayawan, mamawan, panikunawanpash kawsani.
Universidad Nacional de Loja hatun sumak yachana wasipi yacharkani
Chay cultura fìsica yachaypankata charini.
Ñukapa carpinterìa nishkapi llankani.
Catalina yachana wasipi yacharkani
SIMULACRO DE EVALUACION.
.Alli puncha mashi ……… Buenos días compañera
-Alli puncha mashi ……… Buenos días compañero Polivio
.Imanalla kanki Como está
-May allimi kani estoy muy bien
-Kikinka mashi y usted?
. Ima shutita charinki Còmo se llama usted
-Ñuka ……..…… shutimi kani Mi nombre es Karina
.Mashna watata charinki cuàntos años tiene
-Ñuka kimsa chunka chusku watata charini
Tengo 34 años
. maymantak kanki De dónde es usted
-Tenta kitillimanta kani Soy de la parroquia Tenta
.Maypi kawsanki Dónde vive
-Membrillo ayllullaktapi kawsani Vivo en la comunidad de membrillo
May ayllullaktapi kawsanki En qué comunidad vive.
……………… Ayllullaktapi kawsani.
Sawarishka kankichu
Mana sawarishka kani
Kanka pikunawan kawsanki
Ñuka yayawan, mamawan panikunawanpash kawsani.
.Kunanka, maymanta rimakunki desde donde está hablando
-Ñukapa wasimanta rimakuni Estoy hablano desde mi casa
. tamyakun shinapash usyakun està lluviendo o verano
-usyakun esta verano
-tamyakun està lluviendo
Ima tarpuykunata tarpunkichik
Sara, purutu zampu, zapallu, habas, milluku, uka,papash tarpunchik.
llankankichu
kunanka Llankakunkichu
mana llankakuni
ari llankanimi
Maypi llankanki
Ñukapa carpintería nishkapi llankani.
Kanka yachachik kana munankicchu
Ari munanimi
Ima yachayta kusha ninki
Chay cultura física yachayta kusha nini
Kanpa ayllullaktamanta rimapay.
Ñukapa Membrillo ayllullakta shutimi kan, chaypi, ishkayshimi kawsaypura “ ABC
hatun yachana wasi” tiyan, chay tres reyes wawamanta raymita ruranchik ,tukuy
pueblo kichwa Saraguro kawsak runakunami kanchik.
Kanka yachachik kashpaka imashina yachachinki.
Tantachishpa, wankurishpa, kallpashpa, pukllashpa,shuyushpa, tullpushpa,
takishpa, tushushpa, killkashpa, killkakatishpa, Rumpata haytashpa
. Chashna llankasha.
Chashna yachachisha.
Kanpa yayaka ima shutita charin
Ñukapa yaya Nicanor Andrade shutimi kan
Kanpa mamaka ima shutita charin
Ñukapa mama Delia Japon shutimi kan.
.Kanpa yaya, mama ima shutita charinkuna
Kichwa shimita imashina yacharkanki
Kamukunapi, killkakatishpa, takishpa, pukllashpa, rimashpa, killkashpa.
Rimapurashpa, yachayñankunata rikushpa, Shuk curso intensivo yachaypi
yacharkani.
Mashna watakunata llankanki
Shuk wata llankani
Ñuka Carchi yachana wasipi llankani

IMACHIKKUNA = verbos en infinitivo


Kana= ser o estar
Mikuna = comer
Rurana = hacer
Uyana= escuchar.
Yachana = aprender, estudiar.
Hampina = curar.
Hunkuna = enfermarse.

Nina = decir
Llankana= trabajar
Kawsana = vivir
Huntachina = llenar
J d

Ñitichina = hacer clik


Kachana = enviar o mandar.
Uyana = escuchar
Rimana = hablar
Killkana = escribir
Killkakatina = leer
Puñuna = dormir
Purina = caminar
Tushuna = bailar
Takina= cantar o entonar
Tullpuna= pintar
Shuyuna= dibujar
Paktachina = completar
IMACHIKKUNAPA HUNINAKUY= conjugación de los verbos.
Yallishka pacha tiempo pasado
kana verbo ser o estar
ka = raíz sapi na = terminación. tukuchiy
Ñuka karkani= yo fui yo estuve
Kan karkanki = tu fuiste o tu estuviste
Pay karka el ella era
Ñukanchik karkanchik
Kankuna karkankichik Karkanguichik
Paykuna karka ( kuna)
Kunan pacha = tiempo presente
Ñuka kani estoy estoy
Kan kanki = estas sois
Pay kan
Ñukanchik kanchik= somos
Kankuna kankichik= kanguichik
Paykuna kan (kuna)
Shamuk pacha ; Tiempo futuro
ka
ñuka kasha
kan kanki = kangui
pay kanka
ñukanchik kashun
kankuna kankichik kanguichik
paykuna kanka
PRONOMBRES POSESIVOS.
Ñukapa = mi mio
Kanpa = tuyo
Paypa = de èl, de ella.
Ñukanchikpa = nuestro nuestra
Kankunapa = de, ustedes sus
Paykunapa = de ellos de ellas.
Yo estoy en mi casa
Ñukapa wasipi kani
Imatak rurakunki. Qué estás haciendo?.
Rimakuni = estoy hablando.
Mikukuni = estoy comiendo.
Puñukuni = estoy durmiendo.
Killkakuni= estoy escribiendo
Tushukuni= estoy bailando
Sirikuni = estoy acostado
Tantarikuni = estoy reunido
D
Hatarikuni = estoy levantándome
Killkakatikuni= estoy leyendo
Mulukukunata mayllikuni= estoy lavando los platos
Makikunata mayllakuni = estoy lavándome las manos
Rikukuni = estoy observando
Mikukunki= estoy comiendo.
Rimakunki= estas hablando
Puñukunki= estas durmiendo
Imatak rurakunkichik
Rimakunchik Estamos hablando
Rimakunchik= estamos hablando.
Mikukunchik
Tushukunchik
Puñukunchik
Makanakunchik
RIKUKUNCHIK.
Imashina yachakukkunawan llankanki
Rimashpa = hablando ( ando, endo, yendo)
Rurashpa = haciendo
Kashpa= siendo o estando
Tushushpa= bailando
Takishpa= cantando o tocando
Kallpashpa= corriendo
Pukllashpa= jugando
Shuyushpa= dibujando
Tullpushpa = pintando
Yachashpa = estudiando
Ukkuta Kunuchishpa
SHKA. Ado edo ido
Yachashka = estudiado.
Rimashka = hablado
Charishka = tenido
Uyashka = escuchado
Takishka = cantado entonado
Yuyarishka = recordado
Nishka = dicho
Tushushka = bailado
Tarpushka = sembrado
Huntachishka = llenado
Paktachishka = completado
Tantachishka = juntado, organizado
Kawsashka =vivido
Llankashka = trabajado
Kuyashka = amado
Killkashka = escrito
Wañushka = muerto
Puñushka = dormido
Waktashka = maltratado
Makashka =maltratado
Wakashka = llorado
Hatarishka= levantado

Pronombres personales
Ñuka
Kan
Pay
ñukanchik
Kankuna
paykuna
Pronombres posesivos
Ñukapa = mi mio
Kanpa= tuyo
Paypa = suyo, de èl o de ella
Ñukanchikpa= nuestro nuestra
Kankunapa = de ustedes , sus
Paykunapa= de ellos, de ellas
Rurashpa
Nipay =diga
Rurapay = haga
Uyapay = escuche
Tiyaripay= Sièntese
Katipay = siga
Rimapay= hable
Killkapay = escriba
Huntachipay = llene
Kachapay = envìe
Napay = saluda
Paktachipay = complete
Tinkichipay = una
Yuyari = piensa

Yuyay = pensamiento oración

Akllay = escoja

Akllapay- escoja

Killkakatipay =Lea
Tiyaripay= Sièntese
MORFEMAS
Manta = de, desde
Llankay MANTA desde el trabajo
Lojamanta
Ukumanta
Kanchamanta
Hawamanta
Uraymanta
Washamanta
Ñawpamanta
Allimanta
Llukimanta
Mayumanta
Saraguromanta mundoman
Samanapampamanta
Samanawasimanta=
Iglesiamanta
Playamanta
Kaman= hasta
Saragurokaman
Llankay kaman= hasta el trabajo
Urkukaman
Cañi huaykukaman
Yachana wasikaman
Lojakaman
Saragurokaman
Pash = y o también
Ñukapash = y yo , yo también
Kanpash =
Kikinpash
Allkupash
Muti, makinchu, tanta, palantapash
Silvia, Delfina Dunia, Mireya mashipash kichwa shimi yachaypi kankuna
Paykuna kichwa shimi yachaypi kan.
Ñukapa kusawan ishkay churiwan ishkay ushushiwanpash.
PI= EN.
Wasipi = en la casa
Ukupi = dentro
Wasipi = en la casa wasi uku kaspi wasi rumi ñawi
San Lucas kitillipi kawsani achik wasi
Loja llaktapi
Loja kitipi
Langa ayllullaktapi kawsani
WAN = con
Wawawan
Yayawan
Warmiwan
LLA = solo o solamente
Sapallalla
LLA = solo o solamente.
Sapalla = solo
Wawalla = solo el niño
Karilla = solo el hombre
Warmilla =solo la mujer
Mamalla
Wawakunalla = solo los niños o niñas
Wawakunawanlla = solo con los niños
Shuklla
NKAPAK

Rimankapak = para hablar utkay


Mikushun Puñunkapak = para dormir.
Yanushun mikunkapak = para comer
Ninkapak = para decir nina = sustantivo = fuego o candela
Killkankapak = para escribir
Killkakatinkapak = para leer
Hatarinkapak =
Rurankapak = para hacer

MAN = al, a, para hacia


Allkuman Para el perro
Delfina mashiman para la compañera delfina
Wawaman para el niño
Yachachikman
Yachakukman
Maywaman
Mashiman
Ñukapa yachachikman
Lojaman
Kanpa warmiman
Kanpa kusaman
Urkuman
Quituman
Tushuyman baile
Mikuy comida
Ñukapa allkuwan washaman rirka
TA = a, a la, al
Wawata hapi
Kullkita makipi churay Churana = poner
Warmita nipay dígale a la mujer
CHU
Uyarkankichu= oyeron o escucharon
Uyakunkichu = están oyendo o escuchando
Rimarkanki chu= hablaron
Rimakunkichu = estás hablando
Paktachirkankichu = completaron
Paktakunkichu = estas completando.
Mamaka = y mamà
Allkuka = y el perro
Wawaka= y la niña
Rumpaka = y la pelota
Ñukapa anakuka = y mi anakuka.
Kikinka = y usted
Kanka = y tu
KPIKA = cuando …….
Shamukpika = cuando venga
Puñukpika = cunado duerma
Llankakpika = cuando trabaje
Rimakpika = cuando hable
Uyakpika = cuando escuche
Killkakpika = cuando escriba
Nikpika = cuando diga
Killkakatikpika = cuando lea
Takikpika = cuando cante cuando entone
Shuyukpika
.
Shamukpika cuando venga
Puñukpika = cuando duerma
Rurakpika = cuando haga
Llankakpika = cuando trabaje
Killkakpika = cuando escriba
Killkakatikpika = cuando lea
Nikpika Cuando diga
Kachakpika Cuando envie
Uyakpika cuando escuche
Yachakpika cuando sepa o estudie
Ku = diminutivo
Wawaku = niñito
Kamuku = librito
Rumpaku = pelotita PAY = por favor
TAKI = Canción
ÑAWPARIMAY = Cuento
KALLUWATARI =Trabalengua
IMACHIK IMACHIK =Adivinanza.
PUKLLAY = Juego
Como se llama tu papa y tu mama
Tu familia habla kichwa o no
Estas palabras deben saber para la primera parte que es de llenar un formulario.
Ñitichik= haga clik
Paktachik= complete
Huntachik= llene
Kachay = Mande o envìe
Ari = si
Ña = ya
Mana = no
Manarak= aún no
Chayarka= llegò
Ñami kan= ya está
Kachay = mande
Tapuykunata = a estas preguntas.
Kutichipay = responda
KAYA TUTAKAMAN:
PIKUNAWAN KAWSANKI
VIVO CON MI MUJER
ÑUKAPA WARMIWAN , CHURIWANPASH KAWSANI.
TAKIKUNA: canciones
TAYTA SUPALATA
Tayta supalata
Kushilla purikun (kutin)
Chakiñankunapi
turtilla mashKashpa
chakiñankunapi
sampati mashkashpa (kutin)
II

MAYPI KANKI
Maypichari kankiyari
Maypichari kankiyari
Sumaymana wawakulla
Tukuy pacha mashkakuni
Kanllatata tarinkapa
Kay allpapi purishpaka
Kansituta man rikuni
Maypi kanki wawkisitu
CHUCHIKUNA NINMI
NAPAYMANTA TAKI
KANTA RURAYNIKPI.
Kanta takshanki nikpi
Uma nananmi ninki
Kanta puchak nikpi
Maki nananmi ninki
Kayka mana takshana
Kayka mana puchkana
Ashlla tushurinalla
Ashlla kuyurinalla (kutin)
PUKLLAYKUNA: juegos
EL HOMBRE NEGRO
YANA RUNA
Yana runata
Pitak munan
Ni pi ni pi
Imanishpa,
Yana nishpa
Imatak mikun
Aychata mikun
Imatak upyan
Yawarta upyan
EL LOBO
EL GATO Y EL RATON
IMACHIKKUNA adivinanzas
ARAWIKUNA : poemas
ÑAWPARIMAYKUNA : cuentos.
KALLUWATARIKUNA. Trabalenguas
SHUK TAKITA TAKIPAY
SHUK ÑAWPA RIMAYMANTA RIMAY
SHUK ARAWITA NIPAY
SHUK IMACHIK IMACHIKTA NIPAY
SHUK KALLUWATARITA NIPA

MILLMAYUK MAKI ÑAWPA RIMAY.

Sarun pachapi. Shuk killaysiki ushushi San Lucas kitillipi


tiyashka, payka mana nima ruranata munashka nin. Pay,
mama, yakuta apamuy nikpika piñaylla rikushpa rik kashka.
Pay taytakunaka, shuk tutapi turtillata rurakushkakuna,
Paykunaka, chay ushushita shuk ukumanta rapaturata
apamuchun kachashkakuna , chay piñak wampraka ukuman
yaykukpika shuk millmayuk maki pay makimanta hapishka,
payka ashtawan mancharishpa, yanuna ukuman , wakashpa
kallpashpa rishka. Pay yayakunaka imatak rurarirkanki nishpa
tapukpika, payka ashtawan wakashpa pitak hapishkata
willashka.
ÑAWPA RIMAY
Shuk wampra tiyashkashi nin. Payka, warmiyuk tukunkapakshi
kashka. Chayta yuyashpa purikushpaka, shuk warmitashi
rikushka nin. Paywan sawarinata munakushkashi.
Shinapash, warmipa yaya-mamaka, kay wamrata mana
chaskishkallachu.
Paypa ushushiwan sawarichinkapakka, wamprataka,
llankanamanrakshi kachashka nin. Alli llankakpika masha
tukunkimi nishkashi nin. Shinaka, wamrata tukuy punchakuna
allpata allichinaman rini nishpa rik kallarishkashi. Wakin
puncha kipa warmi wamrapa mamaka ñachu tarpuna kan
tapushkashi. Kari wamraka, “ Ari tarpunami kan” NISHKASHI.
Shina kakpi, yaya-mamaka kushiyarishpa achka muyukunata
kushpa kachashkashi.
Kipa punchakuna wamraka “chakraka sumakmi wiñakun”
nishpa yaya-mamata umashkashi. Shina nikpi, shuk killa kipa ,
mamaka, ña llullu muyukunata pallanaman rishkashi.
Shinapash, allpaman chayashpaka mana ima tarpuy
tiyashkashi. Wanraka mana rikurishkashi. Mashkay
kallarishkashi.
Achkata mashkakushpalla, wamra puñukushkata rikushka nin.
Mamaka piñarishpa shuk kaspiwan sikipi waktashka nin.
Wamraka, aww,aww, nishpa, hatarishpa kallpashpa
waykuman rishkashi. Chaypika, chupayuk wamra tukushkashi
nin. Chay punchamanta, atuk tukushka nin. Shina
kashkamanta, runa yuyaypika atukpash, ñawpa pachapika,
runallatakmi kashka yuyanchik. Killasiki kashkamantallami,
wiwa tukushka ninchik.
1. Kay ñawpa rimayka imamantak riman
a. Masha tukunamanta
b. Chakramanta
c. Piñarimanta
d. Wiwakunamanta
2. Pitak llullu muyuta pallankapak yuyashpa rishka
a. Yaya
b. Yaya-mama
c. Mama
d. Warmi tukuna
3. Killasiki wamraka imatak tukushkashi nin
a. Shuk wiwa
b. Atuk
c. Masha
d. Yaya
4. Kay ñawpa rimayka imatatak yuyachin
a. Sawarina
b. Llankay
c. Chakra
d. Alli kawsay

De otro ñawpa rimay


1. Kari wanra, sumak warmitaka imatatak nishkashi
a. Kanta munani
b. Ishkantin kawsashun
c. Kantaka mana munani
d. Haku ñukawan
2. Pitak llullu muyuta pallankapak yuyashpa rishka
a. Yaya mama
b. Mama
c. Warmi tukuna
d. Wanra
3. Warmipa yayamama, wanra paykunapak uhushiwan
sawarinata manakpika imatatak rurarka.
a. Llankanamanrak kachashkashi
b. Chaskishkallachu
c. Raymita rurarka
d. Masha tukuchishka
4. Kay rimaypika maykan runatak shukniki rurak kan.
a. Killa wanra
b. Warmipa yaya
c. Wamrapa warmi
d. Warmipa mama
5. Atuk punkuta waktapikka, ima tukurka.
a. Wasiyuk llukshirka
b. Shuk allku llukshirka
c. Millay allkukuna llukshirka
d. Achka aycha rikurirka.
6. Kay ñawpa rimayka imatatak yuyachin
a. Mana hillu kana
b. Mana raymiman rina
c. Mana kani tukuna
d. Mana umay tukuna

7. Ñukapa yaya------------------- kusashka aychata mikushami


a. Shamun
b. Shamuna
c. Shamukpi = cuando venga
d. Shamushpa = viniendo
8. Ñukaka mana kullkita charinichu. Shinapash, kullkita
charishpaka shuk mushuk wasita ------------
a. Rurarkani = hice
b. Rurayman = hiciera
c. Rurasha= harè
d. Ruranami= està de hacer
9. Ñawpa pachapi, chay urkupika shuk hatun puma ……………
nin.
a. Tiyashkashi
b. Tiyanami
c. Tiyarkamari
d. Tiyankami
10 . Maykan yuyay ashtawan alli nishka kan.
a. Sisa yana
b. Uchilla wasi
c. Runa wayarasapa
d. Rumi hatun
Kay ñawpa rimayka imamantak riman
1, Masha tukunamanta
2 Chakramanta
Piñarinamanta
Wiwakunamanta.

ÑUKANCHIK ÑAWPAMANTA CHARISHKA YACHAYKUNA.


Ñawpa yayamamakunaka achka yachaykunata charishkami. Mikunata,
hampinatapash riksishkami. Antisuyupika: lumu, palanta, chunta, sara,
shuktak muyukunatapash tarpushpa kawsak kashkami. Kunankaman,
chaykunawan allilla kawsashpa katinmi.
Kuntinsuyu llaktapi, galàpagos llaktapipash shinallatak kawsanmi.
Ranti Punasuyupika: papa, milliku, uka, sara, mashwa murukunata
tarpushpami kunankaman kawsanrakmi.
Ñawpa yayakunaka achka yachaykunata charishkami

AUTOBIOGRAFIA kikinkawsay

Kikin kawsaymanta rimay

Ñuka Freddy Guaillas shutimi kani, waranka iskun patsak iskun chunka watapi wacharirkani, kimsa chunka
watata charini, Saraguro kitipi wacharirkani, Tuncarta ayllullaktapi kawsani, ñukapa yayaka Miguel
Guaillas shutimi kan, ñukapa mamaka Guadalupa sarango shutimi kan, ishkay wawkita charini;
paykunaka Jorge, Claudio shutimi kan, mana sawarishka kani. Ñukapa yachaykunaka: chay Lago de San
Pablo Yachana wasipi yacharkani, kipaka, Celina Vivar Espinoza hatun yachana wasipi yacharkani,
shinapash, Universidad nacional de Loja hatun sumak yachana wasipi yacharkani, chayka Artes plásticas
yachaypankata charini, ishkay waranka chunka ishkay watapi yachayta tukuchirkani. Ñukapa kikin
llankaypi llankani, Producción de obras de arte, chay, gestor cultural shina llankani.

1. KIKINKAWSAYPA RIMAY

Ñuka Carlos Sauca shutimi kani, waranka iskun patsak pusak chunka iskun watapi wacharirkani, kimsa
chunka watata charini, Saraguro kitipi wacharirkani, Tuncarta ayllullaktapi kawsani, ñukapa yayaka Luis
Sauca shutimi kan, ñukapa mamaka Mariana Lozano, shutimi kan, shuk churita charini, payka Atik
shutimi kan; ishkay wawkita charini, paykanaka, Jorge, Antonio shutimi kan. Ñukapa yachaykunaka: chay
Lago de San Pablo Yachana wasipi yacharkani, kipaka, Celina Vivar Espinoza hatun yachana wasipi
yacharkani, shinapash, Universidad nacional de Loja hatun sumak yachana wasipi yacharkani, Artes
plásticas yachaypankata charini, shuyu kara wankuripi llankani, chay patrimonio artístico nishkapi
allichishpa llankani.

El clima de su comunidad

Estructura de la comunidad

Una canción

Historia de la comunidad.

Receta para el corona virus

Receta para cualquier enfermedad.


Kanpa ayllullaktapi imashina kawsankichik.

Ñuka Inti Atahualpa Guaillas Quizhpe shutimi kani, waranka iskun patsak pusak chunka Pichika watapi
wacharirkani, kimsa chunka pichka watata charini, San Lucas kitillipi wacharirkani, Akakana ayllullaktapi
kawsani, ñukapa yayaka Juan Manuel Guaillas shutimi kan, ñukapa mamaka Maria Aurelia Quizhpe,
shutimi kan, shuk churita charini, payka Santy David Guaillas shutimi kan; kimsa wawkita charini,
paykanaka, Luis, Patrico, Diego shutimi kan. Ñukapa yachaykunaka: chay Rumiñahui Yachana wasipi
yacharkani, kipaka, Dr. Miguel Riofrio hatun yachana wasipi yacharkani, shinapash, Universidad nacional
de Loja hatun sumak yachana wasipi yacharkani, Ing. Comercial yachaypankata charini, ishkay waranka
chunka ishkay watapi yachayta [Link], maypipash mana llankakuni , shinapash ñukapa
shuk imakunata rantichik uku charini, chaypi llankakuni.

Estructura de la comunidad

Ñukapa Tuncarta ayllullakta shutimi kan, patsak kanchis chunka ayllumi tiyan, kanchis patsak pichka
chunka kawsak mashikunami kanchik, shuk hatun wankuri cabildo nishkami charinchin, chay wankuripa
pushak Edgar Guaillas shutimi kan. Shinallatak, ishkay wankuri warmikunapa tiyan., ishkay wankuri
wamprakunpa tiyan, junta DE RIEGO TUNKARTA WANKURIPASH charinchik. Shuktak takik
wamprakunapa wankurikuna tiyan. Tukuy kawsak mashikunaka Pueblo kichwa Saraguro runakunami
kan.

HISTORIA DE LA COMUNIDAD.

Ñukapa Membrillo ayllullakta shutita charin, mishkimuru membrillo nishka tiyashkamanta kay shutita
charinmi, waranka iskun patsak sukta chunka chusku watamanta chay cabildo membrillo wankurika
wacharirka. Kay kitillipi pusak chunka ishkay ayllu tiyan. Pichka patsak chusku chunka kawsak runakunami
kanchik. Ñukanchik wankurika AICIT shutimi kan. TUKUY pueblo kichwa Saraguro kawsak runakunami
kanchik.

Ñukapa San Lucas kitilli shutimi kan. Ishkay chunka chusku ayllullakta charinchik. Kay kitillipi sukta
waranka pusak chunka sukta kawsak runakunami tiyan, Kay kitillipi ishkay hatun wankuri tiyan,
chaykunaka: UCORSAYTA, ACOS-L wankuripashmi kan. Tukuy kawsak mashikunaka Pueblo kichwa
Saraguro runakunami kan. Tukuy ayllullaktakunaka wankurishkami kan, chaypi shuk pushak mashita
charinkuna.

HISTORIA DE LA COMUNIDAD:

KANKA CORONA VIRUS UNKUWAN UNKUSHPAKA IMATAK UPYANKIMAN.

Mishkimuru, jengibre, canela, matiku, verbena, timpuchishpa, hayakyakuwan upyanami kan.

Timpuchina Hervir.

Puchkana = hilar
CLIMA DE LA COMUNIDAD.

Ñukapa kitillipi, tukuy pachapi tamyan, kaypi achka chirinmi, kunan pachapi usyakun, kay llaktapi chirin
ruran nishpa chay sara, purutu, papa chawcha, zampu, zapallu tarpunchik.

Ñukapa Tuncarta ayllullaktapi, tukuy pachapi tamyan, kaypi achka chirinmi, kunan pachapi (tamyakun)
usyakun, kay llaktapi chiri ruran nishpa chay sara, purutu, papa chawcha, zampu, zapallu arveja
murutapash tarpunchik.

Kanpa aylluka imashina masmashkami kan

Ñukapa ayllu runakunami kan: hatuyaya, hatunmama, yaya, mama, shuk wawki (kuna), panikuna,
ushushikuna, shuk llullu wawa.

Kanpa ayllupi pikuna kawsan:

Ñukapa ayllupi: ñukapa kusa, ishkay churi, ishkay ushushipash kawsanchik.

Kanka pikunawan kawsanki: ñukapa kusawan, ishkay churiwan, ishkay ushushiwanpash kawsani.

Ñukapa yaya-mamawan kawsani.

Kuna = (S)

Niño niños

Wawa wawakuna wawakunapa wawapa

Yachachik yachachikkuna

Cada vez que pienso en ti

Mis ojos rompen en llanto

Y muy triste me pregunto

Por que te quiero

Kutin kutin kan yuyakpika

Ñukapa ñiwi wakankuna

Ashtawan llakiwan

Ñukallallata tapuni

Imarayku kanta munani.


YACHAYKUNAPA YACHAY ÑANTA NIPAY

FASES DEL CONOCIMIENTO

1. YACHAYTA TARIPANA: dominio del conocimiento


2. YACHAYTA RIKUCHINA : Aplicación del conocimiento
3. YACHAYTA WIÑACHINA : Creación del conocimiento
4. YACHAYTA WILLANA : Socialización del conocimiento.

Kanpa llaktapi mashna raymukuna tiyan

Kulla raymi = killa raymimi kan

Kapak raymi= pushak raymimi kan

Pawkar raymi= sisa pachami kan pachamamata yupaychani ninami kan

Inti raymi= intipa raymi, intita yupaychani ninami kan.

También podría gustarte