Eremuak9 EUSCAS Imprentabaja
Eremuak9 EUSCAS Imprentabaja
EDITORIAL - REFLEXIÓN
8 EGITEAK, LANKETAK,
EREMUAK #9
ZENTZUAK ETA MIROSLAW
BALKA / HACERES, HECHURAS,
SENTIDOS Y MIROSLAW BALKA
Pello Mitxelena
12 ELKARRIZKETA BATEAN
EN UNA CONVERSACIÓN
Naia del Castillo
14 BARBARA WOJIRSCH
Estanis Comella
18 KAPITALISMOA NI NAIZ
EL CAPITALISMO SOY YO
Juan Pérez Agirregoikoa
33 ZORIONTSU IZATEA...
LA FELICIDAD DEPENDE…
Sonia Fernández Pan
44 IGNACIO SÁEZ
46 PIKARDATU HEDATUA
MOTEADO EXPANDIDO
Basilika
56 RAKEL WINCHESTER
Julen García Muela
64 HARRIAK
66 AGENDA
68 SOFÍA VELASCO
eremuak #9
edizioa / edición
José Ramón Amondarain, Aimar Arriola, Leire Muñoz
koordinazioa / coordinación
Maite Zabaleta Nerecán
testuak / textos
Azucena Vieites, Pello Mitxelena, M. Benito Píriz, Naia del Castillo,
Estanis Comella, Lucía C. Pino, Juan Pérez Agirregoikoa, Sonia
Fernández Pan, Basilika, Julen García Muela
irudiak / imágenes
erdiko orrialdea / página central: Ignacio Sáez
kontrazala / contraportada: Sofía Velasco
HARRIAKeko irudiak / imágenes de HARRIAK
[H1, H2] Jon Txomin Entziondo, [H3] Mikel Ruiz Pejenaute, [H4] Leire
Muñoz, [H5] Usoa Fullaondo, [H6] Estéfana Román
inprenta / imprenta
Artes Gráficas Lorea, Donostia
ISSN: 2444-6319
lege gordailua / depósito legal: SS-1149-2015
2
EDITORIALA - GOGOETA
Urtero, udazkenean, eremuaken argitaratzen dugun aldizkariaren 9. zenbakia duzue hau.
Azken zenbakietan ez bezala, oraingo honetan aldizkariak ez du gai nagusi jakin bat;
aitzitik, gure intuizioari jarraitu eta hurbileko testuinguruari behatu diogu, eta hortik
hasi gara. Dena den, abiapuntuko gairik ez dagoen arren, prozesuan zehar eta aldizkaria
osatzen duten egileei gonbidapenak luzatu bitartean, edukietan behin eta berriro azaldu
dira zenbait ardatz edo esparru. Horietako bat artearen «gogoetarako» gaitasuna da,
artea berariazko ezagutza-modua delako ideia. Ezagutzeko modu bat, norberarena
bestearenean eta bestearena norberarenean islatuz. Iridiszentzia moduko bat, kanpoko
argitik datorren islapenaren eta barne-errefrakzioaren arteko interferentzia erakusten
duena.
Zenbakiari hasiera emateko, sei artistak idatzitako testu laburrak daude. Beren aukerako
beste artista baten jardunari buruz idazteko gonbit egin diegu; bizirik edo hilda egon
daiteke artista, eta hurbilekoa edo urrunekoa izan. Hauek izan dira gonbidatutako
artistak: Azucena Vieites, Pello Mitxelena, M. Benito Píriz, Naia del Castillo, Estanis
Comella eta Lucía C. Pino. Horiek honako hauen lanari buruz idatzi dute: Gretchen
Bender, Miroslaw Balka, Ainhoa Lekerika, Anthea Hamilton eta June Crespo, Barbara
Wojirsch eta Nadia Barkate eta Claudia Rebeca Lorenzo. Gonbidapenak luzatzean, hau
zen gure hasierako intuizioa: begirada orotan norberarena bestearenean proiektatuko
zela. Eta ariketa horretan zer ezagutza sortzen zen aztertu nahi izan dugu.
Ondoren, Juan Pérez Agirregoikoa artistaren eta Sonia Fernández Pan komisario eta
idazlearen testu bana dago aldizkarian. Beren ahotsetik idazteko eskatu diegu, ezinbestean
beti beste bat barne hartzen duen ahots batetik. Lehena artista-testua da: artearen eta
kulturaren arteko tentsioari buruzko aipuak, pasarteak eta kontzeptuak berrikusten ditu,
eta, aldi berean, aintzatespena bilatzen du kapitalismoaren begizten artean. Bigarren testua
beste posizio batetik idatzi da, non, askotan, elkarrizketa abiapuntua izaten baita, edo
harreman batean bestea ezagutzeko, norbera ezagutzeko edo izateko modua.
Aldizkaria osatzen duen azken testua Julen García Muelari eskatu genion. Julenek la-
guntza bat jaso zuen, eremuaken deialdi jarraituaren bidez, Rakel Winchester proiektua
egiteko; baina, azkenean, ezin izan zuen gauzatu. Emaitzatik harago, garrantzitsua irudi-
tu zitzaigun Juleni aukera ematea prozesuari buruz eta arteak desioarekin ebazteko duen
zailtasun bereziari buruz hausnartzeko.
3
Azkenik, ongi etorria eman nahi diogu Leire Muñoz artistari, 2022ko urtarrilean
eremuakeko batzorde teknikoan eta aldizkari honetako argitalpen-taldean hasi den
kideari. Era berean, egindako lana eskertu eta onena opa nahi diogu Aimar Arriolari,
batzordea utzi baitu lau urtez jardun eta gero, eta zenbaki honetan editore gisa
azkenekoz parte hartu ondoren.
Doakoa da eremuak #9, eta EAEko eta Espainiako Estatuko hainbat banaketa-gunetan
dago eskuragarri. Halaber, www.eremuak.eus webgunean deskarga daiteke, doan eta
baita ingelesez ere.
EDITORIAL - REFLEXIÓN
Presentamos el número 9 de la revista que cada otoño solemos editar desde
eremuak. A diferencia de números recientes, en esta ocasión la revista no trae
un tema concreto, sino que hemos preferido comenzar siguiendo nuestra intui-
ción y a partir de la observación del contexto cercano. Dicho esto, si bien no ha
habido un tema de partida, a lo largo del proceso y al tiempo que lanzábamos
las invitaciones a lxs autores que conforman la revista, han ido surgiendo algu-
nos ejes o ámbitos que se empezaban a repetir entre los diferentes contenidos.
Uno de ellos es la capacidad «reflexiva» del arte, la idea de que el arte es una
forma específica de conocimiento. Una forma de conocer reflejando lo propio
en lo otro y lo otro en lo propio. Una suerte de iridiscencia que se caracteriza
por mostrar la interferencia de la reflexión venida de la luz exterior y la refrac-
ción interior al mismo tiempo.
El número arranca con una serie de textos breves en la que hemos invitado a
seis artistas a escribir en torno a la práctica de otrx artista de su elección, vivo
o muerto, cercano o lejano. Lxs artistas invitadxs han sido: Azucena Vieites,
Pello Mitxelena, M. Benito Píriz, Naia del Castillo, Estanis Comella y Lucía C.
Pino; quienes, a su vez, han escrito sobre el trabajo de Gretchen Bender, Miros-
law Balka, Ainhoa Lekerika, Anthea Hamilton y June Crespo, Barbara Wojirsch y
Nadia Barkate y Claudia Rebeca Lorenzo. Al lanzar las invitaciones, nuestra in-
tuición de partida era que en toda mirada hubiese una proyección de lo propio
en lo otro, y nos ha interesado tantear el conocimiento que se genera en este
ejercicio.
La revista continúa con sendos textos del artista Juan Pérez Agirregoikoa y
de la comisaria y escritora Sonia Fernández Pan, a los que invitamos a escribir
desde su propia voz, una voz que necesariamente siempre incluye a unx otrx. El
primero es un texto de artista que revisita citas, pasajes y conceptos en torno
a la tensión arte-cultura, palpando al mismo tiempo un reconocimiento entre
los bucles del capitalismo. El segundo está escrito desde una posición en la
que el diálogo y la conversación son, a menudo, punto de partida o la forma
que encarna una manera de conocer-se-r en relación.
4
una reseña de una exposición que estaba «por venir», la propuesta era, en
alguna medida, una invitación a especular.
5
GRETCHEN BENDER
Azucena Vieites
Gonbidapen hau dela-eta Gretchen Bender artista estatubatuarra (1951-2004) hautatu
izanaren arrazoia hauxe da: haren gogoetak alboan eraman ditut beti Gianni Romanok
Lápiz aldizkariaren 72. zenbakirako (1990) egin zion elkarrizketa aurkitu nuenetik, aitor-
tu behar badut ere ez dudala haren lana gertutik jarraitu. Hunkitu egin ninduten haren
lekukotasunaren indarrak –argitaratu zen urte berean irakurri nuen– eta aldizkarian ageri
ARTISTAK ARTISTEI BURUZ
ziren haren obraren irudiek, zeinek artearen tradizio historikoko ainguraketa alde batera
utzi eta, hizkuntzarekin esperimentatzeko borondatea tarteko, teknologia berriak jorra-
tzen baitzituzten, zinema, bideoa, argazkilaritza eta instalazioak erabiliz.
6
GRETCHEN BENDER
Azucena Vieites
La razón de mi interés en la elección de la artista estadounidense Gretchen
Bender (1951-2004) en el marco de esta invitación radica en que, a pesar de
ser una artista cuyo trabajo no he seguido de cerca, sus reflexiones me han
acompañado desde el momento en el que encontré la entrevista que Gianni
Romano le hizo en el número 72 de la revista Lápiz (1990). Me impactó la po-
tencia del testimonio, que pude leer el mismo año de su publicación, y de las
7
EGITEAK, (erraldoia edo ñimiñoa) beti dago zainduta, konfor-
mazio lanketa ostranenie prozedurakoa balitz bezala,
MIROSLAW BALKA Horrekin batera, bai gaztetan, bai oraindik ere irauten
duten jarrera poetiko eta gizatiarrek gidatzen dute
Pello Mitxelena haren arte jarduera. Horrela, gaien sinbolizazio pro-
zedurei dagokienez, olerki eta olerkarien ikuspegia
harentzat oinarri oso garrantzitsua omen da. Adibidez,
Norberarentzat garrantzitsua den artista bati buruz
Paul Celanen lanean zentzumenen batuketa bere adi-
idazteko proposamena jasotzean, aukera asko nituela
ARTISTAK ARTISTEI BURUZ
8
HACERES, potenciales de sentido artístico que pueden
darse como consecuencia de la búsqueda y se-
Berak jarri zituen buztinezko 2 adar, puxtarri 1en tamainakoak, saskibaloiko baloi 1en
gainean, bai eta buztinezko sirena batzuk ere (2llete 1en tamainakoak) toalla 1en kontra,
eta bere eta lagunen ezpainetako musuak pareta 1ean, txintxeta 1en tamainako paper-
zatitxoak orein 1 osatzen zutela. Ur-txorrota txikiak dituena. Gauza handiak jorratzeko
(maitasuna…) gauza txiki-txikiak lantzeko haren modua (puxtarri 1, 2llete 1, txintxeta 1,
musu 1…) hizpide izan nuen etxerako 2dean. Hari buruz idaztea erabaki nuenean, Whats-
Appeko gure elkarrizketara jo nuen, oso bean geratua baitzen denboraren poderioz, txatar-
2ltzailearen eta nire zirujauaren elkarrizketen azpitik. 2. diskoa ari zela prestatzen zioen;
segur aski, hrrgtk ari zen musikari laguntzen dion irudia lantzen. Argiekin zedarritzen
du bere estudioaren eremua, eta Julieta Venegasen edo herriko orkestra 1en kantak uzten
duen arrastoa aztertzen. Elkarrekin gurutzatzen eta pilatzen dira argiak, dotore jantzitako
lagunekin bera kantari ari den 2tartean, denak arrechak eta motomamiak. Azkenik, foku
1 ateratzen da iturri txiki-txiki 1etik (musu 1ena baino txikiagoa den mekanismoa, gero
eremu osoari eragiten badio ere). Amaitu da karaokea, eta dena candy geratu da: bolatxo
txuri pilo 1 elurra bezala erortzen argi-errezela more 1ean, ilunabar gorri-gorri 1en foku
finko 1en gainera, dena errezelez zedarritutako zurezko aldare 1ean 2ldurik dagoela (ez
duzue ikusten, baina oso polita zen). Artean musika zegoen han, ezer entzuten ez bazen
ere, bolatxoak tempo 1 markatzen ari ziren eta. Heze geratu da giroa, hatsa ere han geratu
baita; hau da, musika egon da. Eta oraindik ere badago.
Gustatuko zitzaidakeen pentsamendu jator hura eduki izana; alegia, kontzertu 1en on-
doren geratzen dena a2apuntu harturik lan egitea. Maitasun-eremu 1, damua, euforia eta
jende ospetsua psikologoarengana eramaten duten gauza guztiak geratzen diren une 1;
baina mistikotasuna ere han geratzen da, gau osoa gordetzen duen denborarik gbk une 1.
Azken erakusketako horma-irudia, adbdz, workbookaren albo 1ean marraztua egon zite-
keena, arkatz 1en tamainakoa; bere hatzetako 1ez egindako konposizio 4so 1, musikagatik
eskerrak emanez, aho gorri-gorrian musu 1en tamainako arrosa 1 harturik.
10
AINHOA LEKERIKA: JO! A VER.
M. Benito Píriz
La cosa es k me escribió el otro día pa hablar de amor. Me comporté como si
lo estuviera esperando, mirando al móvil, apoyando los codos sobre el pupitre
xk me gusta aprender de todo el mundo. Ya habíamos hablado del amor antes,
xk para Ainhoa el amor es objeto de trabajo; entonces, en realidad, nunca
habíamos hablado de otra cosa. Solo parábamos de hablar de amor para hablar
de lo bien k nos sentaría k nos kisiera un montón de gente. Ella es la k puso
11
ELKARRIZKETA BATEAN
Naia del Castillo
Beste lankide batzuen jardueraz idazterakoan, zaila egiten zait objektiboki aritzea, artista
naizen aldetik neu ere tartean bainago. Esku-hartze kritikoari ateak zabalik uzten dizkio
nire jarrerak, zeina estu loturik baitago artearekiko konpromisoak eta ezagutza teknikoa-
ren espezifikotasunak baldintzatzen duten subjektu-eraikuntzari, denborak eta lekuak es-
perimentatzeko era desberdinak nola sortu eta elkartu asmatu nahirik dabilen bitartean.
ARTISTAK ARTISTEI BURUZ
Jarduera artistikoak berekin dakarren eraginen eta afektuen etengabeko toleste- eta desto-
leste-ariketa hori berretsi egiten du Anthea Hamiltonek: arteak eta bizitzak elkarren beha-
rra dutela ohartarazten dit, eta konfiantza eta lankidetza beharrezkoak direla arte-elemen-
tuak koordinatzeko. June Crespok, bestalde, artistaren eginkizuna piezarekin negoziatzea
dela dio, horrela denon eremua berritu egiten dela. Subjektuen arteko posizionamenduak
bakarrik eragin omen dezake ekintza hori.
Lankidetza eta berrikuntza hori erdiesteko arazoa, berriz, hau dugu, Hans Beltingek dios-
kunez: kulturaren sinonimo ziren adostasun- eta aginte-eremuek ez dute dagoeneko leku
finkorik. Subjektua ez dago jada leku komun bati loturik –hots, kultura komun bati–; hori
dela eta, aldatu egin da norberaren jarduteko tartea. Rosi Braidottiren arabera, berriz,
gainezka egin du barnekotasunaren eremuak, eta norberaren ekintzarako aukera errepi-
kapen-fluxu moduko bat da orain; trukerako gauza bihurtu da nortasuna.
Horregatik hitz egin nahi nuen Anthearekin XX. mendeko 1970eko hamarkadako artxi-
bo-irudien argitalpenaz eta proiektu utopikoen erreprodukzioaz. Edo Junerekin, egoera
bakoitzerako aukerak bilatzeko egiten dituen mugimenduez. Oraina eta geroa jorratzen
duten moduak dira: lehenbizikoak eragiketa anakronikoa erabiltzen du egungo mitolo-
giak argitara ateratzeko; bigarrenak, berriz, denbora kondentsatzeko bideak, halabeharra
eta erreprodukzioa.
Elkarrizketek aukera ematen dute artegintzan zenbait ekintza bultzatzeko. Norabide berriak
erakusten dizkigu interpelazioak; hona, adibidez, Antheak bere performanceaz dioena:
«Beharbada irudi bat ikusteko behar dugun distantziarekin ikusi zuen publikoak. Gurea ez
bezalako esperientzia bat ari ziren izaten». Besterik ere esan zuen Junek: «Egia esan, geroz
eta gehiago nahi dut jatorria aldatu eta beste zerbaiten bila abiatu».
Elkarrizketa horretan, ber-ezagutu egin dut nire burua eta, beraz, beste bide batetik jo dut
berriro. Orain, kontua ez da beste batzuek jasotzen dutenari garrantzia ematea, baizik eta
esperientzia komuneko eremu bat gauzatzea, ordezko presentzia-motak gehituz. Baina
presentzia horiek ez dira hartu behar ez diren horren bestetasun gisara, baizik eta zerbait
izateko aukera modura, elkarri loturik eta osatu gabe egonik, hau da, txukun antolatuta.
12
EN UNA CONVERSACIÓN
Naia del Castillo
A la hora de escribir sobre la práctica de otras colegas, me resulta complejo
hacerlo desde una distancia objetiva, porque como artista me encuentro im-
plicada. Mi posicionamiento, vinculado a la construcción de sujeto mediado
por su compromiso con el arte y la especificidad de su saber técnico, se abre
a la intervención crítica, buscando el modo de hacer emerger y converger mo-
dos diferenciados de experimentar tiempos y lugares. Por tanto, considero la
El problema para tal colaboración y renovación es que, tal y como explica Hans
Belting, los espacios de consenso y autoridad, que eran sinónimos de cultura,
ya no ocupan un lugar fijo. El sujeto ha dejado de estar vinculado a un lugar
común, es decir, a una cultura común y, en consecuencia, el margen de acción
personal ha cambiado. De acuerdo con Rosi Braidotti, el espacio de interiori-
dad se ha saturado, y ahora el margen de acción personal se concibe como un
flujo de repeticiones, reduciendo la identidad a objeto de intercambio.
Por eso me interesa hablar con Anthea sobre su materialización de las imáge-
nes de archivo y su reproducción de proyectos utópicos de los años setenta
del siglo XX. O con June, sobre sus movimientos en busca de posibilidades para
cada situación. Son modos que indagan en el presente y en el futuro, utilizan-
do, la primera, la operación anacrónica para desvelar las mitologías actuales y,
la segunda, modos de condensación temporal, el uso de lo accidental y de la
reproducción en su ejecución.
13
BARBARA Arno Brandlhuber –jarraitutasuna–, zoruak hormatik
daukana. Egunsentiak uztartzen ditu. Askatzea eta
WOJIRSCH ebakitzea.
14
BARBARA algo más textual. Son las publicaciones artilugios
en las mesas de trabajo. Mecanismos, soportes
Estas superficies rasgadas de diferentes tonali- También los colores del mar y las plantas se vuel-
dades, grisáceas, oscuras, oscilan entre gamas ven otros junto a la impresión, resaltando cuali-
polvorientas de verde y amarillo, rodean tu cuer- dades específicas. Like tanned skin.
po en un comportamiento escultórico.
Títulos rotos, en los que parece se ha perdido
En una acumulación perecedera, capas parecen la información, mantienen clara la estructura,
posarse temporalmente en el recuerdo. No de- mantienen el margen alineado y salvaje a la vez,
vienen carga sino memoria, emplazamiento. como matojos.
15
Zorrozaurre, Mira Flores
eta San Antongo Zubia
Lucía C. Pino
Burdinazko xafla zubi-ertza estaltzen, gainean jesarrita. Bizilaguna da; 3 txakurtxo zakarretan topatu, eta jaso
Hankak zintzilik, eta alkandora bela baten moduan egin zituen.
ARTISTAK ARTISTEI BURUZ
***
***
18
eta badakigu adierazle batek sortzen duen zentzua eta Nire semeak Mahmoud Darwich palestinar poetaren
bakoitzak ematen dion adierazia nabarmen aldatzen Pourquoi as-tu laissé le cheval à sa solitude ? poema-
direla. Adibidez, gaztelaniazko «caballo» adierazlea ez bildumako «La nuit du hibou» izeneko poema
da gauza bera izango heroinazale batentzat, ludopata irakurrarazi dit, eta gogorarazi dit, noizbait, orain dela
batentzat edo oztopo-jauzietan ari den infanta batentzat. gutxi, jaten ari zela, berarengana hurbildu nintzela
Halaber, «faxismoa» adierazlea ez da gauza bera nire aitona hil zuen bala erakustera, eta nola markatu
izango heroinazale batentzat, ludopata batentzat edo zuen gertakizun horrek. Ordura arte, berarentzat bala
oztopo-jauzietan ari den infanta batentzat. Bakoitzak bat metal distiratsuz egindako objektu bat zen, ojiba
nahi duena ikusten du, eta batzuetan ez da ezer ikusi formakoa, eta ez nire atzamarren artean nuen metalezko
nahi izaten. Uste dut, gauzak horrela mantenduz zati deformatu berdexka eta zuri hori.
gero, pentsatu beharko dela beti neutral agertu den
Suitzara bizitzera joatea, eta Hobbes kabareta antolatu, Han ahaztuta aurkitu nuen, kaxoi batean beste gauza ba-
goi- eta behe-burgesiaren pentsamenduari egin dion ten bila ari nintzela. Nik familiaren bitxitasun bat zela-
ekarpen handiagatik omentzeko. Edo pentsatu beharko koan erakutsi nion, asko pentsatu gabe, baina gero gogo-
dugu Latinoamerikako herrialde bat hartzea behin- ratu nuen balak efektu lazgarria eragin zidala nire arreba
behineko bizilekutzat, lotzen gaituzten adiskidantza- nagusiak erakutsi zidanean eta ea nahi nuen galdetu zi-
eta kooperazio-harremanak baliatuta, baina, batez ere, danean. Bera arduratu zen sakon ikertzeaz haren honda-
«guk aurkitu genituelako»1. kinak aurkitzeko. Gogoratzen dut ere listua zintzurrean
korapilatu zitzaidala auzitegi-medikuak egindako txos-
Denboraren espirituez eta gertatzen dena eta modu de- teneko argazkiak ikustean. Metal zati horrek familiako
mokratikoan astiro-astiro iristen ari den deriba autori- iruditeriak urteetan zehar elikatutakoaren amaiera esan
tarioa ulertzeko ahaleginean sentitzen dudan harriduraz nahi zuen, gure hildakoak non zeuden botata jakitea,
hitz egiten ari naizela, berriro irakurri dut ikuskizuna- sinbolikoak errealitateari bide eman ziezaion. Familia-
ren gizartearen 109. tesia. Guy Debordek honela defini- ren historiaren zati bat amaitutzat eman zen. Oso gauza
tzen du faxismoa: «Krisiaren eta proletarioen iraultzaren xumea izan zen: haren hondakinak haren emaztearen
mehatxupean dagoen ekonomia burgesaren muturreko hondakinen ondoan hobiratzeko, gogoan izateko izen
babesa. Kontserbadore bihurtu zen ideologia burgesa bat jartzeko eta hileta-erritu sinbolikoa egiteko aukera
(familia, jabegoa, ordena morala, nazioa), behe-burgesia eman zigun, nahiz eta gero inor ez joan bisitatzera.
eta krisiaren ondorioz erotutako edo iraultza sozialis-
taren ezintasunaren ondorioz desengainatutako langa- Azaldu nion, 1936ko abuztuaren 9an, nazionalak –antza,
betuak batzen zituena». Data begiratu dut berriro eta nire aitona Martekoa edo beste herrialde batekoa zen–
1967an idatzita dago, baina atzo eta herenegun antzeko bila etorri zitzaizkiola; eraman, eta tiro bat eman ziotela
zerbait irakurri dudala uste dut. Honela jarraitzen du: garondoan, atzetik, okzipitalean, eta bala hori gorpua
«Faxismoa ez da berez ideologikoa funtsean. Mitoaren hobitik atera zutenean agertu zela, buru-hezurraren
berpizkunde bortitza da, zeinak sasibalio zaharkituek barruan. Kristau hauen teknika, «aurkezpen-paseoa»,
definitutako komunitate baten parte-hartzea eskatzen oso landua zen: erailtzea eta zure senideek aurkituko
baitu; arraza, odola, buruzagia. Faxismoa teknikoki hor- ez zintuzten lekuren batean hobiratzea, mina bikoitza
nitutako arkaismoa da». Ezer ez esateko, ezer ez gehi- izan zedin. Gerrek gizaki egiten gaituzte. Animaliek ez
tzeko. Ezinezkoa egiten zait, oraindik ere, ulertzea, azal- dituzte halakoak egiten, ez dutelako hitz egiten edo ez
tzen badidate ere, nola diren gai nagusi adierazle hauek dutelako gurekin hitz egin nahi.
jendea doan lan egiten jartzeko: bandera, batasuna eta
aberrien gainerako fundatze-mitoak. Talkak eta denboraren joanak eman zioten orain duen
forma balari. Azaldu nion, halaber, nire aitak, haren ai-
Milango mintzaldian2, gizonaz hitz egitean, galdetu tonak, ez zuela inoiz ikusi bala hori, bere aita non hil
zuen ea animalia-erreinuan nagusirik bazegoen, ea eta hobiratu zuten jakin gabe hil baitzen. Eta gauza bera
nagusiaren mezurik bazegoen, eta erantzuna agerikoa haren anaia nagusiari dagokionez, zeina egun berean
zen. «Lengoaiarik ez balego, ez legoke nagusirik; fusilatu baitzuten eta oraindik exhumatu gabe baitago.
nagusia ez da inoiz sortzen indarrez edo berak agintzen Esan nion ere geratu zirenek herritik alde egin behar
duelako, beste barik; lengoaia existitzen denez, zuek izan zutela eta duela 85 urtetik gaur arte baten bat ari
men egiten duzue». Hor dago lengoaiaren indarra, eta dela gozatzen haien etxea eta lurrak izan zirenez; horre-
ni bitxia izan behar naiz, antza, nagusi adierazleak hitz tarako balio dutela gerrek, lapurreta eta pleonexia ahal-
egiten duenean, nire adierazleen katean ez baita inolako bidetzeko, gerrak hasten dituztenen arrazoiak beti oso
subjekturik agertzen. Georges Brassensen ospe txarreko zintzoak, laudagarriak eta maila gorenekoak izanagatik
pertsonaiari gertatzen zaionaren antzera. ere. Aipatzen duen poemaren zatiak honela dio:
1. Antonio Segui argentinar artistak laurogeiko hamarkadan Bartze-
lonako hotel batean gertatu zitzaion pasadizo hau kontatzen zuen. «Je pourrais peut être me tirer d’affaire
Harreran zeuden, munduko inguru horretan gaztelaniaz hitz egiten Crier dans la nuit du hibou
dutenen tonuarekin solasean, eta hoteleko atondoa garbitzen ari zen Cet homme de peine était-il mon père
gizon batek hau galdetu zien: «Nongoak zarete?». Eta erantzun zuten:
«Argentinakoak». Eskobatzeari utzi gabe, bizkarrari eragin eta irriba-
Qui me fait porter le poids de son histoire ?»3
rre egin zuen hau esanez: «Guk aurkitu zintuztegun!!».
2. Jacques Lacanek Milango Unibertsitatean 1972ko maiatzaren 12an 3. «Estualditik atera naiteke, agian / Oihukatu hontzaren gauean / Langile
emandako hitzaldia. hau nire aita zen / Bere historiaren zama eramatera behartzen nauena?»
19
1
Ez dut oraindik amaitu hausnarketa hau idazten, eta jada Aitortu behar dut terminoaz egiten dudan erabilerak
damututa nago. Uste dut aipamen ironiko bat dela, erre- gaizki-ulertuak eragin ditzakeela, eta ez naizela ari
min eta korromioz betetakoa, baina ez dut uste oso oker antikulturaz, kontrakulturaz edo iraultza kulturalaz,
nabilenik. Hanka-sartze bera egiten ari naiz: guztiak ber- zeinak, azkenean, fundatu zituzten arrazoi eta desiren
dinak direla pentsatzea. Orokortzeko ariketa erraza, oso- karikatura bihurtzen baitira. Iraultza kultural ororen
tasuna zatien baturatzat jotzea, denak Bat direla pentsa- arazoa baita «beti amaitzen duela iraultza ideologiko
tzea. Ahaztu egin dut historiak erakusten diguna egoeren gisa formalizatzen»5. Eta kontua ez da Txinako Iraultza
sintesi zabal bat dela, zeinean nagusiak (unean-unekoak, Kulturalean ez dagoela gustatzen ez zaidan alderdirik.
jarauntsiz edo jainkoek ezarritakoak, edonongoak) beti Adibidez, funtzionarioak landa-eremuetara bidaltzea
zenbatzen baikaitu Bat bezala, Bat nahi gaitu. Uste dut berriro heztera edo txolarreak masiboki hiltzea garauak
hortik elikatzen dela lotura soziala, elkarbizitza, anitza jan ez ditzaten, eta, hala, uzta libratzeko, zeina gero
eta horizontala izatearen kontra eta ezberdintasunak intsektuek jango baitute ez dagoelako harrapakaririk
administratu eta toleratzeko gai izatearen kontra duen intsektuak kontrolatzeko. Ondorioa, gosete handiagoa.
etengabeko jarrera. Nagusiak benetan nahi duena delako Iraultza-egoera hurbilagoetan, hala nola Egiptoko
dena Bat, handia eta librea, izatea. Udaberri Arabiarrean, ikusi dugu nola kaleko
jendearen botereak erregimen militarra erorarazi duen,
Venn-en diagrama bat bezala ikusi nahi dut mundua: eta, gero, nola «hanka sartu»6 duen anaia musulmanei
zirkulu ezberdin ugari, inklusio, izate eta berdintasun botoa emanez, berriro erregimen militar baten mende
eragiketa eta harreman ugari sortzen. Parte diren baina 4. Jacques Lacan Georg Cantor aipatzen, D’un Autre à l’autre XVI.
sartuta egon nahi ez duten elementuen harremanak, liburuaren mintegian.
sartuta ez dauden baina parte izan nahi dutenenak, etab. 5. Guy Lardreauk eta Christian Jambertek L’Ange lanean dioten bezala.
6. Okerra, mendebaldarrentzat.
21
amaitzeko. Hortaz, arrakastaz osatzen da iraultzaren gurasoengandik seme-alabengana pasatzen ditugun,
definizio zehatza: 360 graduko biraketa. Lagungarria belaunaldiz belaunaldi. Hautatzeko eta iritzirik emateko
da ere Asiatik Europara doazen salgaien pasabide den aukerarik gabe egiten diguten hori da, gure bizitza nola
kanal bat izatea. Geopolitikaren adibide argia. hasten dugun eta gure kultura zein izango den zoriari
lotuta baitago erabat. Gure zorteak edo zoritxarrak
Baina eraldaketa hutsalagoetan, hain tragikoak ez di- lotura estua du, neurri handi batean, jaiotzen garen
renetan, pentsa dezakegu, nahi edo nahi gabe sartuta lekuarekin, per capita errentarekin eta gure gurasoen
aurkitzen garen funtzionamendu-eredu arruntetan. egoera psikologikoarekin, haien ingurunearekin,
Adibidez, skatea. Printzipioz, lau gurpil dira bi arda- aberri gisa tokatzen zaigun herrialdearen egoera
tzen gainean jarrita, eta hauek plantxa baten gainean. psikologikoarekin, haren norabidea zuzentzen duen
Surflariek asmatu zuten, olaturik gabeko egunei aurre pertsona itzaltsu edo buruzagiarekin eta, zortea
egin ahal izateko. Lagunekin edo bakarrik egin daite- badugu eta gure herrialdea Mendebaldean badago eta
keen jarduera indibiduala da. Musika-tresnekin bezala, demokratikoa bada, guk aukeratutako ordezkariekin.
probatzea eta huts egitea beharrezkoa da nolabaiteko Erantsiko nuke, aukera hori egitean, Pierre Desproges
maila lortzeko; garrantzitsuena ez da lortu ahal den frantses kronistak eta komikoak zioena: «Hainbeste
birtuosismoa, eragiten dituen sentsazioak baizik: abia- milioika tentelek ezin dugu huts egin». Nik ziur dakit
dura, kontrola, bertigoa, hegan egitea, irristatzea, baita gutxienez behin huts egin dudala.
erorketek eragindako zauriak ere. Erabateko jarduera,
giharrak eta neuronak uztartzea eskatzen duena. Gau- 1986an, oporretan nengoen Parisen, eta erakusketa bat
za guztietan bezala, batzuk hobeak dira, beste batzuen bisitatu nuen Louvren. Bertan, piramide bat egin eta
estiloa hobea da, eta beste batzuek ez dute ezer, baina museoa berregituratu nahi zuen Txinako arkitekto baten
kontua ondo pasatzea da. Jolas basatia, hiri-ehune- proiektuaren aldeko edo kontrako botoa eman zitekeen.
ra egokitzeko gai dena egitura berezien beharrik izan Uste dut berak irabazi zuela lehiaketa –orain ez daukat
gabe7. Honaino, dena ondo. Baina, egun batean, baten gogorik dena dakien leku horretan bilaketa egiten
batek lehiaketa bat antolatzea erabakitzen du; bozgorai- hasteko, eta, gainera, ez dakit ziur bidaia horretan izan
luak eta mikrofono bat alokatu, dortsalak banatu, eta zen edo aurreko udan egin nuen beste batean–. François
ea nor den onena. Sariak banatzen dira. Gero, beste ba- Mitterrand zen orduan Errepublikako presidentea, eta
ten batek, azkarragoa bera, arautu egin behar dela era- Egiptoko kulturaren zale amorratua zen.
bakitzen du. Arauak jarri, eta bere herriko federazioa
eratzen du, zeina handiago batek irensten baitu. Gero, Erakusketan, maketa handi bat zegoen, eta aldaketaren
azken hori nazional batek eta nazioarteko batek xurga- onurei buruzko informazio zabala. Eskolan egiten
tzen dute. Ondoren, banandu egiten da, desadostasu- genituen jaiotzak ekarri zizkidan gogora. Oso gustukoa
nengatik, eta mundu mailako federazioa eta federazio nuen halakoak egitea, batez ere aluminio-paperarekin
unibertsala sortzen dira. Gero, babesleak dituzten pro- egindako ibaia. Nire ustez, proiektua oso itsusia zen,
fesionalak agertzen dira, lehiaketa gehiago eta hobeak, formari zein fondoari dagokionez. Haren alde esan
sari gehiago, diru gehiago; industria bihurtzen da eta, nezake proiektu abangoardista eta irudikorra zela.
marketingaren eta lengoaiaren boterearen bidez, kultu- Baina ez piramide-egiturengatik, apur bat zaharrak
ra bihurtzen dute, hiri-tribu bihurtzen dute, eta kito!8 baitira eta Antzinarotik erabiltzen baitira grabitateak eta
Eta gerta daiteke baten batek kirol olinpiko ere bihur- altuerak eragindako arazoengatik, ahaztu gabe, jakina,
tzea! Nola izan daiteke norbait hain atzeratua, tuntuna zuzenbide naturalaren zentzu hierarkikoa, jakintsuaren
edo gaiztoa? Hor duzue kultura ideologia nola bihur- gaitasunaren funtsezko printzipioa. Abangoardista zen
tzen den erakusten duen adibide xume bat. Kapitalis- museoa merkataritza-zentro itzel bihurtuko zuelako.
moak gorotz bihurtzen du ukitzen duen guztia. Gazteak Hori da benetan modernoa zena, kulturaren tenplu
baditu jada bere indibidualtasun pertsonala frogatzeko batek amets dezakeen guztia bilduta. Eraikin harrigarria,
eta sistemaren kontra egiteko tresnak. burgesak harritzeko, marka dotoreen dendak eta
ostalaritza erakartzeko; kamisetak, postalak, txanoak
Carl André artistak badu nire gogoeta guztien ondoren eta oroigarriak merkaturatzeko –hori da, euskara ondo
aurkitu nuen esaldi bat, ondo laburbiltzen duena esaten ezagutzen ez dutenentzat, merchandising eta souvenirs
ari naizena: «Artea egiten duguna da, eta kultura egiten hitzen itzulpena–, eta, azkenik, artelanak erakartzeko.
digutena da»9. Kultura terminoa erabiltzen dudanean Museoak kamiseta gehiago saltzeko eta bisiten kopurua
egiten digutenaz ari naiz, tontokerien eta sinesmenen areagotzeko erakargarri izan daitekeen maisulanen
multzo horretaz, fardel eta tranpen multzo horretaz, bat badu, hainbat hobe. Hori da gero behin eta berriro
zeinean geure buruak harrapatzen uzten ditugun, eta ikusi dugun eredua, eta ez dute haiek asmatu. Hain-
hain itsusia iruditu zitzaidan, ezen aldeko botoa eman
7. Kaleko skatean, kultura ideologia bihurtzeko modu bat da skatean
aritzeko hiri-altzarien antzeko formak dituzten espazioak sortzea.
bainuen. Harrigarria da zer gaitasun duen diseinuak
8. Zendu zen Jay Adams nuen buruan, industriaren erakarpen-hotsak ugerra estaltzeko. Kapitalismoaren adibide argi-argia
errefusatu zituen aitzindari bakanetako bat. da, egitura berriak sortu behar baititu izaten jarraitzeko.
9. Carl André bere emazte Ana Mendieta kubatar artista leihotik Berriro ere David Harvey aipatuta, kapitalismoak bere
bota izanaren susmagarria da. 34. solairutik erori zen eztabaida baten
ondoren, eta senarrak harramazkaz beteta zuen aurpegia polizia iritsi
izateari egokitutako paisaia sozial eta fisiko bat sortzen
zenean. Ezin izan zen inoiz ezer frogatu eta herri-epaimahai batetik du une jakin batean, geroago suntsitzeko. Suntsitu
libratu zen absolbitu zuen epaile baten erabakiagatik. Zehaztapen eraikitzeko, eta estatua kapitalaren zerbitzura.
hauek guztiak egiten ditut ez dudalako eredutzat.
22
1988. urtearen amaieran Parisera aldatu nintzen, Arte txarto ematen duen jendea dagoela eta, horregatik,
Ederren Eskolan onartu baininduten, eta urte bat izan aukeratuak diren gobernariak gaizki aukeratuak direla.
behar zena bi, hiru, lau izatera pasatu zen. Aldi baterako Jendeak ondo bozkatu izan balu, bera presidente
zena iraunkor bihurtu zen, erabakirik hartu behar izan izango litzateke eta Perun egongo litzateke oraindik.
gabe. Zoriari esker, metroaren lehen linearen ondoan Maitasun berezia diet Nobel saridunei; izugarri
bizi nintzen. Linea horrek horizontalean zeharkatzen gustatuko litzaidake epaimahaiak aukeratzen dituzten
du harresi-barruko hiriaren zirkulua, eta Arte Ederren iluminatuak ezagutzea.
Eskolara iristeko modurik azkarrena zen Palais-Royal
geltokian jaistea. Egunero zeharkatu behar nuen Gehienok gure izate osoa markatuko duen zama bate-
Louvre museoa, eta, ibaiaren beste aldera joateko, kin hasten ditugu gure bizitzak, jakin gabe. Munduan
Pont des Arts zubitik pasatu, Bonaparte kaleraino, non agertu bezain pronto, burua ateratzen dugunean, begira
sarrera baitzegoen. Nire eguneroko ibilbidea historian daude gure etorkizuna izango denaren inguruan amets,
zeharreko bidaia ordainezina zen. Egun askotan, desira eta nahi ugari proiektatuta dituzten jaun batzuk.
eskolara joan aurretik, geldialdi bat egiten nuen; Desira horien artean, joera dugu, halaber, inguruaba-
museoan sartu, eta lasai ibiltzen nintzen, Gioconda rrek eraginda ezin izan garenaz ditugun frustrazioak
zegoen aretoa kenduta, zeina beti baitzegoen jendez proiektatzeko, zu bai izango zarela esateko. Inoiz argia
inguratuta, gainerako galeriak hutsik egon ohi baitziren. ikusiko ez duten etorkizun eta leku idealak irudikatzen
ditugu. Desira hori edozein dela ere, orokorrean, eta
Zenbat pozten nauen eta zenbat estimatzen dudan orain zorionez esango nuke, ez dator inoiz bat etorri berria-
monumenturik gabeko auzo batean bizitzea, leku his- ren desirarekin, zeinak ez duen inolako zerikusirik izan
toriko aipagarririk gabeko, museorik gabeko eta turis- bere ernaldiarekin. Inguruabar horrek beti ematen du
tak –parke tematiko bihurtzen dituzte hiriak– erakarri eskubidea «zergatik sortu nauzue?» galdetzeko, geroko
ahal dituen elementu interesgarririk gabeko auzo ba- eta nerabezaroko desadostasunak agertzen direnean.
tean bizitzea. Turistak ez dira errudun bakarrak; beti Kontua da beti hezten gaituztela berezkoa duten kultu-
da beharrezkoa bertako ekintzaile batzuek gainerakoen raren balioekin. Hots, gurasoek dituztenak egokituko
habitata eraldatzea, erakundeek lagunduta eta gidatuta, zaizkigu, eta, zoriaren arabera, gure arazoa handiagoa
El Dorado lortuko dutelakoan. Etxeak eta orubeak hotel edo txikiagoa izango da.
bihurtzen dira; tabernetan zotzak zenbatzera edo platera
erabiltzera behartzen zaituzte; dena bateratzen da. Gero Gogoan dut Étienne Chatiliezen La vie est un long fleuve
frankizia ezagunak iristen dira, eta «autentikoa» dena si- tranquille filma, zeinean, medikuarekiko despitez,
mulakro bihurtzen da. Turismoaren alderdi on bakarra erizain batek bi jaioberri aldatzen baititu Frantzia
da, parasitoak bezala, infektatzen duen kultura eta kolo- iparraldeko klinika batean. Umeetako bat familia burges
nizatzen duen lekua eraldatu egiten dituela. Horregatik bateko mutila da, eta, bestea, familia proletario bateko
ez dut gustuko bidaiatzea, ezta jendea ezagutzea ere. neskatoa, eredu horiek izan ditzaketen klixe guztiekin.
Kontua da bietako batek ere ez duela egokitzapen-
Bisita horiek marrazteko baliatzen nituen; esperientzia arazorik, haien ezjakintasunean onartu egiten baitute
itzela zen oihalez eta harriz betetako galeria handi ho- trukatutako etxeetan tokatu zaiena. Mutiko burges
rietan bakarrik egotea. Une horretan ez nekien arkadia pobrea pobre gisa heziko da eta hala jardungo du,
horren azken egunak zirela, eta, neurri txiki batean eta neskato pobre burgesa burges bihurtuko da. Hau
bada ere, nire errua ere bazela. Erabat ahaztuta nituen da, bat delitugile txikia izango da, eta bestea, fededun
erakusketa hori eta proiektuaren alde eman nuen bo- jainkojalea.
toa. Une horretan ez nekien aldeko boto horrek eragin
sakona izango zuela Arte Ederren Eskolako ikasle-bi- Bizitza, hezkuntza eta kultura hori dira; egiten gaituzte-
zimodu lasaian. Hala ere, pentsatzen dut, demokrazia na, eta hala iristen gara izango garena izatera. Fikziozko
parlamentario guztietan bezala, erabakia jada hartuta eredu bat erabili dut, baina gogoan dut edozein dikta-
zegoela. Museoa itxi egin zen berritze-lanak egiteko. dura garaikide ez-materialistatan –erlijiozaleak ez go-
Itxi egin zuten pasabidea, eta, berriro zabaldu zutenean, gaitzeko eufemismo bat– aurki ditzakegula jaioberrien
ez ginen izan gehiago ongi hartuak. Lasaitasuna, bakar- lapurretak. Pobreziagatik, asko izateagatik edo ideolo-
dadea, Poussinek edo Rubensek eragindako estasiak, gia dela-eta haien gurasoak desagerrarazi egin dituzte-
Stendhalen sindromeak jendez inguraturik bizi behar lako, jada inork hazi ezin dituen umeak dira, eta beste
handik aurrera. Bakarrik egotea gero eta zailagoa da. guraso batzuei ematen zaizkie.
Hau guztia Guy Debordek iragarri zuen, baina une ho-
rretan nik ez nekien ezer haren existentziaz, eta ez nin- Norbaitek, ahizpa oso erlijiozale batek, seme-alaba
tzen ohartu emanaldia hasi eta argiak piztu ziren arte. eta gurasoen arteko harreman berriak sortzen ditu,
Esan dezaket lehen aldiz ikusi nuela zer den ikuskizu- Engelsen lana ezagutuko balu bezala: Familiaren,
na eta nola eragiten gaituen. Nire umore-senak jokaldi jabetza pribatuaren eta estatuaren jatorria. Edonola
makurra egin zidan. ere, egitura moral hutsik gabea, gorena, duen arima
batek erabakitzen du balio klasikoak dituzten familiak
Ikasi nuen botoa ondo ematea oso garrantzitsua bilatzea, jaioberriek bizitza hobea izan dezaten; hobea
dela, eta bestela galde diezaiotela Mario Vargas Llosa haien ustez, jakina. Argentina, Txile… eta, noski, nire
Literaturako Nobel saridunari, ondo baitaki botoa sorterria dira teknika horien adibide ez oso urrunak.
23
Nire esperientziaren arabera, beldur handiena sortzen erakusketa bisitatu dut fundazio batean, eskulturaz
didaten pertsonak dira balio moral eta erlijioso sakonak inguratutako eraikin moderno batean. Irten naizenean,
defendatzen eta praktikatzen dituztenak. Zenbat eta obra horietaz gozatzeko aukera eman didan filantropoa
sakonagoak, txarrago. izan dut gogoan. Erregimen demokratiko bat botatzen
eta diktadura bat ezartzen lagundu zuen enpresaburu
Benetan uste dut zorionekoak garela irtetean ez garela- bat da. Oraindik ere harritu egiten naiz; nire buruari
ko ezertaz jabetzen; errealitatearekiko talka geroago da- agintzen diot ez naizela berriro itzuliko eta nire aukerak
tor, hazten, esperimentatzen eta alderatzen hasten gare- gehiago zaintzen ahaleginduko naizela. Parte hartu
nean. Ez da harritzekoa ere mundura negarrez iristea. dudan erakusketen babesleen zerrenda begiratu dut;
Imajina ezazue zer den gurasotzat izatea pertsona bat isuri ditudan iritziez arduratu gabe bekaren bat eman
ekologiaren, feminismoaren, generoaren, kultura-aniz- didaten bankuak, eta barre-algara bat atera zait, negar
tasunaren, elkartasunaren, berdintasunaren aurrean ez egitearren. Jakinaren gainean egonda zein egon gabe,
inolako sentiberatasunik ez duena eta gizarte-antolake- elkarlanean ari naiz izan nahi ez dudanarekin. Behin
taren eredu klasikoak nahiago dituena, hau da, legeari eta berriro kritikatu dut neoliberalismoa eta dakarren
eta ordena naturalari lotutakoak: askatasun indibidua- suntsipena, eta, azkenean, ondorioa da, nire ekarpen
la, familia, legea, merkataritza, nazioa, estatua, erlijioa. apalarekin eta nire ekintzengatik, kapitalismoa ni neu
Bere kulturaz harro eta pozik dagoen norbait, goi-goitik naizela.
transmititu zaien legatua errespetatu egin behar delako
–jarauntsiaren eufemismo bat izan ohi da–. Normalean, Hasi naiz esaten guk artea egiten dugula, eta kultura
horren atzean pribilegioak eta desberdintasunak beti- egiten digutena dela. Horren guztiaren arazoa, parado-
kotzeko nahia ezkutatzen da. Tradizioaren, lege zaha- xa eta perbertsioa da egiten dugun artea egiten diguten
rren eta askatasun indibidualaren kontu zaharra. eta geure buruei egiten diegun kultura bihurtzen dela
azkenean. Desiraren industrializazioaren garai hone-
Edo zer esan 1939ko Espainian jaiotzeko zortea badugu? tan, definitzen gaituena eta, agian, ezberdintasunak ez-
Uste dut oraintxe bertan definitu dudala adibide hori. berdintasun, beste kulturekin lotzen gaituen bakarra da
Edo hogeita hamarreko hamarkadako Alemanian, kontsumitzaileak garela; eskubideak ere baditugu, baita
non ezberdinak zirenek eutanasia eugenesikorako defendatzen gaituzten bulegoak ere. Merkatu jainkotia-
kultura-prozesu bat jasan baitzuten. Edo destino rra, Michel Foucaultek aipatzen zuen lotura sozialaren
eder ugari horietan, letra larriz idatzitako kulturez berezko printzipioa.
inguraturik jaiotzeko. Planetako lekuren batean behar
diren kultura-baldintzak daude norbaitek erabaki Zerbait aldatu ahal bada, ideologikoan eta itxuran for-
dezan, adibidez, neskatoek ez dutela ikasi behar, edo malizatzeko aukerarik badago, keinu iraultzaile klasi-
ablazioa baliatu behar dela edo ezkontzak derrigortua koa ez litzateke izango jada gurasoak ahaztea. Keinu
izan behar duela, milaka urteko tradizioak baitira. iraultzailea bestelako ahanztura batean bilatu beharko
Jainkoak zazpi egunetan egin zuen mundua, baina, litzateke, ziurrenik desiraren industrializazio horri lo-
dirudienez, haren aurretik baten batek dinosauroak tuta. Edo agian ez.
ipini zituen bertan. Zigorgabetasuna zure bikotekidea
hiltzen baduzu edo tratu txarrak eragiten badizkiozu.
Jatorri apalekoa bazara jaiotzaz, ondo jokatzen baduzu,
zure hurrengo berraragiztatzean baliteke zerbait
hobea izatea. Gerrak eta lapurretak eragiten dituzten
baliabide natural ugariko leku batean jaiotzeko zorte
txarra izatea, eta ustekabeko marinel izatera behartzea.
Bestelako sexualitatea izatea Errusian, Hungarian,
Golkoko monarkietan eta beste leku askotan. Beltza
izatea Estatu Batuetan edo Mendebaldean, orokorrean;
paperik gabeko migratzailea edo pobrea izatea, edozein
kulturatan. Adibideen zerrenda oso luzea da; kultura
hitzak sortzen duen polisemia harrigarria bezain
luzea. Komediako stand-up batean banengo bezala
kokatzen naiz, eta errezitatzen jarraitzen dut: Robert
Rauschenbergek Willem de Kooningen marrazki
bat ezabatzen duenean, artetzat jotzen dugu; baina
talibanek Kandaharko budak suntsitzea basakeriatzat
jotzen dugu. XX. mendearen hasieran Brasilera
iristen ari zen Europako modernitatearen ekarpenari
buruz hitz egitean, Oswald de Andradek hau idatzi
zuen bere manifestu antropofagikoan: «Bagenuen
lengoaia surrealista; bagenuen komunismoa, urrezko
aroa». Aditzera hau emanez: «Badakarzue aurretik ez
genekien gauza berririk?». Italiako diseinatzaile baten
24
EL CAPITALISMO algunos comportan. La diplomacia de Henri Kis-
singer sería otro fino análisis para entender la
raison d’État o la realpolitik tan difícil de dige-
SOY YO rir para los idealistas y profanos. Ambos autores
reflejan el comportamiento característico de los
Juan Pérez Agirregoikoa neoliberales y su tan ansiada libertad individual.
Una buena lectura para comprender ese univer-
Tenía que haber contestado, amablemente, no a so cuyo mayor deseo es que el estado siga sien-
la invitación de escribir un texto. La verdad es do una fuerza policíaca bien organizada que le
que durante el proceso no he parado de pre- permita delinquir y prosperar en libertad. Lo que
guntarme: ¿para quién y para qué? El sinsentido está claro es que el liberalismo económico tie-
de buscar sentido que ha alargado el encargo, ne un precio y ese precio siempre lo pagan los
incrementando mi ansiedad y desesperación de otros, como decía Jacob Taubes.
ver el tiempo pasar veloz según se acercaba la
fecha de entrega. ¿A quién le puede interesar lo Decía que escribir me cuesta y que es un sufri-
que yo pueda escribir? La mayoría de lo que diga miento que me podría haber evitado sabiendo
no será otra cosa que la exposición de mis ca- de antemano mis carencias. Escribir es siempre
rencias, lagunas, problemas y las estrategias que un combate en el que faltan las palabras, y las
tengo para confrontarme con ellos. Sigo bus- que tengo, de las que me acuerdo, incluso las
cando bálsamo en textos que otros han escrito prestadas, es un esfuerzo enlazarlas. A esta dis-
antes, que me han servido y me siguen ayudan- capacidad añadiría esa enorme fosa donde el
do para construir lo que quiero ser de mayor. lenguaje se hunde y se retuerce, que hace a ve-
Deseo que, a fuerza de esquivar lo seguro y lo ces tan complicada la comunicación. Luego, una
permanente, ha ido cambiando con el tiempo. vez lanzadas las palabras, se las lleva el viento o
Ser una sola cosa me parece que es tremenda- caen al suelo o se quedan grabadas, y las volve-
mente aburrido, así que, aunque los años vayan mos a oír una y otra vez, aunque nadie las pro-
pasando, me sigo haciendo la pregunta. ¿Qué no nuncie más. Creo que si fuera capaz de utilizarlo
quiero ser de mayor? correctamente podría decir cosas que no puedo
y seguramente mi existencia sería mejor.
También sucede a veces que uno, desde su Ma-
condo personal, es capaz de llegar a conclusio- Si tuviese que definir ahora mis impresiones como
nes sin necesitar a nadie para demostrar que la «artista», en lo primero que pensaría es que si las
Tierra es redonda. Lo comento porque seguro cosas siguen así, vamos a tener que devolver el
que alguien me va a decir que esto del deseo Gernika a los Estados Unidos para que lo sigan
negativo como acción transformadora, ese pro- consignando en el MoMA o tendremos que vol-
ceso que recorre el ser entre el yo humano, el verlo a colocar en la urna del casón y custodiarlo.
yo del deseo y el yo activo, fundamental para el
proceso de construcción, ya lo había teorizado Tal vez exagere, pero me da la sensación de que
algún filósofo alemán. lo que nos acontece, ese rancio aroma, esa nos-
talgia de un mundo pasado, ya me lo sé por ha-
Siempre he tenido mucho interés por los psicoa- berlo estudiado en clase de Historia. Cuando los
nalistas –no por el psicoanálisis, aunque parez- occidentales entramos en crisis financieras, una
ca paradójico–, sobre todo, por Freud y Lacan. tautología, tenemos tendencia a girar hacia la ex-
En especial los textos de madurez, de vejez, por trema derecha. Yo no giro, usaba el «nosotros»
el conocimiento que tienen sobre el comporta- como plural mayestático, aunque reconozco que
miento del ser humano. También me he intere- algunas veces tenga, sin quererlo, pulsiones con-
sado por la antifilosofía francesa y por Alain Ba- servadoras contra las que tengo que lidiar. Este
diou, donde aterricé por casualidad en su curso incremento, esta vuelta hacia atrás, lo llevo com-
de iniciación a la filosofía que me abrió puertas probando personalmente de diferentes formas,
y ventanas a otros mundos. No he desdeñado como ciudadano en Francia y como súbdito en
las lecturas, a veces masoquistas, de los autores España. Con esos pequeños matices entre una
que están en las antípodas de lo que siento. No república y un país, una monarquía restaurada por
simplemente por saber cómo piensa el enemi- un monórquido, en el que la burguesía nacional
go, sino porque muchos de ellos han afectado o no pudo utilizar a su gusto las formas espaciales
afectan directamente nuestras existencias. para eludir el feudalismo, citando a David Harvey.
Pondría como ejemplo Capitalismo y libertad o Lo que se ve venir, las señales que nos van llegan-
la conferencia del lápiz del gran «genio» y Pre- do de esa cosa que se denomina espíritu del tiem-
mio Nobel Milton Friedman, sin duda, un mode- po, esa nostalgia del orden, no son especialmen-
lo para explicar cómo funciona la globalización, te buenos. Como cuando hay un maremoto y el
la deslocalización y los beneficios que solo a agua previamente se retira, pero sigues mirando
25
fascinado, aterrorizado, sigues haciendo vídeos En el discurso de Milán2, refiriéndose al hom-
o fotos, aunque sabes que esa masa va a volver bre, se preguntaba si en el reino animal existían
convertida en una ola que va a arrasar con todo amos, si existía el discurso del amo, y la respues-
lo que se interponga en su camino. Sabes también ta era obvia. «Si no hubiera lenguaje no habría
que hay que salir corriendo en busca de un pro- amo y que el amo no se da jamás por la fuerza
montorio donde no te pueda arrastrar ni salpicar. o simplemente porque él manda, y que como el
lenguaje existe ustedes obedecen». Ahí radica la
Son muchos signos los que nos lo indican, pero es fuerza del lenguaje y yo debo de ser raro, porque
verdad que los signos son variables, asociativos y cuando el significante amo habla, en mi cadena
ambiguos, y sabemos que el sentido que produce de significantes no aparece ningún sujeto. Algo
un significante y el significado que le da cada uno parecido a lo que le pasa al personaje de la mala
varían notablemente. Por ejemplo, el significante reputación de Georges Brassens.
«caballo» no será lo mismo para un heroinómano,
un ludópata o una infanta que salta obstáculos. Mi hijo me hace leer un poema del poeta pales-
Al igual que el significante «fascismo» no será lo tino Mahmoud Darwich titulado «La nuit du hi-
mismo para un heroinómano, un ludópata o una bou», de su poemario Pourquoi as-tu laissé le
infanta que salta obstáculos. Que cada uno ve lo cheval à sa solitude ?, recordándome que, un día,
que quiere ver, incluso a veces no se quiere ver no hace mucho, mientras estaba comiendo, me
nada. Creo que si las cosas siguen así, habrá que ir acerqué a la mesa para enseñarle la bala que ha-
pensando en irse a vivir a la siempre neutral Suiza bía matado a mi abuelo y cómo este episodio lo
y organizar el cabaret Hobbes para homenajearlo había marcado. Hasta ese momento, para él, una
por su gran aportación al pensamiento de la bur- bala era una cosa de metal brillante con forma de
guesía, a la grande y a la pequeña. O ir pensando ojiva y no ese trozo de metal deforme de color
en una instalación temporal en un país de América verdoso y blanco que sostengo entre mis dedos.
Latina aprovechando los lazos de amistad y coo-
peración que nos unen, pero, sobre todo, porque La había encontrado olvidada mientras buscaba
«nosotros los descubrimos»1. otra cosa en un cajón. Yo se la había enseñado
como una curiosidad familiar sin pensar, aunque
Hablando de espíritus del tiempo y mi estupe- luego recuerdo que la bala también me había pro-
facción para intentar entender lo que pasa y la ducido un efecto desgarrador el día que mi her-
deriva autoritaria que poco a poco va llegando mana mayor me la enseñó preguntándome si la
de forma democrática, vuelvo a leer la tesis 109 quería. Ella era la que se había encargado de re-
de la sociedad del espectáculo. Guy Debord de- mover todo para dar con sus despojos. Me acuer-
fine el fascismo como «la defensa extrema de la do también de sentir un enorme nudo en la gar-
economía burguesa amenazada por la crisis y la ganta mirando las fotos del informe realizado por
subversión proletaria. Ideología burguesa que se el forense. Ese trozo de metal significaba el final de
volvió conservadora, la familia, la propiedad, el lo que durante años había alimentado el imagina-
orden moral, la nación, reuniendo a la pequeña rio familiar, saber dónde estaban tirados nuestros
burguesía y a los desempleados alocados por la muertos para que finalmente lo simbólico diera
crisis o decepcionados por la impotencia de la paso a lo real. Una parte de la historia familiar se
revolución socialista». Vuelvo a mirar la fecha y daba por forcluida. Algo tan simple como poder
está escrito en 1967, pero tengo la sensación de practicar el simbólico rito funerario de depositar
haber leído algo parecido ayer y antes de ayer. sus restos con los de su esposa y un nombre que
Sigue: «El Fascismo no es en sí mismo fundamen- los recuerde, aunque nadie los vaya a visitar.
talmente ideológico. Es una resurrección violen-
ta del mito que exige la participación a una co- Le explico que, el 9 de agosto de 1936, los na-
munidad definida por pseudo valores arcaicos; la cionales –supongo que mi abuelo debía de ser
raza, la sangre, el jefe. El fascismo es el arcaísmo de Marte o de otra nación– lo vinieron a buscar,
técnicamente equipado». Nada que decir, nada se lo llevaron, le metieron un tiro en la nuca por
que añadir. Me sigue siendo imposible de com- la espalda, en la zona occipital, y la bala había
prender, aunque me lo expliquen, cómo aún esos aparecido en la exhumación dentro de la calave-
significantes amos tienen la capacidad de poner ra. La depurada técnica de estos cristianos, de-
a trabajar gratis a la gente. La bandera, la unidad nominada el «paseíllo», consistía en asesinarte
y demás mitos fundacionales de las patrias. y enterrarte en un lugar en el que tus familiares
no te pudiesen encontrar para que el dolor fuese
1. El artista argentino Antonio Segui contaba la anécdota doble. Las guerras nos hacen humanos. Los ani-
que le había sucedido en un hotel de Barcelona en los años males no hacen estas cosas, porque no hablan o
ochenta. Estaban en la recepción hablando con el tono que no quieren hablar con nosotros.
tienen los que usan el castellano en esa parte del mundo
cuando un señor que estaba limpiando el hall del hotel pre-
guntó: «¿De dónde son?». A lo que contestaron: «De Argen-
tina». Sin parar de barrer, encogiendo los hombros con una 2. Discurso de Jacques Lacan en la Universidad de Milán el 12
sonrisa, les dijo: «¡¡Nosotros los descubrimos!!». de mayo de 1972.
26
El impacto y el paso del tiempo le habían dado las características del intelectual de derechas: «Al-
la forma que ahora tiene. Le explico también que guien que no retrocede delante de las consecuen-
mi padre, su abuelo, nunca había visto esa bala, cias de eso que se llama el realismo. Que puede
porque se murió sin saber dónde habían matado mirar hacia otro lado sin problema. Es decir, cuan-
y enterrado a su padre, ni tampoco a su hermano do es necesario, admitir ser un sinvergüenza».
mayor, también fusilado el mismo día y hoy todavía
sin exhumar. Que los que quedaron tuvieron que No termino de escribir esta reflexión y ya me es-
irse del pueblo y que desde hace 85 años alguien toy arrepintiendo. Creo que es un comentario
disfruta de la que fuera su casa y de sus tierras, irónico con resentimiento y resquemor, aunque
que para eso sirven las guerras, para el latrocinio no creo que esté muy desencaminado. Estoy co-
y la pleonexía por muy nobles, loables y elevados metiendo el mismo error de pensar que son to-
que sean siempre los motivos por los que las em- dos iguales. El fácil ejercicio de generalizar, de
piezan. La parte del poema a la que alude dice: pensar el todo como la suma de las partes, de
contar a todos como Uno. Olvido que lo que la
«Je pourrais peut être me tirer d'affaire historia nos enseña consiste en un extenso com-
Crier dans la nuit du hibou pendio de situaciones en las que el amo, el de
Cet homme de peine était-il mon père turno, el de herencia o el divino, en donde sea,
Qui me fait porter le poids de son his- siempre nos cuenta y nos quiere como Uno. Su-
toire ?»3 pongo que de ahí debe de alimentarse su eterna
oposición a que el vínculo social, lo de vivir jun-
La lectura del poema, me dice, le ha hecho re- tos, sea múltiple y horizontal, capaz de adminis-
cordar la bala y mis explicaciones y, como el trar y tolerar las diferencias. Porque el Amo lo
poeta, me pregunta: «¿Por qué me haces cargar que realmente desea es algo así como que todo
con el peso de tu historia?». sea Uno, grande y libre.
29
En 1986 estaba de vacaciones en París y visité atravesar el río por el Pont des Arts hasta la calle
una exposición en el Louvre en la que se podía Bonaparte, donde estaba la entrada. Mi trayecto
votar a favor o en contra de un proyecto de un diario se convertía en un impagable viaje por la
arquitecto chino que quería hacer una pirámide historia. Muchos días antes de ir a la escuela, ha-
y reestructurar el museo. Creo recordar que él cía una parada, me metía en el museo y paseaba
había ganado el concurso –ahora no tengo ganas tranquilo, porque a excepción de la sala donde
de ponerme a buscar en ese sitio que sabe todo se encontraba La Gioconda, que estaba siempre
y tampoco estoy seguro de si fue en ese viaje o rodeada de gente, las demás galerías estaban
en otro que hice el verano anterior–. François normalmente vacías.
Mitterrand era en ese momento presidente de
la república y gran amante de la cultura egipcia. Cómo me alegro y aprecio el poder vivir ahora en
un barrio sin monumentos, ni lugares históricos
En la exposición había una enorme maqueta y remarcables, ni museos ni nada que pueda inte-
mucha información sobre los beneficios de tal resar a los turistas que convierten las ciudades en
cambio. Me recordaba un poco a los belenes que parques temáticos. Ellos no son los únicos culpa-
hacíamos en el colegio que tanto me gustaba bles, siempre se necesita que una parte de nativos
construir, en especial la parte del río hecha con emprendedores, ayudados y regidos por las insti-
papel de aluminio. El proyecto era «a mi gusto» tuciones, transformen el hábitat de los demás ante
horrible, tanto de forma como de fondo. Pero la promesa de El Dorado. Las casas y solares se
podría afirmar en su defensa que se trataba de convierten en hoteles, en los bares te hacen con-
un proyecto vanguardista y visionario. No por las tar palillos o usar plato, todo se unifica. Luego lle-
estructuras piramidales, que son un poco vie- gan las franquicias reconocibles y lo «auténtico»
jas y se vienen usando desde la Antigüedad por se vuelve simulacro. Lo único bueno del turismo es
problemas de gravedad y altura, sin olvidar por que, como un parásito, termina transformando la
supuesto el sentido jerárquico del derecho na- cultura que infecta y el lugar que coloniza. Por eso
tural, principio fundamental de la competencia no me gusta viajar ni conocer gente.
del sabio, sino porque el museo iba a convertir-
se en un fantástico centro comercial. Eso era lo Aprovechaba esas visitas para dibujar, era una
verdaderamente moderno reuniendo todo lo que gran experiencia estar solo en esas enormes ga-
un templo de la cultura puede soñar. Un edificio lerías llenas de telas y piedras. De lo que no era
chocante para epatar a los burgueses, tiendas de consciente en ese momento era que toda esa ar-
marcas elegantes, hostelería, comercialización cadia tenía los días contados y que, en una ínfima
de camisetas, postales, gorras y recuerdos –que parte, también era un poco culpa mía. Me había
es para los que no conocen bien el castellano la olvidado por completo de esa exposición y de mi
traducción de merchandising y souvenirs– y, al fi- positivo sufragio. En ese momento no era cons-
nal, obras de arte. Si el museo posee alguna pieza ciente de que mi voto a favor, aunque supongo
maestra que pueda hacer de gancho para vender que como en toda buena democracia parlamen-
más camisetas y aumentar las visitas, mejor que taria la decisión ya estaba tomada, iba a influir
mejor. Este es el modelo que luego hemos visto profundamente en mi tranquila vida de estu-
ampliamente repetido y que no es una invención diante de Bellas Artes. El museo se cerró para
de ellos. Me pareció tan –tan– feo que voté a fa- las obras de renovación. Clausuraron el paso y
vor. Es increíble la capacidad que tiene el dise- al reabrirlo no fuimos más los bienvenidos. La
ño para tapar la mugre. Esto es un ejemplo claro tranquilidad, la soledad, los éxtasis delante de
del capitalismo, que siempre tiene que generar Poussin o Rubens, los síndromes de Stendhal ha-
nuevas estructuras para su existencia. Citando bía que hacerlos a partir de entonces con gen-
de nuevo a David Harvey, el capitalismo crea un te alrededor. Lo de estar solo es cada vez más
paisaje social y físico a su imagen en un momen- complicado. Todo esto ya lo había vaticinado Guy
to dado, para destruirlo posteriormente. Destruir Debord, pero yo en ese momento no conocía su
para construir y el estado sirviendo al capital. existencia y no te das cuenta hasta que se abre
el telón y se encienden las luces. Digamos que es
A finales de 1988 me trasladé a París, porque me la primera vez que fui consciente de lo que era
aceptaron en la Escuela de Bellas Artes, y lo que el espectáculo y cómo nos afecta. Mi sentido del
en principio iba a ser un año se convirtió en dos, humor me jugó una mala pasada.
en tres, en cuatro. Lo temporal se transformó
en permanente sin siquiera tener que tomar una La lección que aprendí es que votar bien es muy
decisión. El azar hizo que residiese cerca de la importante y si no, que se lo pregunten al Pre-
línea del metro uno, que cruza el círculo de la mio Nobel de Literatura Mario Vargas Llosa, que
ciudad intramuros en horizontal, y para llegar a él sabe muy bien que hay gente que vota mal y
la Escuela de Bellas Artes la forma más rápida por eso los gobernantes que salen, salen mal. Si
era bajarme en la parada de Palais-Royal. Tenía hubiesen votado bien, él habría sido presidente
que cruzar todos los días el museo del Louvre y y seguiría en Perú. Tengo especial cariño por los
30
Premios Nobel, me encantaría conocer a los ilu- muy lejanos de estas técnicas. En mi experiencia,
minados que escogen a los jurados. la gente que más miedo me da son los que de-
La mayoría empezamos nuestras vidas cargando fienden y practican profundos valores morales y
inconscientes un lastre que posiblemente marca- religiosos. Cuanto más profundos, peor.
rá el resto de nuestra existencia. Nada más salir
al mundo, en cuanto asomamos la cabeza, ya hay Creo sinceramente que es una suerte que al salir
mirándote unos señores que tienen proyectados no nos enteremos de nada, el choque con lo real
un montón de sueños, deseos y anhelos de cómo siempre viene más tarde, cuando uno empieza a
será nuestro futuro. Entre esos deseos también crecer, experimentar y comparar. Tampoco es de
tenemos tendencia a proyectar las frustracio- extrañar que lleguemos al mundo llorando. Ima-
nes sobre lo que nosotros por circunstancias no ginen tener a alguien como progenitor que no
pudimos ser, pero que tú sí serás. Imaginamos tenga la más mínima sensibilidad ante temas de
futuros y lugares ideales que jamás verán la luz. ecología, feminismo, género, multiculturalismo,
Cualquiera que sea ese deseo, generalmente, y de solidaridad, de igualdad y prefiera las formas
diría que por suerte, casi nunca coincide con el clásicas de organización social, ligadas a la ley y al
deseo del que llega y que no ha tenido nada que orden natural; la libertad individual, la familia, la
ver con su gestación. Hecho este que siempre ley, el comercio, la nación, el estado, la religión.
da derecho a preguntar, cuando empiezan las Alguien contento y orgulloso de su cultura, por-
posteriores y adolescentes discrepancias, lo de que hay que respetar el legado, que suele ser un
«¿por qué me habéis tenido?». El caso es que eufemismo de herencia, que les ha sido transmi-
siempre nos educan con los valores de la cultura tido desde muy arriba y que lo que normalmente
que les es propia. Nos tocará en definitiva la que esconde es la perpetuación de los privilegios y las
tengan los progenitores y, según el azar, nuestro desigualdades. El viejo cuento de la tradición, las
grado de problema será mayor o menor. viejas leyes y la libertad individual.
Recuerdo la película de Étienne Chatiliez La vie O qué decir si tenemos la suerte de que nos to-
est un long fleuve tranquille, en la que, por des- que nacer en un lugar como España en 1939, aun-
pecho hacia el médico, una enfermera inter- que creo que este ejemplo lo acabo de definir.
cambia dos recién nacidos en una clínica en el O en la Alemania de los años treinta, donde los
norte de Francia. Uno, un niño proveniente de distintos, los diferentes sufrieron un proceso cul-
una familia burguesa, y el otro, una niña de una tural de eutanasia eugénica. O en toda esa canti-
familia proletaria, con todos los clichés que es- dad de destinos fantásticos para nacer rodeado
tos modelos puedan tener. El caso es que nin- de culturas con mayúsculas. En algún lugar del
guno de los dos tiene problemas de adaptación, planeta se dan las condiciones culturales necesa-
asumiendo en su inconsciencia lo que son en sus rias para que, por ejemplo, alguien decida que las
intercambiados hogares. El burgués pobre se niñas no deben estudiar, que hay que practicar la
educará y actuará como pobre, y la pobre bur- ablación o que el matrimonio sea forzado, como
guesa se convertirá en una burguesa. Es decir, tradiciones milenarias. Que Dios hizo el mundo
un pequeño delincuente y una religiosa mojigata. en siete días, pero que, por lo visto, alguien que
lo precedió ya había puesto unos dinosaurios. Im-
La vida, la educación y la cultura es eso, lo que punidad si matas o maltratas a tu pareja. Que si
nos hacen, y así nos vamos convirtiendo en lo naces humilde pero te portas bien, en tu próxima
que seremos. He utilizado un ejemplo de ficción, reencarnación puede que seas algo mejor. Tener
pero recuerdo que en cualquier dictadura con- la mala suerte de nacer en una tierra con grandes
temporánea no materialista, eufemismo para no recursos naturales que provoquen guerras, pilla-
molestar a los religiosos, encontramos casos de jes y te obliguen a convertirte en marinero impro-
hurto de recién nacidos. Niños que, por pobreza, visado. Tener una sexualidad diferente en Rusia,
porque son muchos o porque han hecho desapa- Hungría, monarquías del Golfo y muchos sitios
recer a sus progenitores por cuestiones de ideo- más. Ser negro en Estados Unidos o en Occidente
logía, ya nadie decente puede criar y son entre- en general, migrante sin papeles o ser pobre en
gados a otros padres. cualquier cultura. La lista de ejemplos sería lar-
guísima, tan extensa como la increíble polisemia
Alguien, una hermana muy religiosa, ensaya nue- que produce la palabra cultura. Me coloco como
vas relaciones filiales como si conociese la obra si estuviese en un stand-up de comedia y sigo
de Engels: El origen de la familia, de la propiedad recitando: cuando Robert Rauschenberg borra
privada y el estado. En todo caso, un alma con un dibujo de Willem de Kooning, lo considera-
una estructura moral intachable, superior, decide mos arte; pero cuando los talibanes destruyen
encontrar familias de valores clásicos para que, los budas de Kandahar, lo consideramos barba-
de esta manera, tengan los recién nacidos lo que rie. Refiriéndose a lo que aportaba la modernidad
para ellos es una vida mejor. Argentina, Chile… y, europea que llegaba a Brasil a principios del siglo
por supuesto, la madre patria son ejemplos no XX, Oswald de Andrade escribía en su manifiesto
31
antropofágico: «Ya teníamos el lenguaje surrea- Empecé diciendo que nosotros hacemos arte y
lista, teníamos el comunismo, la edad dorada». que cultura es lo que nos hacen. El problema,
Como diciendo «qué nos venís a contar que no la paradoja, la perversión de todo esto es que
supiésemos». Visito una exposición de un dise- el arte que hacemos termina convirtiéndose
ñador italiano en una fundación, un edificio mo- también en la cultura que nos hacen y que nos
derno rodeado de esculturas. Al salir pienso en el hacemos. En esta época de industrialización del
filántropo que me ha permitido disfrutar de esas deseo, lo que nos define y, tal vez, lo único que
obras, que resulta ser un empresario que contri- nos une con las otras culturas a pesar de las di-
buyó a terminar con un régimen democrático e ferencias es que somos consumidores, tenemos
implantar una dictadura. Me sigo sorprendiendo, incluso derechos y hasta oficinas que nos defien-
me prometo no volver e intentar ser más cuida- den. El divino mercado como el principio mismo
doso con mis elecciones. Miro la lista de sponsors del vínculo social que decía Michel Foucault.
de cualquiera de las exposiciones en las que he
podido participar, los bancos que me han becado Si algo se puede cambiar, si existe alguna posibi-
sin hacerse cargo de las opiniones que haya podi- lidad de no formalizarse en lo ideológico y en la
do versar y me entra una carcajada, por no llorar. apariencia, el clásico gesto revolucionario ya no
Consciente o inconscientemente estoy colabo- sería el olvido a los padres. El gesto revoluciona-
rando con lo que no quiero ser. Tanto criticar el rio habría que buscarlo en otro tipo de olvido,
neoliberalismo y la destrucción que conlleva para seguramente ligado a esa industrialización del
llegar a la conclusión de que, en mi humilde me- deseo. O tal vez no.
dida y por mis actos, el capitalismo soy yo.
32
ZORIONTSU IZATEA...
Sonia Fernández Pan
Orain arte, lau aldiz irakurri dizkidate taroteko kartak bizitza osoan. Gertakari-multzo
batean kokatzekoak dira lehenbiziko biak. Etorkizunarekin lotura zuen proiektu batek
ekarri zituen gertakariok, eta kontraesan zuhur batek: oraindik haiengan sinistu arren
berriro etorriko diren itxaropenik ez dugun denborak biltzea. Kartak bota zizkidan
lehenbiziko pertsonak esan zidanez, tarotaren eginkizuna gehiago da orainaren
diagnostikoa egitea etorkizuna irakurtzea edo iragartzea baino. Orainaren alderdi
analitiko hori geroari ere aplika dakioke, norabide ugariko kontakizunen bitartez. Sasoi
hartan, geroaren izaera iheskorrak bereganatzen zuen nire arreta emozionala. Denbora
iragankorra da geroa, baina ez dagokio etorkizun dagoenari, bere enuntziatu ugarietan
orainaldi bakoitzaren nahiak eta beldurrak ezkutatzen dituen kontakizun bati baizik.
Zenbait urte eta proiektu geroago, hauxe esan zidan Aniak: utopia erreala balitz bezala
bizi nahi duela egunero, gure errealitatea eta nahi duguna elkarrengandik oso urruti
dauden arren. Hainbat jenderekin partekatu nuen ideia hori, eta Tamarak maitasun
bereziz jaso eta areagotu zuen. Harrezkeroztik, itxuraz minimoak diren keinuen bidez
saiatzen naiz etorkizunera iristen. Eragin nabarmena izan zuen mezu elektroniko batean
txertatutako iruzkin horrek, geroaren terminologia hedatutik abiatuta irakurri, pentsatu,
hitz egin eta teorizatzea bezainbatekoa. Baina ez –bakarrik– ohituraren bidez geroa orain
bihurtzen saiatzeagatik, baizik eta metodologiarik gabeko metodo horrek beste jende
batek laga eta nik maileguan hartzen dudan zeinu- eta keinu-eremu bihurtzen duelako
errealitatea. Literarioki ez ezik literalki ere bizitzea geroa, horra bizitzarako testuinguru
gisa arteak erakutsi dizkidan gauza ugarietako bat. Proiektuen prozesuetan sortzen diren
harremanak eta egoerak interesatzen zaizkit niri. Denboraz urri gabiltzan garaietan
elkarren ondoan jarraitzeko modua dira. Antzeko ikuspegi bat partekatu zuen nirekin
Siegmarrek hau adierazi zuenean, Isabelle Stengersi buruz ari zela: ez direla pertsonak
ideia bat elkarrekin garatzen dutenak, baizik eta ideiak direla zenbait pertsonaren artean
bizitza eta konpromiso komun bat garatzen dutenak. Harremanak definitzeko beste era
bat erakutsi zidan Julietak, zeinak (auto)ezagutza-modua direla baitzioen.
1. Testu honen hasierako irudian dagoen mezua zortearen gaileta batean aurkitu nuen, testua idazten hasi
aurretik zabaldu nuen azkenekoan. Cristina Spinellik aspalditik gordeta daukan zortearen gaileta bateko
esaldia erakusketa bati izenburu gisa jartzeko nahia jasotzen eta imitatzen du keinu honek.
33
Iraganera eraman gintuen nire hirugarren tarot-saioak. Jende gutxirekin partekatu dudan
zerbait irakurri zuen Jesúsek karta haietan, eta honela laburtu zuen: haurtzaroan eta
nerabezaroan ezagutza holistikoarekin izan nuen obsesioa. Garai hartan, banuen fantasia
bat, behin eta berriro errepikatzen zena: ehunka urte bizitzea, idatzi diren liburu guztiak
irakurri ahal izateko. Abentura asko izaten zituzten banpiroei eta izaki hilezkorrei buruzko
istorioak zituzten inspirazio-iturri nire fantasiek, abentura haien artean irakurtzeak lekurik
izan ez arren. Baina nahiko murritza eta partziala zen holismoari buruz neukan ikuspegia.
Nekien gauza bakarra zen luzeegi definitu izan dela holismoa ezagutza unibertsal gisa,
eta Mendebaldeko literaturaren, filosofiaren eta zientziaren alderdirik ezagunenera
eta aberatsenera murrizten duela mundua. Alaba bakarra izaki, eta probintzia bateko
hiri txiki batean hazia, estrategia eskuragarriak bilatzen nituen etxean ematen genituen
asteburuetako asperdurari aurre egiteko. Besteak beste, hiztegiak eta entziklopedietako
liburukiak irakurtzen nituen, Interneten nabigatzeko moduaren oso antzekoa erabiliz,
hots, orririk orri jauzika eta definizio batzuek beste batzuetara eramaten nindutela, nire
eskuetatik igarotzen zen informazio guztia gogoratu nahirik. Hizkuntzaren alor emozional
eta sentsoriala alde batera uzten eta debekatzen zuten kontakizun haietan guztietan
zegoen ezagutza. Baina, orduan horretaz jabetu ez arren, bazegoen alderdi afektibo
eta gorputzezko bat nire lehentasunetan, diskurtso batzuk beste batzuk baino gehiago
estimatze hartan. Arrazoiaren pribilegioak zikindutako hainbeste ezagutza erarekiko nire
aspaldiko eszeptizismoaren aurkako erantzun egokia iruditzen zait handik urte askora
erlazio sinbolikoko narrazio-sistema batek, tarotak, obsesio hura gogoratu izana.
Luzaroan eraman nuen aldean ezagutzaren eta arrazoiaren arteko korrelazioa, baita
arte-kritikari eta komisario jardun nintzen lehenbiziko urteetan ere. Niretzat, parekoak
ziren teoria eta ezagutza; lehentasuna ematen nien edukiei, formaren gainetik, eta
hitzei –ez lanei– ematen nien garrantzia zentzua bilatzeko ekinean. Testu askoren
esanahi unibokoak halako egonkortasun- eta segurtasun-sentsazioa sortzen du gauzen
anbiguotasun horretan. Gezurretan nenbilke zera esango banu, ez zirela garrantzizkoak
eta ohikoak bat-bateko bulkadak, ustekabeko aurkikuntzak eta anekdotak. Aitortzen eta
balioesten nituen, baina ez jendaurrean, baizik eta nire bakarrean. Boladatxo batez, arte-
kritikaria izan nintzen, baina ez zitzaidan inoiz gustatu termino hori; dena dela, onartu
egin behar izan nuen, testuinguruaren konbentzioek eta horrela deitzen zidatenen
esperientziak beharturik. Baina berehala ohartu nintzen artetik idazteak arteaz idazteak
baino askoz zirrara handiagoa eragiten zidala. Oraindik ere galdetzen diot nire buruari
gauza bera ote diren idaztea eta idazlea izatea. Niretzat, artea inoiz ez da izan helburua,
baizik eta bitarteko bat izenez eta ibilbidez aldatuz jarraitzen duen zerbaitetarako.
Desorientazioari zentzua ematea? Horixe egin zuen Lúak bere filmean, non eskatu
zigun bere protagonistari gogorarazteko ziurtzat eta gorpuztutzat ematen zaizkigun
kontakizun asko inoiz erabat betetzen ez diren iragarpen behartuak direla. Honelakoetan
gertatu ohi da Lúak «orbana» eta Lauren Berlantek «baikortasun ankerra» deitu zioten
desdoitze hori: ohartzen garenean gure nahiak mailegatutako oztopoak direla eta ez
digutela zoriontsu izaten uzten, ezin baitira lortu haien zoriontasun-aginduak. Horietako
bat dugu ibilbide artistikoa gorantz doan lerro zuzen gisa ikusten duen ustea. Lúaren
bitartez ezagutu nuen Lauren Berlant, eta podcast batera gonbidatzeko haren teoriak
ikertzen ari nintzela hil zen. Galera hura zela-eta norabide bat aurkitzen lagundu didaten
elkarrizketa guztiak Lúari eskertzeko modua ere bazen podcast hura. Harrezkero,
konfiantza handiagoa dut nire buruarekin, baina oraindik ere kostatu egiten zait podcast
baterako gonbita idaztea pertsonalki ezagutzen ez dudan jendeari. Kasurik onenean,
etorkizunean harremanetan jarduteko aukera sortzen da lehenbiziko intimitate-eremu
labur eta zedarritu horretatik; txarrenean, trukeak ez du aurrera egiten eta merkatu
intelektualaren estandarren barruan geratzen da. Desiraz baliatzen naiz ziurgabetasun
hori konpentsatzeko, eta elkarrizketa asko mezu bihurtzen ditut, opari moduko bat, edo
jende ezagunaren eta ezezagunaren arteko lotura afektiboa. Nire ustez, laneko metodo
gisa hartzen den adiskidetasunaren parte da baliabide intimo hori. Tara Rodgersi ikasi
34
nion esamolde hori, etengabe gertatzen den eta hitzen bidez behar bezala azaldu ezin
dudan zerbait izendatzen duena. Honela definitzen zuen Lucíak desdoikuntza hori:
zerbait ulertu izanaren sentsazioa, erabat ulertu gabe. Lúak bere filmean dioenez,
orientazio-modu bat da zoria. Adiskidetasuna ere izan daiteke. Norabide eta egiteko era
asko erakusten dituen iparrorratz bat dira hainbat harreman. Baina ahots-nota batez
Matik esan zidanez, geziak ere jaurti egin behar dira noranzkoak zabaldu eta gauzak
gerta daitezen. Bere buruaren orakulu gisa arituz, izenburu hau jarriko lioke Lúak gure
jendaurreko elkarrizketa bati: Desorientazioa, harik eta zentzua duen arte.
Ispilu bat dira konbentzioak; han ikusten dugu gure burua eta uzten diegu besteei begira
gaitzaten. Batzuetan, eroso sentitzen gara haietan, nolabaiteko segurtasuna –baita im-
munitatea ere– ematen baitu isla bera partekatzeak. Batzuetan, txikiegi geratzen zaizkigu
konbentzioak; beste batzuetan, handiegi. «Arte-kritikari» lanean, lehenbizikoa gertatu
zitzaidan; «komisario» gisa, berriz, bigarrena. Iruditzen zait komisariotzak defini ditza-
keela egiten ditudan zenbait gauza, baina inoiz ez nago guztiz seguru komisarioa ote
naizen. Curator terminoarekin ere ez naiz oso ondo moldatzen, deklinazio maskulinoa
duela iruditzen baitzait, nahiz eta ingelesak beste hizkuntza batzuek baino errazago egi-
ten dion iskin generoari. Gainera, nazioarteko klase artistikoaren presio sinbolikoa eta
helburuak ere bereganatzen ditu curator terminoak, eta nik sentitzen edo partekatzen
ez dudan deserrotzearekiko halako atxikimendu bat, batez ere atzerritar gisa bizi nai-
zenetik. Siegmarrekin egindako podcast batean, artearen alorrean beti aintzat hartzen
ez den alderdi bat aipatu zuen –testuingurua bera baliabide kritiko, gai errepikakor eta
ia-ia desiragai bihurtzen duena–: nola baztertzen edo onartzen dugun automatikoki nor-
tasun-konbentzioen eta «artista» edo «komisario» terminoen atzean dagoen ideologia,
eta nola atzematen eta oso kontuan izaten ditugun hizkuntzaren beste alor eta jokabide
batzuetako hautu ideologikoak. Rolek harremanei eragiten dieten arazo ugarietako bat
itxaropenak dira, norberarenak zein besteenak. Besteekin harremanetan jardutea, gidoi
inpliziturik eta aurrez ezarritako jokabiderik gabe beste batzuekin egotea, horra nonbait
beti gertatzen ari den etorkizun horretako asmo ugarietako bat. Bizi-bulkada hori hobe-
to ulertzearren, bizimodu gisa hartzen den adiskidetasunaz hitz egin zezan eskatu nion
Sara Torresi, eta izenik izan nahi ez duten, eduki ezin duten edo izaten ez dakiten harre-
manez. Harremanik intimoenetako intimitatean ez ezik testuinguru profesionaltzat artea
duten dinamiketan ere rolak eta etiketak hankaz gora jarri ote daitezkeen galdetzen diot
neure buruari.
35
bat txertatzen duela solaskide guztien artean, eta horiek nazioarteko sistemaren
monolaborantza linguistikoaren aurkako nolabaiteko erresistentzia politiko bilakatzen
dituztela euren azentuak. Ingeles erailak –hala deitu zion Marta Aponte Alsinak–
erliebea ematen die edukien formei.
Mintzatzean esaldiek duten argitasuna aise galtzen da haiek idaztean, enuntziatu askoren
behartutako nabarmenkeria dela medio. Askoz ere hitz gutxiagorekin esango luke hori
Juliak: ez dira gauza bera hitz egitea eta gauzak esatea. Halaber, ez dira gauza bera hitz
egitea eta partekatzea. Sarritan komunikatzen gara besteekin, baina elkarrizketarik gabe.
Elkarrizketetan, hizkuntzaren erabilerak erlaxatu eta oso erraz eraldatzen dira, baita
idatzizkoak direnean ere. Ahotsak editatzeak mintzairarekiko sentikortasun handiagoa
gararazi dit. Gonbidatu askoren enuntziatuen xumetasuna –zaila dena erraz bihurtzeko
daukaten modua– eskertzen dut, diskurtsoak enkriptatzeko joera dagoen garai honetan.
Miresten dut, halaber, jarrera batzuen ezegonkortasun etikoa: beren baieztapenei zalan-
tzak eta «bainak» gehitzen, ideia seguruak desegiten eta kontraesanetan zirika ibiltzen
direnena, alegia. Oso ohikoa da diskurtsoen atzean ezkutatzea, haiek babes-ezkutu gisa
erabiltzea, baita erakusketa-artileria modura ere, berez konplexua zena are konplexuagoa
bihurtzea. Nortasun, adierazpen eta keinu trukagarriak zergatik partekatzen ditugun
neure buruari galdetzera bultzatzen nau diskurtsoak joerarekiko duen flirt horrek, non
hainbeste ahotsek ia hitz eta esaldi berak erabiltzen baitituzte. Seguruenik, badu lotura
mendekotasun automatiko horrek baikortasun ankerraren ilusio narratiboekin. Baina
sortzen dituzten (dizkiguten) egoerak birtualak badira ere, errealak dira eragiten dituz-
ten sentimenduak.
Urte askoan, jakintza batez ere teorikoen metatze bibliografikotzat jo izan dut ezagutza.
Saiatzen nintzen irakurketak eta ideiak ez errepikatzen, aipuak erraztasun akademikoz
egiten, idaztearen estimulu emozionalak abstrakzio hermetikoz biltzen, zeinak orduan
ez baitzitzaizkidan zenbaitek zioten bezain konplexuak iruditzen. Aspalditxotik
nabari dudanez, enuntziatu abstraktuegiek erreakzio fisiko bat eragiten dute nire
gorputzean. Idazten ari naizela buruko mina baldin badut, badakit zergatik den:
hizkuntzarekiko nire harremana hermetikoa edo behartua delako. Sentsazioek esaten
didate testu baten orientazioa egokia den (edo atsegingarria, bederen). Nabarmen
murriztu dut nire esaldien luzera, eta mintzairara bideratu dut idazkera. Bestelakoak
dira esaldi laburren arteko loturak, elkarrizketetan iruzkinak tartekatzen ditugunean
sortzen direnen antzekoak. Halaber, errazagoa zait idaztea testuaren beste aldean
norbait dagoela jakinda. Ez badago nire hitzei jarraipena emango dien inor, hartzaile
bat asmatzen edo hautatzen dut. Ezagutzen ditut zenbait pentsatzeko ere ezagutzen
duten norbaiti zuzentzeko premia dutenak. Norabide bat finkatzean hasten gara
pentsatzen. Zerbaitez pentsatzea norbaitenganantz pentsatzea bihurtzen da. Gainera,
«norbaitekin pentsatzeko» aukera ere badira elkarrizketak. Justynarekin izan nuenari
esker ohartu nintzen nik ere urte askoan uste izan nuela expertisea zela jenio berria.
Jakintzen profesionalizazio eta zedarritze geroz eta handiagoaz ziharduela jaurti zuen
esaldi hori Justynak, baina hau ere gaineratu zuen: musika ekoizteko giroetan, batez
ere musikariaren trebetasun teknikoa eta instrumentuen ezagutza sakona balioesten
direla. Badago halako etika monogamo bat ezagutza antolatzeko eran, bateragarria
Brigittek aipatzen duen afektu-hierarkiarekin eta nazio-estatuaren eraikuntzarekin.
Berdina, antzekoa, parekoa, gisa berekoa den horren bitartez jartzen gara elkarrekin
harremanetan eta antolatzen gara. Gauzen arteko loturak –orain interesatzen
zaizkidanak– ahulak badira ere, kidetasun bat dute oinarri beti. Aldeak ere lokarri dira.
Aimarrek aipatu zidan gainazalen ospe-galera gogorarazten dit ezagutza sakabanatuak.
Aimarrek zioenez, sakonuneetako terminologia erabili ohi dugu jakintzekiko gure
harremanaz hitz egiteko. Baina, hark erakutsi zidanez, gainazaletan sortzen dira
kontaktu-guneak.
36
Statement askotan esana dudanez, elkarrizketa da nire ikerketa-metodologia. Batzuetan,
horrek zer esan nahi ote duen galdetzen diot neure buruari, kontuan izanik jende
guztiak beste norbaitekin hitz egiten duela bilaketa-prozesuetan. Agian zera esan behar
nuke, gustatzen zaidala beste batzuekin hitz egitea, topaketa horiek baitira ideiak eta
sentimenduak aldatzera gehien bultzatu nautenak. Nik jakin gabe beharrezkoak nituen
bulkadak eta noranzkoak eman dizkidate elkarrizketek, liburuek baino gehiago eman
ere. Ados egon gaitezke liburuekin (edo ez), baina inoiz ere ezin dugu elkarren edukietan
muturrik sartu. Paradoxikoki, Bertak utzi zidan liburu bati esker jakin nuen hau esan
ziola Fred Motenek Stefano Harneyri, lan horretako elkarrizketa batean: ideiarik
interesgarrienak elkarrizketetan agertu izan dira beti. Liluratu egiten nau elkarrizketa
batean era batekoak sartu eta beste era batekoak ateratze horrek, aldea ñabardura-
kontua baldin bada ere. Horregatik, ezin dut ulertu zergatik jarraitzen dugun liburuak,
teoriak eta egile ospetsuak hartzen proiektu artistikoetarako inspirazio-iturri nagusitzat.
Nire kasuan, behintzat, ez da guztiz egia, nire proiektuak azaltzeko erabili izan baditut
ere. Halaber, egia da: ezagutza teorikoa garrantzitsua da niretzat eta prozesu bateratu
bati zentzua emateko liburuetako ideia asko ez dira funtsezkoak edo ezinbestekoak.
Gehiago da bizitza engainatzen aritzearen sentsazioa, batez ere ez dugunean partekatzen
gure iturriak eta erreferentziak zer testuingurutan agertzen diren, edo zein handia den
topaketa informaletan izaten diren bat-bateko eztabaida eta mahai-inguruen garrantzia.
Badakit ezin dela egiaztatu edo azaldu entropia lagunkoi hori, ezta gogotik saiatuta ere,
eta ezin dela egin gauzen eta pertsonen artean mugiarazten gaituzten kasualitate eta
harremanen egiazko inbentariorik. Aldi berean, uste dut ez dela egin behar; eutsi egin
behar zaiola eremu pribatu bat izateko aukera eta sentsazio txiki bati, atseden-uneak
sortu behar direla (auto)kontsumoan eta nia argitaratu behar horretan. Noizean behin
galdetu ohi didate ea zergatik ez den agertzen nire ahotsa egiten ditudan podcastetan.
Ezagutzen nauten pertsonak dira, ondo dakitenak dezente –edo asko– hitz egiten dudala
elkarrizketetan. Erantzun desberdinak ditut, guztiak ere egiazkoak eta osatugabeak.
Batzuek ohiturarekin edo metodoarekin dute lotura; beste batzuek, berriz, neure burua
entzuteak eta argitaratzeak eragiten didan lotsarekin eta gogaitasunarekin. Rubének
dioenez, ondo garatu gabeko ego-mota bat ere bada azkena aipatu dudan hori. Berrikitan
ohartu naizenez, elkarrizketa batetik sortzen diren ahozko entseguak dira egiten ditudan
podcastak, baina ez daukat hain garbi entzuten dituenarentzat berez elkarrizketak
ote diren. Halako plazer bitxi bat eragiten dit hitz egiteak jakinik nire ahotsa ez dela
agertuko. Baina, agian, niaren uko-egite koldarra edo estrategikoa baino ez da. Besteak
beste, Aimarrek eta Tamarak esan didate isiltasunetan nagoela; beste batzuek, berriz,
hitzen ibilbide-aldaketetan. Eta galdetzen diot neure buruari ea ahots entzungaitza
iparrorratz bat ote den, beste ahots batzuen bide beretik doan norabide bat edo, besterik
gabe, bidean utzitako arrastoak ezabatzeko modu bat.
37
LA FELICIDAD DEPENDE…
Sonia Fernández Pan
Hasta ahora, me han leído las cartas del tarot cuatro veces en la vida. Las dos
primeras fueron parte de una constelación de acontecimientos provocada
por un proyecto que tenía que ver con el futuro y con la lúcida contradicción
de reunir tiempos que ya no esperamos que puedan suceder pero en los que
seguimos creyendo. La primera persona que me echó las cartas me diría que
la función del tarot no consiste tanto en leer o pronosticar el futuro, sino en
hacer un diagnóstico del presente. Esta dimensión analítica del ahora gracias
a relatos que abren múltiples direcciones es algo que también podemos decir
del futuro. Por aquel entonces yo estaba emocionalmente concentrada en su
condición huidiza, en cómo el futuro es un tiempo esquivo que no se refiere a
lo que está por venir, sino que es un relato que disimula los deseos y temores
de cada presente en sus muchos enunciados. Algunos años y proyectos más
tarde, Ania me diría que, a pesar de que la realidad en la que vivimos está muy
lejos de la que deseamos, ella insiste en vivir cada día como si la utopía fuese
real. Compartí esta idea con bastantes personas, siendo recogida y ampliada
con especial cariño por Tamara. Llegar al futuro a través de gestos aparen-
temente mínimos es algo que intento hacer desde entonces. La influencia de
este comentario dentro de un email fue tan relevante como leer, pensar, ha-
blar y teorizar desde la terminología expandida del futuro. No solo porque se
trata de hacer presente el futuro a través del hábito, sino porque este méto-
do sin metodología convierte la realidad en un campo de signos y gestos que
vienen dados por otras personas y que tomo prestados. Habitar el futuro de
manera literal y no solo literaria es una de las muchas cosas que he aprendido
a través del arte como contexto para la vida. Los proyectos son para mí las
relaciones y situaciones que suceden durante sus procesos. Son una manera
de seguir estando juntas en tiempos escasos de tiempo. Siegmar compartiría
conmigo una perspectiva similar al referirse a Isabelle Stengers cuando dice
1. La imagen que empieza este texto contiene el último mensaje que me encontré en una galleta
de la suerte antes de empezar a escribirlo. Este gesto recoge e imita el deseo de Cristina Spinelli
de titular una exposición con una frase que ella conserva de una galleta de la suerte desde hace
tiempo.
38
que no son las personas las que desarrollan una idea de manera conjunta,
sino que son las ideas las que desarrollan una vida y un compromiso común
entre varias personas. Julieta me haría descubrir otra manera de definir las
relaciones al decirme que son una forma de (auto)conocimiento.
En mi tercera sesión de tarot las cartas nos llevaron al pasado. Jesús leería en
ellas algo que no recuerdo haber compartido con mucha gente: mi obsesión
infantil y adolescente con el conocimiento holístico, como lo resumiría él.
Una de mis fantasías recurrentes de entonces era vivir cientos de años para
poder llegar a leer todos los libros que se hubiesen escrito, inspirada en his-
torias de vampiros y seres inmortales que vivían muchas aventuras, aunque
leer no fuese una de ellas. Mi comprensión de lo holístico era, sin embargo,
bastante restringida y parcial. Se limitaba a lo que ha sido definido durante
demasiado tiempo como conocimiento universal y que reduce el mundo a la
parte más célebre y favorecida de la literatura, filosofía y ciencia occiden-
tales. Ser hija única y crecer en una pequeña ciudad de provincias me hizo
buscar estrategias asequibles para engañar el tedio de los fines de semana
que nos quedábamos en casa. Entre ellas, leer diccionarios y tomos de enci-
clopedias de manera muy similar a como navegamos por Internet, saltando
de página en página y dejando que unas definiciones y entradas me llevasen
a otras, deseando recordar toda la información que pasaba por mis manos.
El conocimiento estaba en todos aquellos relatos que obviasen y prohibie-
sen la dimensión emocional y sensorial del lenguaje. Pero, aunque no supiese
reconocerlo entonces, había una dimensión afectiva y corporal en mis pre-
ferencias de unos discursos racionales sobre otros. Que muchos años más
tarde fuese el tarot, un sistema narrativo de relaciones simbólicas, el que me
recordase aquella obsesión me parece una réplica elocuente contra mi pro-
longado escepticismo hacia tantas formas de conocimiento desacreditadas
por el privilegio de la razón.
39
conversación para un podcast, que también quería ser una manera de agra-
decerle a Lúa las muchas conversaciones que me han ayudado a encontrar
una dirección en la pérdida. Aunque he ganado confianza, todavía me cuesta
escribir a gente que no conozco personalmente para proponer un podcast.
En el mejor de los casos, se abre una relación hacia futuro desde este primer
espacio de intimidad breve y acotada; en el peor de los casos, el intercam-
bio no va a más y se queda dentro de los estándares del mercado intelectual.
Para compensar esta inseguridad uso el deseo, haciendo de muchas conver-
saciones un mensaje, una suerte de regalo o un enlace afectivo entre per-
sonas conocidas y desconocidas. Creo que este recurso íntimo forma parte
de la amistad como método de trabajo, una expresión que descubrí gracias
a Tara Rodgers y que da nombre a algo que sucede todo el tiempo y que me
cuesta explicar con palabras de manera satisfactoria. Lucía se refiere a este
desajuste como la sensación de llegar a comprender algo sin haberlo entendi-
do del todo. En su película, Lúa afirma que la suerte es una forma de orienta-
ción. La amistad también puede serlo. Muchas relaciones son una brújula que
apunta hacia sentidos y maneras de hacer. Pero como me diría Mati en una
nota de voz, también es necesario tirar flechas para que se abran direcciones
y sucedan cosas. Haciendo de oráculo de ella misma, Lúa le pondría como
título a una de nuestras conversaciones en público: La desorientación hasta
que tenga sentido.
Las convenciones son un espejo en el que nos miramos y dejamos que otros
nos miren. A veces nos sentimos cómodas en ellas, porque hay cierta segu-
ridad, incluso inmunidad, en compartir un mismo reflejo. A veces, las con-
venciones nos quedan pequeñas; a veces, nos quedan grandes. Con «crítica
de arte» me sucedió lo primero; con «comisaria», lo segundo. Siento que
el comisariado puede definir cosas que hago, pero nunca estoy del todo se-
gura de si soy comisaria. También me cuesta llevarme bien con el término
curator, que para mí se declina en masculino a pesar de que el inglés sea
un idioma que parece obviar el género con más facilidad que otros. Curator
incluye, además, la presión simbólica y aspiracional de una clase artística in-
ternacional y cierta simpatía hacia el desarraigo que no comparto o siento,
especialmente desde que vivo en condición de extranjera. En un podcast con
Siegmar, ella señaló un aspecto que no siempre se tiene en cuenta en un con-
texto como el del arte, que ha hecho del propio contexto un recurso crítico,
un tema recurrente y casi un objeto de deseo: el cómo obviamos o acepta-
mos de manera automática la ideología que hay detrás de las convenciones
identitarias y de nociones como «artista» o «comisaria», cuando sí percibi-
mos y tenemos muy en cuenta inscripciones ideológicas en otros términos y
comportamientos del lenguaje. Uno de los muchos problemas que los roles
filtran en las relaciones son las expectativas, propias y ajenas. Ser en relación,
estar con otras personas sin guiones implícitos y comportamientos anticipa-
dos de por medio es una de muchas aspiraciones que forman parte de ese
futuro que siempre está sucediendo en alguna parte. Para entender mejor
este impulso vital invité a Sara Torres a hablar de la amistad como modo de
vida y de las relaciones que no quieren, no pueden o no saben tener un nom-
bre. Me pregunto si es posible desestabilizar los roles y las etiquetas, no solo
en la intimidad de las relaciones más íntimas, sino en las dinámicas adquiridas
dentro del arte como contexto profesional.
40
y recurrencia en los temas para agrupar y dar sentido común a las diferen-
cias, los gestos y las maneras de hacer son quizás más significativos para mí.
El cómo dice tanto como el qué, algo que Ericka Florez señaló al referirse a
cómo aprender a bailar salsa no puede ser reducido a una técnica aritmética.
Ella se sirve de la cinta de Möbius de Lygia Clark para hacer visible el desli-
zamiento inasible que une los pasos de baile. Durante nuestra conversación
también diría que el contenido no lo es todo, o no debería serlo: los significa-
dos se (des)orientan en la forma. El peligro de reducir la realidad al lenguaje
desde el lenguaje es algo que expone Brigitte Vasallo en su último libro. Las
palabras dicen muchas cosas, pero no lo dicen todo. Las relaciones del len-
guaje son resbaladizas, gramaticales, de clase. Con Brigitte, anticipando la
propuesta afectiva de Sara Torres, mantendría una correspondencia episto-
lar por notas de audio. Haríamos un primer encuentro en castellano que la
grabadora no registró. Las dos percibimos en este accidente una señal para
hacerlo de nuevo en inglés, un idioma prestado, a veces incómodo, y un atri-
buto de clase intelectual. Itziar Okariz añadiría el factor temporal a su propia
relación con este idioma que incluye y excluye a tantas voces. Al definirlo
como un idioma tardío, Itziar me ayudaría a darme cuenta de que este retraso
compartido añade una situación de complicidad entre todas las interlocu-
toras que hacen de sus acentos una forma de resistencia política contra el
monocultivo lingüístico del sistema internacional. El inglés asesinado, como lo
llamó Marta Aponte Alsina, pone relieve a la forma de los contenidos.
Encuentro en el habla una claridad en las frases que la escritura pierde con
facilidad en la ostentación forzada de muchos enunciados. Julia lo resumiría
de manera mucho más concisa: no es lo mismo hablar que decir cosas. Como
tampoco es lo mismo hablar que compartir. Muchas veces nos comunicamos
con otros, pero no estamos manteniendo una conversación. Las conversacio-
nes son un lugar en el que los usos del lenguaje se relajan y transforman con
mucha facilidad, incluso cuando son por escrito. Editar voces me ha hecho
desarrollar una sensibilidad más grande hacia el habla. De muchas invitadas
valoro la sencillez de sus enunciados en tiempos de encriptación discursiva,
la manera en que hacen fácil lo difícil. También admiro la inestabilidad ética
de las posiciones que añaden dudas y peros a sus afirmaciones, que deshacen
ideas seguras y hurgan en las contradicciones. Es muy frecuente esconder-
se tras los discursos, usarlos como escudo de protección o incluso artillería
de exhibición: complicar más aún lo que ya era complicado de por sí. Que el
discurso flirtee con la tendencia, con tantas voces usando casi las mismas
palabras y frases, me hace preguntarme por los motivos para compartir iden-
tidades, expresiones y gestos intercambiables. Esta dependencia automática
seguramente tenga que ver con las ilusiones narrativas del optimismo cruel.
Pero por virtuales que sean los escenarios que (nos) producen, los sentimien-
tos que estos provocan son reales.
41
cortas se relacionan de otro modo, más parecido a cómo agregamos comen-
tarios en las conversaciones. También me resulta más fácil escribir sabiendo
que hay otra persona al otro lado del texto. Cuando esta no existe para con-
tinuar mis palabras con las suyas, me invento o elijo un destinatario. Sé de
otras personas que para pensar también necesitan dirigirse a alguien que co-
nocen. Pensar sucede al trazar una dirección. Pensar sobre algo se convier-
te en pensar hacia alguien. Las conversaciones son además una posibilidad
para «pensar con». La que mantuve con Justyna me hizo darme cuenta de
que durante muchos años yo también creí que la expertise es el nuevo genio.
Ella haría aparecer esta frase al referirse a la creciente profesionalización y
acotación de saberes, pero también a cómo en los contextos de producción
musical se valoran sobre todo la destreza técnica y el profundo conocimiento
de los instrumentos por parte del músico. Hay una ética monógama en cómo
se organiza el conocimiento, compatible con la jerarquía de los afectos o la
construcción del estado-nación a las que se refiere Brigitte. (Nos) relaciona-
mos y organizamos a través de lo igual, lo semejante, lo idéntico, lo parecido.
Por débiles que sean las conexiones que ahora me interesan entre las cosas,
siempre se apoyan en una similitud. Incluso las diferencias son nexos comu-
nes. El conocimiento disperso me recuerda al descrédito de las superficies
del que me hablaría Aimar, explicando cómo usamos toda una terminología
de las profundidades para referirnos a nuestra relación con los saberes. Pero
como me enseñó él, las zonas de contacto suceden en las superficies.
42
bastante –o mucho– en las conversaciones. Tengo respuestas diferentes, to-
das ellas tan ciertas como incompletas. Algunas tienen que ver con el hábito
o con el método, otras con la vergüenza y el hastío de escucharme y editar-
me a mí misma. Rubén dice que esto último es también un tipo de ego no re-
suelto. Recientemente me he dado cuenta de que los podcasts que hago son
ensayos orales que surgen de una conversación, pero no tengo tan claro que
sean conversaciones en sí para quien los escucha. Hay un extraño placer en
hablar sabiendo que mi voz no aparecerá. Pero quizás se trate de una renun-
cia cobarde o estratégica del yo. Algunas personas como Aimar o Tamara me
han dicho que estoy en los silencios. Otras, que estoy en los cambios de itine-
rario de las palabras. Y me pregunto si la voz inaudible puede ser una brújula,
una dirección en el sentido de otras voces o simplemente una manera de bo-
rrar huellas en el trayecto.
43
44
45
PIKARDATU HEDATUA
Basilika
Erakusketa egin behar den gelan ari dira bilera egiten. Angeluzuzena, gardena, zuria da
aretoa, eta iparraldera ematen duten zenbait leiho ditu. Haietako baten azpian jarri dute
lanerako mahaia. Zer daukaten nabarmendu dute lehenbizi: gune hau daukagu; hamahiru
artista ere baditugu, gehienak 1990eko hamarkadan jaioak; haien lanen irudi ugari dauz-
kagu, bai eta haien nahienak ere; izenburu bat daukagu: HAMAHIRU; baditugu, hala-
ber… zer lan ditugu? Lanak elkarrekin lotzen saiatu behar al dugu, elkartzen dituen le-
rroren bat sortzen? Berehala hartu dira zenbait erabaki; esate baterako, artisten izenak ez
aipatzea eta intuitiboki hurbiltzea haien lanetara; harremanen jokoa eta haien oihartzuna
azpimarratzea, han elkartzen diren ezagutzen arteko elkarrizketa erraztearren. Izan ere,
oso garrantzitsua da haientzat talde gisa eratze hori. Orduan, sortzear den testuari buruz
hasi dira mintzatzen: nik ahots-jokoak egingo nituzke; nire ustez, hitza izanik gure eus-
karria, gure idazteko eran islatu behar litzateke hori…; nik oso modu irekian irudikatzen
nuen, alegia, ez testu konbentzional gisa, baizik eta elkarrizketa baten modura, halako
zer hibrido bat, ez dakit; ni ere horretan ari nintzen pentsatzen, ahotsetan, hemen esaten
ari garenari buruzko testu editatu baina nahiko landugabe bat, ongi idazten saiatu gabe,
erreferentziak eta aipuak txertatuz…, joan eta etorri dabilen testu bat, egituratu gabea; ni,
berriz, espekulazioaz baliatuko nintzateke, kritikatik asko baitu espekulazioak: errealita-
tearekin jolasean ibil gaitezke, irauli egin dezakegu, jarduera paraleloen alegiazko progra-
ma bat sortu, edo beste izenburu bat jarri erakusketari, ez dakit…
46
ikuspegi oso zabala dutenak, kutsa ditzaten lagatzen dutenak. «Elkarrekiko ustekabeen
zientzia dugu antropologia».
Barre-hotsa. Tira, jarri beste irudi bat, 64 bakarrik falta zaizkigu eta –egia esan, gehiago
falta dira–. Animalaria: zapataria, louisebourgeoisa, beltxarga, suzko dragoia, lehoi eme he-
galduna, palmondo baten gainean dagoen lehoia, erabaki ugari hartzen dituzten zaldiak,
adarbakar fluortsuak… Artistetako batek idatzitako esaldi hau irakurri dute: «Amorru
handia ematen dit haien munstro-izaera gozoagotzeak edo edertzeak». Orduan, bada…,
munstro gehiago jar ditzakegu: sirenak, laminak, banbu marrazoak… Bada hor ere ho-
rrekin lotura duen halako zer urtar bat. Organismoekin… Eta barrualdearekin, indar te-
lurikoekin, leherketarekin, metamorfosiarekin, tximeleta batekin. Digestio-prozesuekin.
Sumendiekin. Lepokoen aleen moduko kakatxoekin. Egia da baduela zerbait guzti horre-
tatik. Bai, bai… «Saiatzen naiz pentsatzen gauza desegokiak aurkeztearen erantzukizunaz.
Ondo dago munstroa baldin eta arraroa bada. Eta itsusia». Irakurri al duzue Selva Alma-
daren No es un río? Argentinako Entre Ríos probintziaz mintzo da liburua. Gizonezkoei
buruzko bere trilogiaren azkeneko lana da, non pertsonaia guztiak iparraldeko gizakume
gogorrak baitira. Oso liburu polita da No es un río, hiztegi oso aberatsa erabili baitu ibaiaz
eta haren mugimenduaz, han bizi diren izakiez eta hura inguratzen duten paisaiez mintza-
tzeko. Hantxe, lokatzaren eta ur ezin ilunagoen artean, inork harrapatu ezin duen arrain ia
itsu bat bizi da… Izaki hori gogorarazten dit.
Batzuetan, denek batera hitz egiten dute. Eztabaida ergeletan jarduten dira: ba ote dago
zer posterromantikorik edo popik? Lore bat ikusten badute, haren izaera postnaturala
azpimarratzen dute. Koloreen arteko loturak bereizten dituzte: begirik gabeko pintorea
inguratzen duen atzealde bermiloia, adarbakar gorri sutsua piruli arrosa. Mintz gorri
biziaren tankera hartzen diote arrantza-sareko nahaspila mamei-gorriari, «orain da
zereko zeraren une» gorriarena souvenir piecen, Wilderen hilobiaren gaineko musuetan
eta mintz horren barrualdea dirudien gela batean: «Amyk dioen bezala, no time to regret».
Hark «erritmoa» deritzona, irakurtzen dutena, guztiaren azpian dagoen zirkulazio-egitura
da, sistema kardiobaskular moduko bat. Zirkulutasuna, sortasun gisa hartua. Aitzitik,
badirudi kontaktu-gainazal gisa lotzen direla egintzak eta gorputzak (kosketuspinta):
hainbat eta hainbat ezpain harrian edo paretetan margotuta, motor baten gurpilaren
marruskadurak utzitako arrastoak, lasai kolpekatutako gorputz bat, soin zauritu batean
sokek utzitako arrastoa, txanponen eguzki urrekaran grabatutako aurpegitxoa.
Hau irakurri dute: «Dena okupatuta dago: airea airearekin, azala azalarekin, eta talka egi-
ten dute. Hor nahasten dira elkarrekin apur bat». Dirudienez, beste artista batena da. Tal-
ka egin, zeharkatu, nahastu, sartu eta irten. Isurtzea: gainazalaren eta sakoneraren arteko
txirikordatzea. Iñaki Garmendiaren azken filmaz hitz egin dute (Arkaka Tri-Stan), non
metalezko buru bat urtegi batean sartu eta, ondoren, atera egiten baitute (no time to stay).
Film hori zirkular samarra dela esango nuke. Uretan murgildutako buruaren zerak, berriz,
Rafael Sánchez Ferlosioren El Jaramara eraman nau, ibai batean gertatzen baita, udako
egun oso bero batean. Egia esan, irteten ari den orok gogorarazten dit hori; esate baterako,
Ofelia balitz bezala P. J. Harveyk egiten duenak. Gazte-taldea da. Eta dena dira elkarrizke-
tak… dena da zoragarria eta, bat-batean, gorpu bat agertzen da ibaian.
Zirkuluak ikusten dituzte nonahi. Kanalizazioak, ura hemendik ateratzen da, eta handik
sartzen. Nartziso, bere buruaren islaz maiteminduta. Palinkuagramak: palindromoen eta
kapikuen konbinazioak, amazigh yazen aldaera ortogonal bat dirudien zeinu zirkular ba-
ten pean. Zirkuitu neurtuak edo neurrigabeak. Denetarik dago. Eta ez al da hori ere zoom
in baten tankerakoa? Oso antzekoa… Handixeagoa, zera balitz bezala… Mikroskopioko
irudiak. Gorputzaren atal bat edo antzeko zerbait izan daiteke… Ahoek, ezpain horiek,
ispiluko zuloek ere ematen dute zertaz jarduna. Barrualdearen eta kanpoaldearen arteko
mugaz ari gara, noski. Sentsualitateaz eta sexualitateaz. Hor daude gorputzak. Zirkulu
47
gehiago. Buruaren inguruan biribil bat eratzen dute bi eskuk. Eta burugaineko beste zera
hori, nola deitzen da? Atzo hitz egin zizuten horretaz... Tontsura. Hori da. Ba al zenekiten
tontsura publikoaren bidez menderatu zituela zesar ikonoklastak Bizantzioko Irenek? Ea,
gehiago. Planeta-zirkuluak, eguzkiak, ilargiak. Artistetako batek era zirkularrean graba-
tzeko sistemak erabiltzen ditu maiz –gerora irregularra den zirkulutasuna…, baina, tira,
zirkularra, jatorriz bederen–. Oso nabarmena iruditzen zitzaidan Manu Urangaren Gio
Batekiko erreferentzia. Mugimendu zirkularretarako gailu teknikoak ageri ziren Uran-
garen lan hartan. Galdetu egin nion, eta baietz erantzun zidan: «Jakina, jakina lan hori
ezagutzen dudala…». Ezagutza ere biratzen da, antza.
Ondoren, Jack Halberstamen Criaturas salvajes. El desorden del deseoren pasarte batzuk
irakurri dituzte, zeinak ikuspegi postnatural batetik aztertzen baitu gure alderdi basa-
tia, desira- eta sexualitate-multzo eragabe eta ugalkor batekiko harreman hedakorrean.
Zehazki, «Girando, girando en la creciente…» izenburua duen W. B. Yeatsen aipu bat du
abiapuntu atalak, non hegaztiekiko berariazko interesa zuten zenbait egile aipatzen baititu
Halberstamek.
Helen Macdonald aipatu dute, zeinak «argiro aitortzen baitu falkoneriaren erakargarrita-
sun sexuala». Macdonaldek T. H. Whiteren El azor liburuaren irakurketarekin lotzen du
erakargarritasun hori, eta honela deskribatzen du: «Komikoa da, tragikoa; dena xurgatzen
du. Lur jota zaudenean, korrika egiten duzu. Baina korrika eginagatik ez zara beti urrun-
tzen. Batzuetan, halabeharrez, hurbiltzeko egiten duzu korrika». Branka Arsić ere aipatu
dute, zeinak Waldenen idazleak erroiekin izan zuen harremana aztertu baitu: «Honetaz
ohartu zen Thoreau: erroiak direla, ezagutzen ditugun hegazti handietatik, “irregularki
eta korrontearen aurka planeatzen eta biraka ibiltzen diren bakarrak”. Ez dute hori egi-
ten ez direlako gauza haizearekin batera hegan egiteko, haren kontra egin beharrean, bai-
zik eta aurka duten indarrerantz hegaldatzea erabaki dutelako. Baikortasun ankerra dei
geniezaioke horri edo lurreratzen duen indarrari, hura ezagutzearren, aurre egiten dion
pentsaera».
Isuri: ingurune batetik beste batera iragan, malguki eta arinki. Artista askok maite
dute airea, zirkulu irregularren eta uhin areagotzaileen arteko une zehatz hori. Jauzi,
zintzilikatu, hegan egin… Amets liluragarria, zinez, gorputz arin esekiarena, inongo
euskarririk gabearena. Ba al dakizue zer gogorarazten didan horrek? Itziar Okariz, Red
Light (saltando en el estudio de Marta). Siouxsie and the Banshees. Eta Daniel Llaríaren
Instako profil-argazki bat. Eta, orduan, erortzeak iritsi ziren –erorikoak, ez; erortzeak–.
Bas Jan Ader artista herbeheretarraren kasua aipatu dute: era askotara erori zen; guztiak
filmatu, eta soinurik gabeko 16 mm-ko pelikula ederrak egin zituen. Etxeko teilatutik
behera piririka jaitsi zen; zuhaitz batetik zintzilik egon zen, ibai batera erori zen arte;
Amsterdamen, bizikleta eta guzti egin zuen jauzi kanal batera. Azken proiektuan (In
Search of the Miraculous), Estatu Batuetatik Europara abiatu zen, ontziz. Argazki batek
jaso zuen une hura. Ez zen haren berri gehiagorik izan. Desagertu egin zen, eta ez zen
haren arrastorik aurkitu.
Arrastoa: gorputz batek bere aztarnetako bakoitzean uzten du bere izaeraren zati bat,
aztarna huts bilakatu arte. Zera diote artistetako bati buruz: asko kentzen diola irudi
bakoitzari, galdu ez den hori atzemateko –bitxiki– azalera bat aurkitu arte. Gero, gorputz
1. Espiral hazkorrean biraka eta biraka, / belatzak ezin du falkoneroa entzun; / erortzen ari dira gauzak;
erdiguneari ezin eutsi: / erabateko anarkia ari da munduaz jabetzen.
48
baten arrastoa eransten dio; batzuetan, berearena. Hala egiten zuen izarekin, adibidez.
Leftoverrak. Soberakoak. Hain zuzen ere, lehengo batean hitz egin nuen harekin Gorritiren
baserriaz. Etxeko bazter guztiak sinaduraz beteta dauzka Gorritik, baita lanpasa ere;
dena dago seinalatuta, markatuta. Bazegoen, halaber, auto bat aparkatuta. Seguru aski,
denbora dezente eramango zuen han, hauts-geruzatxo batek estalia baitzegoen. Eta han
ere marraztu zuen Gorritik, hatzez, autoaren kapotean. Markatu; marraztu, ez zerbait
gehituz, baizik eta kenduz, urratuz, urrituz. Diotenez, kentzea aldi berean da ebastea eta
irautea, ostea eta bertan geratzea.
Zera gogorarazi dit horrek, Maite Garbayoren hitzaldi bat, asko gustatu zitzaidana, non
artearen historiako beste alor batzuk jorratzea gomendatu baitzigun (alboetara zabaltzea);
bitxiki, luzatu, urratu egin behar zela zioen, beste xehetasun batzuei erreparatzeko. Es-
pazioaren irakurketa arrazionalak egin beharrean, irakurketa fenomenologikoak propo-
satzen zituen. Ondoren, Sara Ahmeden Fenomenología Queer aipatu dute. Jarduera ar-
tistikoak oro har fenomenologiaren aldera jo duela esango nuke, hau da, aintzat hartzen
dituela, egoera-aldaketak ez ezik, ingurune-, argi- eta aldarte-aldaketak ere: nola orienta-
tzen naizen gauzekiko, zer harreman dudan objektuekin, nola ordenatzen edo desordena-
tzen ditudan gauzak… Subjektua oso presente dago hor… Eta badu lotura zinetikarekin,
teknologiarekiko harremanarekin, argitasunarekin, gauzek beste gauza batzuetan eragiten
dituzten efektuekin… Artistetako bati buruzko zenbait ideia azaldu dituzte, beste batzuei
buruz ere esan daitezkeenak. Hiru jarduera-eremuz mintzo dira. 1) Norberaren buruaren
irudikatzea. 2) Alderdi mekanikoak eta funtzionalak. 3) Egoerak sortzea. Halberstamen
liburuko beste paragrafo bat irakurri dute, «Lo salvaje, la pérdida y la muerte» kapitulu-
koa. Michael Taussig antropologoaren aipu bat da. Basatasunak «adierazlearen eta adiera-
ziaren arteko lerradura eta giltzadura karrankari bat sortzen du. Iluntasunean, eta ilunta-
sunaren eta argiaren arteko aldaketetan, irmoki begiratzen dute begiek beren biluztasun
pikardatuan, adierazleek inguruan flotatzen duten bitartean», dio hark. Une batez, eurak
ere inpresioz pikardaturik geratzen dira.
Eta, nola uste duzue hedatuko litzatekeela espazioan? Oso gogorra da espazio hori. Ez da
erraza lan hain heterogeneo batekiko bizikidetza horrelako leku batean.
Nire ustean, nahitaez egin behar du porrot erakusketa honek. Eta ez dut esan nahi derri-
gorrez gauza txarra denik hori… Zer egingo zenukete zuek?
Ni zirkulazio bat errazten saiatuko nintzateke; ahal dela, nahiko likidoa, jariakorra, hots,
konpartimentatu gabea, non libreki lekualda baitzaitezke eta obrek elkar kutsa baitezakete.
Ondo legoke lan guztiak sabaian jartzea –edozein direla ere–, dena gorantz eramateko
zera horri jarraikiz, eta jendeak orgatxo batean etzanda ikusi ahal izatea erakusketa, ahoz
gora jarrita, aretoan hara eta hona labainduz. Gauza zirkular hori agertzen da orduan, eta
dena nahasturik dago… Nahasturik ez ezik, metatuta, pilatuta, baita xehatuta ere esango
nuke, itxura egiten dutela. Eta izenburu hau jarriko nioke: Aborto en la escuela.
Eta zalaparta sortu? Izan ere, erakusketak zalaparta handirik gabe ikusi ohi ditugu. Nire
ustean, ez dator bat isiltasuna hemen ikusgai jartzen diren lan gehienekin…
Agian, iragazkiak jarri behar lirateke leihoetan, eta sartzen den argiarekin jokatu, beste
giro batzuk sortzeko. Duela urte batzuk, Adrià Juliàren erakusketa bat egin zen hemen.
Juliàk iragazki batzuk jarri zituen, eta halako giro berde bat nagusitu zen gela osoaz…
Polita izan zen…
Berdearen gainean… José Esteban Muñozen Utopía Queerren, bada kamuflajeaz mintzo
den kapitulu bat…, eta iruditu zitzaidan pikardatutako zera horien artean ere nabari
49
zela ariketa hori: egotea eta ez egotea, ezkutatzea eta ezkutatze hori norberaren burua
ezagutzera emateko modu bihurtzea. Estebani ez zitzaion gustatzen kamuflajea, kolore
berdearekin eta bere aitarekin lotzen baitzuen. Bere aitak, berriz, honegatik zion gorroto
berdeari: AEBko migratzaile hispanoa izaki, militarrekin lotzen zuelako. Baina, geroago,
naturara ere hurbildu nahi zuen arte-mota bat hasi zen nabaritzen Muñoz kamuflajean,
eta apaindurarekin lotu zuen haren queer alderdia. Bigarren mailakoa, alegia.
Interpelazioak, atzealdea eta irudia. Luzaroan jardun dira egiturez, hormez, sabaiez,
zoruez. Ondoren, Rosalind Kraussen markoari eta erretikulari buruzko artikulu ospetsua
aipatu dute, baina ez dirudi askorik estimatzen dutenik: nonahi ageri da, Grindrren
edo Instragramen sartuz gero dena da erretikularra… Erakusketa honetan, pikardaketa
kontrajarriko nioke nik erretikulari. Ea zenbat erretikula dagoen egiten dutenean…
Ondo legoke pikardatua izatea, pikardaketa izatea obrak bideratzeko modua. Pikardaketa
hedatua: argi-islak, uraren uhindurak, mugitzen gaituen airea… Pikardaketak nolabaiteko
desordena edo irregulartasuna ote dakarren berekin (ala ez) galdetzen diote beren
buruari. Hala diote: pikardatutako oro beti dago zelatari… Batzuetan, karranka egiten
du; beste batzuetan, diluitu egiten da, oharkabean bezala igaro nahi du, kamuflatu;
nahastu egiten dira planoak. Zeharrargia ere bada, sakonera txikiko ibai batean uretan
zehar ikus daitekeena, gorputzak eta gauzak likidotzen eta lausotzen diren gunean… Ilea
da sigi-sagaka dabilena, nahaspila, bikoiztasun zauritua, aldian behingo brisa, hutsune
salbagarriak, alboetatik dabilena, lerro dardartia, zeihar begiradak, tolestura luzangak,
gauzaz betetako atzealdeak, gogortasun bigun bat, biguntasun gogor bat. Konstelazioak,
kumuluak, distira-katebegiak, itzal-orbanak, distira-erasoak, kolore zipriztinduak
eta inpresio sakabanatuak, erdi-ilunpetan dabiltzan eguzkitako orbanak bezala.
Iragankortasun pikardatuaz, zatikatuaz ari dira; irudi-pikardaketaz, jauzika. Eta, nola
ez, goraldian biratu eta itzuli egiten zaien galdera hau eginez amaitzen dute: Zuen ustez,
nolakoa litzateke idazkera pikardatua?
50
MOTEADO EXPANDIDO
Basilika
Se encuentran reunidxs en la sala donde tendrá lugar la exposición, un espacio
rectangular, diáfano, blanco, con una hilera de ventanas orientadas al norte,
bajo una de las cuales disponen la mesa de trabajo. Empiezan constatando
lo que tienen: tenemos este espacio, tenemos trece artistas, la mayoría de
ellxs nacidxs en los noventa, tenemos muchas imágenes de sus prácticas, pero
no solo, también de sus deseos, tenemos un título, TRECE, tenemos… ¿qué
obras?, ¿vamos a intentar vincular las obras entre sí, crear alguna línea que
las pueda unir? No tardan en tomar algunas decisiones, por ejemplo, deciden
no mencionar los nombres de lxs artistas y aproximarse intuitivamente a sus
prácticas, poner el acento en el juego de relaciones y en sus resonancias para
facilitar el diálogo de los distintos saberes que allí se reúnen: es muy impor-
tante para ellxs el hecho en sí de trazarse en común como grupo. Se lanzan
entonces a fantasear sobre el texto en ciernes… yo jugaría con las voces, creo
que si nuestro medio es el habla, esto se debería reflejar en la manera que
escribimos… yo lo imaginaba con una forma muy abierta, en el sentido de…
no un texto convencional, sino que se asemeje a una conversación, algo híbri-
do, no sé, yo también estaba pensando en eso, en las voces, un texto editado
pero con una forma bastante bruta de lo que aquí vamos diciendo, sin intentar
escribir bien, incluyendo referencias, citas… que sea un texto que va y viene,
nada estructurado, yo apostaría por lo especulativo, en lo especulativo hay ya
mucho de crítico, podemos jugar con la realidad, podemos subvertirla, po-
demos crear un programa ficticio de actividades paralelas o inventarnos otro
título para la exposición, no sé…
51
red, la tela de araña, el peligro. «Quizá es así como tiene que ser: lo que los
antropólogos llaman “peligro normal” en el encuentro con otra cultura». A mí
me recuerda cuando de peque estabas en la cama y te escondías debajo de la
sábana, la sensación de estar protegidx. Hay algo de perspectivas sumergidas,
de mundo subacuático. Esta cosa doméstica, íntima, cotidiana, pero cerrada.
Cerrada y difusa a la vez, como un nido de procesionarias. Al mismo tiempo son
artistas que tienen una visión muy abierta de la disciplina, que se dejan conta-
minar. «La antropología es una ciencia de mutuas sorpresas».
Risas. Venga, otra imagen, que solo nos faltan 64 –es un decir, en realidad
faltan más–. Animalaria: el zapatero, la louisebourgeois, el cisne, el dragón de
fuego, la leona alada, un león en lo alto de un palmeral, caballos que no de-
ciden poco, unicornios flúor… Leen algo que escribió una de lxs artistas, «me
jode que se dulcifique o se embellezca la imagen del monstruo que son». En-
tonces, bueno, podemos añadir más monstruos… Sirenas, lamiak, tiburones
bambú… Aquí también hay algo acuático que tiene que ver con esto. Con los
organismos… Y con el interior, lo telúrico, la explosión, metamorfosis, una ma-
riposa. Procesos digestivos. Lo volcánico. Caquitas como cuentas de collares.
Es verdad que esto es un poco esto. Sí, sí… «Trato de pensar en la responsabi-
lidad que existe en la representación de lo inadecuado. El monstruo está bien
siendo raro. Y feo también». ¿Habéis leído No es un río, de Selva Almada? Habla
de la provincia argentina de Entre Ríos. Es el último de su trilogía de varones,
en la que los personajes son hombres rudos del norte. No es un río es un libro
muy bonito, porque tiene un vocabulario muy rico para referirse al río, al movi-
miento, a los seres que lo habitan y a los paisajes que lo rodean… Y, allí, entre el
barro y las aguas oscurísimas, vive un pez casi ciego, que nadie puede pescar…
Y que… me recuerda a ese ser.
A veces hablan todxs a la vez. Discuten tontamente sobre si hay un algo pos-
romántico o pop. Destacan de una flor su carácter posnatural. Distinguen re-
laciones de color: el fondo bermellón que rodea al pintor sin ojos, rojo fuego
unicornio rosa pirulí, maraña de rojo mamey en la red de pesca que ven como
una membrana carmesí, rojo «ahora es cuando» en la souvenir piece, en los
besos sobre la tumba de Wilde y en una habitación que parece el interior de
esa membrana: «Como dice Amy: no time to regret». Lo que él llama «ritmo»,
leen, es una estructura circulatoria debajo de todo –como un sistema car-
diovascular–. Lo circular como latencia. En cambio, al parecer, los hechos y
los cuerpos se relacionan a modo de superficies de contacto, kosketuspinta:
la miríada de labios pintados sobre la piedra o en las paredes, las marcas por
el rozamiento de la rueda de una moto, un cuerpo serenamente percutido,
el rastro de las cuerdas en un torso lacerado, una carita grabada sobre el sol
dorado de las monedas.
Leen, «todo está ocupado, el aire con el aire, la piel con la piel, y chocan, ahí
es donde se mezclan un poco». Al parecer es de otra de lxs artistas. Chocar,
atravesarse, mezclarse, entrar y salir. Fluir: un trenzado de superficie y profun-
didad. Hablan de la última película de Iñaki Garmendia, Arkaka Tri-Stan, en la
que una cabeza de metal es sumergida en un pantano y –no time to stay– sacada
después. De hecho, creo que esa peli es sutilmente circular. Lo de la cabeza su-
mergida –bueno, en general todo lo que está saliendo… como lo de P. J. Harvey
en plan Ofelia– me lleva a El Jarama, de Rafael Sánchez Ferlosio, ambientado en
un río un día muy cálido de verano. Son un grupo de jóvenes. Y es todo conver-
saciones…, todo va genial y, de repente, aparece un cadáver en el río.
52
Ven círculos por todas partes. Canalizaciones, el agua sale por aquí y entra por
allá. Narciso enamorado de su reflejo. Palincuagramas: combinaciones de pa-
líndromos y capicúas bajo un signo circular que parece una variación ortogonal
del amazigh yaz. Circuitos medidos o desmedidos. De todo hay. ¿Y esto no es
como un zoom in también? Algo muy cercano... Algo más grande como si fue-
ra... Imágenes de microscopio. Puede ser como una parte del cuerpo, o así...
Hay también un rollo con las bocas… esos labios… orificios especulares. Sí, cla-
ro, el límite entre el adentro y el afuera. Sensualidad y sexualidad. Los cuerpos
están ahí. Más círculos. Dos manos forman un redondel en medio de la cabeza.
Y esa otra cosa de la coronilla, ¿cómo se llama eso? Ayer te hablaron… Tonsura.
Hori da. ¿Sabíais que la tonsura pública fue el modo con el que Irene de Bizan-
cio sometió a los césares iconoclastas? Venga, más. Círculos planetarios, soles,
lunas. De uno de lxs artistas: a menudo usa sistemas para grabar de manera
circular –una circularidad luego irregular…, pero bueno, circular en origen–.
Me parecía muy evidente la referencia a Gio Bat, de Manu Uranga, que eran dis-
positivos técnicos para movimientos circulares. Y, de hecho, le pregunté y me
dijo, claro, claro que conozco ese trabajo… –también gira el conocimiento–.
53
rumbo a Europa. Una foto recoge ese momento. No se supo nada más de él.
Desapareció sin dejar rastro.
Molaría poner todas las obras, tal cuales sean, en el techo, haciendo esta cosa
de subirlo todo, y que la gente pudiera ver la exposición con un carrito, tum-
bada bocarriba sobre el carrito y deslizándose por la sala, entonces, hay esta
cosa circular y está todo mezclado... Yo diría, incluso, acumulado, apretujado,
hasta maltratado, haciendo bulto. Y la titularía Aborto en la escuela.
54
¿Y meterle ruido? Lo digo porque, por lo general, vemos las expos sin ruido.
Para mí el silencio no casa con la mayoría de las obras que se exponen aquí…
Se podrían poner filtros en las ventanas y jugar con la luz que entra… y crear
así otras atmósferas. Hace años hubo aquí una expo de Adrià Julià y él colocó
unos filtros que hizo que en toda la sala flotara un ambiente verde… Molaba el
gesto…
55
RAKEL WINCHESTER
Julen García
Rakel Winchester Kordobako musikagile eta abeslariak 2004an plazaratu zuen El marío
de la cannisera kanta arrakastatsua. Deigarriak izan ziren runbaren eta poparen arteko
estiloa eta hitz zuzenak eta konplexurik gabeak. Hit hura Vale, Montoya no soy… izeneko
diskoan kaleratu zuen, eta garai bertsuan lortu zuten arrakasta Kordobako beste talde
batzuek ere, hala nola Las Chuches eta Las Ketchup taldeek.
Rutina Matrimonial (2008) bigarren diskoaren banaketa ezin okerragoa egin zuen diskoe-
txeak, eta ordutik taldeak ez du lanik argitaratu. Kordobako artistaren ibilbide hasiberria
eten egin zen. Batetik, haren estiloa ez zetorren bat industriaren konbentzioekin. Bestetik,
klixe diren proposamenetatik ihes egin zuen, Interviú aldizkarian biluzik agertzetik edo
dantza bat asmatzetik, esaterako. Hala ere, istorioak idazten jarraitu du eta liburuetan bil-
du ditu (Desde mi mucha... o poca vergüenza, 2012, eta Ábrete corasón, 2016) edo blogean
eman ditu argitara. Era berean, Rakel beste artista batzuekin batera aritu da eta noizean
behin kontzertuak ere eskaini ditu.
Haren irudi mediatikoari buruz, adierazgarria den zerbait azpimarratuko nuke: hitzen
atzean bizitzan aurki daitekeen alderdi morbosoa bilatzen da etengabe. Hortik dator lehe-
nengo hanka-sartzea: gehienek, neska lotsagabe bat aurkituko dutelakoan, pertsona lotsati
batekin egiten dute topo; eta karikatura baten bila dabiltzanek estereotipoetatik kanpo
dagoen norbait aurkitzen dute. Erresistentzia horrekin, Rakelekin, topo egiten dutenean
azaltzen da etsipen misoginoa, maskulinitateak marraztutako figurekin bat datorren al-
derdi autobiografikoa bakarrik baimentzen duen hori. Egileari bere buruaren errepresen-
tazioa ere izan dadin eskatzen zaio.
Horixe zen Rakel Winchesterri egingo nion elkarrizketarako idatzi nuen hitzaurrea.
Orain, testu honetarako berrirakurri dudan honetan, oso norabide bakarrekoa dela irudi-
tuko zaizu agian, egitasmoak ez baitio asmo izateari utzi. Horregatik, sentitzen dut, baina
testu honetan zehar ahots bakarra entzungo duzu, nirea, hura erakarri, inguratu, enfokatu
nahian, aulki hutsari hitz egiten.
Sarritan galdetu diot neure buruari zergatik egin nahi nuen proiektu hau, zergatik hare-
kin, zein zen ispilua. Gure arteko harremana ez da jarraitua izan. Gogoratzen dut umetan
haren musika entzuten nuela autoan. Gurasoek euren Kordobara hurbiltzeko egindako
keinu malenkoniatsua zen. Fakultatean berriro entzun nuen, lagunei erakusten nien, bai-
na ez zuten nik ikusten nuen zera hori ikusten, ez neurri berean behintzat; eta hura gogo-
ko izatearen arrazoi bakarra lotura emozionala ez ote zen pentsatzen nuen.
2016an, Madrilen, Vallecasen eskaini zuen kontzertu batera joan nintzen, eta izugarri gus-
tatu zitzaidan. Oso atsegina iruditu zitzaidan kontzertuari nola eutsi zion hauskortasune-
tik. Akonpainamendua akordeekin nahasten zen: guztiak sabotajea zirudien. Baina berak
posizio horri eusten zion, duela ia hamarkada bateko abestiekin. Pikutara jarraitutasuna-
ren ideia, hogeita bi kanta nahikoa dira bizitza oso baterako.
Gero Kordoba urrun eta bakartira lekualdatu nintzen. Iritsi nintzenetik konplizeak bilatu
nituen, testuingurutik erabat kanpo ez sentitzeko. Lokuzio-motaren bat bilatzen nuen,
ametsezkoa bederen. Rakel ikusten nuen eta haren energia inspirazio-iturri zen niretzat.
Hala, poliki-poliki, mito bat sortzen joan nintzen, nire neurrira: gai zen arrunta dena
56
berezi bilakatzeko, artea eguneroko bizitzatik isolatzen duten mugak eraisteko, haren ibil-
bidean bete gabeko aurreikuspen mordoa zegoen… Bizitza bera, dramarik gabe. Hain
errotuta dagoen arrakastaren kultura honetan oso zaila da porrota estilotzat hartzea; eta
nire buruari galdetzen nion nola lortu zuen berak horrenbesteraino interpelatzen duen
irudiari eustea, «egin ihes!» oihukatzen duen hiri batean, eta horren publikoa den balkoi
batetik, tabernako zerbitzaria izanda.
Haren energia da artean bilatzen dudana, mugiarazten nauena, eta artista horrengana
hurbildu nahi nuen. Interesatzen zaizkizun pertsonekin bizitzari buruzkoak ikasten ba-
karrik lortzen den ezagutza hori sortu. Elkarrizketa bat hasi. Baina nondik? Banekien
«ke-saltzaile» asko hurbildu zitzaizkiola «bultzada berria emango diot zure musika-ibilbi-
deari» eta antzekoak aginduz, eta zerrenda horretan sartzeak izutzen ninduen. Ezezagun
bati zerbait proposatzen nion lehen aldia zen, eta horri fanaren lotsa gehitzen zitzaion…
Egoa atzean utzi nahi nuen, behar bezain egitura irekia sortu, hark forma eman ziezaion.
Proposamen nahiko zehatza jaso zezan, erreferentez betetako karpetatxoa eraman nuen
lehen hitzordura: Jackie O.ren eguzkitako betaurrekoak, Vito Acconciren Following Piece,
Amy Winehouse supermerkatuan, Balenciagaren paparazzi erako kanpaina, Yeezy mar-
karentzat egindako Kardashianen klonen argazkiak, Steven Meiselek Voguen argitaratuta-
ko street style erako editoriala, Douglas Gordonen Zidane, Ana Laura Aláezen erretratua
mortadelarekin, Elizabeth Peyton… eta emaitza-ideia txiki bat: fanzinea, elkarrizketare-
kin eta haren argazkiekin. Kale-eskailera batetik jaisten ari dela hainbat egunetan aterata-
ko argazkiak izan zitezkeen, Cuesta Pero Maton edo Lujánen ateratakoak.
Eta lehen elkarretaratze hori egin bagenuen ere, bizitza bera sartu zen tartean. Rakeli «ez
dakit zer» proposatu zioten pertsonen zerrendan sartu naizela uste dut, paso egin bai-
tzuen. Ez du onartu nahi izan, edo ezin izan du; agian desengainuek sorrarazitako nega-
tibitateagatik edo, beharbada, bizitza tartean sartzen delako eta guztia ez delako jasanga-
rria, besterik gabe. Horregatik, oraingoz, irakurriko duzun elkarrizketa zatituta dago, hura
kanpoan geratu da, eta irudikatu egin dut. Nola irudikatzen dut? Jarrera iheskor horretan
sendo, materiazkoa bezain ikusezina.
Ezpain lau eta nabarmenduak, kolore gorri karminez edo arrosaz margotuta, baina ez
arrosa-arrosaz, arrosa-loreen arrosaz baizik. Bat datorren ilea, gorri-arrosa, ileorde-
erakoa. Goi-aldean kardatuta eta behe-aldean lisoa, gantxo txiki batzuekin bi ile-sorta
handitan banatuta. Ibiltzen denean marmoka dirudi. Denboran zehar irudi bati eusten
dion mamua, a ghost in the shell. Eguzkitako betaurrekoak, baldin badaude, handiak
eta koloretsuak, merke-itxurakoak. Aurpegiak, orokorrean, margolana dirudi, Maruja.
Tatuajeekin bat egiten duten arropa-geruzez edo adabakiz jantzita. Behin irakurri nuen
Rick Owensentzat arropa buruen euskarri den idulkia zela; hemen, euskarria eskote altu
bat da, eta tiranteekin edo kortsearekin ixten du erretratua. Jantzietan, kolore-nahasketa
indartsuak: horiak eta gorriak, berdeak eta arrosak… punk erako osagarriekin (tatxetak
dituzten gerrikoak, zulatutako galtzerdiak, tartanak), tantoekin edo pop ukituekin.
Multzoa osatzeko, plataformadun bota altuak, ia-ia goth estilokoak, pauso bakoitza
performance bihurtzen dutenak.
1. Rakel, zure lana autobiografikotzat jo bada ere, niretzat gehiago da tonu bat eduki bat
baino. Zure abestiak entzutean, ez dut sentitzen bere bizitza kontatzen didan norbait
aditzen ari naizenik. Ipuin-sorta direla iruditzen zait; paisaia bat, munduan egoteko
modu bat eraikitzen duten kontakizunak.
57
2. Izan ere, gehienak zuri kontatzen dizkizuten ipuinak direla uste dut, eta gero zuk
lehen pertsonan kantatzen dituzula.
3. Ildo horretan, atsegin dut zu transkriptore gisa irudikatzea. 20 urte baino gehiago
daramatzazu barra baten atzean, eta zure bizipenei buruz argitaratzen dituzun
kontakizunak famatuak dira.
4. Leku hori oso interesgarria da, barruan eta kanpoan baitzaude aldi berean. Istorioak
lehen pertsonan kontatzen dituzu, baina, argi ikusteko, nolabaiteko distantziatik
begiratu beharreko gauzei erreparatzen diezu.
5. Horrek, artista gisa duzun posizioaz pentsatzera narama; testuinguru jakin batzuk
bizi dituzu (flamenkoa, rocka, arty esparrua), baina beti mugan.
6. Sortu duzun urruntze-teknika horri esker, zure zerbitzari lana emankorra da?
Emozionalki gehiegi ez arriskatzeko aukera ematen dizu?
7. Kordobako kode zehatz batzuei buruzko erreferentziak dira, besteak beste, zure
abestien hitzetan gehien gustatzen zaidana: Lowen (diskoteka bat), bloke gorriak
(Fuensanta auzoko bloke ezagunak), «Dyc Fanta beltzarekin» (Coca-Colari deitzeko
modu kolokiala), Corredera, «pegolete» (tontakeria), telera (ogi-mota bat) eta abar.
8. Horietako asko ahozko hizkuntzatik datoz. Kode horiek erabili eta ezagutza-espazio
gisa erreibindikatzeko nahia al dago atzean?
9. Kontakizun-mota berezi eta, aldi berean, arrunta aldarrikatzen da, absurdoz josia,
alderdi intimoa oso modu zuzenean erakusten duena, dramarik gabe. Horietan,
Kordobakoa den zerbait antzematen dut.
10. Askotan aipatzen duzu mugek eta lotsak zure ibilbidea moldatu dutela. «Nik ez dut
denetik egin lotsa ematen zidalako», horixe da zure esaldietako bat. Horrenbeste
mugatu al zaitu lotsak?
11. Ildo horretan, mugek zure estiloa modu oso adierazkorrean zehazten dutela uste dut.
Ahotsetik musika-akonpainamendura, edo zuzenekoa ulertzeko era pertsonalera.
12. Lotsatia zara, baina baita ausarta ere. Une oro puskatzen den gorputz sendoa
erakusten duzu, dir-dir egiten duena. Zenbait artistek agerian uzten dute ez direla
eroso sentitzen ohiko kontzertuetan, eta publikoari jakinarazten diote. Zure kasua
al da?
13. Probokazioa eta profesionaltasun falta nahastu daitezkeela uste al duzu? Niretzat
zintzotasuna adierazten du.
14. Profesionaltasunaren ildotik jarrai dezakegu. Ez zaitut gehiegi ezagutzen, baina apustu
egingo nuke alde horretatik arazoak izan dituzula, zure interesak eta gainerakoen
aurreikuspenak aurrez aurre jartzean.
15. Abeslari batzuek euren zuzeneko emanaldiak saboteatzen dituzte, Cecilio G.k edo
Yung Beefek, adibidez, eta ez dira azaltzen kontzertuaren bigarren zatira arte. Agerian
utzi nahi izaten dute fama dela egoera sostengatzen duena, ez eurak. Baina zuk zure
zuzeneko emanaldiak sostengatzen dituzu. Beste artista-mota bat zara…
16. Elkarrizketa batean irakurri nuen ez duzula inoiz entseatzen, eta zure zuzeneko
emanaldien sekretua hutsegiteak eta horiek konpontzeko modua izaten direla.
17. Aitortuko dizut Vallecasen eman zenuen kontzertuan oso urduri jarri nintzela zure
akonpainamenduak akordeak ez zituela ondo ezagutzen ikustean.
18. Zure kolaboratzaileak zure familia direla diozu; lotura hori ezinbestekoa al da lan
egiteko?
19. Sortzeko, afektibitatearen alderdia beharrezkoa dela diozu. Oso atsegina iruditu
zitzaidan gure lehenengo elkarretaratzean esan zenidana: «Zu eta ni, lagun egingo
gara edo nik ezingo dut ezer egin».
20. Zure ibilbidean harreman estua izan duzu kolaboratzaileekin. Zailtasunik izan al
duzu zure talderik gabe aurrera egiteko? Rakel Winchester artista bakarlari gisa
definitzeko?
21. Kordobarekin duzun harremana da zure ibilbidea markatu duen beste faktoreetako
bat. Elkarrizketaren batean esan duzunez, hiria zaila dela badakizun arren, ez duzu
bertatik joan nahi, zure hiria da; gustuko duzu etxeek bizpahiru solairu besterik ez
58
izatea eta zeru zabala ikustea, eta Kordoban inon baino hobeto lehortzen da arropa.
Hala ere, batzuetan, badirudi hiria aurka dagoela, arrakasta-aukerak itotzen dituela…
Nola bizi izan duzu hori?
22. Botere-posizioa duten artistak falta dira, eta ordezkatze-politikek pisu handiegia
dute: flamenkoak, ijito-esparruak, andaluziarra denaren eremuak, feminismoak…
guztia betetzen dute. Oso zaila da instituzioa bera ordezkatu gabe jardutea. Ez diote
lekurik uzten indibidualtasunari. Horregatik utzi al zaituzte ekitaldi askotatik kanpo?
23. Dena den, harrotasunez hitz egin duzu musikan dituzun konplizeez, miresten
dituzun artistez, elkarlanean aritzen zara haiekin, El Drogasekin, esate baterako.
Bizirauteko zure estrategietako bat da?
[…]
59
RAKEL WINCHESTER
Julen García
Tras su segundo disco, Rutina Matrimonial (2008), con una pésima distribución
por parte de la discográfica, el grupo no ha vuelto a publicar. La incipiente
carrera de la cordobesa se vio truncada. Por un lado, su estilo no encajó en
las convenciones de la industria. Por otro, ella fue huyendo de propuestas tan
cliché como un desnudo en Interviú o inventarse un baile. Aun así, Rakel ha
seguido escribiendo relatos que han tomado forma de libro (Desde mi mucha...
o poca vergüenza, 2012, y Ábrete corasón, 2016) o blog, así como colaborando
con otros y otras artistas y dando conciertos puntuales.
Esta era la introducción que escribí para la entrevista que tenía preparada con
Rakel Winchester. Ahora, releyéndola para este texto, puede que quizás te pa-
rezca demasiado unidireccional, ya que el proyecto se ha quedado en pura
proyección. Por eso, siento decirte que a lo largo de este texto vas a escuchar
esta única voz, la mía, intentando invocarla, contornearla, enfocarla... hablan-
do a esa silla vacía.
Me he preguntado muchas veces por qué quería hacer este proyecto, por qué
con ella, cuál era el espejo. Nuestra relación ha sido discontinua. Recuerdo es-
cuchar su música de niño, en el coche, en un gesto melancólico de mis padres
por acercarse a su Córdoba. En la facultad la volví a escuchar, se la enseñaba
a mis amigas, pero no veían esa cosa que veía yo, no tanto al menos, y me pre-
guntaba si me gustaba solo por la conexión emocional.
Después me mudé a Córdoba, lejana y sola. Desde que llegué, para no sentirme
demasiado descontextualizado, fui buscando cómplices. Un tipo de locución,
aunque fuera imaginario. Veía a Rakel y me inspiraba su energía. Así, fui creando
60
poco a poco un mito a mi medida: su capacidad de transformar lo ordinario en
algo extraordinario, de echar por tierra los límites que mantienen el arte aisla-
do de la vida cotidiana, su carrera llena de expectativas no cumplidas... La vida
misma, sin dramas. Siendo tan difícil entender el fracaso como un estilo, en
esta tan arraigada cultura del éxito, me preguntaba cómo lo había conseguido:
sostener en sí misma esa imagen que interpela tanto, en una ciudad que grita
«¡huye!», y desde un balcón tan público, siendo camarera.
Quería acercarme a una artista cuya energía es la que busco en el arte, que me
hace moverme. Generar ese conocimiento que solo se da aprendiendo de la
vida con las personas que te interesan. Iniciar una conversación. ¿Pero desde
dónde? Sabía que le habían ido muchos vendemotos con historias tipo «voy a
relanzar tu carrera», y me aterraba sumarme a esa lista. Era la primera vez que
le proponía algo a alguien desconocido y encima con ese plus de vergüenza del
fan... Quería dejar atrás el ego, crear una estructura lo suficientemente abierta
como para que ella le diera forma.
Para nuestro primer encuentro, con la idea de que a ella sí le llegara una pro-
puesta más o menos concreta, fui con una carpetita llena de referentes: las
gafas de sol de Jackie O., la Following Piece de Vito Acconci, Amy Winehouse
en un súper, la campaña tipo paparazzi de Balenciaga, las fotos de clones de
la Kardashian para Yeezy, la editorial tipo street style de Steven Meisel para
Vogue, el Zidane de Douglas Gordon, el retrato con mortadela de Ana Laura
Aláez, Elizabeth Peyton... y una pequeña idea de resultado: un fanzine con la
entrevista acompañada de fotos de ella bajando distintos días por una calle-
escalera, la de la Cuesta Pero Mato o la de Luján.
61
Entrevista sin respuestas
62
18. Te refieres a tus colaboradores como tu familia, ¿es imprescindible para ti
ese vínculo para trabajar?
19. Hablas de la necesidad de lo afectivo para crear. Me gustó mucho que en
nuestro primer encuentro me dijeras: «Tú y yo o salimos amigos de aquí o
yo no puedo hacer nada».
20. Tu carrera ha tenido una estrecha relación con tus colaboradores. Me pre-
guntaba si has encontrado dificultades para seguir sin tu banda, para defi-
nir Rakel Winchester como artista en solitario.
21. Otro de los factores que ha marcado tu carrera es tu relación con Cór-
doba. En alguna entrevista te he oído decir que, aunque sabes que es una
ciudad difícil, no te quieres ir, que es tu ciudad; que te gusta que las casas
no tengan más de dos o tres plantas, dejando tanto cielo al descubierto;
y que como en Córdoba no se seca la ropa en ningún sitio. Pero, a veces,
parece que la ciudad esté en contra, ahogando toda posibilidad de éxito…
¿Cómo has vivido esto?
22. Faltan artistas en las posiciones de poder y las políticas de representa-
ción pesan demasiado: lo flamenco, lo gitano, lo andaluz, el feminismo… lo
ocupan todo. Hace que sea muy difícil actuar sin representar a la institu-
ción misma. No dejan huecos para la individualidad. ¿Crees que es la razón
por la que te han dejado fuera de muchos eventos?
23. Pese a todo, te he oído hablar con orgullo de los cómplices que mantienes
en la música, artistas que admiras y con los y las que colaboras, como El
Drogas. ¿Es esta una de tus estrategias de supervivencia?
[…]
Para saber más, recomiendo estas dos entrevistas que pueden encontrarse
en YouTube: Rakel Winchester entrevistada por Jesús Quintero en los Ratones
Coloraos (2008) y por Abellán en La Jungla 4.0 (2017); así como su blog: http://
eltxotxolabennarda.blogspot.com/; y, por supuesto, su música.
63
HARRIAK
Arrakalan FX, egun bateko ekitaldia.
2022/07/02. Markina-Xemein, Bizkaia. [H1, H2]
Herriko hainbat lekutan: Uhagon Kulturgunea, Arretxinaga ermita, Kartzeletxea.
Artistak: Eneko Borao, M. Benito Píriz, Myriam RZM, Javier R. Pérez-Curiel, Alazne
Lastra Crespo «Arakn3».
Bitartekaria: Itziar Markiegi Oiza «Jana Jan».
Testu kritikoa: Oihane McGuinness Armendariz.
- Arretxinagako ermitan, 12:30ean, aurkezpena eta Eneko Boraoren I Wish Your
Death, precede a una lluvia helada (Danza_venganza) emanaldia.
- Uhagon Kulturgune atzean, 13:30ean, M. Benito Pírizen The Most DramatiC
Panda EVER autotunedun errezitaldia.
- Uhagon Kulturgune atzean, 14:00etan, Myriam RZMren Zarata Proto_errituala
kontzertua. [H1]
[H3]
UNDER GRASS, erakusketa.
2022/09/23 – 2022/10/21. Arrasate, Gipuzkoa. [H5, H6]
Lekua: Kulturate.
Artistak: Sara Ayesa, Nagore Chivite, Camilo Tonon.
Ekintza osagarriko artista: Iker Ruiz de Apodaka «Judy».
Bitartekaria: Usoa Fullaondo.
Testu kritikoa: Iñigo Villafranca.
- Irailaren 23an, 18:00etan, erakusketaren aurkezpena eta solasaldia
bitartekariarekin eta artistekin. Irekiera 19:00etan.
- Urriaren 12an, 19:00etan, Judyren kontzertua.
Erakusketa.
2022/11/04 – 2022/11/27. Balmaseda, Bizkaia.
Lekua: Horcasitas jauregia.
Artistak: Leyre Arraiza, Javier Ozcoidi, Iker Ruiz de Apodaka.
Bitartekaria: Iskandar Rementeria.
[H5]
64
HARRIAK
Arrakalan FX, programa de un día.
02/07/2022. Markina-Xemein, Bizkaia. [H1, H2]
En varias localizaciones: Uhagon Kulturgunea, ermita de Arretxinaga,
cárcel.
Artistas: Eneko Borao, M. Benito Píriz, Myriam RZM, Javier R. Pérez-Curiel,
Alazne Lastra Crespo «Arakn3».
Mediadora: Itziar Markiegi Oiza «Jana Jan».
Texto crítico: Oihane McGuinness Armendariz.
- En la ermita de Arretxinaga, a las 12:30, presentación y actuación de
Eneko Borao, I Wish Your Death, precede a una lluvia helada (Danza_
venganza).
- Detrás de Uhagon Kulturgunea, a las 13:30, recital con autotune de
[H2] M. Benito Píriz, The Most DramatiC Panda EVER.
- Detrás de Uhagon Kulturgunea, a las 14:00, concierto de Myriam RZM,
Ruido Proto_ritual.
- Lunch, a las 14:30, en la terraza de Uhagon Kulturgunea.
- En la ermita de Arretxinaga, a las 16:00, performance de Javier R.
Pérez-Curiel, Buscar refugio al abrigo del sincretismo.
- En la cárcel, a las 17:00, sesión en directo de Arakn3, Baila o Muere.
Exposición.
[H6] 04/11/2022 – 27/11/2022. Balmaseda, Bizkaia.
Lugar: Horcasitas jauregia.
Artistas: Leyre Arraiza, Javier Ozcoidi, Iker Ruiz de Apodaka.
Mediador: Iskandar Rementeria.
65
AGENDA
2021/2022
EREMUAK JARDUNALDIAK 2021eko ARGAZKIAK
/ FOTOS DE LAS JORNADAS EREMUAK 2021 [A1],
[A2]
- Bitartekaritza / Mediación
Asociación Obrador [Iván Gómez Gutiérrez, Inés
García Gómez, Raquel Asensi Blanco]: Obrador
[A1] Asociación Cultural Artxibo Kultur Elkartea [Ta-
mara García, Sara Berasaluce]: Alojar la mirada
- Sorkuntza artistikoa / Creación artística
Alberto Díez Gómez: Demasiado y demasiado
poco
HAIEK Koop. Elk. Txikia [Maite Mugerza, Marina
Suárez Ortiz de Zárate, Natalia Suárez Ortiz de
Zárate, Andrea Berbois, Martín Ferrán, Ion Arre-
gi]: Tripak Haiek
- Interpretazioa / Interpretación
Dinamoa sormen gunea (Kulturaz Koop.): ZIGa-
ZAGa
101 Asociación Cultural de la Indumentaria: 101
[A2] publicación impresa
- Bitartekaritza / Mediación
Bapore Atelier [Irati Inoriza, Laura Peña]: Bapo-
re Atelier
- Bitartekaritza / Mediación
Maite Alonso Cuadrado: KEMAR
Jasone Miranda Bilbao: Ni tan rojo como el fuego
ni tan blanco como la nieve
[A3]
- Sorkuntza artistikoa / Creación artística
Gu [Akane Saraiva Rando, Alba Cuesta Santos,
Alba Rúa González, Amaia Ibarbia Churruca,
Ainhoa del Barco, Camilo Tonon, Elena Aguado,
Estéfana Román Matesanz, Ibon Landa, Irati
Petuya Ingunza, John Mark Hill III, Jone Erzilla
Etxegibel, Lucía Jayo, María Cascón Urizar, Mikel
Sarmiento Hernández, Miren Candina, Nagore
Chivite, Oihane Mitxeo, Víctor Ortuño, Zihara
Merino Jaio]: Ondoko
[A4]
ERAKUSKETA / EXPOSICIÓN - HAMAHIRU IRANTZU YALDEBEREren ERAKUSKETA / EX-
Hamahiru eremuak erakusketa kolektiboaren hiruga- POSICIÓN DE IRANTZU YALDEBERE
rren edizioa da, eta programaren harrera-egoitza den Inaugurazioa [Vermell passió]: 2022ko irailaren 2an
Tabakaleran egin da, Donostian. Artearen alorrean bi- Halfhousen.
tartekaritza-, erakusketa- eta dibulgazio-eremu berriak Inauguración [Vermell passió]: 2 de septiembre
martxan jartzea xede duen HARRIAK ekimena da de 2022 en Halfhouse.
erakusketaren «artxiboa» eta abiapuntua. Erakusketa
Donostiako Tabakalerako 2. nabean egin zen, 2022ko EREMUAK JARDUNALDIAK 2022 eta EREMUAK
urriaren 14tik abenduaren 14ra. #9 ALDIZKARIAREN AURKEZPENA / JORNA-
DAS EREMUAK 2022 y PRESENTACIÓN DE LA
Hamahiru es la tercera edición de la exposi- REVISTA EREMUAK #9
ción colectiva eremuak y ha tenido lugar en Urriaren 28an, ostirala, eta 29an, larunbata,
Tabakalera, San Sebastián, entidad de acogida Tabakalerako Z aretoan ospatutako jardunaldiak.
del programa. La iniciativa HARRIAK, dirigida a Esparru hartan eremuak #9 aldizkaria aurkeztu
activar nuevos espacios para la mediación, la zen. Jardunaldiak Hamahiru eremuak erakusketa
exposición y la divulgación artísticas, sirvió de kolektiboaren hirugarren edizioarekin harremanetan
«archivo» y punto de partida para la exposición. jartzeko eta elkarbizitzeko gune gisa asmatu ziren,
La exposición tuvo lugar en la nave 2 de Tabaka- eta, horrez gain, azken urtean eremuakek babestutako
lera de San Sebastián del 14 de octubre al 14 de proiektuetako batzuk ere aurkeztu ziren.
diciembre de 2022.
Jornadas celebradas el viernes 28 y sábado 29
Parte hartu zuten artistak/Artistas participantes: de octubre en la sala Z de Tabakalera. En ese
Miren Candina (Hondarribia, 1994), Clara Eli- marco se presentó la revista eremuak #9. Las
zondo (Donostia, 1995), Santiago F. Mosteyrín jornadas fueron ideadas como un espacio de
(Madrid, 1982), Esti Ibarra (Elorrio, 1995), Ibon relación y convivencia con Hamahiru, tercera
Landa Amutxategi (Vitoria-Gasteiz, 1994), Ainhoa edición de la exposición colectiva eremuak,
Lekerika Obieta (Lezama, 1998), Miel Oyarzabal además de servir de presentación de algunos de
(Durango, 1994), Mikel Ruiz Pejenaute (Zumá- los proyectos apoyados a través de eremuak en
rraga, 1990), Ander Pérez Puelles (Llodio, 1996), el último año.
Javier R. Pérez-Curiel (Oviedo, 1978), Anemo-
torazing (Ortuella, 1991), Ignacio Sáez (Bilbao, Aurkezpenak / Presentaciones: Basilika, Itziar
1971), Natalia Suárez Ortiz de Zárate (Vitoria- Bilbao Urrutia, Miren Candina, Nazario Díaz,
Gasteiz, 1994). Raúl Domínguez, Clara Elizondo, Santiago F.
Moysterín, Gabriele Muguruza, Gu –residencia
PRAKTIKA ARTISTIKORAKO LAGUNTZAK / Ondoko–, Halfhouse, Iñaki Imaz, Laida Lertxun-
AYUDAS A LA PRÁCTICA ARTÍSTICA [APA] di, Claudia Rebeca Lorenzo, Guillermo Orjales,
AUKERATUTAKO ARTISTAK / ARTISTAS SELEC- Mikel Ruiz Pejenaute, Irantzu Yaldebere.
CIONADAS/OS:
Luis Candaudap Guinea eta Claudia Rebeca Lo- DEIALDIA: NAZIOARTEKO EGONALDIA ART
renzo. OMIn 2023 / CONVOCATORIA: RESIDENCIA IN-
TERNACIONAL EN ART OMI 2023
Praktika Artistikorako Laguntzen 2023ko deialdia: Le- Deialdia irekita 2022ko urriaren 28tik abenduaren
henengo hiruhilabetea / Convocatoria APA 2023: 16ra arte / Convocatoria abierta del 28 de no-
Primer trimestre. viembre al 16 de diciembre de 2022.
67