Programa de Capacitación a Distancia’’
CURSO DE GUARANÍ MOD.I
TEMA 3
EL ACENTO NASAL (MUANDUHE TÎGUA
MBOJOJAHA)
Para la mejor aplicación de esta regla conviene recordar antes la
lista de vocales nasales y de consonantes nasales.
Vocales Nasales – Pu’ae tîgua:
â – ê – î – ô – û – ŷ.
Consonantes Nasales – Pundie tîgua:
Plenas (tîguaite):
ĝ– m – n – ñ;
Seminasales (tîjurugua):
INSTRUCTORA: Prof. Gudelia Martínez S. 2021
Programa de Capacitación a Distancia’’
CURSO DE GUARANÍ MOD.I
mb – nd – ng- nt
APLICACIONES DE ESTA REGLA
– MBA’ÉICHAPA OJEPURUVA’ERÂ KO
MBOJOJAHA
1) La vocal nasal que forma sílaba con una consonante oral,
lleva tilde nasal (~). Pe pu’ae tîgua
oñemoñe’êpehêva peteî pundie juruguándi, oguerahava’erâ
muanduhe tîgua
Techapyrâ:
pytâ – py/tâ okê – o/kê hu’û
– hu/’û
2) La vocal nasal que forma sílaba con una consonante
nasal, NO lleva tilde nasal (~), porque la consonante nasal
ya nasaliza toda la sílaba. Pe pu’ae tîgua oñemoñe’êpehêva
peteî pundie tîguándi, ndoguerahaiva’erâ muanduhe tîgua.
Pe pundie tîgua ijehegui omotîguáma ñe’êpehême.
Techapyrâ: mberu – mbe/ru anguja –
a/ngu/ja
INSTRUCTORA: Prof. Gudelia Martínez S. 2021
Programa de Capacitación a Distancia’’
CURSO DE GUARANÍ MOD.I
3) La tilde o acento nasal ( ~ ) suple o reemplaza al
acento gráfico u ortográfico (´) en las vocales tónicas
nasales. Muanduhe tîgua omyengovia muanduhe haípe, umi
pu’ae atâ tîguávape.
Techapyrâ:
mokôi pytûma ñasêva
Algunos ejemplos de palabras y afijos (particulas) nasales
Palabras Nasales Particulas Nasales
-Peteî -Mokôi -Rô (ohórô)
-Porâ -Okê -Râ (tembiaporâ)
-Morotî -Hû -Mo’â (ojapomo’â)
-Ĝuahê -Ĝuarâ -Va’erâ (ouva’erâ)
INSTRUCTORA: Prof. Gudelia Martínez S. 2021
Programa de Capacitación a Distancia’’
CURSO DE GUARANÍ MOD.I
-Haĝua -Mitâ -Arâ (he’i’arâ)
-Ñe’ê -Me’ê -Ỹ (guata’ỹ)
-Ma’ê -Ko’ê
-Peê -Oî
-Akâ -Sê
Ñe’e ombohekóva ipu tĩgua rupi- Armonizacion Nasal:
Guaraníme oĩ tai oñemboheko tĩguáva La armonización nasal no admite Oĩ
ramo yjykére pu tĩgui osêva, formas del lenguaje que provoquen
noñemoambuéi mba’e he’iséva. Sensación desagradable al oido
Péicha ikatu oñembohasa Así ocurre
INSTRUCTORA: Prof. Gudelia Martínez S. 2021
Programa de Capacitación a Distancia’’
CURSO DE GUARANÍ MOD.I
Pundie jurugua Pundie Tĩgua kangy Pundie tĩgua mbarete
(Consonantes orales) (Consonantes nasales (Consonantes nasales
débiles) y fuertes)
P M
MB
T ND N
J Ñ
K NG
INSTRUCTORA: Prof. Gudelia Martínez S. 2021
Programa de Capacitación a Distancia’’
CURSO DE GUARANÍ MOD.I
Techapyrã Ejemplos
Aguapy : ko ñe’ême En estas palabras se utiliza
ojeipuru las partículas´ ’’pa’’ porque
‘’ pa’’ opavave tai todas las son orales.
osêmbaitégui juru rupi
P’’ se convierte en ‘’mb’’ por
Osêmba ‘’P’’ ohasa ´´ mb´´ la cercanía de la vocal
nasal ‘’ê’’ y por la
‘’P’’. Kóva oiko oĩgui armonización nasal.
ijypypete pu’ae tĩgua ‘’ê’’ ha
ipu ijykére ‘’p´´ ja’e ramo
osêpa’’
Pundie k oñemyengovia ‘’ng’’ reheve.
Las consonante ‘’ k’’ sustituye por
La ‘’ Ng’
KUE se sustituye por ‘’NGUE’’
Okêngue en vez de Okêkue.
INSTRUCTORA: Prof. Gudelia Martínez S. 2021
Programa de Capacitación a Distancia’’
CURSO DE GUARANÍ MOD.I
Peteĩngue en vez de Peteĩkue.
Irungue en vez de Irũkue.
KUÉRA SE SUSTITUYE POR ’’ NGUÉRA’’
Mitãnguéra en vez de mitãkuéra.
Kuñanguéra en vez de kuñakuéra
Okênguéra en vez de okêkuéra.
NIKO SE SUSTITUYE POR NINGO.
Imemby ningo en vez de imemby niko.
Iñakã ningo en vez de Iñakã niko.
´Ñamba’apo’i ningo en vez de ñamba’apo’i niko.
JA queda en Ña
Ñamba’apo en vez Jamba’apo.
INSTRUCTORA: Prof. Gudelia Martínez S. 2021
Programa de Capacitación a Distancia’’
CURSO DE GUARANÍ MOD.I
Ñahetũ en vez de Jahetũ.
Pundiekõi ‘’mb’’ oĩ ramo taipu El digrama mb’’ pierde la b’’ delante
tĩgua . de fonemas nasales.
MBO queda en mo
Mokañy en vez mbokañy.
Moñani en vez mboñani
Mosê en vez de mbosê
JESAREKOPYRÃ
Omyengovia ‘’ngue’’ ha nguéra `rehe Se sustituye por ngue o
nguéra’’
Upe ñe’ê oparõ pu’ae tĩguáme térã si la palabras termina en vocal
ñe’êpehême ‘’ña’’me. Sílaba ‘’ña’’
• Pundiekõi nd’’ oĩ ramo taipu El digrama nde pierde la ‘’d’’
INSTRUCTORA: Prof. Gudelia Martínez S. 2021
Programa de Capacitación a Distancia’’
CURSO DE GUARANÍ MOD.I
Tĩgua rovake ojeíva’erã tai ‘’d’’ delante de fonemas nasales.
• NDE queda en NE
NE memby en vez de nde memby
NE reindy en vez de nde reindy
ÑANDE queda en Ñane
Ñane akã en vez de Ñande akã
Ñane retã en vez de Ñande retã
Ñane ména en vez de Ñande ména
PENDE queda en PENDE
PENE rembireko en vez de Pende rembireko.
PENE mbarakaja en vez de Pende mbarakaja.
PENE rembiapo en vez de Pende rembiapo.
COMPLETAR o PRACTIQUES ESTOS
EJERCICIOS ANTES DE INGRESAR AL
CUESTIONARIO
(1)
INSTRUCTORA: Prof. Gudelia Martínez S. 2021
Programa de Capacitación a Distancia’’
CURSO DE GUARANÍ MOD.I
Amoĩmba’’ nde’’ Completo con ‘’nde ‘’
térã’’ ne’’ reheve o ‘’ne’’
= vosa
= akã
= ména
= rembireko
= uke’i = sapatu
= rapicha = reindy
(2)
Amoĩmba ñande térã ´ñane Completo con ñande o ñane
reheve. ………..réra
………..rokê
…………memby
………..po
………….rajy
……….kuã
………….mainumby
(3)
INSTRUCTORA: Prof. Gudelia Martínez S. 2021
Programa de Capacitación a Distancia’’
CURSO DE GUARANÍ MOD.I
Amoĩmba pende Completo con pene
téra pene reheve o pende
=…………… menerã =………….rovaja
=……………sy =…………….jarýi
=…………..mbarakaja =………….jagua
=…………..akãrague =………mesa
(4)
INSTRUCTORA: Prof. Gudelia Martínez S. 2021
Programa de Capacitación a Distancia’’
CURSO DE GUARANÍ MOD.I
Amyenyhê ‘’Ja’’ térã Completo con ‘’ja’’ o
‘’Ña’’ reheve ‘’ña’’
………..guata ……………..sê
………….purahéi ……………mba’apo
………...hayhu …………..´ñe’ê
…………mombo ………….karu
………….jupi.
…………henói
(5)
Amoĩmba kue térã Completo con kue o
ngue reheve ngue
Ao………… Sapatu…………..
Akã………… Memby…………….
Vai…………….. Porã…………….
INSTRUCTORA: Prof. Gudelia Martínez S. 2021
Programa de Capacitación a Distancia’’
CURSO DE GUARANÍ MOD.I
(6)
Amoĩ pe térã me Completo con pe o
me
Óga………….. okê…………….
apyka………… Mitã…………….
Korapy………..
Kuñataĩ………
(7)
INSTRUCTORA: Prof. Gudelia Martínez S. 2021
Programa de Capacitación a Distancia’’
CURSO DE GUARANÍ MOD.I
Amoĩ peve térã meve Completo con peve
o meve
Tovatĩ……………
mbo’ehao …………
Ñu …………
óga………….
Iporã ……….
Karapegua……..
Tuicha…………..
INSTRUCTORA: Prof. Gudelia Martínez S. 2021