Está en la página 1de 71

EXPOSICIN DE LUIS SEOANE

-A ARTE E OS LIBROSBiblioteca Escolar e Departamento de CC.SS.


IES PEDRAS RUBIAS. Maio-Xuo 2012

(Testas, paisaxes e polbos. Polptico de 25 tmperas sobre papel, 1974. Fundacin Luis Seoane, A Corua) 1

PAULA FERNNDEZ BAUELOS

BIOGRAFA. (Bos Aires 1910- A Corua 1979)


-Nado en Bos Aires en 1910, de pais galegos emigrados. -Volven a Galicia en 1916, realiza en A Corua os seus primeiros estudos. -En 1920 trasldase a Santiago, onde estuda bacharelato e se licencia en Dereito e Ciencias Sociais en 1932. -Entre 1927-1933 milita en partidos de esquerda republicana autonomista. Ilustra libros e revistas. Realiza as sas primeiras exposicins. -En 1934 trasldase a A Corua, onde exerce como abogado laboralista. Ingresa no Partido Galeguista. Son anos de compromiso e de tertulias cos intelectuais da poca. -En 1936 participa na campaa do Estatuto de Autonoma. Ao estalar a guerra, o 18 de xullo de 1936, agchase e en setembro fuxe a Bos Aires. -En 1937 a sa compaeira Maruja decide marchar con el e casan no barco ao chegar ela ao porto de Bos Aires. Publica o seu primeiro libro Trece estampas de la traicin. -En 1940 funda as coleccins Horreo, Dorna e Buen Aireen EMEC Editores. -En 1943 funda a revista Correo Literario e a Editorial Nova. -En 1945 o seu libro Homenaje a la Torre de Hrcules galardonado en Nova York, como un dos mellores libros ilustrados. -En 1948 funda a Editorial Botella al Mar. Expn en Bos Aires e Caracas. -En 1949 viaxa a Europa. Expn en Londres. Coece a Henry Moore, Herbert Read, Lucien Freud, Picasso, scar Domnguez. -En 1952-62 Exposicins en Nova York. Funda a revista Galicia Emigrante e a Editorial Citania. Medalla da Exposicin Universal de
3

Bruselas e do Senado da Nacin Argentina (1958), Premio Palanza (1962). -Entre 1963 e 1979 realiza exposicins en Espaa, Alemaa, Suiza, Brasil Cofundador de Sargadelos, Cermicas do Castro e o Museo Maside en Sada, A Corua. -Morre en 1979 en A Corua. -Dende 1996 creouse a Fundacin Lus Seoane, con sede en A Corua, grazas ao empeo e aos desvelos da sa viuva Maruja Seoane, que morre no ano 2003.

RETRATO DUN AUTORRETRATO


O traballo creacin e trato de traballar o mis seguido que podo L. Seoane, 1953

Seoane trazou algn debuxo coa sa propia persoa como tema, destacando un fsico tan rotundo como a sa personalidade, que se expresou en mltiples materias, tcnicas e facetas: foi pintor, debuxante, gravador, muralista, cartelista, ceramista, ilustrador de libros, editor, escritor de narracins, teatro, ensaio e poesa, comunicador na radio, articulista en prensa e revistas Viviu entre 1910 e 1979, entre Bos Aires e Santiago e A Corua; al do mar naceu de pais emigrantes, volveu a Galicia para estudar a carreira de Dereito, fxose avogado laboralista e cando comezaba a traballar como tal estalou a guerra civil en xullo de 1936, que o devolveu de novo a Bos Aires, esta vez como intelectual exiliado. As transcorreu a sa vida entre as das marxes do Ocano Atlntico, sempre coa nostalxia de Galicia e tentando volver a un pas libre da ditadura, pero facendo unha laboura importantsima en Bos Aires comprometida coa cultura galega como tema de fondo en toda a sa obra, tanto artstica como literaria. Foi unha poca na que a ditadura do Xeneral Franco non permita a liberdade de expresin, de pensamento poltico, de uso da lingua e, polo tanto, a cultura galega viuse afastada e en declive; e foron os escritores e artistas exiliados como Castelao, Celso Emilio Ferreiro, Seoane, e moitos outros galegos e espaois, quen tiveron a iniciativa de soster, dende fra pero en contacto cos que quedaran dentro do pas (Ramn Pieiro, Francisco Fernndez del Riego, Valentn Paz Andrade, Garca Sabell, Fermn Penzol, etc.), a cultura coa sa obra, iniciativas en defensa da liberdade poltica, creacin de editoriais, revistas e xornis onde expresar o seu pensamento crtico, difundir unha cultura para todos e defender a recuperacin dos diferentes oficios artsticos e artesanais, as como a modernizacin de Galicia en todos os sectores: econmico, social, cultural.... Tian como idea clara a defensa do local pero vencellado ao universal, isto quere dicir que a expresin da nosa cultura e da nosa arte, coas sas particularidades, haba ser compatible
5

coa modernizacin a travs da conexin co que estaba a pasar no resto do mundo, coas vangardas artsticas, o que se di ir cos tempos. Seoane empeouse en acadar todas as esferas do saber e en defender a funcin social da arte que levara integracin das artes, as traslada a Galicia esta preocupacin e crea o Laboratorio de Formas en Sada, A Corua, en 1963, xunto a Isaac Daz Pardo, coa intencin de

recuperar e relacionar diversas manifestacins artsticas e achegalas ao pobo; rexeitando unha idea elitista da arte s para uns poucos: os grupos sociais elevados, como fora no pasado. Sobre a idea de Seoane dunha Galicia mtica e celta, mxica, mistrica, intacta, escribiu Basilio Losada para expresar que, esta idealizacin tan propia do esprito romntico na
busca da consciencia colectiva, o artista utilizouna para devolver aos galegos os seus mitos, para construr riba deles un pobo libre no concerto dos pobos con cultura de seu. Galicia mtica e Galicia real complemntanse nun programa literario e artstico consciente para mostrar un pasado do que sentirse orgullosos, e deixar atrs ese vitimismo histrico nacionalista de pobo aldraxado. O Seoane rigoroso e disciplinado permitiuse o luxo de revivir a potica da historia mtica con esta finalidade.

O seu compromiso estaba presente tanto na sa forma de vivir e pensar como na sa obra artstica e literaria. considerado un dos mis importantes artistas arxentinos do sculo XX e un dos mis modernos artistas galegos, cunha gran influencia nas xeracins posteriores ata a actualidade, un dos espritos mis libres, xenerosos e fecundos de Galicia.
Para unos pocos un pintor importante. En un ranking entre crticos de arte, uno de los tres primeros grabadores argentinos. Espaol, argentino, para m no soy nada, nadie, un hombre que trata de expresarse y que, a su juicio, no lo consigue. Ni espaol, ni argentino, no se trata de partidas de nacimiento ni de leyes, sino originario de un pas ms reducido, la pequea cuidad, La Corua, Santiago, la aldea, Arca, donde se enterraron mi infancia y mi juventud, y esta gran ciudad de mi soledad. Casi siempre rodeado de aldeanos gallegos. L.Seoane. Confesin, 1965

LUIS SEOANE
Hace ya mucho tiempo que vi cmo soaban, que vi cmo crecan, contigo, los colores. Levantaban sus cardos cenicientos en la mano tendida de los campos. Eran gaviotas altas, blancas constelaciones, o eran queso auroral de los primeros reyes pastores de rebaos 7

y prncipes fundadores del color de la magia. Iban en barco soando pampas de oro, piadosas enramadas, sobre el mar emigrante de los desterrados y los pobres, y queran vivir sin ser dolor ni muerte. Eran sagradas, negras vacas australes, criaturas del abismo, o una pared que pareca el vestido de bodas de las aguas del Plata, con sus tardes de harina almacenada y y de jazmines del pas. Eran el resplandor de un campo marinero, azul que nace al alba en primavera, ese color de fuego enamorado, entre las llamas brisa, flor, nieve. Sin que t los buscaras te invadieron, esplndidos guerreros, de hermosura. Sin que t los buscaras, pues vinieron al mundo hijos del mismo destino de tu sangre. Unas veces son sienas y son verdes coronados de robles, canciones y leyendas, y glorias que hoy usurpan siniestros mercaderes, all, donde los llaman nuestros antecesores. Otras veces, celestes, argentinos, como espadas de seda, o amarillos del ltimo tranva de la noche del Hemisferio Sur, mientras gara: porque sobre la antigua memoria de tu estirpe se alza un nuevo color, una extraa esperanza en el verde sombro del Neuqun, aunque haya una lechuza que grita en el potrero: Yo no s! Yo no s! Hace ya mucho tiempo, que vi cmo pensaban y amaban los colores unos ojos como t los tenas anglicos y hondos. Un iris tan de nio, que en su centro el asombro tiene la certidumbre de los mitos. Ahora cantan juntos la paz en tu taller, miran en la maanas la luz que t les des, y tienen la alegra que tiene tu trabajo: la que va de tu pecho al pincel por tu mano, la que veo en el aire de tu casa, cada da ms pura, ms amiga, ms clara.

LORENZO VARELA
8

RETRATOS
Maruja (Mara Elvira Fernndez Lpez), a sa dona, foi a sa compaeira incondicional, a quen retratou en moitas ocasins usando diferentes tcnicas (leo, acuarela, debuxo, gravado), representada como retrato propio en moitas ocasins, pero a mido presente como Mater Gallaeciae, como ideal humano de muller: sempre forte, activa, real. Na realidade Maruja foi a sa compaeira, secretaria, relacins pblicas, colaboradora ntima e esencial, axudbao a preparar os tiles de traballo, os pinceis, as teas, elaborou tapices que el deseou, etc. Sera moi interesante estudar o papel que as mulleres tiveron en todas as pocas como axuda, apoio e incentivo da obra artstica de moitos dos autores, renunciando elas, moitas veces, propia vida laboral ou artstica. Cando Seoane morre en 1979 ela ser a que reuna gran parte da sa obra, a sa biblioteca (a Biblioteca de Arte de Luis Seoane est depositada na sede da Real Academia Galega) e a documentacin da sa laboura artstica e intelectual, que legar Fundacin Luis Seoane na cidade de A Corua, creada en 1996, coa intencin de difundir a obra, de estudala, de seguir promovendo a cultura dende o compromiso que require cada poca e, como xa fixera o artista en vida, axudar a xvenes creadores. Son numerosos os retratos que Seoane fixo dos amigos mis cercanos, de escritores, artistas e personalidades da sa poca e do pasado, significativos pola sa obra ou pola sa postura tica de compromiso ante a situacin sociopoltica, onde destaca o carcter particular de cada un: Kafka, Miguel Hernndez, Antonio Machado, Federico Garca Lorca, Len Felipe, Julio Cortzar, Rembrandt, Matisse, Picasso O xnero do retrato nas sas mans evidencia a poca tan fructfera que viviu: tanto nos debuxos dos compaeiros de accin poltica, artstica e literaria que bulan na etapa de estudantes no Santiago dos anos 20; como despois no exilio en Bos Aires, onde vai coincidir cos exiliados espaois que escaparon da represin de Franco, aos que se engadirn europeos que nos anos 40 fuxen do nacismo e fascismo que provocaron a 2 Guerra Mundial, formando un ambiente
9

artstico e intelectual de tertulias (faladoiros) e de compromiso coa situacin poltica, que converte esta cidade en referente e lugar central.

10

DEBUXOS
A base fundamental da sa plstica foi o debuxo, xa que a maiora das obras primeiro foron esbozadas no papel, demostrando unha grande mestra no trazo de lias sinxelas, libres, abertas, briosas que resaltan sempre o esencial. Dos seus inicios cocense debuxos ilustrativos, satricos, polticos, crticos, caricaturas; abundantes debuxos da sa mocidade (case non hai pinturas), que teen o seu momento fundamental entre 1932 e 1945. Debuxos que son tamn lricos, ldicos, imaxinarios, fantsticos, nostlxicos Nos anos 50 domina totalmente a linguaxe do seu debuxo. Que saibamos, comeza a pintar en 1945 e na sa evolucin pictrica vai ir depurando e reunindo as solucins s que chegou na obra sobre papel. O debuxo foi campo de experiencias e de obras fundamentais: Autorretratos, Retratos, Retratos furtivos, Figurando recordos, Figuracins E foi tamn exacto complemento ilustrativo de libros propios e alleos, que Seoane conciba con total respecto polo texto, para enriquecelo, interpretalo, visualizalo, como se tiver unha necesidade de equiparar o trazo das lias e o trazo das letras; como eses miniadores medievais que ilustraban os pergameos para facilitar e complementar a sa interpretacin. A sa obra titulada Homenaje a la Torre de Hrcules (1944), con limiar de Rafael Dieste, que incle 49 debuxos de lia clara, de corte clasicista e picassiano, foi seleccionado entre os mellores libros da dcada 1935-1945 polo American Institute of Graphic Arts de Nova York e a Pierpont Morgan Library. unha testemua nostlxica da distancia, con esas figuras femininas que agardan beira do mar. Son alegoras inscritas nunha pausada concepcin do tempo, con xestos rituais e motivos simblicos (barcas, redes, espigas, rochas, buguinas) Pero nos seus traballos tamn aparecer a influencia do expresionismo, mis relacionado cos debuxos con carga crtica ou satrica, mis agresivos e rotundos no seu trazo. Non hai mis que apreciar as lias que conforman os tacos de madeira
11

das sas xilografas ou gravados en madeira, cunha linguaxe mis dura ca dos debuxos, anda que sen perder o seu lirismo.

12

FIGURAS
O tema dominante na obra de Seoane a figura humana: a muller xunto ao mar, terra, traballando ou sedente; o home tamn; todos cun valor simblico alusivo a Galicia e sa historia. Na sa obra transcende unha ansia de futuro, de cambio, s posible dende o compromiso do exiliado que tira dos cabos do progreso, da liberdade e da socializacin da cultura, expresadas a travs duns prototipos sobre todo da muller galega- dos que emana a expectacin da espera, esa quietude que imprime s figuras populares un carcter hiertico, monumental e primitivo. Hai un realismo expresado cun estilo que evoluciona e cambia, dende esas figuras de pincelada pastosa e cores terrosas, ata as imaxes compostas de planos de cor uniformes, intensos, luminosos, que xogan a crear volume descadrando as lias sobre eles, sen chegar nunca abstraccin plena, que Seoane rexeitaba; mis a sa temtica e o significado das sas figuras non varian; permanecen no seu imaxinario os tipos masculinos e femininos que fan alusin clara a esa Galicia aorada, a esa mtica Mater Gallaeciae (Nai Galega) que leva o autor exiliado no mis profundo do seu ser, conectado coa idea do compromiso cunha cultura e cunha realidade galegas que quere lembrar, recuperar, fixar para outorgarlle o seu valor especfico, cunha linguaxe moderna. Asoman nestas obras personaxes populares, firmes, rotundos, sedentes, en espera, pensativos, que miran de fronte ao espectador, que parecen interrogarnos coa sa quietude, que semellan case sagrados ou hierticos na sa dignidade, que acaban parecndonos tan reais como idealizados na sa serena e contida compostura. As sas mans adoptan actitudes cotidianas, estean activas ou inactivas, combidndonos a compartir o seu mundo sinxelo, tralo que adiviamos unha sutil denuncia, un compromiso tico e social. o prototipo da muller galega do medio rural, vencellada terra e ao mar, o que salienta na sa obra como tema central, pois lle d un protagonismo simblico encarnando a esencia do que para o autor significan a terra e a realidade galegas: esa Galicia cos homes para fra, emigrantes ou exiliados, onde a muller a que permanece unida ao traballo e ao sostn da familia, sempre forte.
13

A muller galega coma as varonas das antigas mitoloxas, capaz de loita, de unha loita moito mis heroica e mas diaria que as desas outras cuio prestixio trasmitiu a lenda. L. Seoane, 1955

14

EMIGRACIN
En calquera das sas facetas, plstica ou literaria, e coas mis variadas tcnicas, o tema da emigracin est presente na sa obra, como un latexo que quere denunciar esta circunstancia social que levou ao atraso econmico de Galicia, dende o momento en que a forza de traballo a que marcha na busca de oportunidades que aqu non existan. A Seoane intersalle a historia galega que vai facendo o pobo colectivamente, da a da, e o expresar tamn en textos, poemas, programas de radio e publicacins como a revista Galicia Emigrante. Destaca dun xeito especial ese cadro pintado ao leo titulado Emigrante (1967) onde a protagonista unha muller analfabeta que marcha a visitar aos fillos emigrados en Suza, e para que non acabe perdndose leva ese cartel pendurado do colo no que pon en francs: Elle sappelle Manuela Rodrguez, elle est analphabte. AIDEZ-LA. Genve 1963, pero perdida e enaxenada devolta ao seu lugar de orixe; episodio que Seoane leu nos peridicos da poca e que lle inspirou esta obra, e foi quen de transformar en imaxe de denuncia da dureza, do desarraigo, da miseria e da falta de liberdade destas vtimas da historia. Poucos describiron como el o mundo dos emigrantes, verdadeiros heroes annimos, silenciados e oprimidos por dramas, fracasos, nostalxias e dores.

TRABALLO
Estamos ante unha temtica, o traballo, que fora elevada a tema de cadro no Realismo do sculo XIX. Hai realismo, si, nas obras de Seoane, pero non deixa de estar velado pola idealizacin da visin dun mundo rural que talvez pretenda redimir con xustiza na sa obra, ensalzando o esforzo, o apego terra, sendo as sas figuras obxecto e suxeito vez do representado; en definitiva, facendo del un tema clsico. Son mulleres, sobre todo, as que traballan a terra e fan tarefas relacionadas co mundo rural. Sabemos que a realidade galega a que est a pintar, onde a terra foi
15

abandonada pola man de obra masculina por mor da emigracin. Namentres, soen ser homes -nos poucos cadros que pintou con esta temtica na cidade- os que aparecen relacionados co mundo laboral urbano.

16

COMPROMISO
A arte sempre expresa a mis profunda realidade colectiva L. Seoane

Lus Seoane defenda unha arte de sentimentos, con memoria e con pasado; o que non a en contra da funcin social que cra que deba ter calquera manifestacin artstica. O seu compromiso foi social, poltico, cultural e, sobre todo, con Galicia en todos e cada un destes aspectos. Fai Seoane unha arte sometida liberdade, como escribira Lorenzo Varela en 1966. Co seu ideario poltico defenda un republicanismo e un nacionalismo de esquerdas. Militou no Partido Galeguista e foi compaeiro de viaxe do Partido Comunista. Foi o seu un compromiso coa cultura galega contra o franquismo e a ignorancia, co pobo e cunha cultura para todos. Coherencia esttica, ideolxica e vital o caracterizaban. As grandes preocupacins que estn na base da sa accin artstica son a inxustiza social, a hipocresa, a guerra, o exilio, a emigracin, sempre na busca da liberdade e da liberacin destas ataduras, partindo do local para chegar a conformar unha linguaxe universal, aberta, en constante renovacin. Tia a vontade de devolverlle plstica e ao pensamento galegos a dignidade perdida polos anos de illamento e atraso provocados pola ditadura de Franco: unha creatividade apaixonadamente comprometida co seu tempo na recuperacin da dignidade e da identidade galega. O compromiso poltico nas obras aparece no tratamento de feitos concretos como O cado. Homenaxe a Grimau (1963), condenado a morte no franquismo polas sas ideas comunistas; O proceso de Burgos (1971), no que denuncia outra vez as condenas da ditadura e a persecucin das ideas; e no tratamento de temticas que xiran ao redor de soos premonitorios, linguas viperinas, verdugos sinistros, ou a traicin da toma do poder e da represin por parte dos militares. Hai compromiso social en cada figura ou obxecto que pinta, e en todas e cada unha das sas intervencins literarias e culturais.
17

18

A NOSTALXIA.
Una doble nostalgia, una doble
esperanza, una doble condicin humana signan su destino. La Galicia celta y la Argentina criolla le llaman por turno o a un mismo tiempo-; y este sentir en el alma el tirn de los dos pueblos ocano por medio- lo hace, de algn modo, ms habitante del planeta, lo acerca ms, en fin, alo universal Lorenzo Varela, Seoane o el arte sometido a la libertad, 1966

O propio Luis Seoane escribiu unha vez que o tema da nostalxia debera ser estudado en profundidade na obra de moitos autores significativos. No seu caso podemos dicir que est na esencia do seu facer, que trascende das sas imaxes, como dos seus escritos literarios. A sa obra sera outra sen a condicin de fillo de emigrantes primeiro e de exiliado poltico despois; cunha traxectoria vital entre as das marxes do ocano Atlntico, sentindo tanta saudade de Galicia como de Arxentina cando estaba ausente. Esta condicin de viaxeiro levouno a apreciar o presente, que non obstante quixo adicar ao estudo do pasado para transmitilo coa idea de non perder o que fora a historia e a cultura de Galicia, que el va cun potencial que haba que recuperar e transmitir ao pobo para construr o presente As sas figuras son prototipos da espera, que implica nostalxia polo perdido: un lugar, unha lingua, a liberdade, a idea de nacin que reivindican. A sa obra estivo na sa totalidade ao servizo desta idea. Son elocuentes as palabras que lle adica o seu amigo Lorenzo Varela no seu libro de poesa Lonxe (1954), ilustrado cos gravados de Seoane: A
Maruxa e Luis Seoane, fiestras: si se olla pra fora, o mundo, si pra dentro Galiza.

19

20

CIDADES
SANTIAGO, A CORUA, BOS AIRES, foron as cidades mis significativas na vida e obra de Luis Seoane. A CORUA: En 1916, cando tia 6 anos, regresa da emigracin dende Bos Aires coa sa familia, e viven a carn da Torre de Hrcules en A Corua. A visin dos fachos de luz do faro quedar prendida nel, xunto a ese mar do Orzn, que despois pintar simblicamente como un tema recurrente e esencial, e adicar ao faro a sa mis celebrada obra de debuxos: Homenaje a la Torre de Hrcules: 49 dibujos (Bos Aires, 1944). A Corua ser a cidade onde comezar o seu traballo como avogado laboralista en 1934, que quedar truncado polo estalido da guerra civil en 1936 ao ter que agocharse e exiliarse por estar ameazado de morte. Nesta cidade vivir mis tarde, cando pode volver a Galicia a finais dos anos 60 e 70, a esa costa rtabra que tanto lembraba e onde o sorprender a morte repentina e inoportuna en 1979, con tantos proxectos anda por facer. SANTIAGO DE COMPOSTELA foi a cidade onde estudou bacharelato e Dereito e onde recibiu a sa formacin humana, acadmica, artstica e poltica entre 1920 e 1934. poca na que coinciden personalidades que sern figuras clave na cultura galega e nas posicins polticas contra a ditadura de Primo de Rivera, na reclamacin dun Estatuto de Galicia na poca da Repblica, onde participan activamente ata 1936 na lia do republicanismo de esquerdas e do galeguismo (o nico carnet poltico que ter en vida ser o do Partido Galeguista). Comeza xa de mozo a sa idea de dignificar a historia e as tradicins galegas como referentes identitarios bsicos, universais e abertos, en constante renovacin e convivencia co seu tempo. Destaca o deseo que fixo para o cartel do plebiscito do Estatuto de Galicia: o polbo smbolo do caciquismo-centralismo que mantn paralizado o desenvolvemento de Galicia. Figuras que influron a Seoane en especial foron o pintor Carlos Maside, amigo e mestre que lle transmite o compromiso con Galicia, o coecemento e valoracin do
21

mundo campesio a das tradicins, as formas herdadas da arte romnica, a Idade Media como foco de inspiracin para a sa obra plstica e literaria, e como espazo simblico de recuperacin da identidade galega, pero tamn a modernidade; lvaro Cunqueiro, xoven estudante e poeta a quen se ofrece para ilustrar, desear e editar a publicacin dos seus primeiros libros de poesa: Mar ao norde, Poemas de si e non, Cantiga nova que se chama Riveira; nxel Casal (axustizado e morto na represin da guerra) e a sa mtica Imprenta Ns (saqueada en 1936), espazo fundamental na formacin de Luis Seoane, porque supn o seu primeiro contacto coa profesin tipogrfica e onde realiza os seus primeiros ensaios coas artes grficas; ademais de ser lugar de reunin do faladoiro das sas inquedas e comprometidas cabezas. Artistas como Manuel Colmeiro, Xos Eiroa, etc, traban con el amizade e comparten aspiracins artsiticas vangardistas e polticas nos anos 30, que sern relevantes no futuro. Seoane participa na creacin da FUE (Federacin Universitaria Escolar) en 1929, que reforza a sa loita estudantil contra a ditadura primorriverista, xunto coa publicacin da revista Universitarios e dende o Comit de Colaboracin Intelectual, que organiza actividades como as conferencias de Federico Garca Lorca e Ramn Gmez de la Serna en Compostela. Xa no exilio Seaone participar con debuxos, gravados e deseos en diversas homenaxes ao poeta andaluz vilmente asasinado en 1937. En BOS AIRES desembarca o 28 de setembro de 1936, volve ao seu lugar de nacemento. En 1937 reunirase con el a que ser a sa dona, Maruja, que o acompaar sempre, e al desenvolver unha intensa actividade a favor da Repblica, denunciando os crimes dos golpistas, entre cuxas vtimas se atopan moitos amigos e coecidos. Dende o primeiro momento conecta cos intelectuais e artistas que van crear nesta cidade un caldo de cultivo magnfico para todo tipo de publicacins e obras comprometidas coa causa da liberdade. Destaca en 1937 a publicacin excepcional do lbum de debuxos titulado Trece estampas da traicin, para mostrar ao mundo a brutal represin na Galicia controlada polas tropas franquistas sublevadas.

22

Os seus amigos e colaboradores galegos mis cercanos na creacin de editoriais e revistas sern Arturo Cuadrado e Lorenzo Varela, que xunto ao apoio incondicional de Rafael Dieste, de Isaac Daz Pardo mis tarde e de tantos outros, contribuirn a desenvolver unha chea de proxectos de alto interese cultural para Galicia e Latinoamrica. Esta cidade acolle nos anos 40 e 50 a galegos transterrados e xentes de todas partes que fuxen do fascismo e da fame, convertndose no centro cultural mis importante de Amrica Latina e do mundo: aberto, creativo, intelectual, cosmopolita, onde Seoane realiza a sa apaixonada actividade. O encontro entre Seoane e o poeta andaluz Rafael Alberti en 1941 ser fructfero na publicacin conxunta poesa, ilustracins, deseo e edicin - do lbum Muieira, en 1962 do lbum Sobre los ngeles, a obra maior de Alberti, quen en 1951 lle adica a Seoane o poema inscrito no libro A la pintura, que un retrato maxistral da persoa e da plstica da primeira poca do artista galego. A un lado e outro do Atlntico traballar un Seoane comprometido coa liberdade, coa idea dunha Galicia modernizada e rescatada, atravesado por ese empeo e esa nostalxia que condicionou a sa laboura. Lcido, social, aberto, moderno, mltiple na sa actividade, a vida nestas cidades trascende na sa obra. Curiosamente as poucas paisaxes urbanas que pinta sern de Bos Aires, da gran urbe, deste gran centro de acollida de xentes diversas, que constre como unha trama bulinte, abigarrada, chea de vida e de movemento.

23

24

25

BODEGNS
A secreta individualidad das cousas, a que se desprende naturalmente delas sen a busca previa do artista, a beleza escondida que se deduce dos obxectos habituais e desdeados fra da sa practicidade, que rodean o home: as froitas, as cazolas, as verduras, as tixolas, as lmpadas, as cermicas todos eses elementos simples que carecen de significado esttico para a mairora, que os ven distrados da sa posible beleza, veen servindo de motivo para que o artista atope a sa distincin estilstica e a sa capacidade de utilizacin dos recursos plsticos. (De Luis Seoane, textos sobre arte.) O bodegn ou natureza morta un xnero pictrico onde se representa unha composicin a base de seres inanimados (animais mortos, vexetais e cousas). Constite un campo moi atractivo para experimentar a composicin, a iluminacin, o tratamento dos obxectos e o fondo ou contexto que os rodea. As mis das veces semella todo casual, como se o cotidin sorprendera ao autor e lle servira para inspirarse, cando o certo que lle serve para exercitarse e facer mltiples ensaios. En 1954 Seoane escriballe ao amigo e pintor Carlos Maside nunha carta:Pinto o que amo, temas nacidos da nostalxia e ao
seu carn, coma unha fonte de experiencias que a min me son tiles, os bodegns.

As palabras do propio artista son moi claras, a elas s podemos engadir que a sa arte se debate entre a tradicin e as novas tendencias na busca da propia expresin. A partir de 1951 a importancia do seu labor como deseador e muralista vai influr nos seus leos, con mis lirismo e rotundidade, ao tempo que a imaxe comeza a descompoerse. En 1965 o esencialismo consoldase a travs da simplificacin das formas e a claridade do cromatismo. Nos bodegns mostra unha clara idea construtivista, valndose do mis prximo, do que ten a man, do cotin, para experimentar, pero sempre dun xeito que espanta a frialdade. Observa, ensaia cambios na forma de representar a realidade, reservando sempre un maior realismo figurativo nos obxectos que lle serven de modelo para o seu estudo, mentres que os soportes e os fondos evolucionan por espazos que van das notacins mis realistas dos primeiros anos 50, ata a sa esquematizacin, xeometrizacin, tratamento simultneo dos puntos de vista, deconstrucin, case abstraccin en ocasins;
26

con influencias que parten dende Czanne ata a mellor tradicin cubista (Picasso, Lger, Juan Gris) e construtivista (Torres Garca). Apaixona comprobar como descompn a materia prxima, para compoer as formas e os soos dunhas naturezas vivas.

27

PAISAXE
Ata cando non a representa est a impregnandoo todo. E. Blanco Amor

Seoane expande ou concentra a sa cor ou traza a sa lia sobre a paisaxe afastada ou cercana, lembrada ou recuperada. Pinta en Bos Aires esas poucas paisaxes urbanas e unha serie de paisaxes arxentinas, pero a idea da sa arte xira en torno lembranza e ao compromiso con Galicia, que simboliza en calquera das representacins s que recorre para reconstrula, achegala, vivila e ofrecela ao espectador. O propio pintor expresaba en 1978: pronto vin que o meu tomaba corpo cando
prestaba atencin a idealizar as mias lembranzas mis que a traballar ante unha paisaxe ou unha modelo. Descarga nas sas paisaxes o

seu sentir emocionado e fondo e nolo brinda. Por iso cando pinta o verde ou o mar de Galicia non necesita de notas previas, porque memoria. O seu estilo evoluciona dende esa pincelada empastada dos anos 40 e parte dos 50, transita cara a novas formas a mediados dos 50, para asentarse na dcada dos 60 e na dos 70 nos logros da liberdade expresiva, da depuracin dos signos, da saturacin das cores planas, que crean, xunto coas lias superpostas e independentes da cor, unha realidade pictrica moderna e un estilo propio. O mar do Orzn de A Corua, que nos anos setenta pintou ao leo encrespado, ensarillado de ondas, contrastado de laranxa e azul intenso, e rebereteado de branco o ritmo das ondas, pintao tamn acuarela con ausencia de grafismo, debxao noutras ocasins, grvao, e constite un dos temas predilectos. Son a cor e o branco sumerxido ou emerxente os que configuran o mar, a forma, a poesa, a emocin diluda en cor. lembranza e agora est ante el, retorno, esencia da paisaxe. O tema martimo relacionado coa memoria e co retorno vital na sa obra. As o entendeu o poeta Rafael Alberti cando no ano 1951 escribiu uns versos que adicou a Seoane no exilio compartido, onde fala da nostalgia quieta e consegue describir e definir a sa arte martima con exactitude e emocin contida. Son as das costas dun mesmo mar, un mar que pinta slido, esttico, que anda cando rompe semella conxelado, como unha senda que lle permitira ir e vir
28

dunha a outra beira. Na sa obra est o sentimento de ausencia, o sentido da travesa, provocado pola sa condicin de desterrado.
mia pintura moi espontnea. Sigo un ritmo de cores e, logo, grafismos que seguen cor, o ritmo natural do cadro. L. Seoane, 1969

29

ACUARELAS
Eu pecho os ollos e vexo o que quero, algunha vez crin percibir mesmo o olor daquel mar. L. Seoane, 1978

Paisaxes, o medio urbano, figuras, caras, abstraccins, son motivos que conforman estos lricos e ntimos recantos que Seoane pintou como compaeiros de viaxe nos seus desprazamentos, por ser unha tcnica mis doada cando se est de paso. Tomaba notas do natural, nunca pintaba ao aire libre, e logo, xa na casa, faca a acuarela. O mesmo autor expresaba que a acuarela un oficio puro e duro, que resolve a
urxente necesidade de expresarse de quen a usa, na sa impaciencia; tratando de singularizar as caractersticas esenciais de paisaxes diversas, co intento de sinalar fundamentalmente a sa forma, cor e atmosfera.

Estas obras son dos anos 50; de 1963: pintadas en Xenebra, Saboia, Madrid, Galicia; de 1964: feitas no norte de Arxentina; de 1967: cando volve a Espaa e pinta en Madrid e Galicia; e nos primeiros meses de 1979 realiza en Galicia tamn as sas acuarelas mis fondas e lricas, mis urxentes e necesarias. Nelas destaca o uso da cor tanto como da sa ausencia neses fondos brancos que axudan a configurar a imaxe, destacando unha case inexistencia de lia ou grafismo. Son pura cor, adestran a man do autor e a sa fonda reflexin sobre o seu concepto da paisaxe.
Tratade de facer unha pintura cercana ao silencio. Luis Seoane

30

31

GRAVADOS
un cerebro e un corazn de artista abondan a man, a materia e o seu desexo. L. Seoane.

Todo debe ser loita da man co material, do home coa materia. Para

Seoane soe ser considerado ante todo un magnfico gravador. Poderiamos dicir que, polo seu dominio das tcnicas mis variadas da estampacin, pola sa complexidade e transcendencia, pola sa experimentacin de novos procedementos de gran expresividade, un dos mellores gravadores do s. XX, xunto aos mis grandes como Jon Mir, Picasso Destacou sobre todo na xilografa (gravado en madeira) coa que realizou lbumes, retratos ou ilustracins de libros de grandes autores como Lorca, Alberti, Unamuno, Neruda, Gmez de la Serna, Lorenzo Varela, Kafka. A sa mestra e innovacin con este material foi salientable, porque ademais era coa tcnica do gravado coa que mis cmodo se senta. Seoane tia unha destra sensibilidade para fundir a literatura e a imaxe respectando o texto, enriquecndoo e apuntalando o seu significado; deste xeito logrou elevar a pezas de museo os libros e carpetas que ilustrou. Atopaba nos manuscritos dos escribns medievais inspiracin para o seu traballo, as como no gravado barroco composteln, ou en autores contemporneos como Castelao e Maside e, como non, nos expresionistas alemns. A sa intencin era usar o gravado como un xnero til para establecer unha comunicacin entre o artista e os homes o seu pobo. Non estrao que a arte contempornea recuperara un medio expresivo tan antigo, a xilografa, pero tan indicado para manifestar ese expresionismo do s. XX que tanto influu ao autor. No seu traballo usaba xeralmente das ou tres pranchas de madeira para conseguir imaxes dunha gran riqueza plstica, superpoendo os diferentes tons de cada prancha para crear o volume, o espazo, cadrando ou descadrando as formas, como sabido no seu particular estilo. As imaxes que resultan son toscas, rotundas, primitivas, e as as quera.
32

O gravado, a estampacin, coa sa finalidade de producir copias, un medio de comunicacin idneo para un artista que, como Seoane, quere por enriba de todo que a sa arte e as sas ideas cheguen a todos, coa maior divulgacin posible.
O artista gravador participa, como algun dixo, de toda a gloria do obreiro. O seu oficio un dos mis antigos do home. Nace na prehistoria Desa antigidade procede seguramente o seu humanismo e o seu afn de liberdade. L. Seoane.

33

MURAIS
Esta faceta do artista desenvolveuse en Arxentina preferentemente entre 1943 e 1972. A sa obra mis ambiciosa foi a pintura dos muros do Teatro Municipal General San Martn, en Bos Aires (1957). Pero tamn elaborou murais para espazos comerciais, edificios de vivendas, etc. Ser nos ltimos anos, cando pasa estadas mis longas en Galicia, cando far os murais das fbricas de O Castro e de Sargadelos. O seu esprito innovador aprciase na utilizacin de novas tcnicas e novos materiais, a sa producin a contribucin mis destacada arte mural galega no sculo XX. O que de verdade espertaba a curiosidade de Seoane era colaborar con outros pintores e con arquitectos e enxeeiros na realizacin destas obras, perseguindo a integracin das artes e defendendo a funcin social destas. Non deixou de probar a antiga tcnica do MOSAICO e de renovala cunha linguaxe mis moderna, pero debedora dese pasado medieval romnico que acompaou a sa esttica no fondo e na forma. Elabora estas obras a base de fragmentos cermicos incrustados na argamasa e levados ao muro, como os exemplos feitos en O Castro e en Sargadelos, xa nomeados.

34

35

CARTEIS
A actividade cartelstica de Luis Seoane foi da mis innovadora e atractiva da sa poca, baseada nun profundo coecemento do deseo grfico universal e da sa influencia na arte de vangarda. Os carteis que deseou para as sas exposicins, para actividades culturais ou publicitarias alleas, caracterzanse polo uso de elementos figurativos e abstractos. Destacan os carteis de Cinzano e coac Otard-Dupuy, que constiten unha experiencia innovadora no cartelismo comercial, as como o realizado para a exposicin do libro galego na Arxentina; os tres de mediados dos anos 50 e os tres obras mestras e pioneiras do deseo grfico arxentino. O seu traballo grfico forma un corpo comn coa sa obra pictrica, por iso est presente non s a tendencia abstracta, senn tamn un expresionismo novedoso, a figura da muller, a estampa popular, recursos da tradicin e do pasado cultural galego, como, por exemplo, os signos da nosa prehistoria Ags os carteis que fixo en Galicia antes da guerra civil, coa excepcional e potente imaxe da liberacin dos tentculos dun polbo, co que defenda o Estatuto de autonoma en 1936; poderanse clasificar os seus carteis en tres apartados: os estrictamente publicitarios dos anos 50, os de promocin cultural das dcadas dos 50 e 60 e os de experimentacin grfica dos anos 70, que puxo ao servizo da cultura galega (Festival Cltico, Da das Letras Galegas, etc). Seoane foi dos primeiros tericos do mundo hispano que intuu que unha arte nova apareca en escena e haba que exercitala coa mxima esixencia e o mximo nivel de calidade. Pensaba que o mellor deseo aparece cando o utilitario busca no esttico o seu soporte e cando a esttica consegue ser funcional. A sa concepcin da arte era global, a dun pintor que se apaixona polas artes grficas ou por calquera medio de expresin que leve integracin das artes, de a que na sa modernidade dea uso cultura visual moderna convencido de que a arte non un adorno, senn unha arma, un medio de comunicacin.
36

37

CARPETAS DE DISCOS
Calquera soporte idneo para amosar o talento dun artista que como Seoane sabe facer uso de todos os medios ao seu alcance. Asi, nesa dcada dos anos 60 en que estaban a cambiar e a renovarse aspectos sociais, polticos, culturais e costumes de man da xuventude, en medio dunha esttica pop, o artista desear fundas de discos de longa duracin de autores coecidos: Nicols Guilln, Neruda, Borges, etc., que chamou Antoloxa sonora. Neles aplicar un estilo xa definido e moi persoal que busca solucins para dar forma ao contido do disco, nunha feliz conxuncin de son e imaxe.

LABORATORIO DE FORMAS
O denominado Laboratorio de Formas unha Sociedade Instrumental creada en Arxentina por Isaac Daz Pardo e Seoane para dar sada no interior a proxectos de recuperacin industrial e cultural na Galicia abatida pola ditadura. Iniciativa que trata de fomentar o DESEO das formas aplicado aos mis variados obxectos e de establecer a relacin entre arte e industria, tomando como inspiracin a Bauhaus alemana, pero tendo presente a idea de recuperar o propio, os oficios e a tradicin artesanal, agora modernizada e compatible cun proceso industrial. Do LF, xurdirn empresas como Edicis do Castro, as fbricas de Cermicas de Sargadelos e do Castro, ou o Museo Carlos Maside, que foi un dos proxectos mis desexados por Seoane no seu regreso do exilio, para recuperar o movemento renovador da arte galega de antes de 1936, descoecido polas novas xeracins e mostrar a arte mas actual. Inaugurado no Castro de Samoedo en 1970, nas sas salas amosronse obras de Picasso, Mir, Castelao e fixronse actividades culturais diversas: conferencias, ciclos de cinema e de documentais, etc., que axudaron a enriquecer o momento final do franquismo en A Corua.
38

39

CERMICA
Luis Seoane foi innovador no deseo e na idea de usar calquera soporte, neste caso a cermica, para transmitir unha cultura para todos. As sas primeiras experiencias levounas a cabo en Arxentina, na fbrica de cermica de Magdalena (Bos Aires) fundada por Isaac Daz Pardo e outros exiliados en 1957, e mis tarde en Galicia, a partir de finais dos anos 60. A colaboracin de Seoane e Daz Pardo vai ser tan fructfera que conseguirn recuperar a antiga fbrica de cermica de Sargadelos (Lugo) e Seoane apoiar a creacin da fbrica de cermica de O Castro (Sada, A Corua) fundada por Daz Pardo, nas que colaborar desendo pezas e murais e promovendo xuntos un sen fin de proxectos. Vencellada ao Castro estar a creacin de Edicis do Castro (1963), coa finalidade de difundir libros galegos; o Museo Carlos Maside, que Seoane chea de contido para amosar a arte galega mas vangardista; e o magnfico experimento vangardista que denominaron Laboratorio de Formas. Todos gardan relacin entre si na intencin de recuperar as formas propias da cultura galega que perviviron e que pretenden renovar, modernizar e facer universais dende o local ou particular, e deste xeito contribur a unha nova industrializacin de Galicia.

40

41

EDITORIAIS: Grafismo, deseo e ilustracin de libros.


A gran mestra de Luis Seoane como renovador do deseo grfico editorial arxentino e galego indiscutible, e representa unha autoridade sen precedentes que acada o mis alto nivel de calidade, de innovacin, de modernidade, cun sen fin de iniciativas que teen por obxecto trasladar a arte do deseo a obxectos de uso cotidin e, a travs deles, facer alcanzable a arte e difundila. A sa formacin tipogrfica comeza cando mozo na Imprenta Ns de nxel Casal en Santiago de Compostela, e xa no exilio ser a primeira actividade que lle dea traballo, incorporndose Editorial Losada e creando despois lias editoriais propias en colaboracin con Arturo Cuadrado, Lorenzo Varela, etc., boa mostra da sa capacidade de experimentacin e a sa sensibilidade, de rigor e destreza plstica, sen deixar de lado nunca o compromiso social e cultural, nunha poca na que o franquismo non permita a publicacin e censuraba libros galegos e espaois que viron a luz no exilio bonaerense. Dorna, Hrreo e Buen Aire sern as tres coleccins que crea para Emec Editores entre 1940 e 1943, nas que publica e desea a edicin de clsicos do pensamento e da literatura galegos, espaois e latinoamericanos. Funda con Arturo Cuadrado en 1943 a Editorial Nova, con nove coleccins (Camio de Santiago: temas de literatura e ensaio; Mar Dulce: temas de cultura popular hispanoamericana; etc) En 1947 os dous fundan a Editorial Botella al mar, que Seoane dirixe e onde publican libros de autores europeos e espaois: Paul Valry, William Blake, Alejandra Pizarnik, Luis Buuel, Salvador Dal, Lorenzo Varela, Rafael Alberti, para os que elaborar deseos vangardistas e innovadores. En 1953, nesta editorial, e en 1957 na Editorial Bonino publica Seaone os seus dous Libros de Tapas, esplndidos lbumes cunha escolma de deseos de tapas de libros realizadas para
42

distintas editoriais con texto alusivo do propio autor sobre a sa experiencia grfica. Na Editorial Citania, creada por Seoane e Antonio Baltar en 1957, con cinco coleccins diferentes, destaca a coleccin Martn Sarmiento, sobre diversas temticas da realidade e do coecemento do medio galego. Publican a rompedora novela de Eduardo Blanco Amor A Esmorga (1957). Seguu a moderna concepcin do libro, propio ou alleo, como obra de arte integral, utilizando os recursos plsticos mis suxestivos e rompedores, cuncha linguaxe que renovou, vestiu e complementou o soporte en papel con debuxos, gravados, etc.

43

REVISTAS E XORNAIS
O afn editorial non se limitou ao mundo do libro, senn que ten unha extensin de grande interese nas revistas. Fundou con Lorenzo Varela e Arturo Serrano-Plaja en 1942, De Mar a Mar, que desea xunto con Attilio Rossi, onde colaboran escribindo Francisco Ayala, Rafael Alberti, Alejandro Casona, Guillermo de Torre, intelectuais espaois e arxentinos. Correo Literario, creada en 1943 e dirixida por Seoane, Cuadrado e Varela, cunha clara lia antifascista e coa colaboracin de escritores como Octavio Paz, Alberti, Rafael Dieste, Vicente Huidobro, Vinicius de Morais, Ernesto Sbato, Gabriela Mistral ou Julio Cortzar, cuxo primeiro relato titulado Bruja publicouse en Arxentina por Seoane en 1945 nesta revista. En 1946 participa na creacin da revista Cabalgata, que divulga os acontecementos culturais de Amrica e o mundo, con importantes colaboradores. Galicia Emigrante ser a ltima revista que funda no exilio, da que sairn 37 nmeros entre 1954 e 1959. Trata temas diversos de interese xeral da vida espaola e do exilio. Ser Francisco Fernndez del Riego quen acte de correspondente da revista en Galicia, aportando a visin e inquedanzas que o exilio interior amosaba no propio pas baixo a ditadura e sen liberdades. Non esquezamos que Seoane comezara na sa poca universitaria a participar activamente en todo tipo de publicacins peridicas, dende a revista da FUE (Federacin Universitaria Escolar) (1929). Despois vir Resol. Hojilla Volandera del Pueblo (1932), pequena revista na que materializaron a sa idea de achegar a poesa ao pobo, repartndoa nas ras e feiras el e Arturo Cuadrado, e da que partiu a instalacin da Barraca Resol que amosaba obras de artistas galegos a todo aquel que tivera a ben entrar. Ata a fundacin en 1933 con Luis Manteiga do semanario de esquerdas Claridad, apoiado por nxel Casal e dirixido por Surez Picallo e Seoane, onde satirizan dereita galega e espaola baixo a Repblica, e onde aparecen elementos grficos xa innovadores. Ou en 1935 cando editan o semanario galego de esquerdas Ser contra a dereita reaccionaria no
44

contexto do bienio negro republicano, con debuxos de stira poltica e lia expresionista, que evidencian a influencia dos gravadores e debuxantes expresionistas alemns. Os artigos de Seoane para prensa, revistas e as comunicacins ou audicins para radio constiten unha especial aportacin e complemento sa obra literaria e plstica, na que o compromiso e a visin integradora das diferentes facetas s que se adicou, cunha enorme creatividade e capacidade de traballo, estn sempre patentes, sendo sempre fiel s sas ideas na elaboracin dunha obra total e dunha coherencia excepcional, na mellor lia dos grandes humanistas que ansiaban acadar un saber completo e compartilo.

COMUNICACINS RADIAIS
Luis Seoane non desestimou os novos medios de comunicacin e o seu potencial para expresarse, chegar a un amplo pblico e difundir cultura. Entre 1954 e 1971 emitiu os domingos por Onda LS 10 Radio Libertad un sin fin de audicins radiais: Galicia emigrante (1337), que conformaron unha completa crnica dos temas mis diversos: historia, arte, cultura, actualidade de Galicia para os galegos emigrados e para manter a conexin coa sa terra. Pdense distinguir as audicins feitas para o Centro Galego e para o Centro Lucense en Bos Aires. En calquera das sa contribucins o autor demostra unha modernidade sen lmite sempre aberta a toda novidade e a un afn de anlise do pasado e do presente para entender a realidade.

ENSAIO
Escribiu textos tericos sobre deseo, sobre arte mural, sobre a ilustracin, acerca da integracin das artes, monografas sobre diferentes artistas como Carlos Maside, J. Prez Villamil, J. Pascin, etc. Ademais de ter en conta a
45

infinidade de artigos ou conferencias onde teorizou e reflexionou sobre tan diversos aspectos do seu mltiple traballo, que son unha evidencia do seu rigor e das sas inquedanzas por todo, e sempre cunha lcida proxeccin de futuro. Na maiora destes escritos Seoane sintetiza as sas ideas sobre a difusin e inclusin das artes noutras disciplinas que axuden a socializala, como o muralismo, o gravado, o deseo grfico, a ilustracin, o cartelismo, a publicidade, o teatro.

46

POESA
Comprometida sempre, dende a condicin de exiliado poltico e dende a nostalxia. Foi poeta pico mis ca lrico, cun verso libre directo e vigoroso e con presenza de smbolos, que tamn aparecen na sa pintura: o paxaro, a serea, de seguro relacinados coa idea da liberdade. O protagonista dos seus libros o pobo galego, o pobo da dispora. Para el a arte tia unha funcin social. Parecalle unha inmoralidade falar de si mesmo cando o pobo sofre. Poesa dirixida a configurar a conciencia escritor Xos Lus Mndez Ferrn. Escribiu: -Fardel do eisilado (1952) Primeiro libro de poemas que un arrebatador canto ao drama da emigracin, atravesado por un halo de herosmo annimo e saudade. Pois cada emigrante un novo heroe que converte en mito exemplar dun feito que denuncia e sofre. As ilustracins que acompaan ao texto convrtense en verdadeiros poemas visuais. -Na brtema Sant-Iago (1956) Neste segundo poemario Seoane evoca unha Compostela medieval onde diferentes personaxes perfilan un universo colorista e heteroxneo no que teen cabida os comportamentos mis dispares e recurrentes do ser humano. Os gravados que o ilustran completan a visin literaria dos protagonistas. -As cicatrices (1959) A conciencia, a epopea, a loita, a rebelda, a furia, a ternura e a inocencia mestranse neste apaixonado e desolador fresco que Seoane nos debuxa dende a derrota e a carraxe mis profunda, sen renunciar xamais aos desexos de liberdade. -A maior abondamento (1972) Recupera o tema da emigracin para defender unha vez mis esa Galicia desterrada e vtima deste gran drama colectivo.
47

histrica e social dun pobo asoballado a sa diccin rspida, montona, pouco matizada e dctil. Usa dun verso libre brusco e xoto, di del o

DESTERRADOS
seus ollos

A Maruxa, mia dona. Nos o mar de Galicia.

Nesas figuras pintadas nas paredes, que semellan que agardan, probes, limitadas, labouriosas, entrego o meu mensaxe. Esa mestura de ensoos e de tenrura que o pobo lonxano, esquecido de min, ourentou. Rubido no andaime, a moitos metros do chan, tencionando dibuxar nas paredes imaxens que me sucedan, que pidanse escavar pasados mil anos antre colunas crebadas, xoias e tiles de traballo. Falo con min mesmo. Pecho os ollos e podo ver dende esta cidade antre serras espidas, mineraes, as froles bermellas das mapoulas beira do ocano, os outeiros verdes, os carballos, os muros de pedra, o nio ascondido do melro, as vacas bermellas, a aboa co fo da roca antre os dedos. I escoito en min unha vos lonxana, escura, senlleira, unha vos desaparecida. Esa era a mia patria, esa responsabilidade do home, a forza, o amor dos desterrados, todo aquelo que tivemos que resinarnos a perder, quedndonos sin feitizos, soios, cara ao mundo. Non tivsemos querido sembrar, senn esquecer, e amercearnos de todos eses xuiciosos ancins ca faciana dibuxada polos seus intreses econmicos, cada enruga unha sinal de solercia e de cubiza, que parecan mainos nos seus paseios pola Alameda ou ollando o mar dende os peiraos dos portos. Xubilados de todo trablallo, mais non do mal e da mentira. Deses e dos seus fillos que pulronnos ao desterro. Sinalbannos co seu longo dedo enxoito e amarelo e ollbannos con ira dende a malina concavidade dos seus ollos. Eiqu estamos cos nosos anos, encanecidos, desterrados nun mundo sin intimidade nin cortesa, cas nosas lembranzas, mais sin remordimentos. Non te vemos fai moito, terra desa saudade, mais sentimos en ns a presenza da ta lus agardando que eses terribels nemigos o tempo e a concencia nos volten s tas noites, presenza dos seres ocultos que nos agardan.

48

Somos homes arrincados de speto das herdadas costumes que non teremos mis un verdadeiro fogar con un ar familiar, unhas cadeiras vellas e uns poucos libros. Abandoamos as nosas casas pra botarnos espidos ao mundo traendo connosco soio algunha lenda da patria. e cavilando somos mozos e ceibes. Mais os anos proban que estamos atados a un sono e somente a un cacho de terra que o noso dominio, a unhas sombras sin tempo cuios nomes esquecemos. Tivsemos gostado envellecer sereamente xunto ao tpedo lume herdado estendendo sobor del as nosas mans folgadas. Atpome rubido a un andaime agardando o futuro envolto no po da obra, a cal e a area. Nunha mesma terra naceu o pobo que amamos, tamn seus marteiradores, seus verdugos, e todos eles siguen asexndonos en silenzo, coidndoos impracabres na lembranza. A os desterrados gostaranos de sentarnos baixo das velas e repasar os episodios de unha vella historia de humillacis, de mortos, de sangue. Lembrar resinados as mans que mataron, as facianas desfeitas. Qu tivchedes feito no pasado? Qu fixeron vosos pais? perguntaramos aos verdugos. Mais, qu fixeron os nosos? E cada desterrado preguntara: Qu fixen eu? Soio o pobo e ns atoparamos a resposta axeitada, anda cercados de aramios, de xenreiras, de armas, antre os saloucos das mulleres e dos nenos, agardando ese porvir que tencionan matar co seu neicio presente os vellos asesinos. El e ns ventamos como asoman nas campas as mans que se ergueron pola historia e os aboengos e cavilamos: ao tempo non poden matalo, tamn el pertencenos, como o sono, o traballo, a morte. Xunto aos camios, beira das gavias estn sentadas vellas mulleres alombadas, acochadas con mantns escuros que contempran o desfile dos campesios que veen das sementeiras presididos polo ancin sin tempo da bulsa ao lombo. As vegadas ese pobo canta esquecido das torturas, dos castigos aturados dende fai mis de mil anos, das fogueiras, no seu longo camiar de sculos dende un logar descoecido cara ao oeste.

49

Incorporou a dondura e a pacencia sa sangue e son as xerazs pasadas as que os asexan non os policas nin os homes armados, transmitndolles a cantiga, a sabencia, a lei. A realidade non pode alonxalos senn distralos dos vellos mitos. Dos herdados supertizosos ritos de altar. Do seu mundo de medos e misterios, pensamentos confusos i enmeigamentos. Cando estamos cansos, coma nas lendas a terra chmanos. Fai soar a sa vos de pinos, de paxaros que berran dende o fundo dos boscos. Os desterrados temos traballo, teito, pan, mais vivimos coma sombras. mis forte que ns a tenza de terra lonxana onde nos criamos, e ningn outro amor, nacin, fortuna ou isito poden apracentar esa saudade. Quedounos xente sin patria o curazn no logar onde soio ren os vencedores, na terra nosa, que un da voltaremos: a dos mortos, dos pantasmas, dos vencidos. Voltaremos sobor das pegadas borrentas sin obrigas que nos ataxen ou recramen a percurar a nenez perdida e os anos nos que coecimos o estragamento, a violenza. Nos que fumos aldraxados e repudiados por leises e uniformes, e soupemos de abondo axia que nada era fincado e inmorrente. Dende o andaime escoito no chan voces estranas de obreiros desterrados cicais de moitos pases e con lias nas paredes sin querer dibuxo nas facianas a nos acenos das figuras, as imaxens lonxanas que se acubulan na mia memoria. E a parede dun edificio de unha cidade estrana a mis de mil kilmetros do noso ocano. Pecho os ollos e penso: O home non pode camiar soio sin perescer. Un da voltaremos. Ser entn inverno, a poca dos homes senlleiros, da noite, dos lobos, e iremos pola mar at atopar na costa unha muller coa lmpada en outo, ao altor dos seus ollos, que tratar de recoecernos nas trebas. (De Na brtema, Sant-Iago. 1955)

50

TEATRO
salud de un pueblo.

El teatro es el termmetro de la
Federico

Garca Lorca

Seoane escribiu tres obras de teatro, rescatando temas da cultura galega e da historia que relaciona co presente, logrando unha conxuncin perfecta das crnicas e mitos do pasado coa Galicia real da emigracin, como fixera tamn na sa obra potica e rebelndose, de paso, contra a manipulacin histrica: A soldadeira (1957, en galego en 1996) A travs dun feito histrico, a rebelin de campesios e artesns galegos dirixida por Roi Xordo no s. XV en Compostela (guerras Irmandias), trata de explicar feitos actuais. Minia, La Soldadera, leva as novas aos campesios da Idade Media e serve de gua tamn a uns campesios do s. XX que, grazas maxia, poden presenciar os feitos que os levarn a entender o seu presente.
-

Esquema de Farsa (1957, aparecido en Galicia Emigrante) Parte dunha informacin sobre o Da del Emigrante Gallego aparecida nos xornis corueses de 1956 e vaise servir dela para convertila nunha farsa crtica coa realidade. Non foi pensada para ser representada.
-

- O irlands astrlogo (1959, en galego en 1980) Un home desterrado do seu pas, Irlanda (s.XVII), establcese en Compostela como catedrtico de Retrica, e aqu ser perseguido pola Inquisicin, torturado e xulgado. Na obra latexa o sufrimento do home que padece a emigracin, o exilio e a persecucin pola sa idealoxa. Nesta obra tamn, pasado e presente vencllanse por unha mesma problemtica social. O autor tamn ilustrou obras dramticas doutros escritores, realizou escenografas e apoiou moitas iniciativas teatrais. Defendeu un teatro popular, que sara s prazas e ras, baseado na mmica e na accin, despoxado de aderezos, como
51

organismo vivo e contrario a toda manipulacin academicista. Seoane expresaba que o teatro fora separado do pobo e sobrbanlle moitas verbas. Que haba que voltar ao xograr e ao saltimbanqui, a facer na cidade o teatro que podera facerse nunha aldea, e facelo nestas. O teatro tia que asumir os problemas da vida contempornea e os matices estilsticos de cada poca, para estar vivo.

52

NARRACIN
Destacan as once narracins que forman o libro titulado Tres hojas de ruda y un ajo verde o Las narraciones de un vagabundo, Bos Aires, 1948, editado en Botella al mar e ilustrado con debuxos de Seoane. Nelas evoca unha Galicia de lenda, onde a forza da natureza e os segredos da maxia mestranse nun mundo pasado que trascende.

53

IDEAS BSICAS- TEXTOS EXPOSICIN LUIS SEOANE

Un autor polifactico, multidisciplinar , dun saber humanista.


- Compromiso cultural, social, poltico para modernizar Galicia. - Tema central da emigracin e do exilio. - A muller como smbolo de Galicia: Mater Gallaecia. - O mundo do traballo, e do traballo femenino sobre todo. - A Galicia mtica do pasado e a Galicia real do presente, tras a idea do nacionalismo. - Expresar cunha linguaxe moderna temas e problemticas locais. - A nostalxia traspasada paisaxe e s presenzas pictricas. - A acuarela como tcnica espontnea e urxente cando o autor est de paso, de viaxe. - As cidades: A Corua. Santiago, Bos Aires. // A aldea: Arca. - Os dualismos: -mtico-real -local-universal -Galicia-Arxentina -tradicin-vangarda -plstica-literatura -cultura-popular -imaxe-texto - A integracin das artes. - Unha arte e unha cultura popular. - A arte sometida liberdade. - As influencias medievais do estilo romnico, dos miniadores de textos, das vidreiras - As influencias contemporneas do expresionismo alemn, de Picasso, de Juan Gris, de Ferdinand Lger, de Matisse, de Torres Garca - O uso de materiais diversos para achegar a arte ao pobo. - A difusin e ilustracin do libro. - O uso de diferentes medios para comunicar, expresar e concienciar. - Literatura ao servizo do colectivo.
54

55

CITAS SELECCIONADAS PARA A EXPOSICIN DE SEOANE

O traballo creacin e trato de traballar o mis seguido que podo.


L.Seoane, 1953

Lus

Seoane movase con intransixencia e sen concesins no mbito da fidelidade sa obra, ao seu pensamento, aos seus pases e aos seus amigos. Non toleraba a mis mnima intromisin no seu labor.
Maruja Seoane

esta idealizacin tan propia do esprito romntico na busca da consciencia colectiva, o artista utilizouna para devolver aos galegos os seus mitos, para construr riba deles un pobo libre no concerto dos pobos con cultura de seu. Galicia mtica e Galicia real complemntanse nun programa literario e artstico consciente para mostrar un pasado do que sentirse orgullosos, e deixar atrs ese vitimismo histrico nacionalista de pobo aldraxado. O Seoane rigoroso e disciplinado permitiuse o luxo de revivir a potica da historia mtica con esta finalidade.
Basilio Losada

Para unos pocos un pintor importante. En un ranking entre crticos de arte, uno de los tres primeros grabadores argentinos. Espaol, argentino, para m no soy nada, nadie, un hombre que trata de expresarse y que, a su juicio, no lo consigue. Ni espaol, ni argentino, no se trata de partidas de nacimiento ni de leyes, sino originario de un pas ms reducido, la pequea cuidad,
56

La Corua, Santiago, la aldea, Arca, donde se enterraron mi infancia y mi juventud, y esta gran ciudad de mi soledad. Casi siempre rodeado de aldeanos gallegos.
L.Seoane. Confesin, 1965

57

A muller galega coma as varonas das antigas mitoloxas, capaz de loita, de unha loita moito mis heroica e mas diaria que as desas outras cuio prestixio trasmitiu a lenda.
L. Seoane, 1955

A arte sempre expresa a mis profunda realidade colectiva.


L. Seoane

Una doble nostalgia, una doble esperanza, una doble condicin humana signan su destino. La Galicia celta y la Argentina criolla le llaman por turno o a un mismo tiempo-; y este sentir en el alma el tirn de los dos pueblos ocano por medio- lo hace, de algn modo, ms habitante del planeta, lo acerca ms, en fin, a lo universal
Lorenzo Varela, Seoane o el arte sometido a la libertad, 1966

A Maruxa e Luis Seoane, fiestras: si se olla pra fora, o mundo, si pra dentro Galiza.
Lorenzo Varela, Lonxe, 1954

A secreta individualidad das cousas, a que se desprende naturalmente delas sen a busca previa do artista, a beleza escondida que se deduce dos obxectos habituais e desdeados fra da sa practicidade, que rodean o home: as froitas, as cazolas, as verduras, as tixolas, as lmpadas, as cermicas todos eses elementos simples que carecen de significado esttico
58

para a mairora, que os ven distrados da sa posible beleza, veen servindo de motivo para que o artista atope a sa distincin estilstica e a sa capacidade de utilizacin dos recursos plsticos.
De Luis Seoane, textos sobre arte.

59

Pinto o que amo, temas nacidos da nostalxia e ao seu carn, coma unha fonte de experiencias que a min me son tiles, os bodegns.
Seoane, Carta a Maside, 1954

Ata cando non a representa est a impregnandoo todo.


E. Blanco Amor

pronto vin que o meu tomaba corpo cando prestaba atencin a idealizar as mias lembranzas mis que a traballar ante unha paisaxe ou unha modelo.
Seoane, 1978

A mia pintura moi espontnea. Sigo un ritmo de cores e, logo, grafismos que seguen cor, o ritmo natural do cadro.
L. Seoane, 1969

Eu pecho os ollos e vexo o que quero, algunha vez crin percibir mesmo o olor daquel mar.
L. Seoane, 1978

a acuarela un oficio puro e duro, que resolve a urxente necesidade de expresarse de quen a usa, na sa impaciencia; tratando de singularizar as caractersticas esenciais de paisaxes diversas, co intento de Sinaloa fundamentalmente a sa forma, cor e atmosfera.
Luis Seoane, 1976 60

Tratade de facer unha pintura cercana ao silencio.


Luis Seoane

61

Todo debe ser loita da man co material, do home coa materia. Para un cerebro e un corazn de artista abondan a man, a materia e o seu desexo.
L. Seoane

O artista gravador participa, como algun dixo, de toda a gloria do obreiro. O seu oficio un dos mis antigos do home. Nace na prehistoria Desa antigidade procede seguramente o seu humanismo e o seu afn de liberdade.
L. Seoane

Poesa dirixida a configurar a conciencia histrica e social dun pobo asoballado a sa diccin rspida, montona, pouco matizada e dctil. Usa dun verso libre brusco e xoto.
Xos Lus Mndez Ferrn

El teatro es el termmetro de la salud de un pueblo.


Federico Garca Lorca

Non hai esencia do belo mis al dese mundo literario no cal se produce a crenza colectiva na beleza, pura ficcin que necesita non ser desmitificada.
A msica e as letras. Mallarm

Mis ca forma bela, a arte busca a forma significativa.


62

Un artesn reproduce formas, namentres un artista crea formas

63

BIBLIOGRAFA
Catlogo: Luis Seoane. Mostra antolxica.A Corua: Consellera de Cultura e Deportes / Concello da Corua, 1989. (Textos: Domingo Garca-Sabell, Isaac Daz Pardo, Andrs Trapiello, Mara Luisa Sobrino, Lus Rei Nez). Catlogo: Cen por cen Seoane.100 anos>100 lugares. A Corua: Fundacin Caixa Galicia / Fundacin Luis Seoane, 2010. (Textos: Ramn Villares, XoseDaz, Catlogo: Luis Seoane. Pinturas, debuxos e gravados. 19321979. A Corua: CGAC / Caixavigo e Ourense / Fundacin Luis Seoane, 1999. (Textos: Valeriano Bozal, Mara Victoria Carballo-Calero, Mari Luisa Sobrino Manzanares). Catlogo: Seoane e a vangarda. Os seus mestres, os seus amigos. A Corua: Fundacin Luis Seoane, 2003. (Textos: Valerioano Bozal, Alberto Corazn, Xos Daz, Isaac Daz Pardo, Jos Antonio Durn, Daniel Giralt Miracle, Marina Mayoral, Antn Patio, Enric Satu, Xavier Seoane). Catlogo: Seoane. Razn e compromiso. Vigo: Fundacin Caixanova / Xacobeo. Galicia 2010, 2010. (Textos: Fernando M. Vilanova, Carlos L. Bernrdez). Catlogo: Escritura gravada. Xilografas de Luis Seoane. A Corua: Fundacin Luis Seoane, 2000. (Textos: Mara Elvira Fernndez Lpez (viuva de Seoane), Rosa Espieira Pan, Albino Fernndez, Matilde Marn, Fernando Cordero de la Lastra). Catlogo: Luis Seoane. Acuarelas. A Corua: Fundacin Luis Seoane, 2003. (Textos: Mara Elvira Fernndez Lpez (viuva de Seoane), Rosa Espieira Pan, Reiner Schiestl, Xaqun Chaves, Paula S. Fernndez Bauelos). Catlogo: Luis Seoane. Obra cartelstica. A Corua: Fundacin Luis Seoane, 1998. (Textos: Enric Satu, Alberto Corazn, Daniel Giralt-Miracle). Catlogo: Luis Seoane. Grafista. Valencia: IVAM / CGAC, 1999. (Textos: Miguel Fernndez-Cid, Juan Manuel Bonet, Joseph Salvador, Enric Satu, Raquel Pelta, RosaEspieira Pan ). Catlogo: Homenaje a la Torre de Hercules. 49 Dibujos por Luis Seoane (1944-2004) Sesenta aos de su publicacin. A Corua: Fundacin Luis Seoane, 2004. (Textos: Silvia Longueira Castro, Moiss Rodrguez Barcia, Jess A. Snchez Garca, Rosa Espieira Pan). Catlogo: Lus Seoane. Da Cota de Circe Costa da Morte. leos da coleccin Alcalde Varela. Santiago: Auditorio de Galicia / Concellara de Cultura, concello de Santiago, 2007. (Textos: Lus Seoane, Rosa Espieira Pan, Paula Fernndez Baluelos, Seve Fernndez Calaza). Retratos furtivos. Luis Seoane. Valencia: Media Vaca, col. Grandes y Pequeos, 2004. (Textos: Luis Seoane, Lorenzo 64

Varela. Traducin dos textos dos debuxos ao galego: Rosa Espieira Pan). SEOANE, Luis. Obra Potica. Sada, A Corua: Edicin do Castro, 1977. (Limiar de Basilo Losada. Ilustracins de Luis Seoane, recollidas de anteriores edicins). VARELA, Lorenzo. Poesa. Torres de amor. Catro poemas para catro grabados. Lonxe. Homenaje a Picasso. Sada, A Corua: Edicin do Castro, 1979. (Limiar de Rafael Dieste. Ilustracins de Luis Seoane, recollidas das primeiras edicins).

65

Caderno didctico: Lus Seoane. Lugo: Patronato de Cultura do Concello de Lugo, 1994. (Texto: Pepe Taboada e Matas Cuba). (Con motivo do Da das Letras Galegas adicado a Luis Seoane en 1994). Poemas alumeados. Lus Seoane. A Corua: figurandorecuerdo(s)edicins, 2010. (Seleccin dos poemas e nota da editora de Rosa Espieira Pan. Presentacin de Xos Lus Mndez Ferrn. Ilustracins de Hermenegildo Sbat, Xaqun Chaves, Jess Nez, Lipa Burd, Xon Pin, La Santana, Felipe Criado, Xos Salgado, Xavier Correa Corredoira, Pepe Barro, Lus Lpez Gab, Tiago Madeira, Pilar Turbn. Detlef Kappeler, Reiner Schiestl).

66

FRAGUANDO A IDEA EXPOSITIVA PARA LUS SEOANE Partir da imaxe en grande do EXLIBRIS: Sobre fondo AZUL, que simboliza a sa vida entre as das marxes do Atlntico: ARXENTINA- GALICIA. (rollo branco e abaixo banda corrida azul profundo, sobre elas papeis de seda de cores fortes que con lias negras descadradas enmarcarn as imaxes compartimentadas por xneros ou conceptos). -1910 nace en Arxentina, fillo de emigrantes galegos. -Volven a Galicia: infancia e xuventude. Arca, a aldea. Maruja, a muller compaeira. Estudos en Santiago: Dereito, comeza a conciencia social, o compromiso, a arte, a imprenta de Anxel Casal,(fundacin da Editorial NS) as tertulias cos que sern os artistas, escritores, intelectuais e polticos da sa poca. Contra a ditadura de Primo de Rivera e en defensa da Repblica. -18 xullo 1936, golpe militar, persecucin, presidio, morte, ->EXILIO A ARXENTINA ->NOSTALXIA DE GALICIA Sobre a banda azul empeza a desenvolverse a sa OBRA dende os primeiros debuxos e ilustracins de libros: Cunqueiro ata as primeiras pinturas escollendo obras clave para entender a evolucin do seu estilo pictrico, pasando polos gravados, acuarelas, tmperas, murais, carteis, onde queden reflexados os temas principias: paisaxe, figuras, muller, o mar, bodegn, traballadores/as, denuncia, cidade, etc. E os materiais: leo, acuarela, tmpera, papel, madeira, tapiz, mural, pedra, ferro, cermica, carteis. Quiz cun enfoque baseado en CONCEPTOS CLAVE SIGNIFICATIVOS: -Arxentina -Galicia Emigracin Compromiso Exilio TradicinModernidade/Vangarda- O local-O universal- Acultura para todos- A liberdadeA Repblica- A nostalxia- O libro- A ilustracin- A radio- A prensa- A poesaO teatro-O ensaio- As Artes e as Letras como compromiso- A polticaO galeguismo-Ou sobre binomios: -Arxentina-Galicia -Emigracin-Atraso/Nostalxia -Exilio-Compromiso/Nostalxia -O local-O universal 67

-Tradicin-Vangarda -Cultura-Popular

68

IMAXES SELECCIONADAS: Ilustracin libros: Poemas de si e non de Cunqueiro, Debuxos: Natureza, leos: -Figuras: muller pelando patacas, home e paxaro, mulleres con obxectos na cabeza, mulleres na praia, mulleres mariscando, mulleres sedentes, cabezas, retratos, autorretratos, cadros denuncia, muller analfabeta, cristo obreiro, -Paisaxes: mar do Orzn, paisaxe arxentino, praias soas, -Bodegns: centolo, limn, verduras, obxectos cortidianos, - Acuarelas: paisaxe, figura, cidade, abstraccin, - Tmperas: guerreiros, - Murais: teatro San Martn, escenas circenses, - Cermica: xerras-cabezas Rosala, Valle-Incln, Castelao - Gravados: xilografas paisaxes, touros, anxos, retratos Kafka, Cortzar, Miguel Hernndez, Machado, - Carteis: Estatuto, Cinzano, exposicins, Galicia, - Laboratorio de Formas: O Castro/Sargadelos: - Museo Maside: Mural en O Castro. Sada. -

O LIBRO: A ILUSTRACIN, A LABOURA EDITORIAL -Esta parte expoela na Biblioteca, sobre as mesas pegando imaxes dos libros editados e ilustrados por Seoane, colgando fios do teito, e nas paredes os datos bsicos sobre esta faceta do autor. En vitrina exponer algn libro ilustrado. -Acompaado de collages que fixeron en Plstica os alumnos/as de 1 ESO.

TEXTOS SELECCIONADOS: Poesa: Teatro: Narracin: Audicins radiais: Artigos prensa: Ensaios: Citas significativas:

69

70

CITAS DE LUS SEOANE: Alguien dijo que el verdadero tema del artista es l mismo; y dijo la verdad. La ley en el arte? No hagais caso. Primero analizar; segundo, sintetizar. Cuidad de que no os clasifiquen Primera virtud: curiosidad Tratad de hacer una pintura cercana al silencio De vez en cuando el pintor debe quizs encontrar plumas a las vacas, ojos a las puertas, cuernos a los pjaros, alas a los hombres, casas en el cielo, nubes en las habitaciones pero cuidado!, estos hallazgos no deben ser permanentes y sobre todo no deben repetirse. Si el pintor se complace en ello corre peligro la pintura.

71