Está en la página 1de 48

R EVISTA CU LTUR AL de SAD A

nº 2
abril de 2011

AREAL
RE VISTA C ULTURAL DE SADA
A so ci aci ón C ul t ur al Irmáns Su árez Picallo 14 de abril de 2011 nº 2 - Sada

SUMARIO Opinión e actualidade Entrevista con Manuel Couzo Bermúdez
Xulio Corredoyra

2 4 6

Requiem, serodio e breve demais, por Ediciós do Castro
José Mª. Monterroso

A feira de Ed-Mundo: Ecos da República
Edmundo Moure

Estudos locais Una gira sindical de Ramón Suárez Picallo en 1920
Hernán Díaz

7 12 17 20

Nomes propios: José María Montes
Manuel Pérez Lorenzo

A condesa nas súas Torres de Meirás
Xesús Torres Regueiro

Un achegamento á ornitofauna sadense
Carlos Silvar

Estudos xerais O que xantamos
Xaime Rodríguez Rodríguez

25 27 30 34 35 36 38

Documentos Un discurso de Lugrís Freire para a historia Un artigo da Pardo Bazán sobre o potencial turístico das Mariñas A imaxe comentada Novas doutro tempo Memoria de actividades
Marisa Naveiro López

O que limos
Xaime Rodríguez Rodríguez

Neste 14 de abril, festa da democracia, como tamén da liberdade de pensamento e expresión, sae o 2º número de Areal. A boa acollida do número 1 por parte dos lectores foi un estímulo para continuarmos nesta empresa de dotar a Sada dun órgano de comunicación cultural aberto á participación da cidadanía. Contamos nesta ocasión con colaboracións e achegas gráficas de diversos autores aos que agradecemos o seu traballo e a súa vontade de difundilo nas nosas páxinas. Xulio Corredoyra, José Mª Monterroso Devesa, Edmundo Moure, Hernán Díaz, Manuel Pérez Lorenzo, Xesús Torres, Calros Silvar, Manuel Suárez de Concha, Manuel Lugrís Rodríguez, Marisa Naveiro e Xaime Rodríguez son os artífices dos artigos e ilustracións que compoñen este número de Areal, que se completa con dous textos de Manuel Lugrís Freire e Emilia Pardo Bazán. Temos tamén que agradecer aos anunciantes as súas xenerosas aportacións, sen as que esta publicación dificilmente sería posible. Damos a benvida aos que se incorporan á nosa sección de publicidade, que permiten aumentar o número de páxinas e a tirada da revista. Como novidades incluímos o formulario de inscrición para todo aquel que queira formar parte do noso colectivo. Desde este limiar queremos lembrar que a nosa revita está aberta aos textos, documentos e material gráfico que calquera persoa queira aportar para a súa publicación. Polo demais, agardamos que o presente número sexa do agrado do lector e lle aporte novas inquedanzas e novos interrogantes.
Impresión Lugami, Artes Gráficas · Betanzos Depósito Legal C 3217-2010

Coordinación e maquetación A. C. Irmáns Suárez Picallo · Sada Contacto comisionsuarezpicallo@gmail.com / 665 801 557

Fotografía de portada “Sada: tipos da Mariña”, por Francisco Varela Posse (Eco de Galicia, La Habana, 04/1927). Cedida por Fina Varela Turnes.
Deseño dos ca racteres do título

Calros R. Silvar www.b logoteca.com/acsuarezpicallo

1

OPINIÓN E ACTUALIDADE

ENTREVISTA CON MANUEL COUZO BERMÚDEZ
Xulio C. Corredoyra Maggi

Hoxe, con AREAL atopámonos con Manuel Couzo Bermúdez, presidente honorario e un dos fundadores do “Centro Español de Sada y sus Contornos”, de Bos Aires, Arxentina; alguén con quen os sadenses temos una débeda, por levar o nome de Sada, tan lonxe e tan alto. Chega acompañado da súa filla, María de los Ángeles e para comezar, propoñémoslle nos fale da súa vida en Sada e as vivencias da emigración. AREAL (A).- Vostede naceu na Rúa da Igrexa do barrio da Tenencia no 1933. ¿Cómo lembra aquela Sada da súa infancia? MANUEL COUZO BERMÚDEZ (MCB).Efectivamente, nacín na rúa da Igrexa nº 18, hoxe 24. O que lembro é unha Sada mariñeira, de moito sacrificio por parte dos mariñeiros e das súas familias... De alí casi todos á emigración polo mundo en busca doutros horizontes. Eu fun un de eles. Saímos da casa o 28 de abril de 1951 acompañado do meu pai; logo botamos dez días en Vigo e finalmente zarpamos de Vigo o 7 de maio de 1951. Neses días o que máis desexaba era que se fixera ao mar o barco, pola vida de sacrificio que deixábamos atrás (no meu oficio de mariñeiro). No barco fixemos a travesía un total de 850 pasaxeiros, que dormíamos en tres turnos, un leito por cada tres persoas. Alí lembro que vin a abundancia da mesa. Isto é un ben de Deus pensei... a fartura que alí tiñamos diante, abundante, non a tiñamos na nosa terra. (A).- ¿Por qué razóns escolleu a Arxentina como lugar de destino? (MCB).- Eu non quería servir ao réxime que tiñamos aquí (pola mili). Na casa éraO autor da entrevista, Xulio Corredoyra, con Manuel Couzo en Buenos Aires (2011)

mos tres mariñeiros e seis irmáns. Á Arxentina porque o meu pai conseguiu o que pedían para poder emigrar: carta de reclamación, contrato de traballo, o pasaxe pagado e o libre desembarco, previa revisión médica, a raíz da tuberculose, endémica aquí. Unha vez en Bos Air es comecei a traballar nunha fábrica metalúr xica durante seis meses e logo puiden ingresar en “La Continental”, Compañía de Segur os, onde traballei durante 49 anos. Aquí, có meu traballo e o da miñ a mu ll er , Ág ueda F er nánde z Domíng ue z, oriunda de Meir ás, trouxemos ao mundo e sacamos adiante tres fillos, José Manuel, María de los Ángeles e Eduardo Alber to. (A).- A Bos Aires exiliáronse trala sublevación militar de xullo de 1936, varios sadenses comprometidos coa República. Tratou ou coñeceu vostede a algún? (MCB).- Sí por certo, coñecín a Casimiro Suarez, a Ramón Suárez Picallo, a Manuel Regueir a.... Tamén viviron na emigración outros fillos pr edilectos de Sada, Manuel Lugrís Freire, Casal, Antonio Sanjurjo Badía…

2

O autor da entrevista, X. Corredoyra (1º pola esquerda), con Manuel Couzo e Marisa Naveiro (2ª pola dereita) no local social do C. E. Sada y sus Contornos en Buenos Aires (2019).

OPINIÓN E ACTUALIDADE

(A).- Un conveciño ilustre ao que coñeceu foi Ramón Suárez Picallo. ¿Cómo foi ese encontro? (MCB).- Ramón Suárez Picallo foi moi amigo do meu pai, coñecíao como republicano de Sada. Cando o meu pai soubo de RSP, que viña de estudar a pesca en Chile, no ano 1953, mandoume ata un hotel no barrio de Chacarita, (por certo, preto do cemiterio onde logo do seu pasamento en 1964 descansara, ata a repatriación das súas cinzas fai dous anos e a instalación definitiva no Cemiterio de Fiunchedo, como era o seu desexo). Alí, nese modesto hotel da zona de Chacarita foi onde o coñecín e lle levei a invitación do meu pai para que nos visitara na nosa cas a, na rúa Coronel Esteban Bonorino entre Saraza e Balbastro, no barrio do Baixo Flores. Súarez Picallo era unha luz, era fascinante escoitalo. Meu pai fíxolle unha caldeirada. Recordo as palabras do meu pai: “Ramón, está vostede na súa casa...” e as de RSP: “Compañeiros, é o mellor xantar que me poidestes facer... pescada á galega” (“merluza” de 6 ou 7 kgs, mercada na feira da rúa Santander)..., “que como con inmensa satisfacción na compaña dos meus veciños de Sada...” Volvín velo aproximadamente en 1960, estaba desempeñándose no Centro Lucense, e vi3

vindo nunha modesta pensión na rúa Monroe, de Bos Aires. Morreu sen ter nada, aínda recordo as súas palabras pouco antes do seu pasamento:... “o que tiña xa o din... o que din non o teño…, só me queda o que din”. (A).- Vostede participou na fundación do “Centro Español de Sada y sus Contornos”, ¿cómo lembra aquelo? (MCB).- Viñen á terra en 1973, co meu fillo José Manuel, coa apertura á democracia na Arxentina. Pouco tempo despois estivemos nun acto en Punta Chica (no norte do Gran Bos Aires, na zona de San Fernando) no campo de recreo da Federación de Centros Gallegos. Alí déronse cita xentes de diferentes sociedades; había xente de Lubre, de Mondego, de Ouces, de Sada... A suxerencia de Manuel Mosquera Perez, que tiña un taller de electricidade do automóbil en Bos Aires, plantexouse facer unha nova sociedade. Dese encontro saímos coa misión de “patear” a rúa na busca das diferentes persoas da zona de Sada, e comezar a asociar xente, plantexándonos empezar cun mínimo de 50 persoas. A tarefa foi moi fructífera e chegamos á Primeira Asamblea Extraordinaria con

250 socios. Alí plantexous e cal sería o nome rúa México 1660 de Bos Aires, e existiú ata que debería ter a nova Agrupación ou Socieo ano 1953 ou 1954. Por cer to, o Centro de dade. Decidiúse dar a coñecela como “Centro Betanzos é un lugar donde Ramón Suarez de Sada y Contornos ”, dado que Mos quer a foi Picallo foi moi querido e es pecialmente resá es cola de Sada y sus Contornos, ao igual peitado. De alí mandar on a Sada una biblioque Manuel Gomez Vazquez, o primeiro Teteca, que incluía mobiliar io de carballo e soureiro da Asociación. Ao ano conformouse libros. A madeir a noble apr oveitouse e aína Comisión Dir ectiva e fixouse a sede na r úa da queda algún mobiliar io en Sada feito co Chacabuco nº 955 da ese carballo. Non tiveCapital Federal, que é ron a mes ma sor te os Escudo do C. E. Sada y sus Contornos a sede da Feder ación libros, pois for on de Sociedades Gallegas queimados... en fin... en Bos Aires. (A).- Para rematar Posteriormente, deSr. Cou zo , ¿c ales use a oportunidade de son a s act ivid ades vincularnos cun clube que aco stuman re ada zona de San Fernanlizar no “Centro Esdo, o “Centro Español pañol de Sad a y sus de San Fernando”, a Contorno s” de Bos través de José María Villaverde. Este clube, Aires? que estaba bastante lan(MCB) .- É bás icamenguidecente e con escasíte un lugar de r eunión sima actividade, buscaba e encontro para os asociarse con galegos, asociados, e todos como unha maneira de aqueles que teñan vinreflotar e dinamizar as culación con Sada. Es actividades do clube. te é o espíritu co cal foi creado. Ademáis, cedeAsí, no ano de 1982, mos e/ou alug amos o realizouse unha Asamblea salón par a actividades cultupara unir ámbalas dúas entidarais, xuntanzas e ag asallos fades, e na Acta de Fusión adxudicmiliar es, e desde o ano pas ado coóuselle o nome de “Centro Español de mezamos a des envolver unha biblioteca Sada y sus Contornos”. pública. Es ta actividade da biblioteca (coa A posteriori, no ano de 1998, impulsados intención de acheg ar ao barrio a nos a pr opola necesidade de ter a sede na Capital Fedeposta e á vez dar a coñecer a terra da cal ral, decidiuse vender a propiedade de San Fervimos, a Galicia e por s uposto Sada), lévana nando e adquirir a actual sede na rúa Pasco nº adiante os máis novos, entr e os que está o 557, da Cidade Autónoma de Bos Aires. Alí funmeu neto, Dieg o Alejandr o Couzo Gianfr icionamos ata hoxe, temos a Secretaría, facemos ni, terceira xer ación dos Couzo de Sada. C oas nosas actividades e reunións da Comisión mo vedes a pres enza dos s adenses en Bos Directiva na cal o meu fillo, José Manuel Couzo Air es, continúa... e o futur o de Sada está Fernández leva catro anos como Presidente. garantido... (A).- Con anterioridade, desde o ano 1919 funcionara en Bos Aires a asociación Unidos de Sada. ¿Qué sabe vostede acerca desta institución?. ¿Coñeceu a xente que estivera vinculada a ela? (MCB) .- Coñecín a alg úns directivos; tiñan a Secr etaría no Centro Betanzos, na 4 (A).- Moitas gracias sr. Couzo, pola súa amabilidade. (MCB).- Gracias a vostedes, no nome dos nosos pais anos, a ámbolos dous lados do Atlántico.Sada, 2010

OPINIÓN E ACTUALIDADE

OPINIÓN E ACTUALIDADE

REQUIEM, SERÓDIO E BREVE DE MAIS, POR EDICIÓS DO CASTRO
José Mª. Monterroso Devesa

Mais de 200 títulos da colecçom DOCUMENTOS PARA A HISTORIA CONTEMPORÁNEA DE GALICIA tem tirado do prelo Ediciós do Castro, recentemente desaparecida de morte matada. Nestes ingratos tempos de involuçom democrática no nosso país e mais no Estado espanhol e na Europa toda, constitúe um capítulo singular o eclipse dumha editorial que, se por algo vai ser botada em falta, será por essa concreta série de títulos que na nossa Terra contribuíu decisivamente à recuperaçom da memória dos que estiverom silenciados durante décadas, eles e os seus achegados. Ediciós do Castro, filha do Laboratorio de Industria e Comunicación, nascida no Castro de Samoedo (Sada) em 1963 (e posteriormente incorporando a Editorial e Imprenta Moret da Corunha), publicou, com anterioridade a dita colecçom, obras fundamentais de e para a nossa cultura, nos mais diversos campos: teatro, narrativa, poesia, arte e ensaio de toda caste: filologia, história, economia, ecologia... Mesmo reediçons como O Divino Sainete ou Terra de Melide ou bestsellers (que o termo nom seja malinterpretado) como as Memorias dun neno labrego, por nom citarmos mais que algumhas criaçons insoslaiáveis. Nom devendo esquecermos as séries focadas ao Seminario de Estudos Galegos e aos Cadernos do Seminario de Sargadelos, do Laboratorio de Formas e do Laboratorio Xeolóxico de Laxe... Esta desapariçom dolosa e dolorosa, nom por anunciada deve ser menos lamentada, mália o tempo passado, mais de um ano, de tal insucesso, e todos quantos fomos beneficiados pola generosidade e bonomia de dom Isaac Díaz Pardo -uns publicando e muitos mais lendo- temos o dever de practicar este a jeito de ofício de trevas, quando se está a falar, a maiores, doutras mortes editoriais galegas. Na medida em que um povo perde os seus instrumentos de comunicaçom e expressom (neste caso tendo produzido mais de 1.300 títulos devidos a mais de 700 autores em quase meio século de existência viçosa), empobrece-se e de calar mos perante tal feito concreto seríamos, a mais de malnascidos, cúmplices de semelhante assassinato.
Montevidéu, março de 2011.

5

OPINIÓN E ACTUALIDADE

A FEIRA DE ED-MUNDO

ECOS DA REPÚBLICA
Edmundo Moure Rojas

Na casona de La Cisterna, ao sur de Santiago del Nuevo Extremo, os sábados á tarde, o meu pai galego adoitaba escoitar a súa música preferida, mestura variada na que figuraban o tango, vellos cuplés, flamenco sevillano, doces fados na voz de Amalia Batista, sardanas e pandeiretadas galegas... De cotío, a sesión musical terminaba co Himno de Riego, peza conmemorativa que, como se sabe, integra sons militares, ao estilo da Marsellesa, con acentos de pasodobre, e que fora o himno nacional de España durante o breve trienio liberal (1820-1823) e nos oito anos da Segunda República (1931-1839)... O galego subía o volume da victrola e abría as fiestras á quinta, como se convocase afastados camaradas que defendesen as trincheiras ao berro de "¡No pasarán!" O meu pai, nostálxico aínda que non soturno, porque a súa exultante vitalidade impelíalle a disfrutar e compartir goces hedonísticos, era para min a encarnación simbólica -ségueo a ser- do auténtico republicano: demócrata, librepensador, progresista nun sentido máis amplo que ao que hoxe se outorga ao termo, entusiasta de iniciativas de ben social, inimigo declarado de fetiches sociopolíticos, fosen estes de índole clerical ou materialista a ultranza... Falábanos con paixón dolorosa dos grandes creadores, intelectuais e dirixentes da II República, ese soño que el vivira fora de Galicia, vítima do exilio emigrante, nun longo país da fin do mundo, onde prodigou a súa semente. Coñecemos da súa boca o que foi a Institución Libre de Enseñanza, creación educativa á que lle encomiaba os logros, xunto á lectura -feita pola miña nai- de poemas de Antonio Machado, Miguel Hernández, García Lorca e, sobre todo, das xeniais apostilas e glosas de Juan de Mairena... Logo viría o achegamento ao noso 6

gran republicano, Alfonso Rodríguez Castelao, a través dese marabilloso libro, Sempre en Galiza", que adquirira en Buenos Aires, exemplar da primeira edición que aínda conservo. Os meus pais casaron o 1 de outubro do 1938, un mes máis tarde do arribo do goberno republicano de Pedro Aguirre Cerda, que tiña por lema "gobernar es educar", electo pola coalición do Frente Popular, liderada polo Partido Radical, co apoio de socialistas, comunistas e socialcristiáns de esquerda, mandato que inauguraría tres períodos consecutivos de goberno laico, cos seus logros máis destacables na consolidación do ensino público e o desenvolvemento industrial chileno con sentido estatal de protexer as riquezas básicas da patria, evitando que caesen nas mans do ávido capitalismo. Foi aquel o noso ambiente vital, onde nos desenvolvemos -prole numerosa de oito fillos-, aprendendo desde cedo o valor da liberdade de pensamento, da procura das verdades humanas accesibles para nós, no espírito imperecedoiro de fillos da República. Por aqueles días de finais da década dos 40', Ramón Suárez Picallo culminaba entre nós a escrita do seu milleiro de crónicas de La Feria del Mundo. O meu pai referíase con admiración e cariño á obra xornalística do fillo de Sada, e, sobre todo, destacaba a súa irrenunciable vocación republicana, prurito que se tornara en Suárez Picallo un auténtico apostolado. Xa non escoito o Himno de Riego, pero a brisa vespertina adoita tornarme, en días de afáns, frustracións e porfiados soños, a voz do meu pai, en sílabas certeiras de galaico acento que seguen soando para min como ecos inesquecibles desa República que algún día volverá nacer entre nós.
Marzo 2011

ESTUDOS LOCAIS

UNA GIRA SINDICAL DE RAMÓN SUÁREZ PICALLO EN 1920
Hernán Díaz

Ramón Suárez Picallo era coñecido ata hai pouco polo seu quefacer político no ámbito do nacionalismo galego. Hoxe sabemos tamén da súa importante actividade no movemento obreiro arxentino grazas ás aportacións do historiador Hernán Díaz, que desde Buenos Aires nos envía este texto para Areal. Entre Ríos es una provincia del litoral argentino, enmarcada por los ríos Paraná y Uruguay, situación que le da su nombre. Vecina de la provincia de Buenos Aires, limita también con la provincia de Santa Fe al oeste, con la de Corrientes al norte y con la República Oriental del Uruguay al este. Se encuentra en una zona neurálgica de la economía agroexportadora argentina. Hacia fines de los años 10, según el censo realizado en 1914, cuenta con 425 mil habitantes. Ninguna ciudad entrerriana se acerca a la importancia de Buenos Aires o incluso de otras ciudades del interior. La capital, Paraná, tiene 36 mil habitantes. Otros poblados importantes, como Concordia, Gualeguay, Gualeguaychú, Concepción del Uruguay o Victoria tienen entre 13 mil y 20 mil habitantes urbanos. El eje de su economía es la actividad agropecuaria. Para atender la demanda de transporte de cereales y ganado, existe un tendido de 1.300 km. de vías férreas que están en manos de una compañía inglesa. Este ferrocarril vincula a casi todas las poblaciones importantes, en especial las de la parte sur de la provincia, pero el río Paraná es un obstáculo que ningún puente supera todavía. De esa forma, la mercadería para ser exportada o vendida fuera de la provincia debe dirigirse a la ciudad de Paraná, capital provincial, para seguir en otro barco, o a Ibicuy, en el extremo sur, donde un ferryboat lleva la carga hasta el puerto de Buenos Aires. En los últimos años de la década del 10 en la provincia de Entre Ríos aumentan los reclamos obreros. En un primer momento se organizan unos pocos núcleos a partir de la actividad de dos sindicatos viajeros: los ferroviarios y los marítimos. Los primeros constituyen grupos en Ibicuy y en Basavilbaso, los marineros crean grupos de apoyo en Concordia y en Concepción del Uruguay. Pero con el tiempo se van creando organizaciones en otros puntos importantes de la provincia. Uno de los más significativos será Gualeguaychú, que también cuenta con un pequeño puerto vinculado al río Uruguay. Allí se crea una Sociedad de Resistencia Obrera, especie de nucleamiento de activistas, adherido a la central sindical nacional (Federación Obrera de la Region Argentina, FORA) y una docena de sindicatos. Hacia fines de 1919 esta ciudad es tes-

La Organización Obrera, órgao da FORA no que Suárez Picallo publica as súas crónicas. Documento cedido por Hernán Díaz

7

tigo de varios conflictos gremiales: tabaqueros, picapedreros y estibadores. Por un incidente menor en la huelga de estos últimos, son encarcelados ocho activistas, entre ellos Daniel Alvaredo, delegado de la FORA en la ciudad. Ante esa situación, además de brindarles a todos ellos asistencia jurídica, la central sindical le pide a Ramón Suárez (tal su nombre en esta época, todavía sin el Picallo), delegado marítimo que se encontraba en Concepción del Uruguay, que baje a Gualeguaychú para asesorar y apoyar los conflictos obreros. Ramón Suárez se quedará cinco meses en esa localidad entrerriana, desde setiembre de 1919 hasta enero de 1920. Allí encabezará todos los reclamos sindicales, se entrevistará con diferentes empresarios y con autoridades municipales, y se convertirá en el alma del renacimiento de la vanguardia obrera de la zona. Algunos de estos sucesos ya los hemos relatado en otros textos biográficos del futuro diputado galleguista, pero hoy queremos detallar una gira por la provincia de Entre Ríos, que tuvo su origen justamente en esta actuación exitosa de Ramón Suárez en Gualeguaychú. En rigor, son dos las giras que realiza. La primera va de febrero a julio de 1920 y abarca una multitud de pueblos y ciudades del sur de la provincia de Entre Ríos; la segunda es más breve, la realiza hacia el mes de setiembre de 1920, e incluye un puñado de pueblos agrícolas del centro de la provincia y culmina con la creación de una Federación Obrera Comarcal alrededor de Villa Clara. El 30 de enero de 1920 Ramón Suárez inicia su periplo, a pedido de la FORA y como representante de ésta. Así visitará ciudades, poblados, aldeas y rancheríos. Para dar una idea de la extensión abarcada, hemos reproducido en un mapa esquemático todos los pueblos que Ramón Suárez visitó en estos ocho meses. Tenemos dos fuentes de información de este viaje: por un lado, los informes que Ramón Suárez envía a la FORA y que son publicados en La Organización Obrera, su órgano central; por el otro, los informes que otros activistas de esos pueblos envían al mis mo periódico. Los de Ramón Suárez son más detallados, pero los otros tienen el valor de mostrarnos más objetivamente aquello que el mis mo protagonista no puede decirnos: su éxito como organizador y como orador. 8

ESTUDOS LOCAIS

No vamos a pormenorizar cronológicamente la visita a cada uno de los pueblos, sino que trataremos de destacar sus elementos generales más significativos. TRENES Y ARENGAS Ramón Suárez aprovecha el tendido de línea ferroviaria de la provincia. Prácticamente todos los pueblos que visita son estaciones de ferrocarril y el tren es su medio de transporte casi constante. Una de las escenas que abunda en sus informes es la despedida del pueblo, donde los gritos de la gente se confunden con los silbidos del tren en marcha, y nos imaginamos al delegado de la FORA saludando desde una ventanilla e improvisando un último discurso. Pero también hace algún trayecto a caballo, cuando va desde Gualeguay hasta Puerto Ruiz y posiblemente también desde Villa Clara a Capilla. Por último, las localidades de la costa del río Paraná (Pueblo Brugo, Curtiembre, General Alvear, Paraná y Rosario) son recorridas en barco, medio de transporte bien conocido por Ramón Suárez. Si algo caracterizó a Ramón Suárez Picallo militando más tarde en la emigración gallega o en la Segunda República fue su capacidad oratoria. En esta gira, con 26 años de edad, ya es un elemento central en su relación con las bases sindicales. En cada pueblo que visita da conferencias sobre la situación de la clase obrera bajo el capitalis mo, sobre las leyes antiobreras del Estado argentino, sobre las luchas de los marítimos, contra la Liga Patriótica (grupo de la derecha aristocrática, que en 1921 provocará la masacre de Gualeguaychú, justamente contra las fuer zas de la FORA). Ramón Suárez es inagotable: habla dos horas en Ibicuy, una hora en Capilla, una hora y media en Urdinarrain. En Basavilbaso hace una maratón de discursos: llega el 22 de febrero, a las 7.30 hs. A las 9.30 ya está dando una conferencia en el local de los ferroviarios. Hace una historia del gremio y de sus disidencias y aboga por la unidad de la clase obrera. Al día siguiente, a las 5 de la tarde, da otra conferencia contra las leyes antisociales. El día 24, a las 9 de la noche, da una tercera conferencia sobre las luchas obreras en general. Esta situación se repite en todos los pueblos que pisa. Dicta conferencias, improvisa discursos en las plazas, dirige asambleas sindicales donde se puede: a veces en el local gremial, muchas ve-

ces en casas particulares. Pero es importante destacar los actos en la plaza central del pueblo: allí se lo verá en Nogoyá, Gualeguay, Victoria, Pueblo Brugo, Villaguay. Estos actos son fundamentales desde el punto de vista del proselitismo porque no participan solamente los asociados, como en las asambleas, o los más interesados, como en las conferencias en teatros. Los actos en las plazas convocan a cualquier paseante y las ideas de la central de trabajadores penetran en el conjunto de la población. En Victoria, por ejemplo, la crónica de un corresponsal habla de mil personas; en Gualeguay, 1.500 oyentes; en San Salvador, un villorrio, se realiza una manifestación y conferencia con 400 personas. Siempre debemos recordar que en esa época no existían micrófonos ni megáfonos: el orador debía ser escuchado por todos los asistentes a puro pulmón. En Capilla, el mismo Ramón Suárez, dirigiéndose al local sindical, ve algunos paisanos caminando hacia el pueblo, y al ser Mapa no que se representa o territorio percorrido por Suárez Picallo. interrogados, contestan: “Vamos Elaboración de Hernán Díaz al local de la huelga; dicen que hablará allí uno que defiende a El corresponsal de Victoria: “Al terminar, los pobres”. Suárez, el que venía a “defender a así como en diversos pasajes, el orador fue calulos pobres”, habla durante una hora. Los partírosamente ovacionado y se vivó a la FORA”. Y cipes de la asamblea son obreros rurales y vieen otra charla en el mis mo pueblo: “La plaza nen desde tres leguas de distancia. principal estaba de bote en bote. El pueblo enEl carisma y la capacidad discursiva que destero deseaba escuchar la palabra del delegado pliega Ramón Suárez frente a su auditorio queobrero. Al aparecer en la tribuna el camarada dan constantemente registrados en las crónicas. Suárez, los vivas se repitieron y los aplausos Dice el corresponsal de Urdinarrain: “Durante la impidieron oír sus primeras palabras”. estada del camarada Suárez se hacían todas las En el pequeño pueblo de Curtiembre, otro conoches conferencias de carácter familiar en el rresponsal detalla los contenidos y la forma del local del sindicato, explicándose en ellas los prindiscurso de nuestro protagonista: “Habló Suárez cipios y fines de la FORA. […] Los compañeros extensamente, haciendo infinidad de consideracioescuchaban con atención las disertaciones de nes sobre la organización sindical, la orientación Suárez, que eran instructivas y claras”. que debían seguir los obreros para obtener triunfos El corresponsal de Ibicuy: “Frecuentes sobre el capitalismo y hacerse aptos para conquisaplausos interrumpieron al compañero Suárez tar su emancipación. Por la ilustrativa sencillez y durante el desarrollo de la conferencia y al final claridad con que habló, se hizo comprender por los se le tributó una prolongada ovación”. numerosos compañeros que lo escuchaban”. 9

ESTUDOS LOCAIS

PAISANOS Y PAIASANAS ¿Quiénes eran y cómo vivían los obreros que iban a escuchar la palabra de Ramón Suárez? En muchos lugares se trabajaban diez, doce o más horas. En Basavilbaso, por ejemplo, un pueblo que contaba con cierta tradición de organización sindical, los obreros de carga y descarga del ferrocarril trabajaban doce horas por día con un sueldo escaso. “Vivían en carpas de lona en las más horribles condiciones”, nos cuenta el mismo Suárez. Curtiembre es un pequeño pueblo obrero, relata también, “pueblo perdido en las barrancas del Paraná”, lleno de “ranchos” (con comillas en el original), donde los delegados de los estibadores controlan todo el trabajo y para quienes las disposiciones del sindicato “son como el catecis mo para los creyentes”. Para llegar a Capilla atraviesa una zona agrícola, junto al camarada Silva. Ve las viviendas de los obreros, “verdaderas conejeras. Son ‘ranchos’ de 1x2, con mal techo, adornados, a guisa de ventanas, de grandes agujeros”. Es interesante la fuerte presencia de mujeres en todo el periplo de la gira por Entre Ríos. Trabajan en fábricas de tabaco y cigarrillos y en las de hilo sisal. En Villaguay están organizadas las obreras tabaqueras. En Gualeguaychú existe una amplia organización femenina, dirigida por M. Bella de Godoy, y el centro activo se encuentra en las obreras de la fábrica de cigarrillos Rebagliatti. En el pequeño pueblo de Urquiza, cuenta Suárez, “se iniciaron los trabajos para asociar a las mujeres, anotándose cerca de cincuenta”. Tampoco en los ambientes sindicales falta la presencia fe-

menina más tradicional: en Victoria, nos cuenta un corresponsal, al terminar una conferencia varias señoritas obsequian al delegado de la FORA con ramos de flores. Hay pocas referencias a inmigrantes o población extranjera. En el total de la provincia, alrededor del 17% de la población es inmigrante (mientr as que en la ciudad de Buenos Aires supera el 50%), y de ese porcentaje la mitad son uruguayos. En el centro y norte de la provincia hay una serie de colonias judías de origen ruso, y quedan algunas huellas de su presencia en esta gira. El 7 de setiembre se realiza una manifestación en Villa Clara. Allí Ramón Suárez escucha vivas a la Federación Rusa y a la III Internacional: es un “coterráneo de Lenin y Gorki”, nos dice, que cree que la clase obrera vencerá con los mismos métodos que en su país de origen. En Domínguez, el delegado de los pobladores se apellida Ascensoff, de claro origen ruso, y esto da pie a Suárez para realizar una actividad entre los colonos. Da una conferencia el 9 de septiembre, a las 10 de la mañana, y concurren varios centenares, según nos informa el delegado de la FORA. Suárez concluye de manera optimista: “Dado el despertar del proletariado del campo, que exige mejoras, los colonos reaccionan también. Al fin se dan cuenta de que la clase obrera tiene razón y que su camino no debe ser el de oponerse a las exigencias obreras, sino que, por el contrario, deben mirarlas con simpatía.” Y aunque no se produce en el marco de la gira de Ramón Suárez, no podemos dejar de señalar que en el acto del 1º de mayo de 1920,

ESTUDOS LOCAIS

Ramón Suárez nun mitin obreiro. Fotografía cedida por Hernán Díaz

10

realizado en Basavilbaso por la FORA, los oradores son González Barlett y Greyver, este último “en idioma hebreo”. Pero es el mismo Suárez quien se refiere a la cuestión de la inmigración en la Argentina. En un discurso de dos horas en Urdinarr ain, pronuncia una confer encia sobre una ley de 1902 (llamada Ley de Residencia) que permite expulsar extranjeros en caso de alteración del orden político. Pero los conflictos entre burgueses y obreros, dice Suárez, no son obr a de extranjeros, y por eso la aplicación de la Ley de Residencia desde hace 18 años no pudo detener la organización del proletariado. ORGANIZACIÓN Nos hemos preguntado qué quedaría de todo el entusiasmo que generó Ramón Suárez en su gira entrerriana. Sus informes desbordan optimismo, algo que no creemos que obedezca a un interés por exaltar su rol como delegado de la central sindical sino más bien porque refleja su personalidad y expresa su enorme confianza en el movimiento proletario en los años posteriores a la revolución rusa. Podríamos pensar que los informes “exageraban” la cantidad de asistentes, o que concurrir a un acto de la FORA no era necesariamente prestarle su apoyo posterior. Para evaluar esta cuestión y obtener un indicio de la organización lograda, recurrimos a la cantidad de votos con los que contaba la provincia de Entre Ríos en el XI Congreso de la FORA, que se realiza en la ciudad de La Plata entre el 29 de enero y el 5 de febrero de 1921. Allí vemos que algunas ciudades grandes o con una organización antigua cuentan con centenares de afiliados: Paraná, Concepción del Uruguay y Concordia tienen alrededor de 900 asociados. En un segundo grupo están algunos pueblos importantes que cuentan entre 200 y 400 afiliados: Basavilbaso, Gualeguaychú, Ibicuy, Victoria. Los pueblos chicos son los que más sorprenden por el grado de adhesión alcanzado en esta gira de Ramón Suárez: Villa Clara tiene 182 afiliados, San Salvador 107, General Alvear 95, Crespo (“una pequeña aldea”, según Suárez) 78, Pueblo Brugo 53, Urdinarrain 82. Al contrario, algunas ciudades de importancia y cabeceras de departamento apenas cuentan con organización: Nogoyá, Villaguay, Gualeguay, Colón, etc. 11

En conclusión, pensamos que, al menos para estos años, la gira de Ramón Suárez no fue un mero desfile oratorio, plagado de buenas intenciones y demagogia pero sin un correlato efectivo de organización sindical. Al contrario, creemos que el delegado gallego no descuidó los aspectos más burocráticos y administrativos y dejó plantada una semilla organizativa fuerte que tuvo su incidencia en los sucesos políticos futuros de la provincia. Para finalizar, reproducimos unas palabras de Ramón Suárez en un infor me que son muy s ignificativas y hablan a las clar as de la situación del sindicalis mo entr erriano: “Puede afir marse que la clas e obrera de estas regiones aprendió en la escuela de sus propias necesidades. Los tr abajadores de estos lugares nunca es cucharon la palabra de los propagandistas obreros. Ellos saben que en otras partes los obreros se asocian y hacen huelgas, y consiguen mejor as, y hacen lo mis mo. Cuando hablamos de la finalidad emancipador a que perseguimos, cuando les hablamos de un mundo nuevo de amor y de justicia, elabor ado por nosotros mismos, se dibuja en su rostro una expresión de alegría, propia de los que hasta hace poco desconocían su propio por venir. Cuando explicamos la situación a que han llegado los tr abajadores rusos, por ejemplo, y afir mamos que el proletariado del mundo todo debe hacer lo mis mo, sienten la mis ma impresión de un presidiario condenado a cadena perpetua, a quien un buen día se le comunica su próxima libertad”.
FUENTES UTILIZADAS
− Día z, Hern án M., “ Intro ducción” a Ramón

ESTUDOS LOCAIS

Suáre z Picallo, Año s de formac ión pol ítica. Se lección de textos, 1916-1931, Buenos Aire s, Alborada , 2008.
− Díaz, He rnán M., “En torno a la biografía de

Ramón Suárez Picallo”, en Autores Varios, Ramón Suárez Picallo. A voz e squecida do galeguismo, A Coruña, Comisión Irmáns Suárez Picallo, 2009.
− FORA, Memoria y balance del Consejo Federal al

Undécimo Congreso (enero 1919-noviembre 1920), Buenos Aires, Cía. General de Fósforos, 1921.
− La Organización Obrera, órgano de la FORA,

1915-1922.
− Tercer Censo Nacional de la República Argentina.

Población, Buenos Aires, Rosso, 1917.

ESTUDOS LOCAIS

NOMES PROPIOS

JOSÉ MARÍA MONTES: UN ESCRITOR ESQUECIDO
Manuel Pérez Lorenzo

Avogado, político, ensaísta, dramaturgo e poeta, José María Montes foi unha das plumas máis destacadas do xornalismo coruñés decimonónico, así como un integrante sobranceiro da xeración dos provincialistas que emprenderon a tarefa da dignificación da cultura galega. Embora, o seu nome quedou apagado no discurso da historia. José María Montes Rouco naceu no lugar do Castro, en Osedo (Sada), o 24 de xullo do 18221. Casou coa súa veciña Rita Arias Calviño, do pazo do Castro de Enriba, filla do que foi alcalde progresista de Sada, Antonio Arias Sanjurjo2. José Mª Montes (como el asinaba), avogado de oficio3, alternou a súa residencia en Sada e na Coruña, onde axiña se integrou no movemento provincialista, participando da actividade literaria e cultural da cidade. Despuntaría como xornalista, colaborando xa nos seus anos de estudante na prensa provincialista compostelá, en cabeceiras como El Iris de Galicia, a Revista de Galicia ou El Recreo Compostelano, todas elas editadas entre o 1841 e 1843. Escribirá tamén Portada da para xornais de Buenos comedia de Aires (El Gallego), La Montes HoHabana (Eco de Galicia), nor Gallego, do 1861 etc. Na Coruña foi director, con Benito Vicetto, do diario El Brigantino, no 1863, da revista musical La Lira, que veu luz no 18754, do Diario de Anuncios y Noticias de La Coruña, publicado entre 1857 e 1866, de La Correspondencia de Galicia, xunto a Froilán Salazar, 12 e do xornal liberal-demócrata El Comercio Gallego, neste último xunto ao seu veciño e parente Joaquín Castro Arias, colaborando, ademais, en diferentes publicacións, como Eco de la Revista, do que é un dos principais artífices desde a súa aparición no 1852, ou Revista de Galicia, que dirixía a Pardo Bazán no 1880. En Betanzos e Bergondo exerceu como redactor dos semanarios El Brigantino e Las Mariñas respectivamente. Entendía Montes a prensa como un vehículo para a denuncia e para a obra construtiva, e así o anunciaba cando gababa ao xornal pontevedrés El Gallego:
Como en las crisis de vida o muerte para un pueblo, es la prensa quien hace oír sus lamentos […], natural es, por tanto, que en la mayor parte de nuestras localidades haya órganos que interpretando la opinión pública, diluciden y den cima a esas arduas cuestiones de las que depende nuestra ventura. Si cada localidad diese a sus órganos de la prensa, nombres y tendencias que fundiesen en uno los sentimientos de todos los individuos que luchan generosamente por su país, se estirparía [sic] ciertamente el mal que lamentamos.5

Como literato, cultivou así o teatro como a lírica. Publicou dúas pezas, Honor Gallego. Comedia en tres actos y en verso (A Coruña, 1862) e Eric IV. Drama histórico en tres actos y en verso (A Coruña, 1862). En Honor Gallego desenvolve unha trama de enredos amorosos na que se contrapón a honradez e “bos costumes” das personaxes galegas cunha caracterización profundamente negativa da Marquesa e Ruperto, que chegan de Madrid para turbar a paz preexistente e, por riba, menosprezan a Galicia. Cando tachan de “agreste” a Canuto, a resposta de Pascual é todo un alegato en defensa da identidade propia:
Rup. Marq. Rup. Marq. Pasc. ¡Qué hombre agreste! ¿Tú qué quieres? estás en Galicia! Es cierto! Y aquí en Galicia, Ruperto, otra cosa no la esperes. Y aquí en Galicia, señora, morir debiera al momento quien en loco atrevimiento su limpio nombre desdora. […] ¿Importarme nada debe que se manche así el renombre de Galicia? Sois un hombre ó muy necio ó muy aleve. ¿Quién hollar permite así la tierra donde nació? pues, no lo consiento yo que en esta tierra nací. […] Y ¿no es mi madre Galicia? y ¿no es mi madre esta tierra? donde tanto bien encierra, tanto amor, tanta delicia? […] Si nunca la bella historia de Galicia habeis leído, si nunca habeis entendido que es tan fecunda de gloria, sabedlo en esta ocasión que tan propicia se os muestra, y jamás por vida vuestra, deis á olvido esta lección. Que la tierra a quien hoy día vuestro lábio injusto daña, es de las joyas de España la joya de más valía.

Jeremías. Escrita en variedad de metros, (A Coruña, 1861). Neste opúsculo realiza unha versión libre e en verso da pasaxe bíblica na que Xeremías lamenta a destrución de Xerusalén, procurando o efecto estético do que adoecían as traducións literais:
[…] nos propusimos no una rigurosa versión, sino más bien una imitación de los trenos que, ostentando en lo posible toda la belleza y amargura de tan sublime canto, fuese adornada con unas galas métricas […].

ESTUDOS LOCAIS

Nunha segunda parte do libro, que fora revisado polo Arcebispo de Santiago, recollía varias composicións independentes de temática relixiosa. Coetáneo de Béquer ou Zorrilla, a súa poética responde a un estilo romántico, nos temas e nas estéticas. Domina notablemente a rima e a métrica, e emprega diversas formas: o soneto, o cuarteto, a quintilla, a oitava italiana, a silva, o serventesio, etc. Nas súas creacións destaca o elemento paisaxístico, con múltiples exaltacións de profundo ton romántico. Tamén ten realizado composicións elexíacas, dedicadas a Nicomedes Pastor Díaz con motivo do seu falecemento ou á súa nai finada. Ocupa tamén varios dos seus poemas a temática amorosa, tratada con elegancia. Foi Montes un dos organizadores dos Xogos Florais de Betanzos no 1886, participando como xurado. Asemade, cóntase entre os fundadores da sociedade Folk-lore Gallego, constituída na casa de Emilia Pardo Bazán no 1883 e presidida pola eminente escritora6. Ademais traduciu directamente do inglés, cando menos, unha composición, “La rosa”, de Isaac Watts7, polo que debía dominar aquel idioma. Tamén é autor de varios ensaios, como “Leístas y loístas”, sobre gramática, ou “Queixumes dos pinos de Eduardo Pondal”, ambos publicados en Galicia: revista regional8. No periódico betanceiro Las Mariñas publicou un extenso traballo titulado “De los pastos y praderas”, interesándose polo progreso da gandería en Galicia9, e na Revista Compostelana viu luz “Reflexiones morales e históricas según las máximas de la sabiduría”10. Tivo José María Montes as súas incursións na política, facendo valer o seu ideario progresista. Xa cando estudante en Compostela, formou parte dos círculos provincialistas e liberais 13

Dentro do campo poético, publicou Montes, ademais de numerosas composicións que viron luz na prensa desde o 1841 ata a súa morte, o libro Imitación de las lamentaciones de

ESTUDOS LOCAIS

de Faraldo, Aguirre, Camino, etc., e, se tomamos por boa a indicación de Urbano Lugrís, tería participado no banquete democrático de Conxo do 1856. Nunha semblanza de Aurelio Aguirre, comenta Lugrís:
Forma –con Faraldo, Añón, José María Montes, Neira de Mosquera, Alberto Camino, etc., etc.– en la llamada generación del 54 (“Academia Literaria y Artística”); capas y melenas agitadas del aquilón romántico, entre los robles con mirtos y muérdago del viejo Conjo.11

Na súa memoria pervivirán os sucesos revolucionarios do 1846, culminados coa execución en Carral dos seus promotores:
Llenos de fe, de amor y de bravura volaran de su patria á los clamores, y el despotismo vil con sus horrores, les trajo eterno luto y desventura.12

Nos anos 60 formará parte, como vogal supranumerario, do Consello Provincial da Coruña, órgano asesor do Gobernador Civil13. Xa no 1881, atopámolo presidindo o comité coruñés do Partido Democrático Gubernamental e enviándolle a súa adhesión a Emilio Castelar, que encabezaba aquela formación a nivel estatal14. A Castelar, aquel presidente da efémera Primeira República, calificaríao de “héroe de la libertad, que combate sin tregua ni descanso”15. Interviría tamén na política municipal de Sada, ocupando o cargo de alcalde en varias ocasións desde os anos 60 ata a súa morte. José Mª Montes foi un dos impulsores do movemento que pretendía a rexeneración cultural de Galicia baixo a premisa da súa especificidade e do aprezo polo valor do propio. Amosábase entusiasta ante a creación da Biblioteca Gallega, de Martínez Salazar, e da publicación Galicia: revista regional, loando a unión dos esfor zos individuais na procura do progreso do país:
Galicia, que fue un tiempo vilipendiada por los pedantes vocingleros que propagaban por doquiera la donosa y singular idea de que bajo su cielo no podían surgir los óptimos frutos de la inteligencia, recobró su perdido prestigio, en fuerza de de la imperiosa ley de la justicia, y sus detractores tuvieron que humillar su frente al reconocer que en su seno, si bien se ostentan las maravillas de la naturaleza, no relumbran menos en sus hijos las dotes morales ó intelectuales que tienden al desarrollo del movimiento vivificador del Universo.

Portada do drama Eric XIV, publicado no 1862.

Autógrafo de Montes nunha das súas obras.

14

Muchos, sin embargo, de los nacidos en esta tierra de bendición, que así debe llamarse por los infinitos favores que debe al autor de la Naturaleza, comprendían que era llegada la hora de que los esfuerzos indivi duales se trabasen entre sí en unión íntima y perpetua, para que la luz que se difundía desde focos aislados se convirtiese en un brillante sol de gloria.16

ESTUDOS LOCAIS

Montes foi un firme defensor do uso na escrita do galego, pese a que el, por motivos que se nos escapan, non o empregou. En referencia á poesía en galego de Pondal, escribiría:
Entusiasta desde muy niño de nuestro dulce y sonoro dialecto, prefirió adaptar a él sus cantos, preveyendo sin duda que llegaría un tiempo en el que, para enaltecer las glorias de Galicia, sería preciso entonarlas en su misma habla.17

Noutra pasaxe do mesmo artigo, afirmaba a necesidade de empregar a lingua propia, tan válida como calquera outra, e sentenciaba que para o movemento rexionalista, “como vaticinio de una gran reforma social”, sería fundamental “el cultivo y difusión de los varios dialectos”. Gaba a labor de Pondal no fomento dun galego válido para toda situación:
Le presenta con su propia rusticidad, al paso que le ennoblece. Usa de él como del habla de los Herrera s y Garcilasos para describir toda clase de pasages [sic], por magníficos que sean; porque abunda en frases puras las altas concepciones; pues error lamentable seria creerle solo apto para ideas rudas y groseras.

Portada de Imitación de las Lamentaciones de Jeremías e sinatura de Montes como alcalde de Sada (1861).

Nun poema titulado “Galicia. Su dialecto” e dedicado ao dramaturgo Francisco María de la Iglesia, con motivo da estrea da obra A fonte do Xuramento, primeira escrita integramente en galego, Montes exclamaría, evocando o pasado heroico (a loita contra os franceses ou as revoltas irmandiñas) e lamentando o desprezo pola lingua propia:
[…] Si representa la historia De mil renombrados hechos, Si interpreta inmensa gloria ¿Cómo los galaicos pechos Desdeñaron su memoria? En regios labios impera En nuestra pasada era, Y más que en labios de reyes Brilla tu habla lisonjera En nuestras vetustas leyes.

15

Con ella fama alcanzaron Nuestros ínclitos mayores, Con ella su fe juraron Cuando de estraños señores Esta tierra rescataron. Tierra de escasa fortuna! Tierra de inmenso valor! Tierra de preclara cuna! Tierra esclava del dolor! Tierra libre cual ninguna! Gallegos! En nuestra vida No tuvimos nunca mengua, Que es su honra sin medida... Tenemos la frente erguida... Y ¡olvidamos nuestra lengua!18

ESTUDOS LOCAIS

José María Montes faleceu na súa casa do Castro o 29 de febreiro do 1892, deixando gran parte da súa obra espallada polos medios xornalísticos de Galicia e da diáspora.21
______________________________________________ 1. Era fillo de Francisco Montes García e A ntonia Rouco de Novoa, naturais da Coruña (Rexistro Civil de Sada, Libros de Defuncións, 1892). 2. Deste matrimo nio resultarían tres fillos, José María, Francisco e Asunción Montes Arias. 3. Estudou Dereito na Universidade de Santiago de Co mpostela. No arquivo non figura ningún exp ediente co seu no me, p ero si un a no me de José Mo ntes Noboa [sic], que tería realizado os estudos entr e o 1838 e 1845 (Arquivo da USC, Expedientes Persoais, Leg. 883, Exp. 20). É probable que sexan a mesma persoa, dado que a nai tiña o Novoa por segundo apelido. 4. Segundo J. A. Durán, La Lira foi a primeira revista deste xénero que houbo en Galicia (Crónicas 3. Entre la Mano Negra y el nacionalismo galleguista, Akal, Madrid, 1981). 5. El Gallego (Pontevedra), 31/01/1863. 6. El Folk-lore Gallego en 1884-85. Sus actas y acuerdos y discursos, Estableci miento tipográfico de Ricardo Fe, Madrid, 1886. 7. Las Mariñas (Betanzos), 31/11/1887. 08. O primeiro nos números 1 e 3 (01/1887: pp. 33 -36 e 03/1887: pp. 123-127) e o segundo no número 6 (06/1887: pp. 325-336). 09. Entr e 1887 e 1888 publicou máis de cator ce entregas, das que no Arquivo Municipal de Betanzos se conservan unicamente a II (03/11/1887), III (17/12/1887) e XIV (28/06/1888). Polo seu interese, serían tamén reproducidas ao mes mo tempo en La Federación Ibérica de Madrid e El Independiente de Vigo. 10. Referenza to mada do Diario de Santiago, 03/09/1877. 11. Lugrís, U.: “Aurelio Aguirre”, en Balada de los mares del norte. Poemas, cuentos y ensayos, 1942-1973, Alvarellos, Santiago de Compos tela, 2008. 12. “A las víctimas del Carral”, El Gallego, 22/06/1879. 13. Desempeñou ese cargo cando menos entre 1865 e 1868 (Guía de Forasteros en Madrid, 1865, id., 1867, id. 1868). Era vogal tamén do mesmo órgano o seu veciño e parente Joaquín Castro Lamas, da casa do Castro de Samoedo. 14. El Globo, 17/05/1881. 15. “Queixumes dos pinos por Eduardo Pondal”, Galicia: revista regional, 06/1887. 16. “Queixumes dos pinos...”, op. cit. 17. Id. 18. El Eco de Galicia, 15/10/1882. 19. “Cartas de Galicia”, Eco de Galicia, 18/03/1883. 20. “Correspondencia”, Eco de Galicia, 03/12/1883. 21. Un xornal de Buenos Aires (El Eco de Galicia, 10/04/1892) recollía a noticia da súa morte:
Víctima de rápida y aguda enfermedad ha fallecido en la parroquia de San Julián de Osedo, Ayuntamiento de Sada, el que era alcalde de aquella villa, D. José María Montes Rouco. El Sr. Montes era abogado del ilustre Colegio de la Coruña; notable y distinguido poeta. Sus composiciones inspiradas y llenas de sentimiento todas, han visto la luz en varios periódicos de Galicia y algunas merecieron que fuesen reproducidas por revistas extranjeras.

Montes compr ende as desventuras de Galicia, amos ándose cr ítico co centralis mo que a ten sumida no atr aso con res pecto ao r esto do Estado, cando, pola contra, conta con grandes recursos par a progres ar:
[…] en un esta do comparati vo de toda s provi ncias, queda ría mejo r para da nuestra p reciosa Galicia ; pero ¿a qué atribuir su eterna desventu ra, con dena da como fue de antiguo a no participar de la s reforma s vita les reali zada s en otra s regiones? […] la moderación y paciencia habituales de su s hijos fueron , acaso, el principal origen de la poste rgación de sus legítimos de seos. […] Ahora esa Galicia resignada yergue con altivez su frente, y colocada su planta en la senda del progreso no retrocede ni retrocederá hasta conseguir la posesión de sus constantes aspiraciones.19

A aposta de Montes pola educación e a cultur a como factor de progreso dos pobos, neste caso aplicadas a Galicia, levarao a impulsar diversas sociedades e iniciativas. Amosarase entus iasmado polo activo tecido asociativo da Coruña:
Es en verda d una regla e xacta de la cultura de los pueblos cuan do el e spíritu de asociación domina en ellos con objeto de enaltecer la inteli gencia, ensanchando el hori zonte de la s a rtes y la s ciencias. […] sociedade s forma da s con fines tan benéficos, a medi da que crecen en importancia, aumentan el p resti gio de la localida d donde se crean .20

Amosará sempre nos seus escritos un afán polo progreso de Galicia e a dignificación da súa cultura, aspectos que fan del un dos precursores de ulteriores movementos. 16

ESTUDOS LOCAIS ESTUDOS LOCAIS

A CONDESA NAS SÚAS TORRES DE MEIRÁS1
Xesús Torres Regueiro

Foron nun principio Granxa de Meirás e casa señorial. Otero Pedrayo chámalle castelo na súa Guía de Galicia: “O castelo –de espléndido patio, forma polígono con tres torres, reedificado en 1893- é fundación de Ruy de Mondego, a fins do XVI e o maiorádego de Pedro Patiño de Bergondo. Na súa torre La Quimera, escribiu Dona Emilia Pardo Bazán moitas ilustres páxinas.” Certamente, dona Emilia, quen pasaba os invernos e primaveras na corte madrileña e os veráns e parte dos outonos en Galiza, (entre Meirás, as súas casonas familiares e o balneario de Mondariz), escribiu moito aquí. Ramón Gómez de la Serna na biografía impresionista e un chisco irónica que trazou da “dama bispal da literatura española”, di que “no verán, no alto da Torre de Meirás soaba a súa máquina como o paspallás afónico” pois “alí

preparaba a colleita de inverno que despois depositaba nos bargueños de Madrid”. O presbítero Manuel Vidal Rodríguez estivo en Meirás entre 1914 e 1918 e escribíu en 1939 un libriño co título “Torres de Meirás: Vida de trabajo de la Condesa de Pardo Bazán y El Caudillo”. Daquela xa foran entregadas “a nuestro esclarecido Caudillo”. O libro acusa a literatura e estilo “patriótico” e fascista propio do momento. Era Meirás entre os varios pazos e casonas da Condesa, o seu predilecto, por varias r azóns e, sobre todo, pola súa proximidade á Coruña. A Pardo Bazán demoleu os restos do vello pazo dos antepasados e construíu as Torres nun mentido estilo medievalista e coroadas por ameas. A Torre de Levante (literariamente “La

Vista das Torres de Meirás. Fotografía de Xesús Torres

17

Portada do libro de Vidal Rodríguez e imaxe de dona Emilia tomando o te no xardín.

Quimera”) estaba dedicada enteiramente á Condesa. Na planta baixa tiña a biblioteca, despacho e recibidor particular. No primeiro andar o dormitorio. No segundo o tocador e vestiario. O último, con vista da ría de Betanzos, estaba dedicado a salón de traballo, cuarto onde se recluía toda a mañá. Gardaba os seus libros con celo e, aínda que os prestaba, era a condición de non sairen dalí e para iso contaba a anécdota do gran bibliófilo que escribira en todos os seus volumes “Libro mío muy amado. Antes muerto que prestado”. 18

Vidal conta como era a vida “principesca” do pazo e as xornadas de dona Emilia, quen se erguía ás cinco da mañá diariamente e dedicaba oito horas á escrita e aos seus papeis ate a hora de xantar. Como unha funcionaria da escrita, case. Nas Torres traballaba para a Condesa unha chea de xente: maiordomo, cociñeiras, criadas, xardiñeiro, capelán e secretario persoal. Mesmo tivo o seu pintor de cámara, Xaquín Vaamonde, que alí morreu prematuramente e está soterrado no cemiterio parroquial. Vaamonde pertence á chamada Xeración Doente, xunto con Parada Justel, Xenaro Carrero e Ovidio, o fillo de Rosalía e Murguía, todos mortos en plena xuventude. De secretario persoal en Meirás fixo durante uns veráns o meu paisano Francisco Vales Villamarín, daquela estudante de Maxisterio en Compostela. Logo sería mestre da coruñesa escola dos Castros, secretario perpetuo da Academia Galega (dende 1949 ao seu pasamento en 1981) e cronista oficial de Betanzos. Don Paco Vales contou máis de medio século despois (“¡un soplo, Dios mío!”) como chegou ás Torres en xuño de 1913, a pé dende Betanzos, para desempeñar o traballo de “amanuense o auxiliar de oficina” -como el o describíu- por mediación do notario betanceiro Valderrama, medio parente da Condesa, quen daquela tiña xa sesenta e un anos. As comidas en Meirás eran, como todo alí, opulentas. Xa se ve nos retratos que a Pardo Bazán estaba ben mantida. Dunha delas dá noticia Vales, que reproduce no seu artigo un menú de puño e letra da Condesa para o xantar do 20 de setembro de 1915 coa cabeceira da cartolina impresa coa vista das Torres: “Melón./ Sopa Picadillo./ Huevos Bechamel./ Tournedor./ Pastel de Ostras./ Coles de Bruselas./ Gallina en galantinas./ Torrado de café./ Dulces, frutas, queso./ Copa licor./ Rivero - Chaslei - Tostado.” Todo isto escrito en vertical para impresionar máis. Non está mal para un luns (molesteime en miralo nun calendario perpetuo), aínda que en Meirás non debían facer moita diferencia entre diario e festivos. A Vales, que sempre foi enxuto e “esportman”, debíanlle sobrar varios pratos. A Condesa adoitaba supervisar persoalmente os menús, ademais de escribilos. O Ribeiro e o tostado eran de Banga, no Carballiño, onde dona Emilia tiña posesións. Aínda que o presbítero Vidal di, sen embargo, que “en aquella mesa principesca

ESTUDOS LOCAIS

ESTUDOS LOCAIS

Emilia Pardo Bazán no seu despacho, situado na Torre de Levante..

apenas se bebía vino”. A cea era máis frugal: so tres pratos e sobremesas. E iso porque o té historiado da merenda era “un verdadero lunch”. É sabido que a Condesa morreu en Madrid en 1921. Dos seus tres fillos non quedou descendencia. Blanca, casada co Marqués de Cavalcanti (militar dúas veces golpista: con Primo de Rivera e con Franco), foi a derradeira da estirpe e herdeira e tivo o bo gosto de deixarlle a casona da coruñesa rúa das Tabernas á Academia Galega. Pola contra as Torres serían mercadas por obrigada “suscripción popular” para regalarllas ao Xeneralísimo Franco como “fundador del nuevo Imperio” e xefe do Estado en 1938. Ademais varios viciños con terras que lindaban coas Torres foron expropiados para ampliar o espazo destas, que disque abrangue arredor das dez hectáreas, é dicir 230 ferrados das Mariñas. Durante anos o Pazo de Meirás, xa denominado así, foi escenario de Consellos de Ministros, atraendo á Coruña toda a parafernalia do réxime franquista, unha especie de pequena corte, mentres os “roxos” fichados pola policía pasaban unha tempada a gastos pagos polo Estado na cadea. A Coruña republicana, vangardista, anarcosindicalista e galeguista transmutouse nunha urbe fascista. Nunha guía de 1969 dise que o pazo de Meirás “ultimamente ten sido arrequecido con balaustradas e fontes barrocas aportadas doutros pazos galegos”. 19

Limos nalgures que algunha peza proviña do Pazo de Dodro. Mesmo dúas estatuas do Mestre Mateo procedentes da catedral de Santiago! Xa logo da morte do Ditador, esta democracia transacionada co Franquismo permitiulle á familia Franco seguir usufrutuando Meirás, que o utilizou para os seus saraos e celebracións, producíndose en 1978 un extraño e sospeitoso incendio no seu interior que deu lugar a moitas especulacións sobre o seu patrimonio. Os herdeiros de Franco obstaculizaron canto puideron a tramitación da Xunta de Galicia durante o goberno bipartito para declaralo Ben de Interese Cultural. Os propietarios terán agora que abrilo ao público catro días ao mes, logo de resolución xudicial, unha apertura que o actual goberno da Xunta está a demorar. A Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña vai máis alá e ven reclamando a devolución de Meirás ao patrimonio público con concentracións reivindicativas diante dos seus muros. Sen dúbida, son moitedume as persoas que agardan poder visitalo, e preferiblemente sen a tutela dos Franco, aínda que a súa sombra, lamentablemente, seguirá pairando sobre este “sitio histórico”, como foi declarado oficialmente.
_____________________________________________
1.

Este artigo foi escrito para a sección “Polos camiños da Terra” que o autor mantiña en A Nosa Terra, estando prevista a súa publicación en setembro de 2010, cando a revista suspendeu a súa edición en papel.

ESTUDOS LOCAIS

UN ACHEGAMENTO Á ORNITOFAUNA SADENSE
Calros Silvar (Sociedade Galega de Historia Natural)

A situación xeográfica de Galicia, a cabalo das rexións bioxeográficas euro-asiática e mediterránea, asomada ao Atlántico e a medio camiño das rotas migratorias entre o noso Continente e África, tórnaa nun privilexiado territorio en canto á observación de aves se refire: unha ampla variedade de especies (algo máis de catrocentas), mesmo de continentes afastados, téñense rexistrado no país facilitado, evidentemente, pola extrema mobilidade deste grupo zoolóxico. A aves non entenden de límites administrativos e se desenvolven nun contorno sen máis limitacións que as derivadas das condicións climatolóxicas (que moitas veces favorecen o seu espallamento), as posibles barreiras xeográficas ou as condicións concretas dos territorios de recepción (escaseza de alimentos, predadores, acción humana, etc.). Sada sitúase nun contorno privilexiado que conta cun clima benigno, abeirado dos ventos e o forte mar. A costa do concello é variada, con cantís, calas e praias deitadas nas mainas augas. Alén das estreitas fronteiras administrativas (xa dixemos que as aves nada diso entenden), ábrese a ampla ría de Ares-Betanzos, o vello Magnus Portus Artabrorum citado polos romanos. Neste amplo contorno érguense cantís, déitanse amplos areais, agóchanse marismas e tamén lagoas artificiais (as nosas “Brañas”) ou encoros (Cecebre), onde se refuxian e alimentan gran variedade de especies. As aves que podemos atopar no contorno sadense (unhas setenta especies comúns) non difiren substancialmente das observables nos territorios limítrofes, posto que en xeral partillan características xeográficas e climatolóxicas, aínda que existen algunhas características diferenciais. Unha delas, no noso caso, é o que coñecemos como As Brañas, esa marabilla aínda por 20

descubrir (tradicionalmente chamadas Os pozos, dexergando das Brañas que realmente manteñen as características de tales, situadas no curso baixo do Río Maior, por tras do IES I. Díaz Pardo). A outra é o litoral, un dos máis salientables das Mariñas, tanto pola cantidade como pola variedade das especies albiscadas. Desgraciadamente nin un pequeno anaco do territorio municipal está protexido. E non é por falla de méritos: As Brañas cumpren cos requisitos necesarios para ser declaradas como Humidal Protexido, única figura legal que pode garantir a súa conservación. Só falla a vontade política de facelo. Nestas circunstancias é necesario achegármonos ao veciño Oleiros para dar co espazo protexido máis próximo: o LIC (Lugar de Interese Comunitario) Costa de Dexo, ou desprazarnos ate Betanzos para internarnos no LIC Betanzos-Mandeo. Brañas e praia, praia e Brañas deben ser entendidas como un todo ligado, se ben a continuidade física foi tronzada pola intervención humana, creando barreiras onde non as había: urbanización e recheo onde era areal e braña, ou tubaxe e canalización onde foi río… A fauna preexistente desapareceu ou adaptouse ás novas circunstancias e, hoxe, os lavancos voan sobor dos edificios para chegaren á praia e as lontras percorren os sumidoiros co mesmo fin, por vez de nadar no río. Mais seguen a cruzar, e van aló ao mar a se alimentar e tornan aos seus acubillos nas Brañas, resgardados polo mato e o bosque, onde tamén pousan as Gar zas ou aniñan os pombos. O litoral acantilado entre Lorbé e Fontán tampouco ten nada a envexar á Costa de Dexo, en canto a valores naturais ou paisaxísticos mais, o que coñecemos como Costa Doce, si ten que aspirar ao mesmo status de protección, pois tampouco lle faltan os méritos: neste contorno ácha-

se a única poboación de Woodwardia radicans (un fento relicto protexido) situado á nivel do mar e, nos seus cantís, abéiranse entre outras, as seguintes especies, algunhas moi pouco comúns:
Corvo mariño real (Phalacrocorax carbo), sedentaria. Corvo carnazal (Corvus corax), sedentaria. Rabirrubio tizón (Phoenicurus ochruros), sedentaria. Choia biquibermella (Pyrrhocoras pyrrhocoras), sedentaria, Anexo I Directiva Comunitaria 91/24/CE. 5. Corvo mariño cristado (Phalacrocorax aristotelis) sedentario. Vulnerable, UICN. 1. 2. 3. 4.

ESTUDOS LOCAIS

A pé dos cantís áchanse as pradeiras de zostera que serven de soporte a moitas especies mariñas, entre as que destaca o coñecido Cabaliño de mar (Hipocampus guttulatus), especie clasificada como Vulnerable en diversos catálogos, como o da UICN. Outro amplo zosteral achámolo na mesma praia de Sada, baixo a ameaza da arquianunciada (e por sorte arqui-adiada) “rexeneración” da praia. Este zosteral serve de alimento ao continxente de anátidas (por riba dos trescentos exemplares) veciño de pleno dereito das Brañas. Ate día de hoxe téñense rexistrado máis de corenta especies de aves acuáticas no contorno da praia de Sada, das que apuntamos as máis comúns e as máis salientables:
1. Mobella pequena (Gavia stellata), invernante. Anexo I Directiva Comunitaria 91/24/CE. 2. Mobella ártica (Gavia arctica), invernante. Anexo I Directiva Comunitaria 91/24/CE. 3. Mobella grande (Gavia immer), invernante. Anexo I Directiva Comunitaria 91/24/CE. 4. Mergullón cristado (Podiceps cristatus), invernante. 5. Corvo mariño real (Phalacrocorax carbo), sedentario. 6. Gar zota (Egretta garzetta), invernante. Anexo I Directiva Comunitaria 91/24/CE. 7. Gar za real (Ardea cinerea), sedentaria. 8. Cullereiro (Platalea leucorodia), invernante. Anexo I Directiva Comunitaria 91/24/CE. 9. Cisne real (Cygnus olor), accidental. 10. Ganso cab ecinegro (Branta bernicla), invernante. 11. Pato asubión europeo (Anas penelope), invernante. 12. Pato cincento (Anas strepera), invernante. 13. Cerceta real (Anas crecca), invernante. UICN, clasificada “en perigo”. Abéirase nas Brañas 14. Lavanco real (Anas platyrhynchos), sedentario. Cría nas Brañas. 15. Pato rabilongo (Anas acuta), invernante). 16. Pato cullerete (Anas clypeata), invernante. UICN, clasificada “sensible”. Abéirase nas Brañas 17. Parrulo chupón (Aythya ferina), invernante. UICN, clasificada “sensible”.

Garzota, gaivota chorona e gaivota cabecinegra, aves acuáticas localizadas no entorno da praia de Sada. Fotografías de Calros Silvar. Páxina anterior: Pombo. Fotografía de Calros Silvar
18. Parrulo ferruxento (Aythya nyroca), invernante. UICN, clasificada “vulnerable”. 19. Parrulo cristado común (Aythya fuligula), invernante. UICN, clasificada “en perigo”. 20. Parrulo caribranco (Aythya marila), invernante. UICN, clasificada “en perigo”. 21. Parrulo pentumeiro co mún (Melanitta nigra), invernante. UICN, clasificada “sensible”. 22. Parrulo pentumeiro americano (Melanitta perspicillata), accidental.

21

23. Parrulo mourelo (Melanitta fusca), invernante. UICN, clasificada “sensible”. 24. Mazarico rabinegro (Limosa limosa), invernante. UICN, clasificada “en perigo”. 25. Avefría europea (Vanellus vanellus), invernante. A nexo I Directiva Comunitaria 91/24/CE. 26. Bilurico bailón (Actitis hypoleucos), invernante. UICN, clasificada “en perigo”. 27. Gaivota cabecinegra (Larus melanocephalus), invernante. 28. Gaivota chorona común (Larus ridibundus), invernante. 29. Gaivota de Delaware (Larus delawarensis), accidental. 30. Gaivota papoia (Larus canus), invernante. 31. Gaivota ar xéntea (Larus argentatus), invernante. 32. Gaivota patiamarela (Larus cachinnas michahellis), sedentaria. A máis común en Galicia. 33. Gaivotón atlántico (Larus marinus), invernante. 34. Carrán cristado (Sterna sandvicensis), sedentario. Anexo I Directiva Comunitaria 91/24/CE. 35. Arao romeiro (Alca torda), invernante. UICN, clasificada “vulnerable”.

A riqueza ornitolóxica é patente e vese magnificada ca presenza de moitas especies protexidas, o que fala da importancia de preservar activamente este contorno, rexeitando accións nefastas como os recheos costeiros e as “rexeneracións” de praias que non son tales, se non todo o contrario e tamén evitando vertidos

de hidrocarburos e outras substancias contaminantes asociadas ás instalacións portuarias; delimitando as áreas permitidas á navegación ou restrinxindo o paseo con cans, nos areais, en determinadas épocas do ano. En canto ás Brañas, caracterízanse polas lagoas de grande profundidade (antigas barreiras que acadaban os 4 m de fondo) que impiden o crecemento da vexetación que serve de alimento ás anátidas, ou a presenza de áreas enlamadas, de baixo ou ningún calado, que aproveitan as limícolas para se alimentar. Dese xeito, a función das Brañas limítase, para case a totalidade das aves, nun recollido espazo onde pasar a noite, aniñar ou criar á prole. As especies máis destacables son as dependentes do medio acuático, por razóns obvias, que son as enumeradas a seguir, nun listado aínda aberto a novas citas:
Mergullón pequeno (Tachybaptus ruficollis), sedentaria. Gar za real (Ardea cinerea), sedentaria. Galiña de río (Gallinula chloropus), sedentaria. Martiño peixeiro (Alcedo athis), sedentaria. Anexo I Directiva Comunitaria 91/24/CE. 5. Cerceta real (Anas crecca), invernante. UICN, clasificada “en perigo”. 6. Lavanco real (Anas platyrhynchos), sedentario. 7. Pato cullerete (Anas clypeata), invernante. UICN, clasificada “sensible”. 8. Reiseñor da auga (Cettia cetti), sedentaria. 9. Picafollas ibérico (Phylloscopus iberico), estival. 10. Picafollas europeo (Phylloscopus collybita), invernante. 1. 2. 3. 4.

ESTUDOS LOCAIS

Mais As Brañas son en boa medida bosque, un bosque relativamente novo, tendo en conta que se desenvolveu a partir do abandono das telleiras, hai entre 30 e 45 anos. Nesa masa boscosa, onde domina o bosque de ribeira (Ameneiros, salgueiros e freixos) e que conforma un dos Hábitats prioritarios declarados pola UE, abéirase unha variada ornitofauna (preto de cincuenta especies) que, por outra banda, non é exclusiva deste enclave. Entre as aves do bosque avistadas nas Brañas áchanse as seguintes:
1. Azor (Accipiter gentilis), sedentaria 2. Gabián (Accipiter nisus), sedentaria. 3. Pombo torcaz (Columba palumbus), sedentaria.

Nesta páxina e na seguinte, de arriba a abaixo: rula, peto, merlo e tordo, aves de bosque avistadas nas Brañas. Fotografías de Calros Silvar

22

4. Rula común (Streptopelia turtur), estival. 5. Arcea común (Scolopax rusticola). 6. Avelaiona (Strix aluco), sedentaria. 7. Peto verdeal (Picus viridis), sedentaria. 8. Peto real (Dendrocopus major), sedentaria. 9. Pica das árbores (Anthus trivialis), estival. 10. Carrizo (Troglodytes troglodytes), sedentaria, 11. Azulenta común (Prunella modularis), sedentaria. 12. Paporrubio común (Erithacus rubecula), sedentaria. 13. Papamoscas negro (Ficedula hypoleuca), migrante. 14. Merlo común (Turdus merula), sedentaria. 15. Tordo común (Turdus philomelos), sedentaria. 16. Papuxa cabecinegra (Sylvia melanocephala), sedentaria. 17. Papuxa das amoras (Sylvia atricapilla), sedentaria. 18. Ferreiriño subeliño (Aegithalos caudatus), sedentaria. 19. Ferreiriño cristado (Parus cristatus), sedentaria. 20. Ferreiriño común (Parus ater), sedentaria. 21. Ferreiriño bacachís (Parus caeruleus), sedentaria. 22. Ferreiro abelleiro (Parus major), sedentaria. 23. Gabeador común (Certhia brachydactyla), sedentaria. 24. Pega marza (Garrulus glandarius), sedentaria. 25. Pimpín común (Fringilla coelebs), sedentaria. 26. Paporrubio real (Pyrrhula pyrrhula), sedentaria.

ESTUDOS LOCAIS

Sen ser específicas do hábitat citado, tamén se poden observar nas Brañas (sobrevoándoas ou descansando circunstancialmente nelas) e nas súas lindes e arredores (camposas, cultivos, e no contorno urbano) as seguintes especies:
1. Miñato común (Buteo buteo), sedentario. 2. Miñato queimado (Milvus migrans), estival. UICN, clasificada “sensible”. 3. Falcón pequeno (Falco subbuteo), estival. UICN, clasificada “sensible”. 4. Falcón peregrino (Falco peregrinus), sedentario. Anexo I Directiva Comunitaria 91/24/CE. 5. Vencello común (Apus apus), estival. 6. Rula turca (Streptopelia decaocto), sedentaria na Galicia costeira dende os anos 70. 7. Andoriña común (Hirundo rustica), estival. 8. Andoriña cu branco (Delichon urbica), estival. UICN, clasificada “sensible”. 9. Lavandeira branca común (Motacilla alba), sedentaria. 10. Lavandeira moura (Motacilla alba yarrellii), invernante. 11. Chasco común (Saxicola torquata), sedentaria. 12. Pega rabilonga (Pi ca pica), sedentaria. 13. Corvo viaraz (Corvus corone), sedentaria. 14. Estorniño negro (Sturnus unicolor), sedentaria. 15. Estorniño pinto (Sturnus vulgaris), invernante. 16. Pardal común (Passer domesticus), sedentaria. 17. Xirín común (Serinus serinus), sedentaria. 18. Verderolo común (Carduelis chloris), sedentaria. 19. Xílgaro común (Carduelis carduelis), sedentaria. 20. Pincaouro común (Carduelis spinus), invernante. 21. Liñaceiro común (Carduelis cannabina), sedentario.

23

ESTUDOS LOCAIS

Paporrubio común, miñato queimado, verderolo e andoriña de cu branco (abaixo), aves que se poden avistar no contorno das Brañas. Fotografías de Calros Silvar.

22. Escribenta real (Emberiza citrinella), sedentaria. 23. Escribenta liñaceira (Emberiza cirlus), sedentaria.

Como é lóxico supoñer, estas últimas especies son comúns en todo o territorio municipal, o mesmo que as propias do bosque o son nas áreas desas características. A preservación do contorno natural (e as aves son un bo indicador do seu estado), redunda na calidade de vida dos habitantes do territorio e potencia a diversificación das actividades. Valla como exemplo que diversas aves antes comúns, desapareceron da nosa paisaxe debido ao troco de usos da terra, especialmente polo abandono das áreas de cultivo: Paspallás (Coturnix coturnix), Cotovía (Galerida cristata), Bubela (Upupa epops) son algunhas delas, outras minguaron fortemente a súa poboación. No caso de Sada, Concello con clara vocación turística, traballar nesa dirección debería ser un dos pivotes da política municipal. A diversificación turística, fuxindo do monocultivo “turismo de praia”, abrindo novas vías, como o “Turismo Verde” (ampliando a rede de sendas, protexendo con decisión os espazos naturais e pondo en valor as riquezas naturais e culturais) fomentaría novas iniciativas empresariais e potenciaría a creación de postos de traballo. A simples observación de aves move unha inxente cantidade de birdwatchers por todo o mundo e non é algo a desprezar, especialmente nuns tempos nos que a crise cébase en amplos sectores, antes tan boiantes.

24

ESTUDOS XERAIS

O QUE XANTAMOS
(REFLEXIÓNS SOBRE ALIMENTOS, CULTURA, SOCIEDADE E POLÍTICA)
Xaime Rodríguez Rodríguez

Imos falar de xantar, un asunto cotián que recibe cada vez máis atención dos medios, fundamentalmente no que ten que ver con cociña, cociñeiros e gas tronomía, es ta última unha desas palabras que semellan outorgar “status” (ou “glamour”) ao contexto nas que aparecen, nes te caso a cociña, por outra banda tan pouco “g lamouroso” cando s e fala do que cociñamos a cotío. Tal vez por iso, pola atención suscitada pola cociña e os cociñeiros -algúns destes, por pr imeira vez no noso país, figuras mediáticas, ao nivel dos modis tos e os cineastas- todo o que ten que ver co xantar está de actualidade. Non ser ei eu quen o critique. A min inter ésame o xantar, e a cociña, entendida coma for ma de facer máis atr aentes osalimentos e tamén a alimentación sen máis. Aínda que non sempre foi así, quero dicir que non sempre s e cociñou por es e motivo. No principio, é dicir nos nosos principios coma especie diferenciada dos primates, o de cociñar seica tivo un papel adaptativo, sobre o alcance do cal non parece existir acordo entre os especialis tas. Hai quen, como o biólogo Faustino Cordón outórgalle un papel fundamental na nos a evolución, e para demostralo escribiu hai anos un libr iño, non é demasiado grande, que se chama Cocinar hizo al hombre. As teses na obra en cues tión por el mantidas foron obxecto de crítica. Recomendo a lectura dun artigo que, non por casualidade, leva o título "¿Cocinar hizo al hombre?" de Jose Manuel Gomez-Tabanera (accesible na rede), no que s e rebaixa o papel xogado pola cociña na evolución, pero sen neg ar a súa impor tancia. O papel da cociña, do tratamento culinario dos alimentos crus mediante o fogo, foi vital, canto menos, para dicilo dunha for ma sinxela e compr ensible, para facelos máis dixeribles, e acurtar deste xeito o tempo das dixestións para podelo dedicar a outras actividades, e so en s egundo lugar par a facelo máis atractivo dende o punto de vista, dalg ún 25

xeito, gastronómico. É dicir, que o cociñado é dende definición antropolóxica de cultura, entendida como os coñecementos materias e inmateriais adaptativos, e polo tanto dunha importancia indiscutible en ter mos evolutivos. Unha boa razón polo tanto para falar dos alimentos, do xantar e da cociña. Do mes mo xeito, e baixo o enfoque antropolóxico falar emos nes ta sección de título tan excesivo, de cousas coma os tabús e as preferencias alimentar ias, dos que falou, por exemplo, Marvin Harris, desde a perspectiva do materialismo cultural, en alomenos dous dos seus libros como Bueno para comer ou, aínda que tanxencialmente o tema central, en Vacas, cerdos, guerras y brujas. Tamén, se ven a conto, falaremos do valor simbólico dos alimentos como fixo, pero sen a súa mestría, o antropólogo estruturalista Claude Levi-Strauss no seu libro O crudo e o cocido. Ademais, tamén imos falar da relación da cociña cos feitos cultur ais, coas manifestacións culturais coma a literatura ou o cine. Falaremos por tanto de Don Álvaro Cunqueiro, tanto da pres enza dos xantares na súa obra liter aria e periodística, como do s eu libro La cocina cris tiana de Occidente. Do mes mo xeito, ocupar émonos de Dona Emilia Pardo Bazán, de Julio Camba, o noso BrillatSavarin1, e da súa monumental obra La casa de Lúculo, na que afir maba “a cociña española está chea de allo e pr eocupacións r elixios as”, unha sentenza sen dúbida chea de ironía, e mostra da súa capacidade de falar doutros temas falando de cociña. Tamén imos facer mención do detective galego Pepe C arvalho, creación do gran Manuel Vázquez Montalbán, que o metía na cociña en case que todos os seus libros. Por descontado, tamén far emos refer encia aos ar tigos de Ramón Suár ez Picallo sobre xantar e alimentación, algúns deles acces ibles na páxina web da nos a Aso-

ciación. E falaremos do xantar e o cociñar no cinema, da presenza da comida en películas tales coma El fes tín de Babette ou, noutro rexistro totalmente diferente, La grande bouffe, nas que a comida volve a ser un pretexto para falar doutros temas. Hoxe en día, a preocupación pola alimentación, polo xantar, abrangue case que todos os ámbitos da vida social. De feito hai estudosos da cuestión que na súas obr as ocúpanse das relacións coa cultura ou as relixións2. Jesús Contreras, hoxe por hoxe, un dos mellores especialis tas do Estado, ten dito "A alimentación é un feito complexo e diverso. A alimentación non pode, de ningunha maneira, reducirs e a unha cuestión de ingredientes, trans formados ou non. Tampouco é un fenómeno só nutricional nin pode confundirse coa dieta. A alimentación é un fenómeno multidimens ional no que interactúan a bioloxía e as respostas adaptativas desenvolvidas en cada concreto lugar e tempo. Por esta r azón, a alimentación é, tamén, un fenómeno social, cultural, identitario”. Ao que eu engadiría o aspecto político da alimentación. Ou como as decisións políticas inflúen sobre a alimentación, ou a falta desta, a fame, de poboacións enteiras. O cupar émonos das s ucesivas crises alimentarias3 que s e están a abater sobre os países eufemisticamente chamados “en vías de desenr olo”. Falar emos de como a globalización, saudada como a “panacea universal” (nunca mellor dito), xunto aos aspectos máis neg ativos, dos que é bo exemplo a actual crise, que de financeira converteuse en xer al, para acabar golpeando aos máis débiles, pr esenta aspectos absurdos como a posibilidade de comer cer eixas (de incerta orixe) no mes de ¡xaneiro! O xantar, coma di Contrer as na cita do parágrafo anter ior, é ademais un asunto

identitar io. Na nosa Galicia, e desde sempre, o xantar é un asunto de inter acción social, a pesar es de que nos últimos tempos a proliferación de eventos gas tronómicos cos pretextos máis inveros ímiles, non deixa de dar lle unha faciana car icatur esca, con fundamento, coma diría o cociñeiro vasco Arguiñano, nunha excelente des pensa tanto dos produtos da terr a coma do mar. Os galegos s omos felices ao r edor dunha mesa ben s urtida, sobre todo dunha serie de pr atos case emblemáticos, que pódese dicir sen esaxer ar for man parte da nos a identidade: o polbo, os bos peixes, ca allada tan nosa, o caldo, se é de nabizas mellor, o cocido, unha homenaxe ao porco coma unha totalidade, e as sobr emesas, empezando polos bos queixos, e os doces que son como fitas no calendario das nosas fes tas, filloas, orellas, amendoados..., e despois os espirituosos e dixestivos, a caña, o licor café e o de guindas... de todo elo falar emos, faltaría máis. Polo tanto, deica outra, dentro de seis meses, e ¡que aproveite!
______________________________________________ J ean Anthel me Brillat-Savarin. Xurísta frances , elixido para os Estados Xerais, precursores revolucionarios da Asambl ea Nacional Frances a. Escribiu, cun estilo insolente e irónico o considerado o primeiro libro de gastro nomía da historia, Fisiología del gusto (1825). É unha obr a chea de aforis mos, al guns deles moi citados: “dime o que xantas e direiche quen eres”, “o universo non é nada s en a vida, e to do canto vive ali méntas e” son dous dos máis co ñecidos. Pódese atop ar unha v ersión francesa na biblioteca virtual Gallica. 2. Alimenta ción y religión . Co ntrer as, JESUS. Obs ervatorio de la ali mentació n. Par c Ci entific de Barcelona. Universidad de Bar celo na [www.odela-ub .co m]. 3. Intr oducción a la Crisis Alim entaria Global. Documento útil par a empezar a saber máis sobre as caus as da crise, as xus tificacións dos poderosos , os negocios da fame e a necesidade de r eco nstruír o sis tema alimentario . Elabor ada por un fei xe de organizacións solidarias contra a fame, entre el as GRAIN e Entr epueblos e dispoñibl e na rede.
1.

ESTUDOS XERAIS

C/del Río, 16 Tlf.: 981 62 42 68 SADA A CORUÑA

26

DOCUMENTOS

UN DISCURSO DE LUGRIS FREIRE PARA A HISTORIA
Manuel Lugrís Rodríguez

O d ía 22 de abr il de 1.923, Manuel Lugrís Fr eire pronunciou unha con ferencia na coruñesa Reunión de Artesáns, comun men te coñ ecida coma“O Circo” , na que formulou unha ser ie de teorías propias s obre a poes ía coma motor do rexurdimen to cultural e mesmo político qu e arelaba el e a meirande parte dos in telectuais galeg os daqueles tempos para o d esen volvemen to nacional d e Galicia. Quiza is algunhas das ideas aquí manifes tadas parezan d ificilmen te asimilables á realidade actual e semellen anacrónicas, pero hai que ter en con ta o con texto social das d istin tas épocas e as correntes filosóficas e ilus tradas que percorrían Europa en tón. En tod o caso pod e ser virnos d e referencia para comprender mellor unha pasaxe da nosa histor ia recen te e dos homes que a conformaron. A disertación dicía: O meu agradecemento non acha verbas damiñas querencias, a Mariña o santo Altar; o bondo neste momento. Toda a mocidade é repuverbo nativo o meu pan anxélico.Todo esto fai blicana, dixo noutrora non sei quen. Agora, a nacer en min unha mocidade de espírito. Nas realidade, non pode dicir o mesmo pero, si pode miñas Ardencias quixen demostralo. Son un poeasegurarse, que a poesía é patrimonio de aqueta vello, con tódalas ilusións, con tódalas espeles que non pasaron moito dos primeiros 25 ranzas, con tódalas cobizas, con todo o amor anos. A poesía é todo. As ansias de ter mais nidio e ardente que para si quixeun fogar, a ollada solermiña dunha ran moitos mozos. muller fermosa, a contempla¿Porqué fixen versos lírición dos ceos na escura e fría cos seguindo a tradición da noite, a coruscación da luz soraza? Tratarei de explicalo. bre das durmidas augas dunha Para demostrar, aínda que lagoa, o rebrilar dun verme na lixeiramente, a persoalidade de silente silveira, o balbor do Galicia, convén estuda-los elemar nas noites do fero invermentos estáticos e dinámicos no, un berce abalado pola mai que interveñen na súa formación cariñosa, a tumba que baixa ó seu definitivo xango, todo fai nascer e desenrolo. as arelas, dúbidas infinitas, que Os factores estáticos son: a na súa abstracción, produce o raza, a tradición, a lingua, o vago e celeste sentido da poeterritorio e o clima. sía. ¿Como pois eu,que son xa A raza galega é, predomiun vello, fago aínda versos? nantemente, celta. As tradiEu volo direi: Hai un senticións, a toponimia, o carácter mento no que se axunta a diferencial entre o home e a vida espiritoal interior, santo muller, os momentos de que fermento da vida, eterna priesta mirada á nosa terra, taes mavera das almas magoadas, coma os castros, mámoas, etc saúde e ledicia, amargamento e mil sinais mais,demostran e dor, magnetismo en que se aquela orixe. move e reproduce a natureza interna: o amor. E eu levo a Placa de homenaxe a Lugrís na capela A denominación étnica de miña alma chea dese senti- de San Roque de Sada, antes empraza- Galicia persistiu a traverso mento: a Celtia é a virxe das da na súa casa natal. de tódolos tempos. As noti27

cias mais antigas, as cartas mais vellas de xeografía, dan sempre o mesmo nome. Podemos dicir que ningunha nacionalidade europea tivo máis inalterable o seu nome étnico. Castela, Andalucía, Valencia e,mesmo, Francia e Inglaterra son denominacións novas. Portugal non se chamou así ata os tempos da Reconquista en que tomou o seu nome do Porto. A lingua de Galicia, a que acadou máis axiña cultura literaria entre os idiomas hispánicos, ten características propias que fan dela un instrumento orixinal. A istes factores estáticos, positivos e verdadeiros, podemos axuntar o do territorio, verdadeiro fundamento da mesoloxía que, a traverso dos séculos, vai producindo unha fisonomía especial na alma e na vida da raza.

As terras compostelanas foron o berce verde, a cultura peninsular. Nel foi tamén nacida a nacionalidade portuguesa. A lingua, a arte con que foi empregada, os movementos que naqueles séculos comezaron a se levantar creando un sistema arquitectónico que tiña de enxendra-lo románico, o dominio que as nosas letras e artes exerceron no resto dos territorios hispánicos…, todo demostra a que enorme altura chegara o noso proceso cultural daqueles días. Instrumentos musicais como a viola, a enxabela, zanfoña, cano enteiro, etc. etc. demostran claramente a que enorme proGalicia é un tegreso chegáramos rritorio atlántico e nas artes líricas. europeo. Os nosos Os nosos trobaríos nacen e morren dores, Martin Codax, no territorio patrio e García de Ambos, case todos van ó Bernal de Bonaval, Atlántico. O seu núArias, Paio e tantos mero e as grandes outros demostran o rías que fan ao monoso florecemento rrer no mar, son ben literario. Nos canciodoadas para o desenneiros, os mellores e rolo dunha civilizamais inspirados troción. A estas causas foron debidas a cul- Lugrís debuxado por Cortés na 1ª edición dos seus Con- badores son os notos de Asieumedre sos. Somente Alfonso tura de Sumeria, a o "Sabio" puido poformación do Exipto ñerse a carón deles. e a floración marabillosa da Grecia clásica. As nosas fondas e morE aquela floración da cultura, que se espanas rías son un abrigo contra as furias do mar e llaba polo sul, dando vida a outra nacionalidade que chamaba a atención en toda Europa Occiun gran factor da nosa vida de relación. dental, que nas súas peregrinacións xacobeas Mais que a antigüidade do territorio, perrecollía ensinos proveitosos, pasaron algúns fectamente asinalado por Oliveira Martins, déséculos mais e foi atafegada, detida até o extrebese a nosa civilización, mais gloriosa do que mo de non quedar mais que lixeiros sinais. moitos pensan, a formación das nosas costas e Gracias a que a poboación rural gardou o noso ao grande número dos nosos ríos. verbo e lembrou as nosas patrias antigas, non Cando entre os anos 800 e 1.135 chegou a perdimos a nosa fisonomía especial. ser centro de cultura peninsular, "foco onde Mais chegou o século XIX. Os escollidos desabrochou o lirismo galaico-portugués", secuidaron que era pr eciso reanudar aquel floregundo Carolina Michaelis, aquela cultura tiña cemento lír ico dos séculos IX ao XIII, que o raíces moi fondas que viñan dun longo proceso lirismo e o que forma e da quentura ao espíride moitos anos. to dunha raza, o canto materno que aloumiña 28

DOCUMENTOS

DOCUMENTOS

Manuel Lugrís Freire na homenaxe que lle tributaron os veciños de Sada e a sociedade Sada y sus Contornos no 1930. Á súa dereita a muller e a filla; á súa esquerda, o alcalde Ángel López Vidal. Fotografía de Francisco Varela Posse cedida por Fina Varela Turnes

e desper ta-lo cor azón ás mais nobr es e cobizadas esper anzas. E apareceron os nosos poetas do Renacemento: Alberto Camino, Añón, Pondal, Ros alía de Cas tro, Curros Enríquez e outros mais. Rosalía foi o canto agarimoso, eglóxico, enxebre, naiciño que despertou as nosas almas a unha nova vida. Mentres alente, o seu nome será sagrado e venerado como nai común de tódolos bos e xenerosos. Curros Enríquez conmoveu de tal xeito o espírito público, que foi saudado como un denodado loitador. Sobre os seus versos pasaba airado un sopro de firme protesta contra toda violencia. Con eles fire as tiranías que pesaban sobre do seu pobo. Pondal foi un bardo que nos levou ao tempo do noso berce céltico. El soubo despertar un sentimento de forte divinidade na raza; el soubo tamén anunciar a marcha trunfal cara a destinos gloriosos. Foi o poeta que “fixo unha lingua de ouro dunha lingua de ferro”, segundo as súas derradeiras palabras ao deixar esta vida. O período de fermentación lírica non termina aínda: este ciclo da formación e rexeneración da alma galega, está aínda nos seus comezos. Aínda no verbo nos andamos aos tumbos, estando en tempos de recolleita dos materiais perdidos. A anarquía filolóxica en que vivimos é, certamente,noxenta. Mais toda anarquía leva en si o xerme da reacción. Esta asoma xa e, 29

algúns novos escritores, dan sinais dunha rexeneración e melloramento posibles no uso da nosa fala. Alfonso Castelao, Carré Aldao, Cabanillas, Rodríguez González e López Abente son unha boa mostra. O seu léxico é nobremente galego, propio e digno de ser imitado polos nosos escritores. Así será porque as cousas boas impóñense pola sua mesma virtude. Para seguir iste ciclo básico escribín as miñas “Ardencias”. Aínda que vello eu non debo abandoar a causa que xurei defender mentras alente. Han de vir tempos mellores. O corazón dinos que o obxeto dos nosos mais caros amores non ha de vivir sempre nas somas do infortunio. Que o sol que aluma todas as terras é, tamén, sol de liberdade sen perder a súa característica xenerosidade. Que Deus non fixo, ao dar persoalidade aos pobos, unha relación de libros e versos, senón que nos seus altos designios, ao crear as leis que rexen o Universo, deulles vida especializada para que cumprisen a súa misión no labor fondo e específico do progreso que non será completo se no seu desenvolvemento deixase de intervir un factor somente. A hirmandade entre tódolos homes, finalidade xenerosa a que tódolos pobos e razas deben aspirar, non se logra senón polo recoñecemento mutuo de tódolos dereitos. Galicia é un factor de progreso. Querer atafegalo, sometendo o seu espírito a moldes alleos, é traballar contra as leis que a Natureza e a metodoloxía proclaman.

DOCUMENTOS

UN ARTIGO DA PARDO BAZÁN SOBRE O POTENCIAL TURÍSTICO DAS MARIÑAS
Emilia Pardo Bazán (1851-1821) pasou en Meirás gran parte da súa vida, nun tempo en que concellos como Oleiros, Culleredo, Bergondo ou Sada despuntaban como destino estival dunha nobreza que se asentara na Coruña e da nacente burguesía. No artigo que reproducimos a continuación, publicado orixinalmente en El Imparcial (07/08/1894), Pardo Bazán describe as virtudes das Mariñas como lugar de veraneo dos máis acomodados. O texto foi ilustrado para Areal por Manuel Suárez de Concha.

EL VERANEO EN GALICIA. MIS MARIÑAS
Mientras la supresión del tren expreso entre Madrid y La Coruña nos demuestra que, por desgracia, no hay corriente de inmigración hacia estas costas y estos valles, nosotros -los que aquí hemos nacido y aquí venimos todos los años a descansar y a que se nos refresquen la sangre y el alma-, nos aferramos cada vez más al convencimiento de que ninguna región española vence a Galicia en hermosura, salubridad, benignidad de clima y abundancia de alimentos nutritivos y sabrosos. Añádase a estos méritos el de la variedad. Cierto viajero francés dijo a una señora española: «¿Sabe Vd. que salgo esta semana para España?» «¿Para cuál? Porque hay muchas» -respondió nuestra compatriota con viveza.Otro tanto se me ocurre preguntar a los que manifiestan intenciones de veranear en Galicia. «¿En cuál?» Las provincias de La Coruña, Orense, Lugo y Pontevedra presentan diferencias marcadísimas, y en la misma Coruña sorprende el contraste que ofrecen, por ejemplo, el áspero país bergantiñán y mis Mariñas, las de Betanzos, donde la naturaleza prodigó sus sonrisas más amables. De cómo en estas Mariñas se pasa el tiempo caluroso diré algo, que acaso sorprenda a los que ni por el forro las conocen. ¡Tiempo caluroso! Aquí se ignora el verdadero sentido de la palabra calor. Si en el pueblo de Betanzos el sol se deja ver a menudo; si en la Coruña pica fuerte cuando no sopla duro el aire del mar, en las Mariñas la temperatura suele ser fresquita por la mañana, dulcemente insensible a las horas, y fría, verdaderamente fría, así que empieza a declinar el sol. Las frecuentes lluvias empapan el suelo e impregnan la atmósfera de una humedad refrigerante (me doy prisa 30 a añadir que no hay epidemia de reuma, sino peste de salud en esta comarca). «En Agosto, frío en el rostro», dice un refrán meteorológico labriego. En efecto, en Agosto, para pasear en coche abierto, sacamos abrigo de pieles. En esta comarca alterna el terso maíz con el rubio trigo, y el castaño casi ha desterrado al pino tristón. Hay su poco de costa y su mucho de ría. En el espacio de hora y media podéis ver como un pescador de Fontán extrae el copo rebosando plateada sardina, y como el del río Mandeo os ofrece entre puñados de hierba el salmón color de rosa. Podéis bañaros en las playas de resaca y alto oleaje, como la de Bastiagueiro, o en playas de dormidas ondas y delicado arenal, como la de Sada. Podéis pasar de la ría plácida al Cantábrico siempre terverón y resonante; y de las arideces de Curtis, a las amenidades gaiteiras de Oleiros y San Pedro de Nós, las dos parroquias mariñanas donde más romerías se celebran y más gasto se hace de rosquillas y de vino agrio. En San Pedro de Nós hay un foco de veraneo, una colonia que se divierte. Fórmanla gentes del señorío coruñés, que tiene por allí sus quintas. Desde Julio la Coruña se despuebla, y el que más y el que menos sale en busca de la apetecida casa de campo. Los que la heredaron la restauran y cuidan; los que no la heredaron, la han comprado o construido de nuevo; no falta quien la alquile. Ello es que toda la carretera de la Coruña a Betanzos y un trozo de la de la Coruña a Santiago, hasta poco más arriba de Vilaboa o Villa Rutis, la orlan quintas salpicadas graciosamente entre las arboledas o asomadas a la misma cuneta del camino real. Entre estas quintas

las hay de muy diverso carácter, según corresponden al tipo tradicional o al tipo moderno. De las primeras, se lleva sin duda la palma el Pazo de Mariñán, propiedad de los señores de Láncara; de las segundas, el hermoso palacio de los marqueses de Loureda, en San Pedro. Por lo único y pintoresco de su situación, compite con ellos el castillo de Santa Cruz, donde se saturan de aire de mar y de sol mis chiquillos; por lo refinado de su vivienda y lo original y artístico del sentido que preside a su reconstrucción, el castillo-quinta de D. Álvaro Torres-Taboada, en Villa-Rutis; por lo grandioso y sólido, el Pazo de Guísamo, hoy vestido de luto. El Pazo de Mariñán desde sus terrazas, que dominan poblados de bosques de limoneros y jardines donde altísimas palmeras sombrean apacibles fuentes, se recrea en contemplar la ría de Betanzos, azul y clara entre los verdes esteros que la limitan. Una falúa siempre dispuesta, cuatro marineros vestidos de blanco y azul y prontos a empuñar los remos, aguardan en el embarcadores para conducirnos a Betanzos o llevarnos mar adentro. La larga lengua de tierra de la po-

sesión, la avenida de majestuosos tejos y centenario bosque, las calles de hortensias y arrayanes y los jardines de mirtos, que trazan los blasones de la casa y escriben graves sentencias sobre la arena, todo lleva por festón la admirable ría. A dos pasos de esta vegetación tan fresca, tan italiana, encuéntrase el criadero de ostras. Hablar del Pazo de Mariñán y no citar su escalera de piedra, sería omisión imperdonable. La tal escalera, obra sin duda de infelices canteros profanos en materia de dibujo, tiene, sin embargo, en sus barrocos y toscos figurones, en sus mascarones grotescos, en sus macizas balaustradas, una gracia y una importancia decorativa que por sí solas distinguen al Pazo entre las demás quintas de la región. La del marqués de Loureda, si se le ponen ruedas y se coloca en Madrid, en la Castellana, no desdice del más flamante de aquellos hoteles nuevos y ricos. El exceso de frondosidad del parque cubre ya el palacete, su lujosa escalinata, sus galerías, sus bien labrados adornos; pero entrad y veréis, lo repito, una vivienda según los últimos decretos del confort, con cortinas de seda,

DOCUMENTOS

“Y el que más y el que menos sale en busca de la apetecida casa de campo”. Orixinal de Manuel Suárez de Concha, 2011.

31

“El pazo de Mariñán, desde sus terrazas que dominan poblados bosques de limoneros...”. Orixinal de Manuel Suárez de Concha, 2011.

DOCUMENTOS

muebles de Boule, jarrones de Sevres, lavabos a la inglesa, divanes y espejos. El parque lo esmaltan muchachas tan bien prendidas como si se dirigiesen a hermosear con su presencia una garden party. ¿Y qué es, voto a bríos y con perdón de los que creen que aquí vivimos como paletos, qué es sino garden party lo que presenciamos? En esta vasta extensión enarenada danza por los aires el volante del lacon tennis, y no ha mucho rodaron del palenque por el suelo las bolas del cricket. Alrededor del palenque se agrupan damas y caballeros, gente elegantemente ataviada, y allá en la terraza criados de frac y corbata blanca esperan para servirnos el té, los sandwichs, los pasteles y los helados. Y todo lo cual cae muy bien en este palacete, como inesperado ritornelo de la vida cortesana, como pretexto para sacar del armario los guantes largos y la sombrilla de blanco moaré; pero al lado del correcto sistema de hospitalidad de los marqueses de Loureda, va formándose aquí una especie de conjura reaccionaria en favor de los usos viejos y provincianos, de la sencillez y patriarcalismo de las antiguas costumbres. Hay quien piensa seriamente en restaurar contra el lacon, las cuatro esquinas y el tuté; contra los arrequives de la cocina francesa, la clásica merienda de dulce de guinda, leche, queso, azucarillos, yemas acarameladas y fruta; hasta se proyectan magostos para el tiempo de la castaña y foliones con gaita y tamboril. 32

Lo cierto e indiscutible es que aquí mucha gente vive como viviría en un pueblo de grandes recursos, sin asomos de rusticación. Así las quintas modernas como los viejos Pazos, más o menos venerables, son verdaderas villas de placer. Las señoras andan poco, no toman sol, se adornan y emperifollan como en el pueblo, y por la tarde pasean perezos amente reclinadas en sus coches. Ni a misa salen; las quintas tienen oratorio o capilla y su correspondiente capellán. La gente joven es la única que se zarandea algo a lomos de los corretones borriquillos de alquiler. Se hacen y devuelven visitas; se admiten convites, y en la mesa se sirven guisos con trufas y setas, valeskys y otras monerías impropias de la estación, como diría algún Torquemada. Hay ocasiones en que nos creemos en algún sarao del invierno, viendo reunido un grupo mil veces formado en los salones. Entre estas damas veraneantes, merece mención honorífica Lucía Aranda, condesa de San Román, porque muestra una tendencia muy loable a tomar el campo como medio de combatir el desgaste y la fatiga de la vida de Madrid. Al entrar en la quinta de Xaz nos echamos a la cara las cestas del juego de pelota y la sencilla charreite que guía diestramente su dueña. Si; yo creo que a este veraneo tan agradable y tan fino le falta algo de rusticidad y sport, mucha caminata a pie, mucha equitación, aunque

“...y allá en la terraza criados de frac y corbata blanca esperan para servirnos el té”. Orixinal de Manuel Suárez de Concha, 2011.

DOCUMENTOS

sea sobre borricos o jamelgos; mucho remar, mucha jardinería y horticultura no fiada a los jardineros y a los hortelanos, mucho levantarse a las seis y acostarse a las nueve, y mucha leche tibia con borona. La jardinería está adelantadísima, si la comparo a lo que pude obs ervar en las quintas de la provincia de Santander. La Montaña posee más rica y bella flora silvestre; pero aquí se cultivan especies rar as, variadas y caprichosas. El clima ayuda y al aire libre abr en sus cálices per fumados enredaderas de la is la de Cuba y del Japón, y cuaja su rosa de almidonada batista la gardenia. Ahora, a principios de Agosto, están llenas todavía de rojas flores las camelias de mi granja. En serre froide madura la piña de América, y a la intemperie el dengoso almendro fructifica. En las Mariñas no faltan playas. La de Sada se recomienda por su seguridad. No se recuerda un ahogado, y eso que desde tiempo inmemorial se baña allí la gente. Al principio sólo acudían montañeses, pobretes de tierra adentro, que traían sobre su cuerpo envuelto en jerga, y más envuelto aún en roña y mugre, todo su ajuar y en un saco la despensa para la temporada. Un inmenso mollete de brona o centeno, algo de tocino, berzas, alubias... y ya tenemos provisiones. Por un patacón diario encontraban cama, o, mejor dicho, cubil; la leña la merodeaban; el fogón lo pedían de limosna... y cátales poniendo el pote a la lumbre y segura ya la subsistencia. 33

Desnudábanse transidos de miedo; entraban en la mar como quien entra en la piscina probática; tomaban por economía tres baños diarios... y andaban rebujados en mantas y con un inmenso paraguas abierto para evitar el relente, en su opinión muy dañoso. A estos bañistas infructíferos van agregándose ahora en Sada otros de más provecho; va conociéndose este puertecillo tan lindo de tan sana y modesta condición, y acaso en el porvenir sea punto favorito de bañistas. El puerto de Santa Cruz tiene una animación incomparable. Separado de la Coruña por el anchor de la bahía, sin cesar atracan a él las lanchas atestadas de aldeanas que vendieron o mercaron en la capital, y llevan a las aldeas circunvecinas el correo, los víveres, las indispensables adquisiciones. El día que se termine la carretera de reciente concesión, estas pobres mujeres recibirán un beneficio inmenso, y la Coruña se encontrará mejor abastecida. Mera es una playa solitaria, de mar fuerte y batido. También aguarda como el santo advenimiento su camino. Los caminos son esperanza y prosperidad. Según va desarrollándose su blanca cinta, parece que el hombre se vuelve más industrioso, más fácil el trato, más suaves las costumbres. Un camino -sea de tierra o de hierro- es la civilización en forma visible. Y la civilización tiene sus encantos; rabien los pesimistas. En la práctica, apenas sé de nadie que le haga ascos a la señora civilización.

DOCUMENTOS

A IMAXE COMENTADA

Interior do Salón Moderno
(1956)

Baixo varias denominacións e con diferentes funcións (salón de baile, teatro e cine, sala de festas, discotea...), o edificio nº 4-6 da rúa Linares Rivas ten sido, desde a súa apertura no 1915, un dos lugares máis emblemáticos da vila de Sada ao longo do século XX. Asemade, acolleu no seu 1º piso as dependencias do Concello de Sada durante máis de 50 anos. A súa xestión nas diferentes etapas correu a cargo de José Pérez Pazos, Manuel Zapata Montero, Francisco Babío Pérez e Antonio Muíño Blas e os seus descendentes. Traemos a este número de Areal unha fotografía da súa primeira época, como Salón Moderno. Na imaxe, que corresponde ao casamento 34

de Vida Monzo e José Lorenzo (1956), obsérvase a amplitude do salón, o escenario enmarcado cunha ancha moldura, as fornelas aos seus lados, a ornamentación do teito e o palco de madeira que envolvía o perímetro da sala ata a súa total remodelación nos anos 70. Nas dependencias dianteiras do edificio estaba instalada a cafetería. Ademais de acoller a celebración dos bailes dos domingos, o Moderno tamén funcionou como sala de cine, teatro e, antes da Guerra Civil, como tribuna de mitins e lugar de asembleas políticas e veciñais, pasando polo seu escenario figuras como Santiago Casares Quiroga, Ángel Pestaña ou Ramón Suárez Picallo. L.

DOCUMENTOS

NOVAS DOUTRO TEMPO

HAI 100 ANOS Notas de sport En Sada se celebrará un match de foot ball entre los equipos del Sada F. C. y del Club 13. Se disputará una copa donada por un entusiasta y se verificarán después carreras de bicicletas y pedestres, dos grandes bailes y una función de teatro. Se expondrán varios carteles anunciadores en escaparates de la calle Real.
(El Noroeste, A Coruña, 23/05/1911)

HAI 80 ANOS Homenaje a un maestro A su regreso de vacaciones y con motivo de las fiestas patronales que en Mondego (Sada), acaban de celebrarse, ha sido homenajeado por los adultos de aquella escuela, el maestro de la misma don Manuel Cándido Varela y Varela. Consistió dicho homenaje en el regalo de una valiosa sortija, un magnífico reloj de pulsera, unos gemelos, un estuche y dos importantes objetos para escritorio. Muy emocionado el señor Varela se mostró agradecido, considerándose inmerecedor de tan importante acto. En consecuencia y acompañados por la música, fueron invitados por aquél a su hospedaje los 43 alumnos, sindo obsequiados con galletas, café, copa y puros. Al terminar el piscolabis, hubo calurosos aplausos al profesor, dejándose oir el Himno Gallego acompañado por la música. Plácemes merece esta minúscula colonia por el afecto a su maestro y el reconocimiento a la clase de adultos, tan extraordinarias como mal retribuidas.— Un compañero.
(La Voz de Galicia, A Coruña, 15/01/1931)

Automóviles a Sada Dentro de breves días, varios automóviles a esencia, correrán raudos entre esta capital y la pintoresca villa de Sada. La importancia que este nuevo servicio reportará al público, salta a la vista y no es necesario dedicarle encomios. Ayer mismo fue presentada al señor gobernador civil por la sociedad del «Gran Garaje Moderno» una instancia pidiendo autorización para establecer dicho servicio. Los vehículos que prestarán aquel, se dedicarán exclusivamente al transporte de viajeros de la Coruña a Sada y viceversa, y están autorizados para hacer recorridos por todas las carreteras de España. […] Nuestro parabién a los iniciadores de la idea y que sea pronto cuando el ¡pal! ¡paf! del automóvil hiera los aires de la deliciosa carretera mariñana que desde esta capital va a morir a la poética villa de Sada.
(El Eco de Galicia, A Coruña, 22/06/1911)

HAI 90 ANOS Con el título “Acción Sadense” ha comenzado a publicarse en la villa de Sada una revista cuyo primer número hemos recibido. Deseamos a la nueva publicación muchas prosperidades y larga vida.
(El Orzán, A Coruña, 24/06/1921)

La proclamación de la República El día 14, aquí, como en todas partes, con enorme entusiasmo se proclamó la República, cuya primera noticia nos trajo desde la Coruña, donde reside, el republicano e hijo de esta villa don Manuel Lugrís Freire, publicista y dramaturgo gallego, organizándose una imponente manifestación, que presidía el citado señor y al frente de la cual iba portando la bandera tricolor don Juan Villacampa Méndez. Recorrieron todo el pueblo entre constantes vítores a la naciente República, mientras las bombas atronaban el espacio y las bandas de música entonaban la Marsellesa. El mismo día se arrancaron de la casa municipal y del grupo escolar de Sada y sus Contornos los retratos de Alfonso de Borbón. Fue un día memorable, un día de sana, santa y libre alegría, en que el pueblo pudo por primera vez en su vida manifestar lo que sentía.
(El Pueblo Gallego, Vigo, 22/04/1931)

35

MEMORIA DE ACITIVADES

MEMORIA DE ACTIVIDADES
Marisa Naveiro López

No último semestre a nosa asociación mantivo unha grande actividade, desde o primeiro acto do día 14 de outubro cando lembramos o cabodano da morte e a traida dos restos de Ramón Suárez Picallo ata hoxe que cerramos a edición deste nº 2 da revista AREAL. O acto no cemiterio de Fiunchedo consistiu nunha ofrenda floral e a lectura de textos de Isaac Díaz Pardo, Emilio Pita, Ramón Otero Pedrayo e Calviño de Castro. O día 15 de outubro tivo lugar na Casa da Cultura “Pintor Llorens” o acto de presentación do documental Ramón Suárez Picallo. A viaxe derradeira, que produce Marcos Cenamor e patrocinan o Concello de Sada e a Deputación da Coruña, e de Areal. Revista cultural de Sada, que edita a A. C. Irmáns Suárez Piallo. Abriu o acto o alcalde de Sada, Abel López Soto, dando paso á proxección do documental, que tivo unha moi boa acollida. Posteriormente, Manuel Pérez Lorenzo presentou a revista Areal. O acto concluíu coa actuación musical de Tino Baz, que emocionou ao auditorio coas súas interpretacións. Substituía a Miro Casavella, que non compareceu por motivos de saúde. O 22 de outubro tivo lugar na Casa Municipal da Xuventude de Sada unha charla sobre a represión franquista na comarca organizada pola nosa asociación e a Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña. Manuel Monge, presidente da CRMH, abordou o estado da cuestión no que toca ao estudo, políticas, lexislación e actividade xudicial acerca da represión franquista, e expuxo o proxecto de creación dun memorial ás vítimas da comarca da Coruña, do que é autor o integrante da nosa asociación Xosé Val Díaz. No acto presentouse tamén un novo exemplar (nº 5) dos Cadernos de Estudos Locais: “A represión franquista en Sada: as vítimas mortais”, da autoría de Manuel Pérez Lorenzo. O 20 de novembro tivo lugar na Casa Municipal da Xuventude unha charla sobre O legado educativo dos nosos emigrantes, no que se fa36

Actuación de Tino Baz na presentación de Areal (arriba), Manolo Monge na súa charla (no medio) e un momento do acto sobre o legado educativo dos noso emigrantes, con Ernesto López, Jesús Castro e Miguel Gayoso (abaixo)

MEMORIA DE ACTIVIDADES

Integrantes da asociación e veciños de Sada na inauguración na Coruña do memorial ás vítimas da represión na comarca

lou acerca das sociedades de instrución creadas polos emigrantes galegos en América. No acto, presentado por Marisa Naveiro, interviron Ernesto López Naveiras, que trazou unha perpectiva xeral desta cuestión, Miguel Gayoso, que falou a cerca da sociedade Sada y sus Contornos de Nova York e presentou o nº 6 dos Cadenos de Estudos Locais do que é autor, e Jesús Castro Vidal, compañeiro da asociación e ex-alumno de Sada y sus Contornos na etapa anterior á Guerra Civil. Unha nutrida representación da asociación estivo presente na inauguración, o 19 de decembro, do memorial ás vítimas da represión na comarca, que promoveu a CRMH. Nos días do Nadal sae á rúa o nº 7 dos Cadernos de Estudos Locais, “Palabras de Nadal e Aninovo”, de Ramón Súarez Picallo. Isaac díaz Pardo e as Cerámicas do Castro O día 4 de mar zo, a nosa asociación rendeulles unha homenaxe a Carmen Arias de Castro e Isaac Díaz Pardo. O evento, que tivo lugar no auditorio da Casa da Cultura “Pintor Llorens” con gran afluencia de público, abriuno o noso presidente, Francisco Pita, expoñendo os motivos para a realización do mesmo. Xosé Díaz, fillo dos homenaxeados, avanzou o contido do Nº extraordiario dos Cadernos de Estudos Locais do que é autor, baixo o título “Isaac Díaz Pardo e as Cerámicas do Castro”, e no que recolle a historia da fábrica nos seus inicios.

Na segunda parte tivo lugar unha mesa redonda na que participaron Abel López Soto, Xosé Ramón Fandiño e Xesús Alonso Montero. López Soto, alcalde de Sada, realizou unha emotiva intervención, anunciando que o Concello que preside dedicará unha avenida a Díaz Pardo. Fandiño, que foi colaborador de Isaac no Instituto Galego da Información, trazou un pormenorizado relato biográfico de Isaac. Alonso Montero, deleitounos durante un bo anaco coas súas palabras acerca de Isaac e dos momentos difíciles polos que está a atravesar, apartado da dirección de Cerámicas do Castro e Sargadelos. Falou da dimensión humana de Isaac e do que representa co seu exemplo. A última parte do acto consistiu na entrega a Isaac e Mimina dos diplomas de Socios de Honra da A. C. Irmáns Suárez Picallo. Tras recibir esta distinción, Isaac pronunciou unhas emotivas palabras relatando os seus inicios á fronte de Cerámicas do Castro e a orixe do situación actual, na que se atopa marxinado da dirección das empresas que creou. O público aplaudiouno con ímpeto, demostrándolle o seu apoio e o cariño da cidadanía de Sada. Ao peche deste número de Areal, ten lugar, o 31 de marzo na Casa Municipal da Xuventude, a presentación do libro A historia secuestrada polo franquismo, polo seu autor, Manuel Monge, o editor Francisco Pillado, Manuel Pérez Lorenzo, desta asociación, e o alcalde de Sada, Abel López.

Acto de homenaxe a Carmen Arias de Castro e Isaac Díaz Pardo

37

O Q UE L IM OS

O QUE LIMOS
Xaime Rodríguez Rodríguez

A Segunda República en Galicia. Memoria, mito e historia Grandio Seoane, Emilio Edicións Nigra Trea. Colección Porta de Papel. 2010. ISBN:-978-84-95364-96-8. Pp. 285.

Se nalgunha cuestión hai consenso respecto ao réxime republicano é sen ningunha dúbida sobre a ausencia dun coñecemento profundo da realidade histórica da II República. A “noite de pedra” da Ditadura franquista e a peculiar transición, algúns prefiren chamala transacción, levada o cabo no noso país, contribuiron, sen apenas lugar para as dúbidas, a oscurecer, mitificar e mistificar a realidade histórica dunha época fundamental de este país que chamamos España. E se eso é certo para a historia máis xenérica, central e centralista da República, canto máis, inda que en diferentes graos, para a historia da República dende a perspectiva da periferia, a daqueles territorios máis afastados dos centros tradicionais de poder, e enténdase isto ca perspectiva necesaria, propia dunha época como a da chegada da República caracterizada por un centralismo extremo. Este é, por enriba do resto, o caso daque-

les territorios con características diferenciadas, onde se daba o que se coñece como “feitos diferenciais”, nos que a chegada da República produxo unha dinámica de recoñecemento do seus anhelos de autogoberno que ía concluír coa aprobación dos seus respectivos Estatutos de Autonomía, e que, precisamente por iso, son recoñecidas na Constitución de 1978 como “nacionalidades históricas”. No referente a Galicia, aínda existindo traballos de certo releve sobre a República, era preciso ofrecer unha aproximación máis profunda, cun enfoque máis preciso que permitira avanzar no coñecemento da época. O profesor Emilio Grandío Seoane, ven de publicar A SEGUNDA REPÚBLICA EN GALICIA, obra na que, partindo da premisa de que o réxime democrático nado das eleccións do 12 de Abril de 1931 “...segue sendo un mundo alleo misterioso e hermético” (e que posiblemente por iso leva o subtítulo de Memoria, mito e historia), realízase unha aproximación ben documentada sobre a realidade da II República ceibe de adherencias mitificadoras. O libro ábrese ca chegada do novo poder, unha “revolución incruenta” como recolle o autor baseándose na percepción que moitos coetáneos tiñan da nova realidade. De feito, e neste sentido, unha das primeiras citas do libro pertece a un vello, e querido, coñecido noso, -Ramón Suárez Picallo, unha das razóns, xunto ó seu irmán, da existencia da nosa asociación-, nesa cita, escrita no ano 1944, refléxanse as expectativas creadas polo novo réxime, que ían máis aló do mero troco das institucións políticas e xurídicas, para representar, tal como remata a súa cita Ramón “...una revolución social, nacional y popular, gestada a lo largo de los siglos”. Neste inicial capítulo fanse tamen unhas interesantes consideracións sobre os tránsitos no sistema político, e tamén as dificultades a este tránsito plantexadas tanto dende o campo dos monárquicos como dende as actitudes dos novos gobernantes republicanos e as súas contradiccións. O novo poder tiña que sustentarse sobre bases ben diferentes ás que sostiñan o ré xime monárquico. Alomenos era o que se podía esperar. Sobre a realida de da importante persistencia das vellas fórmulas, así como da andaina cara a súa actualización, imprescindible para a modernización política e social, fálanos tamén Grandío. Refírese a Santiago Casares Quiroga, e ao casarismo, como un elemento central do republicanismo, dos partidarios

38

do novo réxime democrático, pola súa capacidade de integración de todas as posturas antimonárquicas, recoñecida xa nos acordos de Lestrove en 1930. Tamén fai referencia ó republicanismo de dereitas do PRR, Partido Republicano Radical, fortemente lastrado en Galicia polos personalismos e localismos. En canto á dereita católica, da URD- CEDA (Unión Regional de Derechas integrada na Confederación de Derechas Autónomas, inda que, como sinala o autor, máis aló do formal eran a mesma cousa) a súa inicial oposición os cambios introducidos polo novo réxime republicano viuse reforzada pola actitude da Igrexa que temerosa do carácter laico da República convertiría as formacións da dereita católica en abandeiradas dos seus temores. Do mesmo xeito, Grandío ocúpase da práctica do poder, centrándose no poder local en mans agora das novas elites republicanas na maioría dos concellos e institucións de Galicia, inda que facéndonos ver como en moitas ocasións a presenza das vellas elites foi notoria, fundamentalmente no caso do PRR. Neste contexto, as contradicións na práctica do poder foron frecuentes, tanto as internas no seo do republicanismo como as derivadas do papel da oposición das dereitas católicas. Feitos como a “sanjurjada” do 32 ou os de Outubro do 34 ían converterse en factores de distorsión da práctica do poder. É de agradecer que Grandío se ocupe da cuestión do voto, e sobre todo que o faga a partires dun aspecto tan escasamente estudiado como a cultura política, ou máis axeitadamente da cultura democrática, concretamente do desfase existente entre determinadas capas sociais que a posuían (a cultura democrática) dunha forma (os retornados da emigración) ou outra (os que tiñan un coñecemento teórico, ou máis ou menos indirecto do funcionamiento da democracia) e unha realidade política fortemente ancorada nun pasado recente predemocrático, caciquil. Completa a súa visión cunha anánise histórica tanto do sistema electoral como dos resultados nas sucesivas consultas. O papel da Igrexa perante a República é merecente, como non podía ser menos, dun capítulo no libro de Grandío. A falta da adaptación da institución católica a unha realidade na que a súa influencia ía verse cuestionada, xusto despois dunha época na que a institución xogara un papel protagonista en todo os eidos sociais, fundamentalmente no educativo, sanitario e de asistencia social, ía levala a posicións fortemente contrarias á nova realidade política democrática. A orientación laicista da República, obxecto de críticas por algúns autores polo seu suposto radicalismo, e por enriba dela os feitos violentos de carácter anticlerical, que, inda que incontrolados, illados e alleos á política oficial das autoridades republicanas, serviron como pretexto,

manexado con habelencia pola Igrexa, do que foi voceiro o clero regular firmemente instalado en toda Galicia, e con gran influencia sobre todo no rural, para xustificar a súa oposición ao novo poder. Ca volta da de reita ó poder, na que a Igrexa estivo fortemente implicada atraveso do seu papel nas eleccions de novembro de 1933, volveu a ter un lugar fundamental no poder, esta vez republicano, impoñendo a súa impronta a unha lexislación revisionista das normas do bienio inaugural da II República. O enfrontamento cunha esquerda que, cada vez máis, percibía a Igrexa como inimiga da República, e a CEDA coma o partido “dos cregos”, era máis que evidente ás portas das decisivas eleccións de Febreiro do 36. O libro péchase con dous capítulos dedicados ós feitos de outubro do 1934 e ás súas repercusions en Galicia, e as eleccions de 1936 que deron o triunfo ás candidaturas do Frente Popular. Ámbolos dous capítulos conteñen importantes aportacións. No dedicado ós feitos do 34, é de resaltar a referencia á violencia política no periodo de entreguerras e as leccións que sobre estratexia política deberon representar para a esquerda os feitos de outubro do 1934 e os cambios no poder político local que como corolario deles se produciron. No relacionado co Frente Popular é de resaltar a análise dos re sultados electorais, obxeto de moitos debates historiográficos, na maioría das ocasions non precisamente rigorosos, na que resalta a polarización existente, debida, alomenos en parte, aos cativos resultados acadados polo que tiña que xogar o rol de centro político, ademais do proceso de radicalización nos dous extremos do espectro, e as diferencias dos resultados electorais entre a fachada atlántica, triunfo das listas do Frente Popular e o interior, Ourense sobre todo, na que triunfou a representación calvosotelista. O recoñecemento da identidade galega ata a posterior aprobación en referéndum do Estatuto de Autonomía, pese á paralización do proceso plebiscitario polos gobernos consevadores, pechan este capítulo. Estamos ante un libro necesario e absolutamente recomendábel para todos os interesados no coñecemento dun periodo tan importante e tan ignorado na súa verdadei ra dimensión (e non por elo carente de contradiccións). Porque, como di o autor nas conclusións “Non se pode construír o futuro dende tópicos con pés de barro”. Isto require desmentir a s mitificacións e mistificacións mantidas durante tempo sobre a II República; todas elas, tanto as sostidas polos inimigos da República, coma as máis edulcoradas feitas dende posturas progresistas. In da que, como non podía ser doutro xeito, o libro non esta exento de afirmacións canto menos matizabeis, como as que se fan respecto ao ritmo excesivamente rápido, alomenos na opinión do autor, das reformas. Teño serias dúbidas de que

O Q UE L IM OS

39

tal afirmación sexa xeneralizable. ¿Ou acaso non foi a lentitude na aplicación da reforma agraria a que acabou por levar ós brazeiros do campo a achegarse ás posicións máis radicais? De calquera xeito, segue sendo necesario rematar cos tópicos que lastran a procura da verda de, porque como di xo alguén “a verdade é sempre revolucionaria”. A memoria colectiva da verda de histórica é ademais imprescindíbel. Todo é silencio Rivas, Manuel Edicións Xerais de Galicia. 1ª ed., outubro 2010. ISBN. 978-84-9914-169-5 Pp. 278.

“Que eu lembre dende que tiven uso de razón quixen ser un gánster” di Henry Hill, a persoaxe interpretada por Ray Liotta, na película de Scorsese Uno de los nuestros (Goodfellas, na versión orixinal en inglés) fortemente impresionado polas andanzas dunha familia mafiosa da veciñanza. A brilante existencia dun gánster vai a impresionar tamén á persoaxe dun neno de nove anos, Calogero, na película de Robert de Niro, Una historia del Bronx. As dúas coinciden no impacto que para a educación sentimental dun infante pode supoñer a existencia de persoaxes que triúnfan, non importa como nin a que prezo, nunha sociedade rexida polos valores propios do mercado, neste caso, Marx “dixit”, polo valor de cambio.

Galicia, anos oitenta, nun lugar imaxinario, compendio de moitos outros reais, chamado Brétema, tres rapazes aprenden o valor do silencio, dos beizos do sentencioso Mariscal, que lles ensina que “A boca non é para falar. É para calar”. Unha ensinanza moi útil cando se vive na marxe da lei. Mariscal, un contrabandista de tabaco é unha persoaxe de referencia para os nenos pero tamén para os adultos, cuxas existenzas xiran ao seu redor. Brinco, Fins e Leda, os tres rapaces, dous mozos e unha moza, móvense, viven e fanse adultos, rodeados por unha constelación de xentes que alenta tras o ronsel de Mariscal. A novela de Rivas, trata sobre o tenebroso asunto do narcotráfico, a noxenta viaxe que levou ós contrabandistas de tabaco a traficantes de drogas en pos do diñeiro facil e que a piques estivo de converter o noso país no Sicilia un pouco máis septentrional. Rivas, na súa faceta periodística xa fixera crónica deste microcosmos, de narcos a gran escada, cargamentos de “fariña” e pilotos de planeadoras izados á categoría de mitos populares. A súa novela, contén para min, agochada nesta corrente principal, unha historia iniciática, unha especie de fábula moral sobre a educación sentimental de tres rapaces nun entorno que para ben, e sobre todo para mal, vai marcar a súas vidas, situándoos a un e outro lado da incerta liña que separa o ben do mal. E o conta cunha linguaxe moi cinematográfica, incluso no tratamento das persoaxes; Mariscal, por exemplo, é un “malo” cunha enorme entidade, e xa se sabe, as historias, novelescas, cinematográficas ou “culebronescas”, funcionan mellor en función dos doentes que das persoaxes positivas. Quizais por iso, e porque non, pola temática, ó remate, os dalgunha forma case heroicos proveedores do “rubio de batea” convertéronse nos “capos” de clans feitos a imaxe e semellanza das mafias sicilianas ou ás “camorras” napolitanas, incluíndo a valoración do silencio (a boca non é para falar. É para calar), a “omertá” mafiosa, coma condición para formar parte da “familia”, as comparanzas e ás referencias da miña reseña sonche antes cinematográficas que estrictamente literarias. É de resaltar o tratamento que se lle dá polo autor ó mar, ó mar de Brétema, o da nosa terra, que máis que coma paixase xeográfico funciona coma paixase moral, un elemento máis da educación sentimental dos nosos heroes, que deseguida deprenden que del pode vir o peor, pero tamén o mellor. Todo é silencio, é un libro que paga a pena de ser lido, in da non tendo a fondura dalgunha das novelas anteriores do autor. En calquera caso garantízoche un bo anaco de boa literatura. P.S: Unha vez escrita esta reseña entérome de que está en marcha unha versión cinematográfica da novela, dirixida seica por Jose Luis Cuerda. Sexa así, ou non, eu non vou dicir aquelo de “xa o dicía eu”.

O Q UE L IM OS

40

GRADUAMOS LA VISTA ADAPTAMOS LENTES DE CONTACTO
Linares Rivas, 2 - 15160 SADA

Tel. 981 62 15 28

Avda. da Mariña, 57 Baixo 15160 — SADA Tel. 981 62 35 64 - 662 42 85 43 E-mail: fisiokorp@gmail.com

Rúa da Obra, SADA (A Coruña)

R e s e rv e s u t urn o 981 622 22 10 Avda. da Mariña, 56 · 15160 SADA

BARRIÉ DE LA MAZA, 110 Tfno. Y Fax: 981 62 06 54 15160 SADA (A Coruña) E-mail: servitelsada@terra.es

REPARACIONES TODAS MARCAS
R AD IO - H IFI - T EL E - V ID EO ANTENAS TERRESTRES Y PARABÓLICAS

ASISTENCIA TÉCNICA A DOMICILIO

DISCOTECA

Rúa da Obra 5, SADA

DOMINSADA, S.L.
• • • • •
Mecánica en general Alineado de direcciones Servicio PRE-ITV Electricidad Sustitución de neumáticos

Libraría

BRAÑAS

• • • •

Carga de aire acondicionado Cambios de aceite Diagnosis de sistemas eléctricos Diagnosis de sistemas de refrigeración

Papalería
Avda. Coruña 5, local 3 - 15160 SADA

Telf. 981 621 475 - Fax 981 624 719 - Móvil 659 409 889 Tarabelo, 97 - 15160 SADA (A Coruña)

CARNOEDO

desde 1948

Chan da Aldela, 14

CAFE

981 623 225 FONTECULLER
Avda. Fonteculler, 27-29

LÓPEZ
Linares Rivas, nº 33 - 15160 SADA Teléfono: 981 62 11 09

981 650 225 SADA
Rúa Pontedeume, 7

PASTELERÍA - HELADERÍA

981 624 695

TALLERES OTERO
Mecánica del automóvil

Av. Barrié de la Maza 86-88 15160 Sada (A Coruña) 981 620 361 - 679 389 558

Praza da Pescadería, 5 - 15160 SADA (A Coruña)

República Argentina nº 15 15160 SADA Telf. 981 62 04 18

CAFÉ - BAR - RESTAUR ANTE CAFÉ - JAZZ Telf. 981 620010 - SAD A

AXENCIA DE VIAXES

S exa ca l s exa f a cém o la
Avda. do Porto, 30 FONTÁN - SADA

a túa viaxe Realidade

Avda. República Argentina, 24 Telf: 981 62 02 83 Fax: 981 62 14 42 15160 - Sada (A Coruña) reservas@viajesvoar.com - www.viajesvoar.com

CLÍNICA DENTAL INTEGRAL

AVDA. SADA Y SUS CONTORNOS - EDIF. SOLANA TFNO. 981 62 42 06 - 15160 SADA (A CORUÑA)
ESPECIALIDADES:

Ternera gallega de leche, chorizos y Em butidos (envasados y curados en el interior de Galicia), comidas para llevar
A CORUÑA

Alborelle, 18 - Soñeiro Implantes Rehabilita ciones Totales Prótesis - Endodoncias Odontología Es téti ca Especialidad en Porcelanas

Alcalde Pérez Ardá, 49 - Telf.: 981 139 659

ORTODONCIA
NIÑOS y ADULTOS - TODAS LAS TÉCNICAS

Las Delicias IV
CARNICERÍA CHARCUTERÍA

GUÍSAMO

Lugar da Brea, s/nº - Telf.: 647 850 984
SADA

Barrié de la Maza - Telf.: 981 622 263 Linares Rivas, 40-42 - Telf.: 981 620 243

PREVIA CITA: 981 63 13 36

DIRECTIVA 2011 Presidente Francisco A. Pita Fernández Vicepresidente Manuel Pérez Lorenzo Secretaria Rexina Basadre Orozco Tesoureiro Xosé Val Díaz Vogais Marisa Naveiro López Xesús Castro Vidal Laura I. Pita Campos Xaime Rodríguez Rodríguez Amable Carballeira Caño Ramón Tenreiro Suárez

A Comisión Irmáns Suárez Picallo nace en Sada no ano 2007 co fin de organizar un programa de actos para todo o ano 2008, logo de ser declarado institucionalmente polo Concello de Sada como Ano dos Irmáns Suárez Picallo. Ao longo deste tempo, promovéronse dous ciclos de xornadas en torno a Ramón e Xohán Antón Suárez Picallo, así como varias publicacións e unha exposición. A partires do 2009 decídese ampliar os obxectivos e redefinir a Comisión, transformándoa nunha Asociación Cultural con vocación de permanencia e estabilidade. Desde entón véñense realizando actos, homenaxes e charlas sobre diversos temas, e téñense editado distintas publicacións. Ademais, púxose en marcha un blogue en internet para a difusión das nosas actividades e de textos de autores locais.

***
A A. C. Irmáns Suárez Picallo está aberta á incorporación de todos aqueles interesados en asociarse, e, defeito, entre as súas prioridades está a de ampliar constantemente a súa base social para atopar novos colaboradores e novos públicos. Se desexa facerse socio, non ten máis que cubrir o formulario que se inclúe no reverso desta páxina e facérnolo chegar. Se o que quere é recibir a programación das nosas actividades, pode enviarnos a súa dirección de correo electrónico a comisionsuarezpicallo@gmail.com ou contactar connós através do noso grupo de Facebook. A nosa Asociación tamén é receptiva a todas as aportacións (artigos, documentos, materiais gráficos...), comentarios e críticas que o lector nos queira transmitir.

Avda. da Mariña, 16 · 18 - Entrep. C Te l.: 981 62 40 00 · 15160 SA DA

P UBLICIT E O S EU N EG OCI O N AS P ÁXI N AS DE AREAL

PRESEDO DÍAZ S.L.
MEDIADOR DE SEGUROS

C/ Juan Flórez, 32 - 1º izd.

Avda. Barrié de la Maza, 44 - Bajo.

Avda . da Ma riña , 43 - Ba jo SADA Tel : 981 91 80 81

Telf: 981 26 38 56 15004 - A CORUÑA

Telf: 981 62 20 41 15160 - SADA

ASOCIACIÓN CULTURAL IRMÁNS SUÁREZ PICALLO SADA comisionsuarezpicallo@gmail.com www.blogoteca.com/acsuarezpicallo

FORMULARIO DE INSCRICIÓN
Apelidos e Nome: D.N.I.: Enderezo: Poboación: Enderezo electrónico: Pofesión: COTA ANUAL: 24 € (estudantes e parados 12 €)
MODO DE PAGA MENTO En metálico Ingreso en conta*

Data de nacemento: C.P.: Teléfonos:

Sada,

de

de 201

Asinado,

* No caso de escoller esta forma de paga mento, o ingreso efecuarase no número de conta da A. C. Irmáns Suárez Picallo (Novacaixagalicia):

2 0 9 1 - 0 0 3 5 -8 8 - 3 0 4 0 0 2 1 0 8 5

Edita

Colabora

Intereses relacionados