Está en la página 1de 21

ISSN: 1130-8508

RLLCGV, XV 2010

pgs. 55-75

Pieiro e os albores da nova narrativa galega


M.a TERESA BERMDEZ MONTES
Universidade de Vigo

Resumo: Ramn Pieiro foi a figura clave do galeguismo de posguerra e desempeou, incuestionablemente, un papel central no movemento de recuperacin cultural galega que liderou a editorial Galaxia. Desde esa posicin, mantivo estreitos contactos cos novos autores que pretenderon renovar a narrativa galega, aqueles englobados tradicionalmente na nova narrativa. Neste traballo pretendemos poer de manifesto o carcter de eixo de Pieiro, tanto para aqueles que se opoan s sas ideas estticas, como para aqueles que as asumiron ouaqueles que non chegaron a manifestarse. Palabras clave: Literatura galega sculo XX, Ramn Pieiro, nova narrativa. Abstract: Ramn Pieiro was the key figure in the postwar galeguismo (Galician nationalism). He played unquestionably a central role in the Galician cultural recovery movement led by the publishing house Galaxia. From that position, he maintained close contacts with the young authors who tried to renew Galician narrative, those traditionally encompassed in the nova narrativa. In this article we try to show how Pieiro was the axis of this process, both for those who opposed his aesthetic ideas and those who took them and even those who failed to manifest themselves. Keywords: Galician Literature 20th century, Ramn Pieiro, Galicians nova narrativa.

1. INTRODUCIN As Letras Galegas honraron en 2009 a Ramn Pieiro (1907-1991), filsofo, intelectual e verdadeiro eixo vertebrador do galeguismo de posguerra. Pieiro foi o ncleo a partir do cal se artellou a vida intelectual e cultural da segunda metade do sculo XX, como lder do grupo galeguista que materializou a sa actividade no proxecto Galaxia.

56

M.a TERESA BERMDEZ MONTES

Supervivente do galeguismo de preguerra, foi un dos nexos de unin coas novas xeracins de escritores galeguistas que agroman a partir dos 50, a chamada xeracin da Noite. Membro dunha xeracin de transicin que lle correspondeu servir de ponte co labor da xeracin Ns, estableceu unha particular relacin con eses mozos que non viviran a guerra civil, nin coecan por vivencia propia o perodo da Repblica. Por isto, imos ocuparnos da relacin entre Pieiro (representante do pensamento da xeracin Galaxia) e algns membros destacados da denominada xeracin da Noite (Franco Grande 1985) e, fundamentalmente, cos primeiros novos narradores. A vontade de renovacin foi o punto de encontro de posicionamentos estticos (Rodrguez Mourullo, Casal ou Mndez Ferrn) que se materializaron ao longo dos anos nunha pluralidade de traxectorias literarias e intelectuais. 2. O PENSAMENTO DE PIEIRO. UNHA CONCEPCIN DA CULTURA GALEGA. A PROPOSTA DUNHA ESTTICA NACIONAL A exposicin do pensamento de Pieiro ten como obxectivo a plasmacin da personalidade espiritual de Galicia. A posicin intelectual do galeguismo de Pieiro proxctase na sa posicin cultural (e, polo tanto, no plano literario). A sa tica d lugar a unha esttica, coherente coa sa anlise da mundo e do ser humano. Esta orientacin poltico-esttica condcenos ao que se deu en chamar culturalismo promovido na Galicia da longa noite de pedra a travs de Galaxia, isto , por Pieiro (Forcadela 2005). Ramn Pieiro formulou en diferentes textos a sa esttica, derivada do reflexo de Galicia, no marco da etapa de nacionalismo literario que estaba a vivir a literatura galega (Gonzlez Milln 1995: 67-81). Cmpre sinalar que a exposicin do pensamento de Pieiro levouse a cabo adoito de maneira dialxica. En efecto, como veremos, moi frecuente que se sirva do xnero epistolar para desenvolver as sas ideas e defender os seus argumentos, sexan en forma de cartas abertas (pblicas) ou na correspondencia privada. Algns destes textos foron reunidos en volumes como Paisaxe e cultura (Pieiro 1965) ou Olladas no futuro (Pieiro 1974), mais viran a luz inicialmente en forma de prlogos (Carta a Daniel Cortezn lvarez, nAs covas do Rei Cintolo), artigos ou cartas abertas. Pieiro comezou a tratar o seu proxecto literario-identitario galego nos inicios da dcada dos cincuenta, anda que xa en 1949 apuntara as sas lias bsicas no texto titulado O libro que nos debe nxel Fole (La Noche, 1949). A potenciacin da paisaxe enlaza indirectamente co tratamento literario de motivos folclricos e populares, elaborados desde unha perspectiva culta. As, a esttica baseada no elemento popular de nxel Fole foi louvada ata o final da sa vida por Pieiro, quen nun artigo dedicado coleccin Terra brava destaca a absoluta simultaneidade no campo cercado da minora culta e no campo aberto e clido do mundo popular (Pieiro 1987: 113-114). Nun texto revelador dos anos cincuenta, a Carta a Novoneyra, salienta a identificacin sentimental coa Te-

PIEIRO E OS ALBORES DA NOVA NARRATIVA GALEGA

57

rra do poeta e o reflexo da verdade esencial da realidade galega e do esprito galego en canto realidade coleitiva. As, afirma:
Na vida da cultura galega, a Terra un elemento aitivo i esencial. A nosa realidade cultural ven a ser a integracin do humn e mailo telrico, cualidade peculiarsima da nosa cultura, quizis a mis difcil de comprender pra os alleos. Sin a base telrica, a nosa espresin puramente humn parcial, incompleta, sometida a perene vaguedade... (...) Porque a cultura galega nace da peculiar situacin espritoal do home galego, que non , como na maora dos casos, o froito, o refrexo da intensa e integral relacin do home cos outros homes. Eiqu a situacin radical do home non consiste fundamentalmente na relacin cos outros homes, senn na relacin coa Terra; consiste na sa relacin coa vida csmica mis que na sa relacin coa vida social (Pieiro 1956b: 16-17).

Xa desde os inicios da dcada dos cincuenta expuxera os alicerces da sa filosofa da saudade, nun texto fundamentado no pensamento heideggeriano no que xa fala de personalidade espiritual, e afirmaba: Ningun nega que cada pobo vai refrexando a sa persoalidade espritoal na creacin d-unha literatura, d-un arte ou d-unhas istitucins socis peculiares (VV.AA. 1951: 7). Estes eran os valores estticos que se pretenda transmitir s novas xeracins, coa mirada posta no enlace coa tradicn de preguerra, isto , coa ideoloxa de Ns. As, sempre coa realidade espiritual de Galicia como centro de toda reflexin e producin artstica, na sa correspondencia con Allu Andrade Pieiro adoutrina neste sentido:
Tendo en conta que as formas fundaments son constantes, i o contido sempre novo, en cada tempo i en cada individuo, o que ns debemos de percurar que as nosas aportacins cultura galega acaden a fondura esencial das formas fundaments e acaden a plenitude orixinal do contido do noso tempo e da nosa persoalidade individual. Somentes as poderemos facer algo con valor trascendente, con categora de permanencia. Non empresa doada, mais os que nos entreguemos a ela co sentimento de cumprir un deber histrico, temos que nos someter a tan cobizoso risco. (...) Igoal debera ocurrir coas demais creacins da cultura. Por ista va por onde se chega identificacin plena e total co verdadeiro ser de Galicia. De acordo contigo en que polo camio da imitacin do pasado ou do puramente tpico non se chega moi lonxe (Pieiro 2005: 40-41). [Cursiva nosa]

Mis adiante, expuxo detalladamente a sa posicin no artigo Carta a lvaro Cunqueiro, trovador galego, falndolle dos males presentes de Europa e do seu remedio, dende a ladeira dun castro lugus (Pieiro 1951: 103-107, Pieiro 1974: 19-26). Cunha actitude europesta, pretende definir cal a situacin de Galicia en relacin co continente europeo e establecer, en funcin do seu diagnstico, cal o papel de Galicia no mbito da cultura europea. E Pieiro chega conclusin de que a achega dos galegos en canto europeos mis libres e anda vinculados coa natureza e coa forza creativa da imaxinacin

58

M.a TERESA BERMDEZ MONTES

debe ser mostrar aos demais que a reconciliacin coa liberdade perdida posible, que a recuperacin da imaxicin posible e que a plasmacin dunha vivencia ntima da paisaxe e do contorno natural tamn posible. En realidade, a teora presente na Carta a lvaro Cunqueiro representa a continuidade coas formulacins de Vicente Risco na preguerra, isto , coas concepcins herdadas da Xeracin Ns por Pieiro (Forcadela 2005: 15). As, tense detectado no texto
algns dos motivos expostos por Otero Pedrayo no seu Ensaio histrico sobre a cultura galega (1982: 23) cando afirmaba a sa conviccin de teren os galegos unhas caractersticas espirituais determinadas, entre as que salientaba a ausencia dunha dogmtica rxida, a tendencia ao soo, a irona, a sucesin arbitraria dun tonus exaltado e deprimido baixo a aparente solidez dunha vida disciplinada e o desexo vago dunha cousa (Forcadela 2005: 21).

En definitiva, para Pieiro, a personalidade espiritual galega, ao proxectarse na cultura, materializarase no cultivo da imaxinacin, co sentimento da paisaxe, o lirismo e do humorismo como pilares da galeguidade nas producins culturais. Esta lia de pensamento, tal como ten sinalado moi acertadamente Forcadela (2005), basase no establecemento dunha oposicin clara entre uns valores estranxeiros (racionalismo, desnaturalizacin) presentados como negativos ou en todo caso insuficientes e uns valores propios (imaxinacin, arte, liberdade, individuo), presentados de xeito positivo:
Da reflexin anterior xurdir a contraposicin entre Europa e Galicia. Mentres Europa se sita claramente no mbito da racionalizacin e da Historia, a Galicia cumpriralle o papel de ser espazo da liberdade, da arte, da natureza e do individualismo. (...) [A] Galicia correspndelle a responsabilidade de facer regresar a Europa a presenza do natural, na medida en que o europeo perdeu o contacto co mundo natural, coa liberdade imaxinativa, coa arte como idea cultural (Forcadela 2005: 13).

Por tanto, existe un programa para situar dun determinado xeito, e non doutro, a cultura galega no mbito das literaturas europeas, isto , unha proposta de intervencin na arte europea, que se pretende chegar desde Galicia (Forcadela 2005: 14). A partir de mediados dos cincuenta chegaran a materializarse as das tendencias estticas que opn Pieiro: a autenticamente galega e esencialmente vinculada Terra, como encarnacin da personalidade espiritual que recollera o esprito do pas, fronte aquela vinculada co tempo presente, comprometida coa Historia.
As oposicins mencionadas (liberdade-lei, imaxinacin-razn, arte-ciencia, individualismo-socialismo) vertebraranse, pouco tempo despois, en dous movementos literarios totalmente caractersticos da poca: o Realismo mxico e a Nova Narrativa Galega (Forcadela 2005: 112).

Posteriormente, Pieiro escribe o prlogo para As covas do rei Cintolo (1956), obra marcada por un claro carcter fantstico, na lia de reelaboracin

PIEIRO E OS ALBORES DA NOVA NARRATIVA GALEGA

59

dos mitos medievais na que destacara Cunqueiro. Nese texto (Carta a Daniel Cortezn lvarez), defende unha esttica na que a imaxinacin ocupa un lugar central, como ferramenta de expresin da realidade espiritual e do ser esencial, sempre con Cunqueiro como cumio e referente da sa esttica literaria. Contina neste o desenvolvemento da idea da que a conservacin da autntica liberdade sera un trazo que distinguira e identificara a Galicia fronte ao outros pobos do mundo. Pieiro diserta sobre o mundo contemporneo, dentro do cal destaca unha illa excepcional: a gran zona da poboacin galega que anda non perdeu a vivencia da libertade (Pieiro 1956: 19). Establece o autor unha relacin entre literatura fantstica, galeguidade e liberdade, fronte presenza do absurdo, da angustia, da violencia, a problemtica existencial e a deshumanizacin. As, asegura:
O home que a literatura dos nosos das refrexa o home sin libertade. Non refrexa home inteiro e verdadeiro, dono de s, ou sea, o home cuia eisistencia est dotada de sentido e que asume a suprema responsabilidade de realizalo; pola contra, eiqu trtase dun home cuia eisistencia carece de sentido propio e da correspondente independencia pra o desenrolar. (...) Si a tendencia imaxinativa de As Covas do Rei Cintolo contrasta coa orientacin literaria predominante na poca non por capricho singular do autor senn pola sa identificacin coa tendencia fundamental do mundo galego no que ns vivimos (Pieiro 1956a: 14-20).

En todo caso, o obxectivo de Pieiro nos seus textos era desear unha esttica nacional, mais tamn atraer a Cunqueiro cara literatura galega, para contribur a que se cumprise este proxecto esttico, por ser o mindoniense un escritor de calidade, galeguista e sen problemas co franquismo. Desde Galaxia considerbase a Cunqueiro capaz de levar a termo unha modernizacin da literatura galega desde dentro, loitando contra o folclorismo pero sen abandonar o endocentrismo:
Cunqueiro i la seva obra es convertirien aix en el rostre i el cos duna Galcia emergent i resistent, duna Galcia gens acomplexada que feia servir la cultura support per a un discurs poltic galleguista com a fonament de la seva diferncia1 (Gonzlez Fernndez 2001).

Por outra banda, o propio Pieiro confirmaba o papel que se lle pretenda adxudicar a Cunqueiro no precario sistema galego, ao afirmar: Fole e mis Cunqueiro son espoentes representativos, cada n sa maneira, da pervivencia aitual desa libertade [do ser humano] no mbito galego (Pieiro 1956: 19). Pdese considerar que Pieiro expn as a que sera a ideoloxa comn do conxunto dos homes de Galaxia, pois anda que nalgn caso non existise acordo

Cunqueiro e a sa obra converteranse as no rostro e no corpo dunha Galicia emerxente e resistente, dunha Galicia nada acomplexada que utilizaba a cultura soporte dun discurso poltico galeguista como fundamento da sa diferenza (Traducin nosa).

60

M.a TERESA BERMDEZ MONTES

total, as discrepancias ficaron no mbito da correspondencia privada2. Pola contra, as ideas vertidas nesta carta tern resposta tanto pblica como privada por parte da nova xeracin. A contestacin pblica chegara pouco despois en forma de carta aberta (Carta a Manuel Antonio, 1957), nunha polmica que far agromar o enfrontamento esttico e, con algns dos novos autores, poltico, como veremos. No mbito da correspondencia privada, a cuestin foi obxecto de debate epistolar entre Pieiro e Xos Lus Allu Andrade, quen non coincide con esa valoracin de Pieiro de que a ficcin tea que ser central na literatura galega. O debate contina arredor dunha controvertida afirmacin de Pieiro sobre a ausencia de sintona perfecta entre entre a realidade espritoal de Galicia i a realidade espritoal da poca, que foi entendida como un reproche cara s innovacins dunha narrativa como a de Mourullo, por exemplo. Afirma Pieiro as que a crisis espritoal creada pola socializacin do home contemporneo en Galicia menos profunda e aguda que noutras partes (Pieiro 2005: 88). E insiste na defensa do mesmo posicionamento na correspondencia con Allu Andrade:
Precisamente nos nosos das trtase de sar desa crisis polo camio de unha revalorizacin da libertade, dndose o caso de que nesa direicin Galicia est bastante mellor situada que outras comunids. (...) E, craro est, quenes queiran enriquecer o dilogo cultural do Mundo aportando o punto de vista que o Mundo ofrece visto dende a realidade que se chama Galicia, teen que descobrir e crear esa perspeitiva peculiar, nica, que solo dende Galicia se ofrece. Porque a perspeitiva que o Mundo ofrece dende Pars, dende Montevideo ou dende Nueva Delhi sern os franceses, os urugayos ou os indios quenes a descubran, definan e creen. Cando se fala da universalidade da cultura caise frecuentemente na confusin da natureza da cultura que sempre unha realidade singular, concreta co valor da cultura que trascendente, universal. Falando con rigor non hai Cultura senn culturas (en plural). O que se chama Cultura non pasa de ser unha abstraccin fundada nos valores trascendentes das culturas concretas e reales (Pieiro 2005: 88-91).

Con todo, unha vez expostas as sas ideas3, Pieiro mstrase tolerante coa diferenza de gustos e mesmo semella valorala positivamente (carta a Allu, 24-3-1957):
2 A posicin defendida por Pieiro, con ser predominante, non era hexemnica no seo do grupo Galaxia, como testemua Celestino Fernndez de la Vega, outro representante da vella xeracin, nunha carta dirixida a un representante da nova xeracin, Allu Andrade (16-3-1957): T sabes muy bien lo sabemos todos que la cultura gallega es algo muy frgil y delicado. (...) Libros como los de Cortezn o el Macas desde el punto de vista de la salud de una cultura son, a mi juicio, infecto-contagiosos y contra ellos hay que defender a nuestra naciente cultura gallega. Defensa que, para ser eficaz, ha de hacerse sin escndalo, en privado (Pieiro 2005: 142-143). 3 Nalgunha ocasin Pieiro chega a relativizar o alcance do seu maxisterio e matiza (11-61957): Tampouco creo que a libertade nica, ou fundamental, sea a da va imaxinativa. Tan importante coma esta a da va humorstica. E moito mis importante anda, a alternancia das das. De tdolos xeitos, o meu prlogo a As covas do rei Cintolo non unha teora xeral da cultura galega (Pieiro 2005: 95).

PIEIRO E OS ALBORES DA NOVA NARRATIVA GALEGA

61

Por eso posbel que, dentro do mundo do arte, poida haber diverxencia e hastra antagonismo de gustos persoais, cousa da que, cabo, tmonos que alegrar fondamente, pois o millor espoente da ilimitada riqueza do esprito (Pieiro 2005: 87-92).

Por outra banda, o discurso de Pieiro tamn contaba con defensores entre os representantes das novas xeracins, como Franco Grande estudante galeguista en Compostela e escritor, quen destacou a relacin entre a fantasa e o humor na obra do mindoniense e recolle a idea da oposicin entre literatura da poca e literatura galega, en artigos dedicados a Fole e a Cunqueiro: E as como unha boa parte da literatura do noso tempo nos d a visin literaria dun dos dramas mis arrepiantes da aventura do home no seu paso por este mundo, a literatura de Cunqueiro chea de frescura imaxinativa, de graza e de humor, dnos tamn a visin dunha das moitas dimensins do home: o mundo mxico, o mundo da imaxinacin, o mundo do humor, ao cabo, o mundo da libertade individual (Franco Grande 1968: 416). Franco Grande viviu desde a perspectiva do escritor mozo as diferentes respostas que suscitou a esttica propugnada nos textos de Pieiro e valorou os acontecementos da poca, dcadas mis tarde, deste xeito:
Na mia opinin, cando Pieiro escriba eses prlogos est defendendo unha determinada esttica, sen dbida. E no fondo est negando outras cousas, como no prlogo de Cortezn, por exemplo. A vese que lle ten certa inquina novela americana tal como el a interpreta, pois el consideraba que a de Faulkner era unha novela violenta (...). Sen dbida ningunha, Pieiro quera ser, nese momento, unha especie de orientador dos camios que deba seguir a literatura galega. Ao mellor tampouco era s iso, senn que consideraba que haba unha veta (Cunqueiro, Cortezn) que se deba apoiar e cultivar. (...) De todos modos, podo asegurar que isto facao coa mellor intencin do mundo. El non tia outro norte que a continuidade do galeguismo, e potenciar as posibilidades de Galicia. El quixo asumir a travs de Grial o papel que Ortega y Gasset tivera a travs da Revista de Occidente, e ser un pouco orientador, o papel que lle gustaba (Bermdez 2002: LXXIX-LXXX).

En definitiva, a fidelidade s esencias da caste (Lorenzana 1965) e o enraizamento na Terra e na tradicin galega eran condicins esixibles, ao entender do grupo galaxiano, aos escritores que quixesen crear literatura verdadeiramente galega. 3. INNOVACIN E EVOLUCIN Son fundamentais as relacins dos escritores da poca cos integrantes da Xeracin Galaxia, que eran os verdadeiros axentes da institucin literaria (Noia 2002) no mbito galego. Iso especialmente relevante no caso dos pertencentes nova xeracin, aqueles que trataban de introducirse na tradicin galega e de enlazar, vencendo as dificultades da poca, cos superviventes do galeguismo de

62

M.a TERESA BERMDEZ MONTES

preguerra. Pieiro refrese importancia do relevo xeracional en carta a Allu (23-10-1958):


irense os petrucios, a responsabilidade do noso destino cultural vai recaendo plenamente nas novas xeneracins. Non tedes mis remedio que asumir esa responsabilidade os que estades en condicins de a afrontar con plena conciencia (Pieiro 2005: 113).

Como lder galeguista que procuraba a continuidade do proxecto, a actitude de Pieiro era claramente positiva cara ao labor que s podan levar a cabo as novas xeracins, isto , a continuidade da cultura galega. As llo comunica a Allu (26-10-1953):
A ta obra non ser soio ta: ser nosa, ser de Galicia. A cultura galega acaba de incorporar unha nova espranza. Os que sabemos que a persoalidade espritoal de Galicia descansa unicamente na felicidade da sa cultura, temos que nos folgar de que ista se afiance e se renove (Pieiro 2005: 35-36).

Con todo, a desconfianza de Pieiro respecto dos criterios dalgns mozos fxose patente en diferentes ocasins, nos intercambios epistolares cos seus compaeiros de xeracin. As, a propsito do pintor e poeta Toms Barros e da posibilidade de que colabore con Grial desde o estranxeiro, escribe a Ricardo Carballo Calero (31-5-1951):
[A Barros] cando leve ah algn tempo e se tea orientado por al pdeselle pedir algunha nota sobre o movimento pictrico en Pars ou sobre algunha cousa de por al que resulte interesante para a seicin europea de Grial. Mis ben notas que traballos longos, pois co-ista xente nova compre ter algo de precaucin porque adoitan a ter uns criterios que non sempre coinciden co que ns nos propoemos facer. Por exemplo, as opinins poticas do mesmo Barros, tendo en conta os xuicios que che manifestan en col dos libros de Benito Soto, non deixan de ser un pouco raras (pol-o menos na parte que eu conozo) (Alonso Girgado 2004: 29). [Cursiva nosa]

Percbese na correspondencia con Carballo Calero un ton diferente daquel empregado con Allu Andrade. Neste caso, prodcese unha complicidade propiciada polas referencias, opinins e criterios estticos compartidos, desde a madurez. Abrolla as nalgunhas cartas a prevencin cara aos puntos de vista dos mis novos. En todo caso, a rbita cultural de Galaxia non permaneca en absoluto allea s novidades e s tendencias internacionais. Na revista Grial viron a luz, ao longo deste perodo, diversos artigos en que se daba conta dos movementos culturais, facndose eco ou analizando as sas caractersticas4. Por outra banda, o vesV. M., Os persoaxes da nova novela, Grial 8, 253-254; Annimo, Robbe-Grillet e a novela, Grial 9, 377-378; Lorenzana, S., Narradores e tericos do nouveau roman, Grial 19, 5162; Lorenzana, S., O mundo de Michel Butor, Grial 31, 111-112; Lorenzana, S., Leendo a Kaf4

PIEIRO E OS ALBORES DA NOVA NARRATIVA GALEGA

63

pertino La Noche acolla adoito nas sas pxinas artigos nos que Miguel Gonzlez Garcs e o profesor Varela Jcome poan ao alcance do pblico as novidades da narrativa contempornea5. O feito foi que se deu merc s innovacins e rebelda dalgns dos novos escritores que se incorporan narrativa en galego unha oposicin entre dous modelos estticos, entre dous xeitos de concebir a literatura galega: por un lado, o centrado nunha hipottica personalidade espiritual e, por outro, o enfrontado a ese dirixismo esttico e conectado coa problemtica da poca:
Resulta igualmente moi significativo que a polmica que mis adiante se vai xerar no seo do sistema literario galego, entre os modelos literarios dos escritores do realismo mxico e os englobados dentro da Nova Narrativa Galega (...) xa est neste momento en funcionamento. (...) A polmica existe e manifstase dentro da mente de Pieiro, a travs da sa anlise da cultura europea do seu tempo, antes de que esta tea plasmacin na literatura galega da poca. (...) Esta anticipacin, contra os modelos da literatura existencialista e obxectalista, herdeira de Kafka, resulta dun enorme interese desde o punto de vista histrico-literario (Forcadela 2005: 14).

4. PIEIRO E OS NOVOS NARRADORES Os mozos con inquietudes intelectuais e artsticas que se achegaban a Compostela para iniciaren os estudos universitarios procuraban contactar con Pieiro e participar dos faladoiros dos vellos galeguistas, con Otero Pedrayo cabeza. Tanto as reunins no caf Espaol como, sobre todo, os ben coecidos encontros en Xelmrez 15, darredor da mtica mesa braseiro de Ramn Pieiro, eran cita obrigada para quen pretenda incorporarse ao galeguismo e cultura galega nos anos cincuenta. Pieiro coeceu e tratou a meirande parte dos mozos e mozas que compuxeron a nova xeracin de narradores6. Mais, certamente, o grao de proximidade (e coincidencia) de criterio non foi o mesmo en todos os casos. Rodrguez Mourullo e Beiras foron dos primeiros mozos universitarios en incorporarse ao grupo galeguista e formaron, con Ramn Lugrs, o primeiro elo na
ka, Grial 33, 264-272; Henri Miller: o enfant terrible norteamericano, Grial 37, 267-280; Polos vieiros proustianos, Grial 53, 299-309 5 Varela Jcome, B., Aspectos de la obra de William Faulkner, La Noche, 14-7-1962; Las novelas de Hesse, La Noche, 13-8-1962; La nueva novelstica extranjera, en versiones espaolas. La mejor aportacin: el relato objetivo francs, La Noche, 8-12-1962; Problemas de la novela actual. El cambio del enfoque narrativo, La Noche, 16-2-1963. Tamn no vespertino composteln viron a luz diversos traballos sobre narradores europeos e americanos doutros autores: Martul Rey, P., Faulkner y lo irracional, 9-12-1959; Ardins, J. L., Nuevas tendencias de la novela americana, 27-4-1964; ou tamn Garca Bayn, C., Camus en la aldea, 17-10-1960, as como os annimos Flores sobre la tumba de Faulkner, 14-7-1962, ou Thomas Mann, a los diez aos de su muerte, 8-7-1965, entre outros. 6 Gonzalo Rodrguez Mourullo, Xos Lus Mndez Ferrn, Camilo Gonzlez Surez-Llanos (Camilo Gonsar), M.a Xos Queizn, Xohana Torres, Carlos Casares e Xohn Casal.

64

M.a TERESA BERMDEZ MONTES

cadea que o galeguismo pretenda construr cara ao futuro. A partir de 1953 foise formando un pequeno ncleo, a modo de embrin, que aspiraba a espallar entre outros compaeiros estas inquedanzas por todo o que se refera a Galicia e cultura galega (Castrelo 1979). Tamn falaban a coto das novas correntes literarias en especial da novela americana (Franco Grande 1985: 52) con Varela Jcome, bo coecedor das novidades da literatura do sculo XX. 4.1. O caso Mourullo A relacin de Peiro con Gonzalo Rodrguez Mourullo novo valor das letras galegas foi durante anos de trato cordial, como se indica neste fragmento de carta a Allu Andrade (19-11-1954) na que se fai eco do seu xito: Por eiqu os rapaces estn moi animados. Un diles, o Gonzalo R. Mourullo, acaba de pubricar un librio de contos galegos titulado Nasce un rbore que foi moi ben acollido (Pieiro 2005: 58). Dse, xa que logo, coecemento e seguimento da actividade literaria do novo narrador. Efectivamente, rozando anda a vintena, Mourullo publicara das coleccins de contos (Nasce un rbore, 1954 e Memorias de Tains, 1956), e contaba cun premio do Centro Galego de Buenos Aires (pola coleccin de contos Homes sinxelos). No cerne da sa escrita estaba a reivindicacin da capacidade da lingua propia, mais sobre todo a conquista de todos os espazos posibles para a literatura galega. Tratbase de reivindicar o galego comovehculo idneo pra facer con el as mesmas experiencias de narrativa nova e de novas tcnicas de narracin que se facan naquel momento en Europa e en Amrica (Lpez 1982). Por parte da mocidade lectora, estas obras foron recibidas como unha autntica revolucin no discurso narrativo galego. Pero, segundo os presupostos estticos imperantes nos vellos galeguistas de Galaxia, a recepcin desde ese mbito non poda ser igualmente positiva. As, as obras de Rodrguez Mourullo recibiron valoracins mis ben negativas, que denotaban desacordo ou, cando menos, unha incomprensin dos textos, sobre todo no caso de Memorias de Tains. As, baixo o pseudnimo de Fernando Cadaval e tras reprocharlle a Rodrguez as sas referencias literarias estranxeiras (Faulkner, Kafka), escriba Carballo Calero:
este joven escritor hace literatura de laboratorio, literatura experimental. Muy interesante. Placet experiri. Pero la literatura experimental es, en realidad, preliteratura. Hay que salir del laboratorio. Los experimentos son por naturaleza algo previo. Mourullo ya ha hecho bastante gimnasia por el mtodo Kafka o por el mtodo Faulkner. Ahora debe echarse a la calle, solo (Carballo Calero 1956).

O rexeitamento desta obra por parte do sector dirixente, as como a publicacin en Galaxia da obra de Daniel Cortezn, implicaba unha desautorizacin cara orientacin da narrativa de Mourullo que provocou o desencontro e a ruptura co crculo de Galaxia. Os valores estticos presentes nos seus contos caracterizados polo espazo non referencial, desintegracin do personaxe, tratamento da angustia, do alleamento e da incomunicacin, por exemplo, e baleiros

PIEIRO E OS ALBORES DA NOVA NARRATIVA GALEGA

65

do lirismo, humorismo e vivencia da paisaxe que representaran a personalidade espiritual resultaban contraditorios co modelo propugnado por Pieiro. A finais de 1956 a ruptura entre ambos xa atinxa non s o plano intelectual senn tamn o persoal (Bermdez 2002: 145-151). Certamente, no plano literario, as diverxencias de Mourullo con Galaxia respecto da esttica que defenda eran profundas. Por isto negarase a admitir directrices en torno esttica e ao concepto de literatura. Pieiro expresou a sa posicin sen matizacins nin disimulo no mbito da intimidade epistolar con Carballo Calero, como se fai patente neste pargrafo (15-1-1957):
Comparto plenamente as consideracins que fas tocante o desequilibrio que se bota de ver nas nosas letras, demasiado entregadas s correntes ultrapirenaicas e pouco arraizadas no chan galego. Confo en que non pasar de ser unha simptica petulancia xuvenil da nosa cultura, sin chegar a se convertir en doenza crnica. Mais tamn me parece moi san e comenente que os que temos algunha responsabilidade no decorrer aitual da nosa cultura nos preocupemos de tal fenmeno no que ten de aberrante (Alonso Girgado 2004: 50-51). [Cursiva nosa]

Esta referencia petulancia xuvenil, ao desequilibrio existente e ao fenmeno aberrante capaz de provocar preocupacin aos responsables da nosa cultura dirxese con certeza s innovacins tcnicas e temticas introducidas por Rodrguez Mourullo, iniciador do que se denominara mis adiante nova narrativa galega. Sen dbida, como indicou Forcadela (2005), pdese falar de oposicin latente, nun primeiro momento, explcita, mis tarde entre das concepcins da literatura nesa etapa, que se proxectan sobre dous modelos de narrativa galega. A Carta a Manuel Antonio (La Noche, 26-1-1957) representa a resposta pblica de Mourullo s teses pieiristas, ben como a exposicin do seu posicionamento como escritor galego. Neste sentido, Mourullo erixiuse en voceiro dos que non concordaban nin co modelo proposto nin co dirixismo en si, e a Carta representou o testemuo grazas ao cal aflorou publicamente un debate que permanecera, ata entn, latente. No texto, Mourullo bota man do paralelismo coa peripecia literaria de Manuel Antonio, que coece en profundidade, e aproveita a sa figura para defender os propios posicionamentos estticos e denunciar unha incomprensin por ambos sufrida. A Carta a Manuel Antonio artllase como resposta Carta a Daniel Cortezn lvarez (Pieiro 1956a), e foi entendida como un emblema de vangarda en oposicin a ela7. Mis al desta analoxa, a
7 Constata Ferrn a existencia dun enfrontamento entre das maneiras de concibir a funcin da producin literaria e entre os diferentes modelos estticos nados delas, no seo da Galicia da poca (dcada dos cincuenta-sesenta). Afirma as: En 1956 estn coas espadas levantadas das concepcins da narracin. Unha, a que representabamos ns, os que despois nos chamamos nova narrativa galega. Outra, a representada por lvaro Cunqueiro e nxel Fole. Ramn Pieiro o terico da posicin lvaro Cunqueiro-nxel Fole. Mourullo habera de ser o terico da posicin contraria nun famoso texto titulado Carta a Manuel Antonio (Mndez Ferrn 1999: 9-33).

66

M.a TERESA BERMDEZ MONTES

Carta ten como destinataria primeira a rbita de Galaxia; porn, calou fondo nos novos autores, como texto reivindicativo doutra posibilidade de entender a literatura galega, alleo a personalidades espirituais. Mourullo rexeita os argumentos contrarios ao seu xeito de narrar destilados en diferentes textos: critica o concepto de escola e de imitacin, nega a acusacin de desarraigo do pas por fuxir do localismo, cuestiona a teima recorrente de volver ao pasado (isto , o gusto polo neo e a recreacin do vello), e en definitiva a consideracin de que a literatura de Galicia camia parte de todo, allea ao mundo e poca (Rodrguez Mourullo 1957).
Da nuseas la crtica, Manuel Antonio. Esta crtica la gallega llena de prejuicios y pasiones. Esperemos que llegue el extranjero o, lo prefieres, que llegue pasado maana. Ahora hablemos slo de tu leccin. Te empapaste en la literatura europea de tu poca e hiciste desde Rianjo literatura europea. Nada de localismo, nada de aldeanismos. Literatura gallega? Para nosotros s. No s hasta que punto para los corifeos. Quizs prevalezca en ti con ms intensidad el influjo de la poca que el influjo del pas. Pas? poca? Uno est sobre el pas y en la poca. El pas es como el suelo sobre el que ponemos nuestros pies y la poca como la atmsfera que respiramos. Aquellos que se clavan en el pas dan la impresin de que se entierran, se hunden en la tierra. Aquellos que se dejan llevar demasiado por la poca dan la impresin de que se levantan del suelo y emprenden un vuelo que les producir el olvido de sus cosas. Pero existe una diferencia grande entre uno y otro exceso: los que se entierran perecen fatalmente por asfixia, los que vuelan no corren nunca este riesgo. T no quisiste enterrarte, desde luego. Preferiste desenterrar lo que irremediablemente estaba condenado a morir. Tendiste tu mano desinteresada a los que se iban a asfixiar. Esta es tu gran leccin. Para los corifeos son sospechosos todos aquellos que viven con intensidad los problemas de la poca. Hay que volver siempre atrs, llenar los vacos, no romper la continuidad. Pero la Historia es la gran pelcula que marcha siempre en la misma direccin: impresiona cuando hay algo que impresionar, y queda en blanco cuando no hay nada. (...) Obedecer al influjo de la poca es peligroso para la literatura gallega. Hay que volver, siempre volver, localizar, raquitizar la obra. (...) Que se diga que es importante cultivar y no descuidar este tipo de literatura, me parece ms o menos discutible. Que se diga que esa es la direccin a seguir, me parece una soberana estupidez, como te pareca a ti, humilde marinero, que has dado la mejor de las lecciones en la Historia de la literatura gallega. Pues eso es lo que se nos dice (Rodrguez Mourullo 1957) [cursiva nosa].

A Carta supor a despedida literaria do autor, quen a partir dese momento abandonar a escrita en galego parte dun conto nun volume colectivo (Rodrguez Mourullo 1983) e a participacin activa nos crculos galeguistas. O distanciamento esttico levou aparellado un distanciamento poltico, como testemua esta carta de Franco Grande a Pieiro (xuo de 1957):

PIEIRO E OS ALBORES DA NOVA NARRATIVA GALEGA

67

No pouco tempo que puiden falar con Paco [Fernndez del Riego], entereime de que o Gonzalo [Rodrguez Mourullo] parece que anda medio metido nunha cousa que lle chaman Juventud Socialista. Que iso? Sinto que ande metido nisas cousas, pois isto ser unha terceira cada que non lle convn nada. As que non o reconozan como cabeza, mandar todo paseo. Il mesmo anda a percurar a propia cada (Pieiro / Franco Grande 2009: 57).

As novas xeracins galegas, con Mourullo como pioneiro, procurarn novas ferramentas expresivas, en consonancia coas necesidades da poca. Neste sentido, considrase que Mourullo achegou unha nova actitude nosa literatura, depurada de complexos, receptiva ao esprito da poca e aos aires de actualizacin da narrativa contempornea, europea e norteamericana. Unha obra innovadora sempre tenta unha ruptura no horizonte de expectativa do pblico, segundo afirma D.H. Pageaux. Deste xeito, a aceptacin progresiva de obras innovadoras na sa poca explcase pola evolucin do gusto, dos criterios de apreciacin dun pblico (e dunha crtica) respecto dun horizonte de expectativa inicialmente rexeitado (Pageaux 1994: 51). Ese foi o caso das obras de Mourullo (sobre todo Memorias de Tains), que non logra romper co horizonte de expectativas dos mis vellos, mais consegue encaixar cos gustos dos novos, feito que propiciar un cambio progresivo na dcada seguinte. Con todo, a achega innovadora da narrativa de Mourullo foi recoecida por acadmicos relacionados con Galaxia, anda sen integraren o crculo composteln, como o caso do profesor Basilio Losada, quen valoraba moi positivamente a obra de Mourullo e se interesaba desde Barcelona pola sa traxectoria (21-11962):
E que foi de Gonzalo R. Mourullo? Lin hai anos as sas obrias e impresionoume moi ben; logo ven o silenzo destes anos, un pouco inespricable. Mourullo, Ferrn e mais Surez-Llanos puideran ser os nosos primeiros narradores de xeito nidiamente europeo. Porque Cunqueiro, que rigorosamente xenial, demasiado persoal, e calqueira influencia que exerza ser unha sinxela e nefasta imitacin (Pieiro / Losada 2009: 103).

A resposta de Pieiro (3-2-1962) resulta certamente esclarecedora da sa opinin respecto do escritor e novo xurista Rodrguez Mourullo, como se ve a seguir:
Pregntame por Mourullo. Est en Madrid, de Axudante do profesor Del Rosal, consagrado preparacin pr ctedra de Dereito Penal, que lle ten gran aficin. Coido que arredou toda aitividade ou inquedanza que sea allea preparacin cientfica e diplomtica da ctedra, mais a min parceme que, unha vez conquerido ise ouxetivo il francamente intelixente e sair adiante, non deixar de voltar literatura, pr que ten vocacin e aptitudes. Trtase dunha persoalidade complexa: fortemente introvertido; moi intelixente; ambicioso; dotado dun amor propio tan hiperestsico como silencioso; moi cerebral no seu obrar, incluso no seu obrar literario, i mesmo tempo con un fondo temperamental apasionado e anda unha miga turbulento; dun ego-

68

M.a TERESA BERMDEZ MONTES

tismo [sic] fundamental; inclinado ntimamente a unha visin crtica e bastante aceda da vida; pouco dado quentura xenerosa e cordial; moi reservado no pensar, moi cauteloso no obrar, moi desconfiado no interpretar. En fin, como pode verse trtase dunha persoalidade de rasgos moi acusados e dabondo polarizados entre s pra crearen fortes tensins interiores. Si volta literatura, como cabe agardar, poder facer unha obra interesante, porque il non ten nada de vulgar. Pola contra, ten indudbel talento (Pieiro / Losada 2009: 106-107).

Pieiro caracteriza a Rodrguez Mourullo con termos como cerebral (paradoxalmente combinado cun fondo apaixonado), reservado, cunha visin crtica e aceda da existencia, malia recoecerlle tamn un indudbel talento, vocacin e aptitudes. O adxectivo cerebral remtenos ao racional e ao racionalismo que, como vimos antes, no xogo de oposicins posto de manifesto por Forcadela (2005) se sita no plo oposto dos trazos tpicos da galeguidade, segundo o ideoloxema de Pieiro. 4.2. Mis al da Carta a Manuel Antonio O abandono de Mourullo non poda deixar de provocar unha situacin de incomodidade entre a mocidade galeguista. Certamente, as diverxencias estticas eran compartidas por outros membros da nova xeracin, da que Mourullo foi, sen dbida, voceiro. Outros, como Mndez Ferrn, non tardarn en expresar as sas discrepancias e en pedirlle explicacins a Pieiro:
espxenlle as mias dbidas de que polo camio que el tia trazado non se a ben e, sobre todo, pedinlle que este grupo se organizase como tia que organizarse, como rgano partidario (Salgado 1989: 77).

Para os novos resultaba clara a mensaxe de Pieiro: propugnaba a inconveniencia de que os escritores galegos escribisen como os escritores do seu tempo noutros lugares do mundo, porque era aquel un tempo de carencia de liberdade e de masificacin do que s estaba a salvo Galicia (Mndez Ferrn 1993):
Mellor dito, o que quere dicir : vivimos nun mundo de predominio do comunismo, nas letras, non s na Unin Sovitica; en Francia, nos Estados Unidos, tamn. Polo tanto, hai que ir a unha escrita da liberdade. Como Galicia, privilexiadamente, est fra das correntes do noso tempo, anda existe a vivencia da liberdade ntima. A liberdade ntima debe manifestarse na literatura a travs da fantasa, como lvaro Cunqueiro (...). Ou ben debemos facer como nxel Fole: sotilmente mesturar os mitos e os prodixios tradicionais coa ubicacin na realidade rural. Ou tamn podemos ser libres sendo humoristas ou sendo lricos puros. Este sera o programa (Mndez Ferrn 1999: 27-28)

Como vimos, Galicia, o pobo galego, un pobo privilexiado chega a escribir a palabra raza, Ramn Pieiro, un pobo privilexiado porque o nico pobo que ten a vivencia radical da liberdade (Mndez Ferrn 1999: 28)

PIEIRO E OS ALBORES DA NOVA NARRATIVA GALEGA

69

nunha lia de pensamento que se insire no mbito da filosofa da saudade. Para Pieiro
a Saudade e a soedade ontolxica algo que privilexio exclusivo dos galegos e dos portugueses e que, polo tanto, a filosofa galaico-portuguesa algo s noso que ns debemos construr sobre a vivencia da Liberdade. Polo tanto, non debemos atender os cantos de serea existencialistas, nin os cantos de serea neokantianos, porque iso a filosofa dos outros, non a dos galegos. Este profundo reaccionarismo, este profundo fundamentalismo pieiriano aplcase tamn literatura (Mndez Ferrn 1999: 28).

Xa que logo, o proxecto culturalista de Pieiro e o grupo Galaxia provocou un conflito xeracional, un choque coas expectativas e a vontade de independencia de Ferrn, como xa acontecera con Rodrguez Mourullo:
curioso como naqueles anos Rodrguez Mourullo, Mndez Ferrn, Xohn Casal e Camilo G. Surez Llanos pensaban nunha nova narrativa galega, en inxertar na nosa prosa xermes do que polo mundo se via facendo, e como todos eles tian talentos fra do comn para conseguilo. Por iso comprendo moi ben o alporizamento de Ferrn, ou de Mourullo, coas ideas que Pieiro expoa nos seus prlogos libro de Cortezn, pois, como deca Ferrn, Pieiro dixanos fra da literatura (Franco Grande 1985: 97).

Mndez Ferrn mantn nos anos cincuenta unha intensa relacin con Pieiro e o seu grupo de Santiago (Franco Grande 1985). En todo caso, a actitude do ncleo galaxiano cara a Ferrn era moi favorable. Certamente, Ramn Pieiro acolla con satisfaccin os xitos dos rapaces que se an incorporando clula galeguista compostel e expresbao en cartas dirixidas a Fernndez del Riego (23-3-1956), a quen escribe sobre Ferrn, con intencin de integralo no proxecto cultural que se estaba a desenvolver:
Foi a gran revelacin literaria deste concurso universitario. Felizmente, un escritor galego e non pretende ser outra cousa. Ser, de certo, un dos anovadores da nosa prosa literaria, pois ten verdadeira vocacin de escritor. Ten, ademais, ideas moi craras sobre a sa adicacin cultural. (...) Pono en relacin cos amigos de ah (Fernndez del Riego 2000: 107).

O paratexto da primeira obra de Mndez Ferrn testemua dese apadriamento. Percival e outras historias (1958) contou cunha dedicatoria a Otero Pedrayo e Ramn Pieiro, mestres e contou cun limiar de Francisco Fernndez del Riego (Salvador Lorenzana), quen sinalaba o xurdimento dunha nova promocin galega. E salientaba a importancia vital para un pas dun equipo de narradores. Destacaba ademais a preponderancia da tcnica fronte ao argumento, a configuracin dunha atmosfera de irrealidade e, asemade, a pegada de William Faulkner, Franz Kafka e Marcel Aym, pola sa vinculacin co realismo fantstico. En definitiva, Fernndez del Riego salientaba nesta presentacin a pertenza a unha corrente de innovacin e modernizacin narrativa protagonizada pola nova xeracin que comezaba a agromar. Por outra banda, O

70

M.a TERESA BERMDEZ MONTES

crepsculo e as formigas (1961) foi respaldado por Pieiro como autor dun prlogo, no que apoiaba decididamente o autor e expresaba unha confianza plena na sa futura carreira literaria galega. Ao longo da dcadas dos sesenta ir materializndose un afastamento que atinxiu tanto o plano esttico como poltico. Mndez Ferrn as o manifestou en diversas ocasins:
E entn a sa concepcin da literatura estaba en contradiccin, desde logo, coa mia. El, no seu maquiavelismo tratou de poerme de substituto de Mourullo. Sen xito. Pero xa que Mourullo se a el tratou de animarme. Eu non quixen participar nin dese xogo nin dese grupo. Xa a partir do ano 58, cando se forma o grupo Brais Pinto en Madrid hai cada vez menos contacto, e xa nos anos 60, no 63, ao empezar o Consello da Mocidade, a UPG o enfrontamento foi poltico e total (Bermdez 2002: CXIX).

Deste xeito, segundo o testemuo do propio Ferrn, este non aceptou exercer o papel de substituto de Mourulloque fora o mozo mis destacado entre aqueles que participaban do crculo de Galaxia tras o seu abandono. A integracin de Mndez Ferrn en Brais Pinto foi decisiva, nese sentido. altura de 1964, os integrantes de Brais Pinto xa se sentan enfrontados co ncleo pieirista. Da man dunhas diferenzas xurdidas no plano poltico pois o posicionamento dos novos acabou irremisiblemente lonxe do europesmo pactista e antimarxista do ncleo santiagus camiaban tamn as diverxencias nas concepcins estticas, como xa apuntamos. Brais Pinto
combate, por unha banda, a concepcin pieirista da novela, favorbel lia cunqueirana, solidarizndose cos que, como Casal e Mourullo, incorporaban as novas tcnicas e o novo pathos pico do tempo posterior II Guerra Mundial, achegndose tamn ao traballo de Camilo Gonsar e Franco Grande (...). No plano poltico, Brais Pinto senta a necesidade de accin poltica nacionalista fronte ao abandono por parte do grupo pieirista dos presupostos de autodeterminacin nacional e fronte sa apraxia culturalista, accin poltica que se intentara no consello da Mocedade, fracasado (Mndez Ferrn 1993: 410).

4.3. A posicin de Xohn Casal. Galaxia e Brais Pinto Mesmo Xohn Casal, relativamente illado pola sa doenza na Corua, se relacionou co crculo de Galaxia. Casal mantivo unha reveladora relacin epistolar con Xos Lus Franco Grande, responsable do seu achegamento ao crculo de Pieiro e era tamn suscritor de Galaxia. Foi Casal quen procurou iniciar unha correspondencia con Franco Grande na que se desenvolveron interesantsimos debates estticos. A conexin resultou moi enriquecedora para Casal, segundo el mesmo confesa no seu diario (8-10-1957):
Todos istes das andiven a facer grandes descobrimentos. Denda pirmeira carta que recebn de X.L.F.G. entrei en movimento. Espertoume. Logo coa segunda pxome perante uns problemas moi duros de rillar. Tiven que lles dar

PIEIRO E OS ALBORES DA NOVA NARRATIVA GALEGA

71

cara e deles vai sando unha fonda solucin pra mia vida (Arquivo da Real Academia Galega).

No intercambio de ideas entre ambos, destaca un intenso e apaixonado debate darredor da Carta a Daniel Cortezn lvarez (Pieiro 1956a). Nun primeiro momento, Casal expresa a sa reticencia (carta 2-10-1957) ante a exclusin que desea Pieiro:
Ista man, moi cedo, colln As covas do Rei Cintolo e len o limiar. Somentes o lra unha vegada, hoxe, pouco a pouco, funo papando todio, pra ficar arrepiado. Agora xa sei como que non conquera xeito de falarche! Cando len iste limiar de Pieiro, ollei que me condeaba duramente. Era iso tamn o que ti queriasme dir cando referndote mia doenza e aos meus escritos decias que o meu Eu predomiaba subliadamente, cun r demoucado e pesimista? Entn estaba fora da literatura galega! (Arquivo da Real Academia Galega)

Posteriormente, dse certo achegamento coa postura propugnada por Pieiro e defendida por Franco Grande. Este congratlase da aproximacin do mozo corus aos seus posicionamentos:
Indo xa s nosos derradeiros temas, debo decirche que me aledo moito de que caletraras ben o limiar de Pieiro s Covas do Rei Centolo. Eu penso que nil est tratado, con moita intelixencia e rigor, un dos mis serios probremas espritos do noso tempo. Coido que non haber anda en toda Europa unha formulacin mis seria e consciente de un grave e arrepiante probrema do noso tempo. Medtao ben e xa vers o celme europeo e galego que zumega disas poucas pxinas. meu ver, hai soterrado nelas a millor comprensin que, no eido da cultura, debe ser a galicidade (Arquivo da Real Academia Galega).

S xa na vspera da sa morte (10-1-1960) lograra viaxar a Compostela para establecer contacto persoal con Pieiro e o ncleo galeguista. Nese encontro, Pieiro propxolle en nome de Galaxia publicar os seus contos na coleccin Illa Nova. Tempo antes (carta a Camilo Gonsar, 13-12-1954), xa Pieiro fixera referencia a un volume de contos que Casal estaba a preparar en galego, co que cabe deducir que caba o proxecto dunha publicacin da obra (Bermdez 2002: 208). Franco Grande era o enlace de Casal co grupo galaxiano, feito que se evidencia nesta carta do poeta de Tebra a Pieiro (outubro de 1957):
O Casal Pardo sigue a falarme da raza, da cultura e do telrico. De da a da vou confirmando a sa intelixencia e outura de esprito. Trtase de un rapaz que ten moi rumiadas moitas cousas nos anos en que estivo soio que foron bastantes. De da a da sntome mis interesado por il, pois comprende moi ben o que se lle di, dlle voltas e voltas s cousas hasta que entra moi dentro delas. Est dito tudo si lle digo que un home que toma as cousas en serio. Agora, coa nosa correspondencia, est a vivir unhos das, ou unha etapa, chea de en-

72

M.a TERESA BERMDEZ MONTES

tusiasmo e de eilusin. Teo moitas ganas de conocel-o persoalmente. interesante de verdade. Escrbeme cartas de 4 e 5 folios cheas de inters, moi equilibradas e nas que se ve que xa vai crarexando moitas ideas que antes eran confusas. Como pode imaxinar, ista a misima satisfaicin da mia vida e a meirande que me puido producir a publicacin do meu libro [Vieiro chodo] (Pieiro / Franco Grande 2009: 67).

Ademais dos contactos con Galaxia para publicar a sa obra, Casal mantia unha intensa relacin cos mozos de Brais Pinto (galegos residentes en Madrid), do que formaba parte o seu amigo Reimundo Patio. Finalmente, a coleccin de contos O camio de abaixo viu a luz de xeito pstumo, en 1970, precisamente grazas a Patio. Na sa correspondencia con Franco Grande, en todo caso, Casal deixou exposto o seu posicionamento esttico, inicialmente en desacordo cos presupostos pieiristas:
Eu non podo pensar en mlidas saudades, en teimas filosficas. (...) Qu mis quixera eu que vivir na rua Xelmrez preto de Pieiro! (...) Mis eu chando pol-os peiraos cos homes chegados do mar, ou cos obreiros, positivistas, materiales (...), pro eu sei ouvir a verdadeira poesa que acochan as suas verbas. Zecis (sic) isto e a prena concencia decidin adoitar unha posizn pouco galega na sua tona fxome adequerir un r molesto pra vs (Bermdez 2002: IV-V) [A cursiva reproduce o subliado de Casal].

Casal reivindica o elemento urbano e de clase obreira que xa existe en Galicia, no que supn un desencontro coas ideas do grupo pieirista expresado no plano esttico-literario, pero non exento de base ideolxica. A idealizacin do campo, a filosofa da saudade e o cultivo dos mitos oponse conflitividade social emerxente, problemtica coti no mbito urbano, realidade material vivida polos galegos e galegas, pobreza, explotacin e marxinalidade no propio pas, a ausencia de recoecemento de dereitos sociais. Casal non admite que o feito de desbotar determinados temas (fadas, trobadores e mlidas saudades) supoa falta de galeguidade. Nega tamn que quen faga tal cousa ten de ser necesariamente un mero importador de estilos e intereses estranxeiros. Oponse as a aqueles que cualificaban de alleo todo o que non reproducise unha determinada realidade rural e esencial: estranxeiro ao ser galego apegado s tradicins, vivencia da paisaxe e representacin das esencias eternas que os homes de Galaxia promovan como temas prioritarios antes de fixarse en mundos alleos, isto , en mundos distintos do considerado autntico reflexo da personalidade espiritual galega. Casal propugna un modelo de literatura capaz de reflectir a realidade plural do pas, sen limitarse a un ruralismo por veces sentimentaloide nin lanzarse procura dunha hipottica cerna inmorredoira do ser galego. Isto supn un claro contraste cunha esttica galaxiana centrada, como vimos, na actualizacin nunha determinada direccin das esencias da identidade nacional galega. Tamn nas reflexins crticas que foi recollendo nalgunhas pasaxes do seu diario (Casal 1970), lanza ao aire as cuestins que son obxecto da sa preocupacin, cunha aguda sensibilidade respecto da oposicin entre campo e cidade a partir da d-

PIEIRO E OS ALBORES DA NOVA NARRATIVA GALEGA

73

cada dos cincuenta, e a reivindicacin do espazo literario da Galicia urbana (Bermdez 2002: 221-222). En definitiva, reivindica poder ocupar tamn un espazo, complementario e non exclunte doutras estticas.
Eu coido que a galeguidade non unha cousa astraita e privativa duns poucos como pra andar xugando con ela (...). Cada n de ns olla unha faceta distinta dunha mesma verdade. Todas elas xuntas fn a verdade de Galiza (Bermdez 2002: V).

4.4. Unha coleccin para os novos: Illa nova A polmica xerada darredor do abandono de Mourullo fixo evidente que a nova xeracin que estaba a incorporarse escrita en galego precisaba dun lugar propio para desenvolverse. Pdese considerar que, indirectamente, o agromar da rebelda dos novos narradores tivo consecuencias positivas: a apertura dun espazo de creacin exclusivo para a nova xeracin, a coleccin Illa Nova. Pieiro escriba a Allu (24-1-1957) en relacin coas novas expectativas e o entusiasmo: Os rapaces deiqu estn cheos de entusiasmo. De agora en adiante dispoern dunha nova coleicin de Galaxia creada pra iles e por iles dirixida (Pieiro 2005: 85). A correspondencia de Pieiro revela a sa proximidade cos novos autores e autoras, as como o interese co que segua o seu proceso de creacin. Este o caso de Camilo Gonsar (Gonzlez / Lama 2009) ou de Xohana Torres, por exemplo, a quen recoece indudbel talento e en quen ten posta a confianza de que leve a cabo cousas interesantes (Alonso Girgado 2004: 51). Xa en 1962 (carta a Carballo Calero, 15-1-1962) Pieiro refrese a unha novela na que a autora tia traballado moito (presumiblemente, Adis Mara, que ver a luz case unha dcada mis tarde). Finalmente, desde a ptica de Pieiro e do grupo Galaxia, Carlos Casares haba de ser a figura que representase a conciliacin, a harmonizacin da personalidade de Galicia coa modernidade e o universal, o equilibrio posible entre galeguidade e nova narrativa (Bermdez 2009). 5. A MODO DE CONCLUSIN Ramn Pieiro foi a figura clave do galeguismo de posguerra e desempeou, incuestionablemente, un papel central no movemento de recuperacin cultural galega que liderou a editorial Galaxia. Desde esa posicin, mantivo estreitos contactos cos novos autores que pretenderon renovar a narrativa galega, aqueles englobados tradicionalmente na nova narrativa. A sa figura intelectual resulta indispensable para entendermos os movementos culturais e de pensamento poltico no cadro da represin franquista e tamn da transicin poltica. Sexa por identificacin ou por oposicin, as diversas posturas defnense a partir dun punto cero: Ramn Pieiro.

74

M.a TERESA BERMDEZ MONTES

Ao longo deste traballo, pretendemos amosar mediante documentos e testemuos nalgns casos inditos os debates estticos que tiveron a Pieiro como eixo na dcada dos cincuenta do sculo pasado, nos albores da nova narrativa. BIBLIOGRAFA
ALONSO GIRGADO, L. / CUQUEJO ENRQUEZ, M. / FARIA MIRANDA, C. (eds.) (2004): Cartas de Ramn Pieiro a Ricardo Carballo Calero. Cadernos Ramn Pieiro V. Santiago: Xunta de Galicia-CIRP. ANGUEIRA, A. (2009): A espiral no espello. Vigo: Xerais, coleccin universitaria. BERMDEZ MONTES, M. T. (1996): Gonzalo R. Mourullo na narrativa galega, Anuario de Estudios Literarios Galegos 1995, 39-61. (2002): A narrativa galega de posguerra. Os intentos de renovacin (1950-1971). Tese de Doutoramento (indita). Universidade da Corua. (2001): Nasce un arbre. Memorias de Tains. Vigo Xerais. (2005): O camio de abaixo. Vigo: Xerais. (2009): Carlos Casares e a nova narrativa galega. Revista de Investigacin en Educacin. N.o 6. Pontevedra: Facultade de Ciencias da Educacin e do Deporte. CARBALLO CALERO, R. [Cadaval, F.] (1956): Kafka, Faulkner y otras kaes, La Noche, 7-7-1956. CUNQUEIRO, A. (1963): Imaxinacin e creacin. Notas pra unha conferencia, Grial 2. 179-184. FERNNDEZ DE LA VEGA, C. (1958): Abrente e solpor da paisaxe, in VV.AA., Homenaxe a Ramn Otero Pedrayo no LXX aniversario do seu nacimento. Vigo: Galaxia. 103-128. FERNNDEZ DEL RIEGO, F. (1996): A xeracin Galaxia. Vigo: Galaxia. (2000): Un epistolario de Ramn Pieiro. Vigo: Galaxia. FERNNDEZ FREIXANES, V. (1982): Xos Lus Mndez Ferrn, literatura e compromisos, in Unha ducia de galegos. Vigo: Galaxia. FORCADELA, M. (2005): Dilogos na nboa: lvaro Cunqueiro e Ramn Pieiro na xnese da literatura galega de posguerra. Cadernos Ramn Pieiro VIII. Santiago: Xunta de Galicia-CIRP. FRANCO GRANDE, X. L. (1968): A lus do candil, por nxel Fole, Grial 21, 366-368. (1973): Introduccin a lvaro Cunqueiro, Grial 42, 403-416. (1985): Os anos escuros. A resistencia cultural na xeracin da Noite (1954-1960). Vigo: Xerais. GONZLEZ FERNNDEZ, H. (2001): Galcia, o com subjectivar la diferncia, Congrs Internacional lvaro Cunqueiro i Catalunya. Bellaterra: Universitat Autnoma de Barcelona, 22-24 de novembro de 2001. GONZLEZ MILLN, X. (1995): Do nacionalismo literario a unha literatura nacional. Hi-

PIEIRO E OS ALBORES DA NOVA NARRATIVA GALEGA

75

pteses de traballo para un estudio institucional da literatura galega, Anuario de Estudios Literarios Galegos 1994. Vigo: Galaxia, 67-81. LPEZ, F. (1982): Un silencio a punto de romperse. Conversa con Gonzalo R. Mourullo, La Voz de Galicia, Suplemento de Cultura, 13-5-1982. MNDEZ FERRN, X. L. (1984): De Pondal a Novoneyra. Vigo: Xerais. (1993): A Gadaa no mundo, A Trabe de Ouro, 15, tomo III, 409-420. (1999): Unha leitura de lvaro Cunqueiro, in Mndez Ferrn, X. L. / Pallars, P. / lvarez Cccamo, X. M.a, Clsicos e modernos. Tres leituras poticas. A Corua: Universidade da Corua, 9-33. NOIA CAMPOS, M.a Camio (2002): A narrativa de posguerra, in Proxecto Galicia. Literatura, Tomo XXXIV. A Corua: Hrcules de Ediciones. PAGEAUX, D.-H. (1994): La littrature gnrale et compare. Paris: Armand Colin. PIEIRO, R. (1951): Carta a lvaro Cunqueiro, trovador galego, falndolle dos males presentes de Europa e do seu remedio, dende a ladeira dun castro lugus. Grial Cadernos 3 [Presencia de Curros y D. Emilia]. Vigo: Galaxia, 103-107. (1951): Siificado metafsico da saudade. Notas pra unha filosofa galaico-portuguesa. Grial Cadernos. Vigo: Galaxia. (1956a): Carta a Daniel Cortezn lvarez, in Cortezn, D., As covas do Rei Cintolo. Galaxia, Vigo. (1956b): Carta a Novoneyra, in Novoneyra, U., Os Eidos, Vigo: Galaxia. (1965): Paisaxe e cultura, Vigo: Galaxia, Coleccin Ensaios. (1974): Olladas no futuro. Vigo: Galaxia. (1987): Os contos de nxel Fole, Grial 95, 113-114. (2002): Da mia acordanza. Memorias, Vigo: Galaxia-Fundacin Caixa Galicia. (2005): Cartas a un mozo galego. Correspondencia con Xos Lus Allu 1953-1967, Vigo: Galaxia. Pieiro, R. / Losada, B. (2009): Do sentimento conciencia de Galicia. Correspondencia (1961-1984). Vigo: Galaxia-Xunta de Galicia. QUEIZN, M. X. (1979): A nova narrativa ou a loita contra o sentimentalismo, Grial 63, xaneiro-marzo 1979, 67-80. RODRGUEZ MOURULLO, G. (1957): Carta a Manuel Antonio, La Noche. 26-1-1957. SALGADO, X.M. (1989): X.L. Mndez Ferrn. Barcelona: Sotelo Blanco. VV.AA. (1951): Presencia de Galicia, Coleccin Grial 3. Vigo: Galaxia. (1991): Grial 111. Vigo: Galaxia.