Está en la página 1de 23

Wprowadzenie do zagadnienia zdrowia psychicznego i

praw człowieka

Tło problematyki

Ważne daty z historii praw człowieka


5th Century BC The Hippocratic Oath
1215 Podpisanie Magna Carta Libertatum
1776 Amerykańska Deklaracja Niepodległości i Karta Praw Obywatelskich (Bill of Rights 1791)
1787 Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki
1789 Francuska Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela
1946 Ustanowienie Komisji Praw Człowieka ONZ
1947 Podpisanie Konstytucji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO)
1947 Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (UDCHR)
1949 Konwencje Genewskie
1950 Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (ECHR)
1951 Wysoki Komisarz do spraw Uchodźców przyjmuje konwencje dotyczące statusu uchodźcy
1952 Europejska Karta Socjalna, suplement ECHR
1966 Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych przyjmuje Międzynarodowy Pakt Praw
Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (ICESC) oraz Międzynarodowy Pakt Praw
Obywatelskich i Politycznych (ICCPR), jak i Pierwszy Protokół do Paktu Praw
Obywatelskich i Politycznych
1975 Deklaracja Tokijska (WMA – Światowe Stowarzyszenie Lekarzy)
1977 Konferencja Amnesty International co do zniesienia kary śmierci: deklaracja Stockholmska
1978 Deklaracja WHO z Ałma Aty co do podstawowej opieki zdrowotnej
1981 Rezolucja Światowego Stowarzyszenia Lekarzy (WMA)
1982 Rezolucja ONZ o zasadach etyki lekarskiej (18 grudnia)
1983 Amnesty International wprowadza Dwunastopunktowy Program Zapobiegania Torturom
1983 Najnowsze sformułowanie Międzynarodowego Kodeksu Etyki Lekarskiej Światowego
Stowarzyszenia Lekarzy (1949 i 1968), co do regulacji obowiązujących w czasie konfliktów
zbrojnych (1956 i 1957) i deklaracji Genewskiej (1948 i 1968)
1983 Światowe Stowarzyszenie Psychiatryczne modyfikuje Deklarację Hawajską z 1977 roku.
1984 Konwencja ONZ w sprawie zakazu stosowania tortur
oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania (UNCAT)
1984 ONZ modyfikuje Wzorcowe Reguły Minimum Postępowania z Więźniami i efektywne
procedury ich wprowadzania (1955 i 1977)
1988 Amnesty International modyfikuje swą deklarację z 1981 roku co do uczestnictwa personelu
medycznego w wykonywaniu wyroków śmierci
1988 ONZ formułuje zbór zasad ochrony wszystkich osób znajdujących się pod jakąkolwiek formą
zatrzymania lub uwięzienia
1989 Międzynarodowa Rada Pielęgniarek przyjmuje stanowisko co do tortur
1989 Światowa Organizacja Psychiatryczna podpisuje deklarację co do udziału psychiatrów
w wyrokach kary śmierci
1992 Czternastopunktowy program Amnesty International co do zapobiegania samosądom
1992 Deklaracja z Malty w sprawie strajków głodowych (Światowe Zgromadzenie Lekarzy)
(World Medical Assembly)
1993 Druga Światowa Konferencja Praw Człowieka – Deklaracja Wiedeńska i Program Działań
Ważne definicje

Prawo pozytywne – prawne zasady przyjęte i oficjalnie wprowadzone w życie przez


państwa; obowiązujące prawo. Może być krajowe lub międzynarodowe. Np. prawo
Wspólnoty Europejskiej i Unii Europejskiej, mimo, że powstało poza Wielką Brytanią
obowiązuje również na jej terytorium, na podstawie Aktu o Wspólnotach Europejskich z
1972, który to stwierdza, że wszystkie istniejące jak i nowopowstałe prawa UE będą stanowić
część legislacji krajowej Wielkiej Brytanii.

Prawo krajowe – pozytywne prawo stosowane na terytorium państwa, które je uchwaliło.

Prawo międzynarodowe – zbiór ustaw stosowanych w niezależnych państwach; znane jako


powszechne prawo międzynarodowe.

- zbór praw i obowiązków obywateli różnych państw w odniesieniu


do siebie nawzajem

Prawo zwyczajowe – przyjęte na podstawie długoletnich praktyk i stosowania. W wyniku


powszechnego, długiego i niezmiennego obyczaju następuje uznanie tego prawa jako
obowiązkowego i nabiera ono mocy prawnej.

Większość międzynarodowych praw człowieka powstało dzięki działalności


międzynarodowych organizacji. Można przyjąć, że wspólne praktyki międzynarodowych
organizacji to międzynarodowy obyczaj będący źródłem praw człowieka. Trzeba tu
zaznaczyć jednak, że aby takie wspólne praktyki stały się międzynarodowym prawem
obyczajowym, powinny być one zgodne co do treści i zastosowania.

Spis używanych w tekście skrótów nazw organizacji międzynarodowych


ACHR (American Convention on Human Rights) – Amerykańska Konwencja Praw
Człowieka

ACHPR (African Charter on Human and People’s Rights) – Afrykańska Karta Praw
Człowieka I Ludów (1981)

ACLU (American Civil Liberties Union) – Amerykański Związek Obrony Swobód


Obywatelskich

AI (Amnesty International)

AMA (American Medical Association) – Amerykańskie Stowarzyszenie Medyczne

APA (American Psychiatric Association) - Amerykańskie Stowarzyszenie Psychiatryczne

BMA (British Medical Association) – Brytyjskie Stowarzyszenie Medyczne

CAT (Committee Against Torture (UN) – Komitet ONZ ds. Zakazu Stosowania Tortur

CEDAW (Committee on the Elimination of Discrimination Against Women) – Komitet ds.


Likwidacji Wszelkich Dyskryminacji Kobiet (1979)

CoE (Council of Europe) – Rada Europy

CERD (International Covenant on the Elimination of all forms of Racial Discrimination) –


Międzynarodowy Pakt o Likwidacji Wszelkich Form Rasowej Dyskryminacji

CRC (Convention on the Rights of the Child) – Konwencja Praw Dziecka (1989)

CSCE (Conference on Security and Co-operation in Europe) – Konferencja Bezpieczeństwa i


Współpracy w Europie

DRM (French Declaration of the Rights of Man and of the Citizen) – Francuska Deklaracja
Praw Człowieka i Obywatela

ECHR (European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental
Freedoms) – Europejska Konwencja Ochrony Praw Człowieka i Fundamentalnych Wolności

ECtHR (European Court of Human Rights) – Europejski Trybunał Praw Człowieka

(E)CPT (Council of Europe’s) Committee for the Prevention of Torture) – Europejski


Komitet ds. Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo
Karaniu

ECJ (European Court of Justice) – Europejski Trybunał Sprawiedliwości

ECOSOC (UN Economic and Social Council) – Rada Społeczno-Gospodarcza ONZ


ESC (European Social Charter) – Europejska Karta Socjalna

IBHR (International Bill of Human Rights) – Międzynarodowa Karta Praw Człowieka

ICCPR (International Covenant of Civil and Political Rights) – Międzynarodowy Pakt Praw
Obywatelskich i Politycznych

ICESC (International Covenant of Economic, Social and Cultural Rights) – Mięzynarodowy


Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych

ICJ (International Court of Justice) – Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (MTS)

ICN (International Council of Nurses) – Międzynarodowa Rada Pielęgniarek

IGO (Inter-Governmental Organisation) – Organizacja Międzyrządowa

ILO (International Labour Organisation) – Międzynarodowa Organizacja Pracy

NGO (Non-Governmental Organisation) – Organizacja Pozarządowa

UDHR (Universal Declaration of Human Rights) – Powszechna Deklaracja Praw Człowieka

UN (United Nations) – Narody Zjednoczone

UNCAT (United Nations Convention Against Torture / United Nations Committee Against
Torture) – Konwecja w sprawie Zakazu Stosowania Tortur oraz innego Okrutnego,
Nieludzkiego lub Poniżającego Traktowania i Karania

UNCHR (United Nations Commission on Human Rights) – Komisja Narodów


Zjednoczonych ds. Praw Człowieka

UNHCR (United Nations High Commissioner for Refugees) – Wysoki Komisarz Narodów
Zjednoczonych ds. Uchodźców

UNGA (United Nations General Assembly) – Zgromadzenie Ogólne Narodów


Zjednoczonych

WHO (World Health Organisation) – Światowa Organizacja Zdrowia

WMA (World Medical Association) – Światowe Stowarzyszenie Medyczne /Lekarzy/

WPA (World Psychiatric Association) – Światowe Śtowarzyszenie Psychiatryczne


Zdrowie psychiczne i prawa człowieka

PODSUMOWANIE INFORMACJI

1. Cechy praw człowieka.


2. Geneza praw człowieka przed rokiem 1945 i era praw człowieka po 1945.
3. „Prawo do zdrowia”.
4. Powiązania pomiędzy zdrowiem psychicznym a prawami człowieka – istota i
zastosowanie.
5. Źródła praw człowieka – gdzie można poszukiwać standardów – jak
interpretować dokumenty.
6. Klasyfikacja praw człowieka.
7. Procedury wykonawcze.
8. Jak państwa mogą prawnie modyfikować swoje międzynarodowe zobowiązania.

„Zdrowie psychiczne jest istotną częścią zdrowia i dobrobytu obywateli. Jest niezbędnym
komponentem społeczności. Dobre zdrowie psychiczne jest podstawowym prawem każdego
człowieka. Czynniki, które niepomyślnie wpływają na zdrowie psychiczne, są głównym i coraz
bardziej rosnącym zagrożeniem dla ekonomicznego, społecznego i publicznego zdrowia
świata.”

Powyższe stwierdzenie pochodzi ze strony internetowej Organizacji Mental Health Europe:


www.mhe-sme.org

„Każdy pacjent będzie mieć prawo do takiej opieki zdrowotnej i socjalnej, jaka jest właściwa
dla jego potrzeb zdrowia, i jest uprawniony do opieki i leczenia według takich samych
standardów jak inne chore osoby.... Każdy pacjent będzie chroniony od szkody, w tym od
nieuzasadnionego leczenia, nadużyć ze strony innych pacjentów, personelu czy kogokolwiek
innego, lub też innych czynników powodujących psychiczne udręczenie czy fizyczny
dyskomfort...”

Rezolucja Zebrania Ogólnego ONZ 46/119: Ochrona osób z chorobami psychicznymi i


polepszenie opieki zdrowotnej dla chorych psychicznie; Grudzień 1991

„W tym roku tematem Światowego Dnia Zdrowia było zdrowie psychiczne. Wiele państw i
społeczności promowało w ten dzień hasło: „Stop wykluczeniu: Odwagi w troszczeniu”.
Wyzwanie jest jasne. Trzeba zaatakować stygmat chorób psychicznych i zło jakie on
wyrządza. Musimy pracować nad wyeliminowaniem nadużycia podstawowych praw
człowieka wobec pacjentów, szczególnie tych w dużych zakładach psychiatrycznych. I musimy
zredukować ogromną lukę pomiędzy ilością tych, którzy wymagają leczenia, a tymi, którzy
aktualnie otrzymują to leczenie.”

Przemówienie Dr Gro Harlem Brundtland’a, Generalnego Dyrektora 54 Światowej


Konferencji Zdrowia. Budowanie pomostów pomiędzy podziałami w zdrowiu: droga
naprzód; Genewa, 14 maja 2001.

„...Osoby z zaburzeniami psychicznymi są często ofiarami okrutnego, nieludzkiego i


poniżającego traktowania, i w dodatku są więzione w zakładach psychiatrycznych w
żałosnych warunkach, które negatywnie wpływają na ich zdrowie i czasami wręcz zagrażają
ich życiu. Ta sytuacja wymaga od nas podjęcia natychmiastowych działań w ochronie życia
oraz fizycznej i psychicznej integralności tysięcy dorosłych i dzieci, którzy są przetrzymywani
w zakładach psychiatrycznych...”

Pan-Amerykańska Organizacja Zdrowia. Prezentacja przed Komisją ds. praw człowieka


obu Ameryk; 28 luty 2001
1. Sześć cech praw człowieka.

• Ludzie posiadają pewne przyrodzone im prawa tylko z racji tego, że są


ludźmi, m.in. każdy ma prawo do godnego i ludzkiego życia. Praw tych nie można kupić
ani stracić w wyniku złego zachowania. Istnieją one kiedy się rodzimy i trwają aż do
momentu naszej śmierci.

• Prawa człowieka są uniwersalne, tzn. bez względu na rasę, płeć czy kolor
skóry.

• Prawa człowieka traktują wszystkich równymi sobie, zgodnie z myślą, że


„wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw” (Art.
1, UDHR). Dlatego też wszyscy zasługują na takie same możliwości i traktowanie przy
równoczesnym poszanowaniu różności kultur, tradycji, politycznych zapatrywań,
orientacji seksualnej, pochodzenia społecznego, statusu, itp. Rządy muszą więc starać się
stworzyć takie same możliwości dla wszystkich swych obywateli, co może pociągać za
sobą dodatkowy wysiłek by zapewnić te możliwości pewnym częściom społeczeństwa,
np. kobietom, dzieciom, niepełnosprawnym, mniejszościom narodowym. Równość nie
oznacza przy tym braku różnic w sensie fizycznym czy psychologicznym.

• Prawa te traktują o jednostkach, co oznacza, że zajmują się związkiem


pomiędzy jednostką a państwem. Wychodzi się z założenia, że obowiązkiem rządu jest
stworzyć takie społeczeństwo, gdzie każdy może cieszyć się i korzystać w pełni ze swych
praw. Czasami partie czy też siły opozycji dzielą część odpowiedzialności za utrzymanie
w mocy praw człowieka.

• Prawa człowieka obejmują podstawowe elementy składowe


człowieczeństwa. Wiele praw jest absolutnych, tzn. że żadne państwo nie może ich
przekroczyć pod żadnym pozorem. Oznacza to, że prawa człowieka są ponad koncepcjami
politycznymi czy teologicznymi. Przykładami tego typu praw są prawo do życia, wolność
od niewolnictwa i wolność od tortur. Istnieją też prawa, które mogą mieć pewne
ograniczenia w zastosowaniu. Jest to omówione w dalszej części artykułu.

• Promocja i ochrona praw człowieka nie jest determinowana granicami


państw lecz raczej postuluje ich zastosowanie na całym świecie. Prawa człowieka czynią
państwa odpowiedzialnymi za spełnianie warunków koniecznych do promocji, ochrony i
poszanowania praw. Z tego wynika, że odpowiedzialność za ochronę praw człowieka nie
kończy się jedynie na poszczególnych państwach, lecz przekracza podziały. Rządy nie
mogą tłumaczyć się swą niezależnością ponieważ (w większości przypadków) inne
państwa mogą aktywnie interweniować.
2. Geneza praw człowieka (Kluczowe dokumenty i filozofie).

Zobacz także „Etyka, wartość bycia człowiekiem” („Ethics, the Value of being Human”)
Referat Poradniczy InterMinds, numer 2
(http://www.interminds.org/)

Przed rokiem 1945, we wczesnej historii Europy, można znaleźć trzy statuty wspierające ideę
poszczególnych wolności: Magna Carta Liberatum z 1215 roku, Unia z Utrecht z 1579 roku
(Niderlandy) i angielski Bill of Rights datowany na 1689 rok.

Precyzowały one poszczególne prawa, na które można było się powołać posiadając
odpowiednią pozycję społeczną i nie obejmowały wszystkich, lecz raczej dotyczyły
jednostek. Przez następne kilka wieków idea wolności stopniowo przestała być wiązana z
posiadanym statusem społecznym i stała się prawem odnoszącym się do wszystkich istot
ludzkich.

Następnym ważnym krokiem był okres Oświecenia – czas wielkiego rozwoju koncepcji praw
człowieka. Można się tu odnieść do prac John’a Lock’a (1632-1704), który rozwinął pojęcie
praw naturalnych, lub też prac Jean’a Jacques’a Rousseau (1712-17778), który rozwinął
prace Lock’a i szczegółowo objaśnił ideę „społecznego kontraktu”, w którym to jednostka
rezygnuje na koszt aparatu danego państwa z części swych naturalnych praw, w zamian za
ochronę i wsparcie w ochronie własności. Koncepcje z tego okresu określane były jako
burżuazyjne.

Był to również okres zdobywania niepodległości przez kolonie brytyjskie w Ameryce


Północnej. Powstała Deklaracja Niepodległości w 1776 , oparta na idei powszechnej równości
i istnieniu pewnych niezbywalnych praw. Dokument ten był ostatecznie włączony do
amerykańskiej Karty Praw Obywatelskich (Bill of Rights), która jest częścią konstytucji tego
kraju. Z kolei Francuska Deklaracja Praw Człowieka (i Obywatela) z 1789 roku dowodzi, że
koncepcja praw człowieka rozwijała się na skalę międzynarodową.

DEKLARACJA NIEPODELEGŁOŚCI STANÓW ZJEDNOCZONYCH I KARTA


PRAW OBYWATELSKICH (BILL OF RIGHTS)

ZASTOSOWANIE
Karta Praw Obywatelskich i Deklaracja Niepodległości były oparte na idei powszechnej
równości. (Jednak ani kobiety, ani Indianie nie mieli prawa do głosowania. Tak więc
powszechność odnosiła się tylko do mężczyzn).

ZAWARTOŚĆ
Deklaracja Niepodległości ogłaszała wolność i niezależność 13 brytyjskich kolonii. To
polityczne posunięcie stało się podstawą prawną dla Karty Praw Obywatelskich Konstytucji
USA i wpłynęło na Francuską Deklarację Praw Człowieka i Obywatela z 1789 roku.
Według Deklaracji wszyscy ludzie są stworzeni równymi sobie i są wyposażeni przez
Stwórcę w pewne niezbywalne prawa, w tym prawo do życia i wolności. To ludzie
ustanawiają rządy, które swą władzę opierają na akredytacji wyborców. Deklaracja
wprowadzała także dalsze polityczne prawa, takie jak rząd ludzi dla ludzi. Dawała USA
prawo poboru do wojska, zawierania pokoju, tworzenia sojuszy, prowadzenia handlu i
ustanawiania dalszych praw, do których każde niezależne państwo ma prawo.

Karta Praw Obywatelskich zapewnia do dziś różnorodne prawa polityczne i obywatelskie:

• Wolność religii, słowa, prasy i zgromadzeń – Poprawka 1


• Ochrona własności – Poprawka 4
• Żądna osoba nie może być sądzona dwa razy za to samo wykroczenie; świadczyć
przeciwko samemu sobie (prawo do zachowania milczenia); ani też nie może być
pozbawiona życia czy też kończyny bez dotrzymania właściwych, regulowanych
prawnie procedur – Poprawka 5
• Prawo do szybkiego i sprawiedliwego procesu – Poprawka 6
• Inne prawa dotyczące procedur prawnych, w tym też prawo zakazujące użycia
okrutnych lub też nietypowych kar – Poprawka 7 i 8. Te prawa są też określane jako
prawa do należytego procesu.
• Kiedy dwa prawa kolidują ze sobą, fakt zawarcia jednego z nich w Bill of Rights nie
może być użyty przeciwko prawom innej osoby – Poprawka 9
• Pozostałe władze pozostają w rękach ludzi – Poprawka 10

Powyższe prawa są następstwem myśli Lock’a i Rousseau, czyli praw naturalnych wszystkich
ludzi i organów państwowych, które to swą władzę wywodzą tylko i wyłącznie ze
specjalnego oddania części tych praw przez wyborców w postaci zawarcia kontraktu
społecznego.

FRANCUSKA DEKLARACJA PRAW CZŁOWIEKA I OBYWATELA

ZASTOSOWANIE
Deklaracja odnosi się do mężczyzny i obywatela.

ZAWARTOŚĆ
Deklaracja miała służyć jako „nieustające przypomnienie” dla „wszystkich ciał politycznych”
o naturalnych, niezbywalnych i świętych prawach człowieka. Zawierała następujące prawa:

• Równość – Artykuł 1
• Wolność osobistą i wolność od prześladowań – Artykuł 2 i 4
• Ochronę własności – Artykuł 2 i 17
• Prawa polityczne – Artykuł 2,3,6,12-16
• Zasady stanowiące o sferze wpływów praw poszczególnego człowieka – Artykuł 4
• Regulacje prawne i prawa należytego procesu – Artykuł 5-9
• Wolność religii– Artykuł 10
• Wolność słowa i opinii – Artykuł 11
Niektóre prawa osiemnastego i dziewiętnastego wieku mogą być określane jako „klasyczne”,
tzn. odnoszące się do wolności jednostki, i były zawarte w wielu narodowych konstytucjach z
tego okresu. Oczywiście konstytucje zawierały także zadania dla rządów w takich sferach jak
zatrudnienie, edukacja, zdrowie i opieka społeczna. Dziś noszą one wspólne miano praw
społecznych. To właśnie one pierwsze były zawarte w międzynarodowych regulacjach, a nie,
jakby się można było spodziewać, klasyczne prawa wolności, chociaż dużo wcześniej były
uznane za ważne na arenie międzynarodowej. Np. Międzynarodowa Organizacja Pracy (ILO)
założona w 1919 roku była prekursorem różnorodnych regulacji dotyczących środowiska
pracy.

Po 1945 roku, w reakcji na okrucieństwa drugiej wojny światowej zaczęła się, można by rzec,
obecna „era praw człowieka”. W tym okresie nastąpił koniec przekonania, że w gestii
każdego państwa leży określenie sposobów traktowania swych obywateli. 26 czerwca 1948,
po serii spotkań, podpisanie Karty Narodów Zjednoczonych (Charter of the United Nations)
uczyniło prawa człowieka trwałym elementem prawa międzynarodowego. Wszystkie państwa
członkowskie ONZ zgodziły się na podjęcie pewnych kroków w celu ochrony i promocji
praw człowieka, co można zauważyć po bliższym przyjrzeniu się Karcie. W 1946 Powstała
Komisja Praw Człowieka ONZ, która niecałe dwa lata później wydała Powszechną
Deklarację Praw Człowieka (UDHR). Została ona przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ
(UNGA) w 1948 roku.

Kolejne przystąpienia do ONZ zostały uwarunkowane spełnieniem założeń Powszechnej


Deklaracji Praw Człowieka, co w konsekwencji poszerzyło sferę wpływów praw człowieka.

Powstały też dalsze dokumenty rozszerzające Powszechną Deklarację Praw Człowieka, np.
Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (ICESC) oraz
Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (ICCPR). Razem z Pierwszym
Protokołem Fakultatywnym oraz Drugim Protokołem Fakultatywnym w sprawie Zniesienia
Kary Śmierci, te pięć dokumentów utworzyło Międzynarodową Kartę Praw Człowieka
(IBHR). W czerwcu 1993 zostały uzgodnione Deklaracja Wiedeńska i Program Działań. Był
to efekt Drugiej Światowej Konferencji dotyczącej praw człowieka i można powiedzieć, że
reprezentuje koncepcje charakterystyczne dla „społeczeństwa świata” tamtego okresu.

3. „Prawo do zdrowia.”

Po raz pierwszy zostało ono uznane jako fundamentalne w 1946 roku, kiedy to
międzynarodowa społeczność przyjęła Konstytucję Międzynarodowej Organizacji Zdrowia
(WHO) z tego też roku. Obecnie prawo do zdrowia jest zawarte w licznych
międzynarodowych traktatach, m.in. w Międzynarodowym Pakcie Praw Gospodarczych,
Społecznych i Kulturalnych (ICESC), w Deklaracji z Alma-Ata podpisanej przez WHO i
UNICEF, w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (UDHR) oraz Europejskiej Konwencji
Ochrony Praw Człowieka i Fundamentalnych Wolności (ECHR).
Definicja: ścisłe rozumienie „prawa do zdrowia” implikuje, nieco absurdalnie, że każdy ma
gwarancję idealnego zdrowia. Pan-Amerykańska Organizacja Zdrowia w 1989 roku
zasugerowała, że właściwiej byłoby mówić jednak o :

„prawie do ochrony zdrowia, mającej dwa komponenty, prawo do opieki zdrowotnej i prawo
do zdrowych warunków.”

Podczas warsztatów ONZ na temat „Prawa do Zdrowia” w 1979 roku, profesor Theo C. Van
Boven, późniejszy dyrektor Wydziału ONZ ds. Praw Człowieka stwierdził, że:

„Trzy aspekty prawa do zdrowia zostały uznane jako świętość w międzynarodowych


dokumentach dotyczących praw człowieka; deklaracja prawa do zdrowia jako podstawowego
ludzkiego prawa; określenie standardów wychodzących naprzeciw potrzebom zdrowotnym
określonych grup ludzkich; oraz określenie sposobów i środków wprowadzania w życie
prawa do zdrowia.”

Ze względu na dogodność powyższy termin jest często używany, jako że nakreśla rozsądne
standardy.

4. Dlaczego warto rozważać „zdrowie psychiczne i prawa


człowieka”?

„Korzystanie z wszystkich praw człowieka i stosowanie ich wpływa na zdrowie jednostek. To


jest szczególnie oczywiste w świetle nowoczesnej definicji zdrowia jako „stanu całkowitego
fizycznego, psychicznego i społecznego dobrego samopoczucia, a nie tylko braku choroby
czy też cierpienia.”

Fakt, że zdrowie i zdrowie psychiczne są dziś omawiane w kontekście praw człowieka oraz,
że zawarte są w tak licznych dokumentach sugeruje, że wszystkie wyżej wymienione
charakterystyki są ważne w omawianiu prawa do zdrowia psychicznego. Implikuje to również
przywiązanie szczególnej wagi i nadrzędności do tegoż celu. Co więcej wskazuje, że zdrowie
i zdrowie psychiczne są dobrem społecznym, a nie tylko medycznym, technicznym czy też
ekonomicznym problemem. Dodatkowo państwo ma trojakie zobowiązanie, by chronić i
promować to prawo, gdyż jest ono prawem społecznym. Po pierwsze ma obowiązek
szanowania – nie gwałcić prawa bezpośrednio poprzez swe działania; po drugie ma
obowiązek ochrony – powstrzymywanie naruszania prawa przez innych; po trzecie
obowiązek wypełniania – potrzeba podejmowania działania przez państwo w celu
zapewnienia obywatelom korzystanie z danego prawa.

DLACZEGO OSOBY PROFESJONALNIE ZAJMUJĄCE SIĘ ZDROWIEM


PSYCHICZNYM POWINNY BYĆ ZAANGAŻOWANE W PRAWA CZŁOWIEKA?

• Etyka – np. Deklaracja Genewska i Deklaracja z Tokio


• Umiejętności – dzięki podstawowym obserwacjom i diagnozom klinicznym
profesjonaliści widzą ofiary pogwałcenia praw człowieka
• Dostęp – policja, lekarze więzienni oraz pracownicy szpitali i klinik widzą tych
podatnych na pogwałcenie praw człowieka
• Prawo – np. torturowanie jest przestępstwem

DLACZEGO OSOBY PROFESJONALNIE ZAJMUJĄCE SIĘ ZDROWIEM


PSYCHICZNYM NIE UJAWNIAJĄ NARUSZENIA PRAW CZŁOWIEKA?

• Brak niezależności
• Niedostateczne szkolenie zawodowe
• Nieodpowiednie zrozumienie etyki i praw człowieka
• Presja ekonomiczna wywierana na personel medyczny
• Fizyczna/Psychiczna presja
• Prawo wymaga udziału lub też asystowania przy naruszeniach praw człowieka

JAK OSOBY PROFESJONALNIE ZAJMUJĄCE SIĘ ZDROWIEM PSYCHICZNYM


MOGĄ ANGAŻOWAĆ SIĘ W PROMOCJĘ I OBRONĘ PRAW CZŁOWIEKA?

• Wspierać grupy osób objęte ryzykiem


• Mobilizować do działania odpowiednie stowarzyszenia
• Promować lepszy dostęp do informacji w szkołach
• Przezwyciężać cynizm i bierność poprzez wykorzystywanie swych kompetencji na
pomniejsze lecz znaczące sposoby
• Wspierać podobnie myślące organizacje pozarządowe.

5. Źródła praw człowieka.

Po teoretycznych rozważaniach nad prawami jednostki, przejdźmy do ich skonkretyzowania.


Prawa człowieka są podawane w dokumentach międzynarodowych, regionalnych i
państwowych. Międzynarodowe to m.in. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (UDHR),
Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (ICESC) oraz
Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (ICCPR). Przykładami
regionalnych dokumentów są Europejska Konwencja Ochrony Praw Człowieka i
Fundamentalnych Wolności (ECHR), Amerykańska Konwencja Praw Człowieka (ACHR) i
Afrykańska Karta Praw Człowieka i Ludów.

6. Klasyfikacja praw.

Jest wiele sposobów klasyfikowania praw człowieka i niektóre z nich mogą przynależeć do
więcej niż jednej kategorii. Poniższe wyjaśnienia nie są żadną miarą rozstrzygające czy
wszechstronne.
Klasyczne prawa – zawierają obywatelskie i polityczne prawa. Ogólnie ujmując, ograniczają
prawa państwa w zakresie działań dotyczących jednostki.

Socjalne prawa – w przeciwieństwie do klasycznych, wymagają od państwa pozytywnych i


interwencyjnych działań aby stworzyć warunki konieczne do rozwoju ludzkiego. Ta kategoria
obejmuje także prawa kulturalne i ekonomiczne.

Prawnicy często stwierdzają, że prawa klasyczne składają się z obowiązków spełniania


poszczególnych celów, zaś prawa socjalne jako obowiązki, które są sposobami na to.
Ostatnio jednak pojawiły się dokumenty, które zamazały te różnice twierdząc, że klasyczne i
socjalne prawa są niezależne i niepodzielne.

W deklaracji z 21 czerwca 1986 roku, państwa członkowskie Unii Europejskiej stwierdziły,


że:
„ ... promocja ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych praw, jak również obywatelskich i
politycznych jest najwyższej wagi chcąc w pełni realizować koncepcje ludzkiej godności i
osiągnąć uzasadnione aspiracje każdej jednostki. Ani brak odpowiedniego poziomu rozwoju
społecznego i ekonomicznego, ani żadna ideologia czy przekonania nie mogą uzasadniać
negacji praw obywatelskich i politycznych.”

Obowiązki, jakie nakłada na rządy powyższe rozróżnienie praw, nie są aż tak sztywne, jak
mogłoby się wydawać. Jednak niektóre prawa socjalne i polityczne wymagają wydatków
państwa, by stworzyć warunki konieczne do korzystania z nich.

Prawa Fundamentalne i Podstawowe


Wraz ze wzrostem ostatnimi czasy ilości uznawanych praw człowieka, wzrosły obawy, że siła
koncepcji praw człowieka zostanie osłabiona. Co więcej, szersza definicja praw człowieka
zawiera aspekty, które są tak naprawdę kwestią polityki państwa. W rezultacie więc, powstał
termin praw fundamentalnych i jest używany aby określić stopień ważności pierwotnie
sformułowanych praw. Niektóre prawa są tak ważne, że należy im przyznać nadrzędność w
polityce międzynarodowej. Są to wszystkie prawa traktujące o godności jednostki, jak
również odnoszące się do potrzeb materialnych.

Wolności
26 stycznia 1941, w słynnej przemowie do Kongresu Amerykańskiego o czterech
wolnościach, prezydent Roosvelt podsumował warunki konieczne dla godnej ludzkiej
egzystencji. Były to: wolność słowa i wyznania; wolność wiary; wolność od niedostatku i
wolność od lęku.

Wolności Obywatelskie
Wywodzą się z USA i trzeba tu zaznaczyć, że ruchy wolności obywatelskich są coraz bardziej
popularne w dzisiejszym społeczeństwie. Obejmują one wszystkie prawa wymienione w
amerykańskiej konstytucji. Nie rozróżnia się tu przy tym praw obywatelskich od
politycznych.
Prawa zbiorowe i Indywidualne
Większość praw człowieka odnosi się do jednostki. Jednakże okazuje się, że z niektórych
mogą skorzystać tylko grupy. Ma to szczególnie miejsce w przypadkach, gdy możliwość
korzystania z praw jest powiązana z przynależnością do pewnych kategorii podmiotów.

Prawa Pierwszej, Drugiej i Trzeciej Generacji


Ta klasyfikacja podąża za historycznym rozwojem praw człowieka. Pierwsze były prawa
obywatelskie i polityczne, a po nich prawa socjalne, ekonomiczne i kulturalne. W ostatnich
latach dyskutuje się nad istnieniem trzeciej generacji praw, zwanych prawami
solidarnościowymi, np. prawo do pokoju i czystego środowiska. Jednym z problemów
dotyczących trzeciego pokolenia jest fakt, że owe prawa nie są tak fundamentalne jak
wcześniejsze. Nie oznacza to jednak, że nie może mieć miejsca żaden rozwój w
prawodawstwie dotyczącym praw człowieka, gdyż są one ze swej natury dynamiczne.

Na koniec tej części warto zaznaczyć, że żadna z powyższych kategorii nie jest hermetyczna i
większość praw może być definiowana na więcej niż jeden sposób w zależności od przybranej
metody klasyfikacji.

Formułowanie praw

Wolność opinii

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, Artykuł 19

”Każdy człowiek ma prawo do wolności opinii i do jej wyrażania; prawo to obejmuje


swobodę posiadania niezależnej opinii, poszukiwania, otrzymywania i
rozpowszechniania informacji i poglądów wszelkimi środkami, bez względu na granice.”

Europejska Konwencja Ochrony Praw Człowieka i Fundamentalnych Wolności,


Artykuł 10

1.”Każdy ma prawo do wolności wyrażania opinii. Prawo to obejmuje wolność posiadania


poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz
publicznych i bez względu na granice państwowe. Niniejszy przepis nie wyklucza prawa
Państw do poddania procedurze zezwoleń przedsiębiorstw radiowych, telewizyjnych lub
kinematograficznych.”

2.” Korzystanie z tych wolności pociągających za sobą obowiązki i odpowiedzialność, może


podlegać takim wymogom formalnym, warunkom, ograniczeniom i sankcjom, jakie są
przewidziane przez ustawę i niezbędne w społeczeństwie demokratycznym w interesie
bezpieczeństwa państwowego, integralności terytorialnej lub bezpieczeństwa publicznego ze
względu na konieczność zapobieżenia zakłóceniu porządku lub przestępstwu, z uwagi na
ochronę zdrowia i moralności, ochronę dobrego imienia i praw innych osób oraz ze względu
na zapobieżenie ujawnieniu informacji poufnych lub na zagwarantowanie powagi i
bezstronności władzy sądowej.”
Wolność myśli

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, Artykuł 18

”Każdy człowiek ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania; prawo to obejmuje


swobodę zmiany wyznania lub wiary oraz swobodę głoszenia swego wyznania lub wiary bądź
indywidualnie, bądź wespół z innymi ludźmi, publicznie i prywatnie, poprzez nauczanie,
praktykowanie, uprawianie kultu i przestrzeganie obyczajów.”

Europejska Konwencja Ochrony Praw Człowieka i Fundamentalnych Wolności,


Artykuł 9

1.„Każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania; prawo to obejmuje wolność


zmiany wyznania lub przekonań oraz wolność uzewnętrzniania indywidualnie lub wspólnie z
innymi, publicznie lub prywatnie, swego wyznania lub przekonań przez uprawianie kultu,
nauczanie, praktykowanie i czynności rytualne.”

2.„Wolność uzewnętrzniania wyznania lub przekonań może podlegać jedynie takim


ograniczeniom, które są przewidziane przez ustawę i konieczne w społeczeństwie
demokratycznym z uwagi na interesy bezpieczeństwa publicznego, ochronę porządku
publicznego, zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób.”

Zakaz dyskryminacji

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, Artykuł 7

„Wszyscy są równi wobec prawa i mają prawo, bez jakiejkolwiek różnicy, do jednakowej
ochrony prawnej. Wszyscy mają prawo do jednakowej ochrony przed jakąkolwiek
dyskryminacją, będącą pogwałceniem niniejszej Deklaracji i przed jakimkolwiek narażeniem
na taką dyskryminację.”

Europejska Konwencja Ochrony Praw Człowieka i Fundamentalnych Wolności,


Artykuł 14

„Korzystanie z praw i wolności wymienionych w niniejszej Konwencji powinno być


zapewnione bez dyskryminacji wynikającej z takich powodów jak płeć, rasa, kolor skóry,
język, religia, przekonania polityczne i inne, pochodzenie narodowe lub społeczne,
przynależność do mniejszości narodowej, majątek, urodzenie, bądź z jakichkolwiek
innych przyczyn.”
Wolność swobodnego poruszania się

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, Artykuł 13

1.”Każdy człowiek ma prawo swobodnego poruszania się i wyboru miejsca zamieszkania w


granicach każdego państwa.”
2. „Każdy człowiek ma prawo opuścić jakikolwiek kraj, włączając w to swój własny, i
powrócić do swego kraju.”

Europejska Konwencja Ochrony Praw Człowieka i Fundamentalnych Wolności,


Protokół IV, Artykuł 2

1.”Każdy, kto przebywa legalnie na terytorium Państwa, ma prawo do swobodnego


poruszania się i do swobodnego wyboru miejsca zamieszkania na tym terytorium.”
2.„Każdy człowiek ma prawo opuścić jakikolwiek kraj, włączając w to swój własny.”
3.„Prawo do swobodnego poruszania się może podlegać jedynie takim ograniczeniom, które
są przewidziane przez ustawę i konieczne w społeczeństwie demokratycznym z uwagi na
interesy bezpieczeństwa publicznego, ochronę porządku publicznego, zdrowia i moralności
lub ochronę praw i wolności innych osób.”
4.Prawa przedstawione w paragrafie 1 mogą także być podlegać ograniczeniom, w
poszczególnych regionach, jeśli są zgodne z obowiązującym prawem i uzasadnione interesem
publicznym demokratycznego społeczeństwa.

Prawo do życia

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, Artykuł 3

„Każdy człowiek ma prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa swej osoby.”

Europejska Konwencja Ochrony Praw Człowieka i Fundamentalnych Wolności,


Artykuł 2

1.”Prawo każdego człowieka do życia jest chronione przez ustawę. Nikt nie może być
umyślnie pozbawiony życia, wyjąwszy przypadki wykonania wyroku sądowego skazującego za
przestępstwo, za które ustawa przewiduje taką karę.

2. Pozbawienie życia nie będzie uznane za sprzeczne z tym artykułem, jeżeli nastąpi w wyniku
bezwzględnego koniecznego użycia siły:

a) w obronie jakiejkolwiek osoby przed bezprawną przemocą;


b) w celu wykonania zgodnego z prawem zatrzymania lub uniemożliwienia ucieczki osobie
pozbawionej wolności zgodnie z prawem;

c) w działaniach podjętych zgodnie z prawem w celu stłumienia zamieszek lub powstania.”

Zakaz niewolnictwa

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, Artykuł 4

„Nie wolno nikogo czynić niewolnikiem ani nakładać na nikogo służebności; niewolnictwo i
handel niewolnikami są zakazane we wszystkich swych postaciach.”

Europejska Konwencja Ochrony Praw Człowieka i Fundamentalnych Wolności,


Artykuł 4

1. Nikt nie może być trzymany w niewoli lub w poddaństwie.

2. Nikt nie może być zmuszony do świadczenia pracy przymusowej lub


obowiązkowej.

3. W rozumieniu tego artykułu pojęcie "pracy przymusowej lub obowiązkowej" nie


obejmuje:

a) żadnej pracy, jakiej wymaga się zwykle w ramach wykonywania kary


pozbawienia wolności, orzeczonej zgodnie z postanowieniami artykułu 5 niniejszej
Konwencji, lub w okresie warunkowego zwolnienia;

b) żadnej służby o charakterze wojskowym, bądź służby wymaganej zamiast


obowiązkowej służby wojskowej w tych krajach, które uznają odmowę służby
wojskowej ze względu na przekonania;

c) żadnych świadczeń wymaganych w stanach nadzwyczajnych lub klęsk


zagrażających życiu lub dobru społeczeństwa;

d) żadnej pracy ani świadczeń stanowiących część zwykłych obowiązków


obywatelskich.”

7. Wprowadzenie w życie dokumentów praw człowieka.


Traktaty wynikają z pragnienia licznych państw by wspierać i podtrzymywać w mocy prawa
człowieka. Umowy są uzgadniane i podpisywane. Traktat, aby uzyskać moc prawną, musi
zazwyczaj przejść dwuetapowy proces wprowadzania.

1. Adaptacja traktatu
Ma miejsce za zgodą wszystkich lub większości państw, które brały udział w tworzeniu
porozumienia.

2. Wiążąca zgoda
Dopóki dwa lub więcej państw nie zobowiąże się do przestrzegania treści traktatu, nie ma on
mocy prawnej. Państwa mogą tego dokonać na kilka sposobów: przez podpisanie traktatu,
ratyfikację, przyjęcie, zatwierdzanie czy też akcesję. Metoda zależy od treści jakie postuluje
traktat. Często dane państwo podpisuje porozumienie i następnie czeka na ratyfikację
parlamentu. Do tego czasu, traktat nie obowiązuje.

Zazwyczaj istnieje określone minimum liczby państw, które muszą wyrazić zgodę na wejście
danej konwencji w życie. Nic dziwnego, ze proces ten może okazać się bardzo długi.

W postępowaniach prawnych zawsze liczy się ostatecznie prawo ratyfikowane, gdyż ma ono
moc prawną i jest prawem pozytywnym. Nie dające się ratyfikować dokumenty praw
człowieka (takie jak Powszechna Deklaracja Praw Człowieka) nie mają takiego znaczenia
prawnego, natomiast pełnią bardziej funkcję reprezentowania aspiracji, bez obligowania
państw do ich bezpośredniego zastosowania.

Traktaty należy wprowadzać w życie i nadzorować wywiązywanie się z nich:

Wprowadzanie w życie rozumiane jest jako faktyczne dostosowanie się do standardów praw
człowieka i przedsięwzięcie odpowiednich kroków przez państwa, organy międzynarodowe,
organizacje pozarządowe i inne podmioty w celu zwiększenia poszanowania praw człowieka.

Nadzór odnosi się do ustanowionych procedur służących zapewnieniu utrzymania


standardów praw człowieka.

Wyróżnia się cztery sposoby nadzorowania:

1. Procedury raportowe.
Czasami konwencja wymaga od wszystkich stron okresowego składania sprawozdań do
organu nadzorującego ustanowionego przez daną konwencję. Sprawozdania dotyczą
implementacji w danym państwie praw zawartych w umowie. Organ nadzorujący może
poprosić o dodatkowe informacje na temat wybranych sytuacji i udzielić komentarza.
Możliwości sankcji za niedostosowanie do konwencji są ograniczone, ponieważ celem tego
mechanizmu jest bardziej zachęcanie do aktywnej współpracy, niż przyjmowanie podejścia
karnego.

2. Mechanizmy skarg państw.


Poprzez ratyfikowanie i podpisanie traktatu dane państwo zobowiązuje się do jego
przestrzegania, w ramach swoich możliwości, wobec wszystkich osób podlegających
jurysdykcji, włączając w to cudzoziemców przebywających w danym państwie. Jeśli jedno z
państw uważa, że inne państwo nie spełnia zobowiązań konwencji, może podjąć działania
przeciwko temu państwu, zazwyczaj poprzez sporządzenie raportu dla odpowiedniego organu
nadzorującego, ustanowionego tą samą konwencją. W większości przypadków będzie to
skuteczne, jeśli oba państwa zdeklarowały się uznawać kompetencje organu nadzorującego
(Art. 24 Europejskiej Konwencji Ochrony Praw Człowieka i Fundamentalnych Wolności jest
wyjątkiem od tej zasady). Niniejsza metoda nadzoru jest rzadziej stosowana ze względu na
czasami delikatną naturę relacji między państwami. Co więcej, często zdarza się tak, że jedno
z dwóch wspomnianych państw nie zatwierdziło kompetencji organu nadzorującego.

3. Mechanizm skarg indywidualnych.


Jako że prawa człowieka są głównie tworzone z myślą ochrony jednostki przed władzą
państwa, wydawałoby się logiczne, by każdy skrzywdzony miał szansę złożyć skargę, kiedy
jedno z jego lub jej praw zostało złamane. Procedura, za pomocą której jednostka mogłaby na
arenie międzynarodowej pociągnąć państwo do odpowiedzialności za jego działania, jest
uważana za procedurę dalekosiężną. Mimo to jednak, poszczególne konwencje właśnie takie
działania dozwalają, pod warunkiem, że państwo, które dopuściło się tego wykroczenia,
zatwierdziło kompetencje organu nadzorującego.

(Można się tu odnieść do Fakultatywnego Protokołu do Międzynarodowego Paktu Praw


Obywatelskich i Politycznych (ICCPR) oraz Konwencji ONZ w sprawie Zakazu Stosowania
Tortur. Według tej konwencji jednostka może dochodzić rekompensaty krzywd poprzez
odwołanie się do Komitetu Przeciwko Torturom. Art. 25 Europejskiej Konwencji Ochrony
Praw Człowieka i Fundamentalnych Wolności jest podobnie sformułowany i tak jak
Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (ICCPR) pozwala zainteresowanej
grupie osób lub organizacjom pozarządowym inicjować akcję, pod warunkiem, że wszystkie
sposoby wewnątrz państwa zostały wyczerpane i że prawo, do którego się odwołują, jest
zawarte w konwencji, która utworzyła organ nadzorujący. Zazwyczaj określony jest też
maksymalny czas, w którym można podjąć działania.

4. Zaangażowanie niezależnej, trzeciej strony.


Jak widać z wcześniejszych sposobów nadzoru, organ orzekający pełni raczej bierną rolę,
podejmując działania dopiero w momencie, gdy jego uwaga została zwrócona na naruszenie
lub serię naruszeń prawa konwencji. Dotyczy to także zbierania informacji, na podstawie
których ma być podjęta decyzja. Większość organów orzekających rzadko może inicjować
działania. Ważnym wyjątkiem jest tu Komitet Rady Europy ds. Zapobiegania Torturom oraz
Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu (CPT). W przeciwieństwie do
innych nadzorujących mechanizmów w Unii Europejskiej, takich jak Europejski Trybunał
Sprawiedliwości czy Komisja Europejska, CPT nie jest organem sądowniczym obdarzonym
kompetencjami rozstrzygania sporów prawnych, dotyczących domniemanych naruszeń
zobowiązań traktatowych. Komitet ten jest raczej zaprojektowany jako mechanizm
profilaktyczny.

8. Sposoby modyfikowania zobowiązań wynikających z praw człowieka.

Pod pewnymi warunkami państwo może prawnie modyfikować stopień swoich zobowiązań.
Jednak takie okoliczności są bardzo ograniczone i dodatkowo istnieją pewne powinności,
których nie da się uniknąć.
Zawieszenie

Mają zastosowanie tylko w ograniczonej ilości sytuacji, które są ściśle zastrzeżone w danym
dokumencie. Zazwyczaj ma to miejsce tam, gdzie uważa się to za ”...konieczne w
demokratycznym społeczeństwie, w interesie narodowego bezpieczeństwa lub też
ekonomicznego dobrostanu pastwa, dla zapobiegania dezorganizacji czy przestępstwom, dla
ochrony zdrowia lub morale lub też dla ochrony praw i wolności innych” (Art. 8 Europejskiej
Konwencji Ochrony Praw Człowieka).

Poszczególne warunki derogacji różnią się w zależności od danego prawa. Zazwyczaj podaje
się treść prawa i później, w paragrafie 2 tego artykułu, wymienia się okoliczności, w jakich
może nastąpić derogacja. Artykuł 15 Europejskiej Konwencji Ochrony Praw Człowieka
mówi, że derogacje mogą mieć miejsce w czasie wojny lub w nagłych sytuacjach
zagrażających życiu narodu.”

Istnieją też prawa, co do których nie ma żadnych derogacji. Są to: prawo do życia (z
wyjątkiem kary śmierci wydanej zgodnie z prawem), absolutny zakaz torturowania i
nieludzkiego lub poniżającego traktowania lub karania i niewolnictwa.

Ograniczenia

Również określane jako restrykcje, występują często w konwencjach i innych dokumentach.


Ogólnie przyjmuje się, że mało jest praw absolutnych, bezwarunkowych. Większość zaś jest
ograniczona przez istnienie praw, wolności czy nawet interesów innych.

Ograniczenie może być użyte tylko w celu ustanowienia właściwych limitów praw
chronionych, a nie jako środek pomniejszania znaczenia tych praw, lub wręcz niszczenia ich.
Istnieje też ogólny wymóg proporcjonalności pomiędzy samym ograniczeniem, a przyczyną
uzasadniającą go.
Dla ochrony przed nadużyciem, konwencje zawierają dodatkowy, w tym celu stworzony
paragraf.

Często dany artykuł może zawierać kategoryczne lub charakterystyczne dla tego prawa
ograniczenia. Istnieje pewna liczba minimalnych wymagań, które muszą być tu spełnione.
Ograniczenia muszą być:
• zgodne z prawem
• oparte na prawie koniecznym i jest to określone na podstawie kazusów. Sama
przydatność danego prawa jest niewystarczająca – konieczna jest zgodność z innymi
chronionymi prawami
• uzasadnione jako chroniące ściśle ograniczoną listę dokładnie sprecyzowanych
interesów publicznych, która najczęściej zawiera jeden lub więcej z następujących
elementów: bezpieczeństwo narodowe, bezpieczeństwo publiczne, porządek
publiczny, ochrona zdrowia czy morale lub też ochrona praw i wolności innych.

Zastrzeżenia

Mimo, iż dąży się do tego, by państwa przystępowały do konwencji bezwarunkowo, nie


zawsze jest to możliwe, gdyż pozwolenie danemu państwu na klauzule w pewnych sytuacjach
jest jednym ze sposobów zapewnienia dotrzymania przez nie warunków większości
zabezpieczeń zawartych w konwencji. Klauzula jest jednostronnym oświadczeniem
dokonywanym w chwili przystępowania danego państwa do konwencji, za pomocą którego
deklaruje ono swoją intencję do modyfikowania lub wykluczenia prawnych skutków
niektórych zabezpieczeń traktatu w odniesieniu do siebie.

Np. w Art. 64 Europejskiej Konwencji Ochrony Praw Człowieka i Fundamentalnych


Wolności państwa mogą wprowadzić zastrzeżenia co do tych części konwencji, które dotyczą
prawa krajowego nie współgrającego z wymaganiami konwencji, pod warunkiem, że
obowiązuje ono w okresie ratyfikacji traktatu.

Pożądane jest, by ilość zastrzeżeń była ograniczona. W przeciwnym razie nasuwa się
wniosek, że dane państwo albo nie może, albo też nie chce przybliżyć swych prawnych
zabezpieczeń do minimum standardu międzynarodowego.

Interpretacje

Jeśli dane państwo przystępuje od traktatu i uważa, że jedna z jego części jest dwuznaczna,
może zadeklarować jak będzie interpretować tę część. Nie sprowadza się to jednak do jej
modyfikacji.

Deklaracje
Sporadycznie konwencja może wymagać od państwa deklaracji co do stopnia podlegania
pewnym wymogom, m.in. kompetencjom mechanizmów nadzorujących. Np. Art. 41
Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (ICCPR) stwierdza, że dane
państwo może zdecydować się nie uznawać kompetencji Komitetu Praw Człowieka do
ICCPR jako organu nadzorującego skargi na państwo co do nie wywiązywania się z jego
zobowiązań wobec praw człowieka.

Aby uzyskać dalsze szczegóły stosownych traktatów zobacz:


http://www.unhchr.ch/html/intlinst.htm
http://conventions.coe.int/

Załącznik 1

Projekt WHO dotyczący zdrowia psychicznego i praw człowieka

Ludzie cierpiący na dolegliwości psychiczne są często narażeni na różnego rodzaju


naruszenia praw człowieka. Na całym świecie powszechne są nadużycia w zakładach
psychiatrycznych. Zalicza się do nich niewłaściwą, poniżającą i szkodliwą opiekę i
traktowanie, jak również niehigieniczne i nieludzkie warunki życia. Dodatkowo, choć mniej
jawnie, występują liczne pogwałcenia praw poza instytucjonalnym kontekstem. Stygmat, mity
i przesądy związane z chorobami psychicznymi, często negatywnie odbijają się na
codziennym życiu osób na nie cierpiących. Prowadzą one do dyskryminacji i zanegowania
nawet najbardziej podstawowych praw, takich jak prawo do głosowania, do mieszkania,
zatrudnienia i edukacji. To zaś z kolei ma wpływ na możliwości zdobycia dostępu do
właściwej opieki, integracji ze społeczeństwem i wyjścia z choroby.

Niestety, niski priorytet jaki nadaje się chorobom psychicznym w terminarzach rządowych,
oznacza niewielki postęp w promocji praw i interesów ludzi z dolegliwościami psychicznymi.
W wielu krajach na przykład nie istnieje prawne podłoże ich ochrony. Dane z projektu WHO
„Atlas” pokazują, że ze 160 krajów, które dostarczyły informacje dotyczące legislacji, 23%
nie ma prawodawstwa o zdrowiu psychicznym, prawie połowa istniejącego ustawodawstwa
została sformułowana w ostatniej dekadzie, a około 17% datuje się przed 1960 rokiem, zanim
większość z obecnych metod leczenia stała się dostępna. W wielu krajach ustawodawstwo
pozostaje nie wprowadzone lub źle wprowadzone w życie, z przyczyn takich jak brak
środków na operacjonalizację prawa, brak koordynujących agencji lub władz nadzorujących
wywiązywanie się z zadań, jak również niepowodzenie w informowaniu i angażowaniu do
współpracy sponsorów i aktorów.

Jednakże na poziomie międzynarodowym można zauważyć rosnącą świadomość


konieczności ochrony praw osób z dolegliwościami psychicznymi. Znalazło to swoje odbicie
w przyjęciu przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w 1991 roku Zasady Ochrony Osób z Chorobą
Psychiczną i Poprawa Opieki Nad Chorymi Psychicznie. Posłużyło to ustanowieniu
międzynarodowych standardów w tej dziedzinie. Co więcej, w ostatnich latach coraz więcej
państw podejmuje kroki w kierunku sformułowania, poprawienia, lub też wprowadzenia w
życie praw dotyczących ludzi z dolegliwościami psychicznymi. Światowa Organizacja
Zdrowia wspierała ostatnimi czasy kilka państw poprzez asystowanie w terenie, prawny zarys
i poradnictwo. Krajami tymi były Bośnia i Hercegowina, Mozambik, Rumunia i Republika
Zjednoczonej Tanzanii.

Aby poprawić zdolności państw w tej dziedzinie, Światowa Organizacja Zdrowia rozpoczęła
projekt „Zdrowie Psychiczne a Prawa Człowieka”. Celem jego jest techniczne wsparcie
państw w promocji i ochronie praw ludzi z dolegliwościami psychicznymi. W tym celu WHO
zorganizowała wspólne spotkanie z PAHO (Regionalnym Biurem WHO dla obu Ameryk) w
kwietniu 2001 roku. Przybyli na nie międzynarodowi eksperci w dziedzinach zdrowia
psychicznego, praw człowieka i legislacji aby dyskutować nad dowodami i informacjami
dotyczącymi strategii ochrony i sposobów wprowadzania w życie na poziomie państwa
międzynarodowych standardów.
Obecnie uczestnicy projektu skupiają się na utworzeniu vademecum ustawodawstwa
dotyczącego zdrowia psychicznego. Celem jego jest zebranie kluczowych informacji i opisów
najlepszych praktyk prawa dotyczącego zdrowia psychicznego, aby informować i asystować
krajom chcącym sformułować, adaptować i wprowadzać w życie ich legislację. Vademecum
dostarczy praktycznych, przyjaznych użytkownikowi wskazówek co do międzynarodowych
standardów, kluczowych komponentów do zawarcia w ustawodawstwie, strategii
wprowadzania przepisów w życie, przeszkód, jakie mogą się pojawić na różnych etapach
procesów legislacyjnych, jak również propozycje sposobów ich przezwyciężania. Podręcznik
ten jest zaprojektowany by wspierać wszystkich tych, którzy biorą udział w procesie
legislacyjnym, w tym ekspertów od zdrowia i ochrony zdrowia psychicznego, edukacji i
zatrudnienia, systemu prawnego i innych istotnych dziedzin, prawników i reprezentantów
służb społecznych. Vademecum jest pisane także z myślą o poziomie lokalnym, np.
świadczeniobiorcach, rodzinach i ich stowarzyszeniach, organizacjach pozarządowych,
pracownikach służby zdrowia i ochrony zdrowia psychicznego, tradycyjnych uzdrowicielach
oraz innych, którzy odgrywają znaczącą rolę w procesie legislacyjnym.
Obecnie centralny zarząd Światowej Organizacji Zdrowia asystuje Regionalnemu Biuru dla
obu Ameryk (PAHO) w organizowaniu serii warsztatów w kilku państwach Ameryki
Łacińskiej, aby rozpowszechnić informacje i materiały na temat ochrony praw osób z
dolegliwościami psychicznymi. Uczestnikami są m.in. biura Rzeczników Praw
Obywatelskich, ministerstwa zdrowia (departamenty zdrowia psychicznego, administracja
służb społecznych i personel państwowych zakładów psychiatrycznych), agencje Narodów
Zjednoczonych, pracownicy sądownictwa, prawnicy, studenci prawa, jak również
stowarzyszenia psychiatrów i pielęgniarek. Po zakończeniu pisania vademecum będzie
rozpowszechniane właśnie poprzez te środowiska. Jeśli warsztaty okażą się efektywnym
sposobem szerzenia idei, obejmą one także inne kraje w innych regionach.

Artykuł powstał przy współpracy z:


Natalie Drew i dr Michelle Funk, Mental Health Policy and Service Development,
Departament of Mental Health and Substenance Dependance. Aby uzyskaćwięcej informacji
na temat projektu „Zdrowie Psychiczne a Prawa Człowieka”, lub zaangażować się w niego,
prosimy o kontakt: Dr Michelle Funk, Coordinator, Mental Health PoLicy and Service
Development, Department of Mental Health and Substenance Dependance, WHO, 20 Avenue
Appia, 1211 Geneva 27, Switzerland. Tel: (+41) 22 791 3855. Fax: (+41) 22 791 4160.
E-mail: funkm@who.int

Proponowana dalsza lektura:


Wytyczne do Promocji Praw Człowieka Osób z Dolegliwościami Psychicznymi
(Guidelines for the Promotion of Human Rights of Persons with Mental Disorders).
Geneva, WHO, 1996 (dokument WHO/MNH/MND/95.4). vii + 86 stron