Está en la página 1de 56

Xaneiro 2020 acgrosaliadecastro@gmail.

com nº 59

NOVID
ADE
EDITO
RIAL
2019

REVISTA GALEGA DE CULTURA


A.C.G. ROSALÍA DE CASTRO
Cornellà (Barcelona)
BAR
RESTAURANTE Rosalía de Castro TU PEQUEÑO
RINCÓN DE
GALICIA EN
CORNELLÀ

Menús de Martes a Domingo / Desayunos a partir de las 9,30 de la mañana / Cenas y comidas: Carta diaria

SALONES PRIVADOS PARA CELEBRACIONES DE EMPRESAS Y PARTICULARES

ESPECIALIDADES:
ABIERTO DESDE
EMPANADA ARTESANA, PULPO, LACÓN, CARNES, PESCADOS, LAS 9,30 DE LA
MARISCO, CALDO GALLEGO, JAMÓN, QUESOS, MAÑANA HASTA
POSTRES ARTESANOS, VINOS GALLEGOS, AGUARDIENTES, ETC. LAS 12 DE LA NOCHE

Carrer de Frederic Soler, 71 • 08940 Cornellà de Llobregat • Tel. 93 375 79 69


TABULEIRO
Xaneiro 2020 acgrosaliadecastro@gmail.com nº 59

LÚA NOVA
Revista galega de
difusión cultural e social
NOVIDA
EDITOR
2019
DE
IAL
DE CONTIDOS
DIRECTOR REVISTA GALEGA DE CULTURA
A.C.G. ROSALÍA DE CASTRO

Antonio Díaz Fernandez


Cornellà (Barcelona)

CONSELLO DE REDACCIÓN
Xulio Couxil Vázquez, Abel Vázquez,
Xulio Simón Rúa,
A. do Neto. Xosé Lamela,
Oliver Fernández
4/5 Viaxar. Lisboa cun libro na man

COLABORAN NESTE NÚMERO:


Abel Vázquez, Xulio Cougil,
6/9 Letras Galegas 2019.
Adicadas a, Antonio Fraguas
Xulio Simón, Henrique Fernández-Mon

10
Sánchez, Manuel Suárez Suárez, Xosé
Lamela Bautista, Armando Fernández, Urbanita com o coração aderido a terra
Cruz Martinez, Clara Vidal, Nieves
Fernández Vidueira, Manoel Carrete,
Amparo Centeno, Paco Ascón,
11/14 Certame de poesia en lingua galega
Rosalía de castro, 2018
Xosé Manuel Fernández,
Bartolomé Jiménez, Lola Cacabelos,
Marilar Aleixandre e Fina Casalderrey, 15/33 Actividades da entidade
Real Academia Galega.
CAPA: 34/36 As nosas músicas
A. do Neto
PRODUCIÓN E AUTOEDICIÓN: 38/39 MiraXurés
ACEGA-Edicións
DESEÑO E MAQUETACIÓN:
Tren Estudi Gràfic, S.L.
40 Una vuelta al mundo bajo cero

IMPRESIÓN:
Reial Color, S.L. 41 Palabra de patriotas

DEP. LEGAL: B-26.985-95


R.M.: M-1296612-1.989 42 Titulación ou coñecemento?

Autorízase a reproducción do
contido desta revista sempre 43/44 A Escúsalla:
que se cite a súa procedencia unha casa encantada na Baixa Limia
e o autor, sendo comunicado
á entidade que edita esta
publicación.
45 Fraseoloxía nacional popular

LÚA NOVA non se identifica,


necesariamente coas opinións
46 O gaiteiro labrego.
Xosé de Gregorio ou Xosé da Lagúa
recollidas nos artigos polos
seus autores.
XANEIRO 2020
47/48 Sempre con Montevideo no meu corazón

nº 59
49/50 Os xudeus de Castro Cadelas,
os irmáns Guadalupe

EDITA: 51/52 Camiño andado.


A.C.G. Rosalía de Castro Pola Ribeira de Vicente Risco
Federico Soler, 71 - 08940 Cornellà
acgrosaliadecastro@gmail.com
Membro de Xuntanza de Catalunya
53/54 L’oruxo de Galícia

PRESIDENTE:

Oliver Fernández
Síguenos en:
facebook.com/lua_nova
www.acgrosaliadecastro.es

3
VIAXAR.
LISBOA CUN LIBRO NA MAN
POR: XULIO SIMÓN RÚA

D
icía o escritor portugués Fernando Pessoa, que dos personaxes das novelas de Dickens, que adoitaban
a idea de viaxar lle provocaba náuseas e que só apreciar ese viño; tomando unha copa de amontillado
a debilidade extrema da imaxinación xustificaba aparecíanselle as situacións revulsivas dos relatos de
que houbera que desprazarse para sentir: “Se imaxino Edgar Allan Poe e desa maneira Des Esseintes descobre
vexo, ¿que máis fago se viaxo?. As verdadeiras paisaxes son e sinte o encanto de Londres sen moverse da súa casa.
as que nós mesmos creamos, porque así, sendo deuses Ademais os desprazamentos parecíanlle inútiles pois
delas, vémolas como verdadeiramente son, que é como cría que a imaxinación podía suplir facilmente a vulgar
foron creadas”. “Xa crucei máis mares ca todos, xa vin máis realidade dos feitos.
montañas que as que hai na terra, se viaxase atoparía a
Dicía tamén don Álvaro Cunqueiro que comendo un
copia débil do que xa vira sen viaxar”.
queixo da montaña luguesa, un podía herborizarse, é
Pero na arte de viaxar sen levantarse da cadeira, dicir, trasladarse ó lugar por onde pastou a vaca que deu
ninguén coma o duque Jean Floressas des Esseintes, o leite, contemplando así a paisaxe, coa choiva, o sol…
personaxe da novela “A contrafío” do escritor francés
Joris Karl Huysmans. Des Esseintes aborrecido da vida
parisiense, retirouse a unha casona coa única compaña
de dous criados, os seus mellores libros, uns viños
seleccionados, perfumes…etc.
A forma con que Des Esseintes decorou o seu comedor,
imitando o camarote dun navío, cun enorme acuario
e unha mesa repleta de utensilios mariños como
prismáticos, compases, mapas, canas de pescar, etc.,
servíalle de estímulo para facer voar a súa imaxinación
durante o breve tempo das súas comidas, saboreando
na quietude inmóbil da súa casa, o pracer da ilusión
dunha viaxe por mares distantes e países exóticos,
sen esa sensación de canseira e trafego que produce
a viaxe real.
Tamén mediante a mestura de diferentes perfumes,
conseguía paisaxes especiais, formas de muller, fábricas…
O sabor do viño de Porto, traíalle á mente a lembranza Jean Floressas des Esseintes

4
itinerarios novos: un que se basea na vida e na obra de
Eça de Queiroz, unha visita a Sintra e un percorrido polas
librarías e cafés máis “charmosos” de Lisboa. O autor
alén dos poemas de Fernando Pessoa inclúe tamén
anacos da obra de outros escritores portugueses como
Saramago, Inês Pedrosa, Camões… que nos axudarán a
coñecer mellor a alma lusitana.

Álvaro Cunqueiro

Por certo, que os personaxes de Cunqueiro, tiñan formas


moi curiosas de viaxar: á señora María de Fontes
alcumábana “A voadora de Serantes”, porque andaba polo
aire sentada nunha banqueta, ata que por consello dun
fogueteiro chamado “O gaiteiro de Vedra”, derrubárona con
catro bombas de palenque. Ou aquel outro personaxe que
se desprazaba tamén polo aire, gracias a un paraugas
que respondía ó nome de Xacinto e que botaba a lingua
polo mango para saudar e mamar das vacas, que era a
forma que tiña de alimentarse. Ou Louredo de Hostes, Retrato de Fernando Pessoa
que estando na mili en Valencia, mercou uns anteollos
Xa hai anos dediqueime a visitar os recunchos que
nubrados e cunha armazón de prata, que, se durmía con
reflicte José Saramago en O ano da morte de Ricardo
eles postos soñaba todo o que quería.
Reis, libro no que se conta o retorno a Lisboa dende
Pero hai tamén quen se pon a o Brasil, despois da morte de Pessoa, do heterónimo
viaxar, e desas viaxes nacen Ricardo Reis, médico e poeta. Instálase no hotel
logo crónicas salpicadas de in- Braganza, na rúa do Alecrim. Máis tarde alugará un
teresantes reflexións que ani- andar na rúa de Santa Catarina. O primeiro que visita
marán a outras xentes a botar- é o cemiterio dos Prazeres, onde estaba sepultado
se ó camiño ou simplemente, a Fernando Pessoa, falecido o 30 de novembro de 1935.
gozar desa viaxe lendo baixo a Logo visitará o Chiado, pasando pola Praça de Camões,
sombra dun carballo. Por dúas o Rossio…
veces fixo Otero Pedrayo libros
O italiano Antonio Tabucchi viviu moitos anos en Lisboa,
de viaxes. En Pelerinaxes, re-
que é a protagonista de moitas das súas novelas. En
colle a crónica da súa andaina
Os tres últimos días de Fernando Pessoa, recrea as
a pé dende Ourense a Santo
derradeiras xornadas do poeta portugués dende o seu
Andrés de Teixido, na com-
ingreso nun hospital lisboeta ata a súa morte. Asistimos
paña de Vicente Risco e Xosé
á visita que os heterónimos de Pessoa, Ricardo Reis,
Ramón e Fernández Oxea, nun
Álvaro de Campos, Bernardo Soares… realizan para
mes de xullo, posiblemente no
despedirse do seu creador. En Sostiene Pereira reflicte
ano da publicación 1929. Fixo
a Lisboa de 1938 coa ditadura de Salazar e a Guerra
tamén unha segunda viaxe dende Ourense deica San-
Civil Española como fondo. En Réquiem, descríbenos
tiago, pero as crónicas non chegaron a publicarse, só
unha Lisboa deserta nun tórrido domingo de xullo: o
apareceron en parte nalgún xornal da época.
Largo dos Prazeres, o Cais do Sodré, o Museo de Arte
Lisboa é un excelente destino turístico tanto se Antiga, o Campo de Ourique …onde mesmo non faltan
pretendemos unha experiencia física de viaxe como deliciosas e detalladas receitas de cociña.
se buscamos percorrer as rúas lisboetas dende un
Os personaxes de A traxedia da rúa das flores de Eça
recuncho agradable gozando coa lectura dun libro e
de Queiroz, móvense polo Chiado, o Rossio e chegan
tendo a man unha ginjinha.
ata Sintra. A rúa das Flores é unha das rúas que une
Vou salientar uns textos que nos permiten achegarnos o Cais do Sodré co Chiado e paralela á rúa Alecrim. Na
á desembocadura do Tejo, onde se atopa a capital lusa: obra, publicada no 1980, máis de cen anos despois de
A partir dun roteiro elaborado polo escritor Fernando ter sido escrita, non falta a crítica social. Moitos dos
Pessoa, publicado co título Lisboa, o que o turista diálogos, situacións, elementos narrativos, mesmo
deve ver, João Correia Filho editou en “Libros d’hoxe” nomes de personaxes aparecen en Os Maias polo que
a guía Lisboa em Pessoa. Guía Turístico e Literário da moitos críticos viron nesta obra apenas un esbozo ou
Capital Portuguesa, onde alén dos lugares citados polo un estudo literario, feito polo cal Eça nunca a considerou
poeta, o autor inclúe outros locais recomendables e tres para publicar.

5
LETRAS GALEGAS 2019
Adicadas a,

ANTONIO
FRAGUAS
POR: CLODIO GONZÁLEZ PÉREZ
“Eu traballei sempre por e para Galicia. Unhas veces
acertei, outras non; pero en todo canto levo feito puxen
sempre toda a miña ilusión, todo o pouco que sei, sen as primeiras letras na casa, logo vai á escola pública,
esperar nunca nada a cambio. A miña modesta obra durante algún tempo á particular que imparte o párroco, e
non é máis que un pequeniño gran de area no montón de novo á publica, ata que o pai decide volver para Brasil,
que foron facendo todos aqueles que, de moi distintas agora con toda a familia. Pero o fado quixo que, como
maneiras e cadaquén ó seu xeito, traballaron ó longo dos aínda faltaban varios meses para embarcar, acordasen
anos, traballan agora e seguirán traballando arreo no mandalo durante este tempo ás clases particulares dun
futuro, sempre desinteresadamente, non máis que polo mestre na aldea de Famelga, na lindeira parroquia de
ben de Galicia. Por amor á nosa Terra”. Augasantas. O escolante, que coñecía a valía do neno
para estudar, cando quedaban poucos días para rematar,
(Antonio Fraguas Fraguas)
falou co pai para dicirlle que era unha mágoa que antes
de marchar non lle desen “unha carreiriña”. El non estaba

M
moi de acordo, pero triunfou o que dixo a nai, e días
aría Teresa Fraguas Vázquez nace en Listanco,
despois, o 14 de abril de 1919, Antonio solicita facer o
unha das aldeas da parroquia de Armeses
ingreso no Instituto de Pontevedra.
(Maside-Ourense), no ano 1873, filla dun canteiro
ambulante que fora traballar alí, Miguel Fraguas García, No mesmo centro estuda todo o bacharelato, ata se-
e de María Carmen Vázquez. Aos sete anos deixa a casa gundo curso por libre e en adiante como alumno oficial,
paterna e vai vivir a Loureiro de Cotobade, de onde era o pai, que remata en 1924. Estes anos son decisivos na súa
a coidar e a herdar uns tíos que non tiñan descendencia. vida: entre outros, ten como profesores a Castelao, Lo-
Namórase de Manuel Fraguas Rodríguez, veciño e sada Diéguez e Sobrino Buhigas, e como amigos a Se-
tamén canteiro, e cando estaban a piques de contraer bastián González García-Paz e a Luis Brey Bouza; funda
matrimonio, chegoulle a el a pasaxe para embarcar a con varios compañeiros a Sociedade da Lingua para
Brasil. Pouco despois, o 28 de decembro de 1905, María defender o galego e ao tempo elaborar un dicionario, xa
Teresa dá a luz un meniño que, como fillo natural, leva só que os tres existentes daquela, o de Rodríguez (1865),
os seus apelidos: Antonio Fraguas Vázquez. Cuveiro (1876) e Valladares (1884), eran de moi difícil
acceso e, quizais, tamén ten contacto por primeira vez
O neno criouse en Loureiro igual que os demais: co-
coas Irmandades da Fala.
mendo basicamente broa e caldo, enredando nos ca-
miños, agachándose entre o millo, pasando o tempo Deixa Pontevedra e seguindo o consello do mestre
do mesmo xeito que conta en 1944 no artigo sobre os matricúlase na Facultade de Filosofía e Letras da
xogos en Loureiro de Cotobade… A única diferenza era Universidade compostelá, na que sobresae como
que de cando en vez nai e fillo ían visitar a familia de alumno brillante: nos catro cursos as notas máis baixas
Armeses, onde botaban varios días, do que sempre se foron dous notables e dous sobresalientes, sendo as
lembrou con saudade, falando dos avós (faleceron en oito restantes sobresalientes con matrícula de honra.
1909 e 1913), dos tíos e dos curmáns, do tempo que o
Durante este tempo empeza a relacionarse con algúns
carromato tardaba en chegar e das paradas que facía
membros do Seminario de Estudos Galegos, ao que
no camiño… En 1931, como proba do cariño que sentía
pertencían varios profesores que tivera no Instituto de
por esta terra, dedicoulle un dos primeiros artigos, “Do
Pontevedra. O 15 de outubro de 1927 é proposto para
folk-lore de Armeses-Listanco” (Nós, núm. 96), e ao ano
socio e ingresa ao ano seguinte co estudo “O castro de
seguinte tomou parte nun mitin do Partido Galeguista
Nos anos de estudante universitario, Antonio Fraguas
en Maside, con Otero Pedrayo, Castelao, Víctor Casas e
entra en contacto con membros do Seminario de Estudos
Leuter González.
Galegos, no que ingresa en 1927 cun estudo sobre o
O proxenitor regresa de América e o mesmo día que castro de Soutolongo (Lalín). Nesta época participa
casa coa nai tamén o recoñece por fillo, o 7 de agosto de en traballos de campo para estudar comarcas como
1912, e en adiante apelidarase Fraguas Fraguas. Aprende a da Terra de Melide, onde catalogou os xacementos

6
É un dos asinantes do Manifesto de Ezquerda Galeguista
o 14 de xuño de 1931, xunto con Ánxel Casal, Carballo
Calero, González García-Paz, A. das Casas, Primitivo
R. Sanjurjo, Lois Tobío…, que se integra no Partido
Galeguista. Participa en varios mitins, case seguro que
inflúe na constitución do grupo deste partido no seu
concello natal, e durante a estadía de profesor no Instituto
da Estrada desempeña o cargo de secretario xeral do
mesmo, polo que toma parte activa na campaña do
referendo do Estatuto de Autonomía. Poucos días antes
da sublevación militar, o 12 de xullo, saía á rúa o primeiro
e único número do periódico La Voz de Cotobad. Órgano
defensor de los intereses del municipio, su comarca y
limítrofes, baixo a súa dirección, malia que non conste.
Durante a súa estada na Estrada, ademais do seu labor
docente e político, organiza excursións cos alumnos,
cataloga os castros e mámoas, dirixe pequenas pros-
peccións arqueolóxicas e monta un museo no instituto
para expoñer os achados e outros obxectos de interese
histórico e etnográfico coa idea de que algún día se con-
vertese no Museo da Terra de Tabeirós. O 11 de novem-
bro de 1933 deixa Compostela e incorpórase ao claustro
do Instituto da Estrada, do que foi secretario. A estada
nesta vila foi curta pero fértil, oficialmente ata o 20 de
castrexos Soutolongo (Lalín)”. Publica o primeiro artigo, maio de 1937, data en que a Comisión de Depuración de
en castelán, no xornal El Pueblo Gallego o 8 de outubro Enseñanza de Pontevedra ordena a súa separación defi-
de 1927, “Compostela al día. Un artista olvidado”, nitiva do ensino público. Ademais do labor docente e,
sobre o escultor Uxío Souto e a súa Druidesa; en 1929 como queda visto, tamén político, organiza excursións
no periódico A Nosa Terra a primeira colaboración en cos alumnos pola contorna, cataloga os castros e as
galego, “Unha serán na catedral”, e un ano despois, con mámoas, dirixe pequenas prospeccións arqueolóxicas
López Cuevillas e Purificación Lorenzana, en Arquivos o e monta un museo no centro para expoñer os achados e
primeiro traballo relacionado coa arqueoloxía, “Mámoas outros obxectos de interese histórico e etnográfico, coa
do Sabiñao”. Así mesmo, participa en varias xeiras ou idea de que algún día se convertese no futuro Museo
traballos de campo para estudar algunhas comarcas, da Terra de Tabeirós, instalado na torre de Guimarei.
das que a máis coñecida agora é a da Terra de Melide, O soño rematou en 1936, en que é humillado publica-
polo libro de igual título que sae en 1933 e na que el mente polos falanxistas e destruído o museo. Refúxiase
foi un dos encargados de catalogar os xacementos entón na súa parroquia de Loureiro, de día nos montes
castrexos. Tamén tomou parte na da Terra de Deza, e de noite, cando a nai prendía un farol nunha das fies-
facendo o mesmo labor que na anterior por consello de tras, volvía para a casa, porque nin aquí estaba seguro,
López Cuevillas, pero os resultados desta última non se xa que foron por el varias veces os matóns da Guardia
coñecen por ter destruído o orixinal do libro a barbarie Cívica de Pontevedra. Unha das veces escribiron nunha
fascista cando estaba a piques de entrar no prelo. Forma das paredes interiores da casa en números ben grandes
parte do equipo directivo do Seminario de Estudos <1.936>, para que sempre se lembrase deles, do que dá
Galegos, primeiro como secretario de actas e logo como fe quen isto escribe, que aínda tivo a oportunidade de
bibliotecario. velo antes de repicar a pedra.

Antonio Fraguas adoitaba dicir que estes foran os anos Anos de medo, tristura e ostracismo: o Seminario de
máis felices e ateigados de ilusión da súa vida, nos que, Estudos Galegos arrasado polos franquistas e os fondos
ademais do labor cotián de investigación, traba amizade desbaratados; o que quedaba da biblioteca pasa á
con amigos e compañeiros de tarefas que serían para Universidade en 1941; o Instituto da Estrada pechado;
sempre: Castelao, Otero Pedrayo, Cuevillas, Filgueira moitos amigos mortos (Díaz Baliño, Ánxel Casal…) e
Valverde, Risco, Bouza-Brey, Xaquín e Xurxo Lorenzo… outros fuxidos (Castelao, Sebastián González García-
Durante este tempo tamén cumpre o servizo militar en Paz…). En Compostela imparte clases na academia
Compostela e imparte clases como profesor auxiliar na Menéndez y Pelayo, da que consta como director un
Facultade de Filosofía e Letras. crego, e tamén algunhas como profesor encargado
na Universidade, mentres aproveita o resto do tempo
Como queda dito, talvez xa mantivera algunha relación para redactar a tese de doutoramento, que defende na
coas Irmandades da Fala cando estudaba en Pontevedra, Universidade de Madrid o 16 de xuño de 1948.
pero vai ser en Santiago cando se afilie ás mesmas,
en 1924 ou o ano seguinte, tendo como compañeiros, A Real Academia Galega acorda nomealo membro cor-
entre outros, a Asorey, A. Brage, Eiroa, Bonome, Díaz respondente na sesión do 13 de decembro de 1942, e
Baliño, Parga Pondal, San Luís Romero, Paz Andrade, de número na do 19 de abril de 1951, para ocupar a
Ferro Couselo, Lugrís, Rof Carballo, Bouza-Brey, Filgueira cadeira do seu benquerido profesor, e logo compañeiro,
Valverde, Martínez López, o crego Paulino Pedret, etc. Castelao. O discurso de ingreso, Coplas que se cantaban

7
o catedrático Gumersindo Laverde y Ruíz, a farsa de
Casa de Naia (Antas de Ulla), etc., e cando xa levaba
residindo en Compostela 15 anos, en 1974 sae do prelo
na colección de Bibliófilos Galegos o libro Lugo, unha
sucinta historia da poboación dende a antigüidade ata os
nosos días. Tal foi a pegada que deixou, que en 1989
varios exalumnos, ademais de renderlle unha homenaxe,
acadaron que o concello lle dese o seu nome a unha rúa.
En 1959 torna a Compostela como profesor do Instituto
Rosalía de Castro, do que será xefe de estudos e
vicesecretario, ao tempo que imparte algunhas clases
na Facultade de Filosofía e Letras, ata que remata o seu
labor docente coa xubilación, o 28 de decembro de 1975.

Os anos á fronte do museo do pobo galego


Pero xusto o ano seguinte comeza unha nova etapa da súa
vida ateigada de satisfaccións ao ver como se materializa
parte do programa do desaparecido Seminario de
Estudos Galegos, polo que tanto traballara na xuventude
e no que tivera como amigos e compañeiros a persoas
tan insignes como Castelao, Losada Diéguez, Otero
Pedrayo ou Xaquín Lorenzo. O 24 de xaneiro de 1976
nas ruadas de Loureiro de Cotobade, leuno o 8 de maio asiste á primeira xuntanza para a creación dun museo
de 1956 e Ramón Otero Pedrayo respondeulle en nome galego de antropoloxía, que se denominará Museo do
da institución. Pobo Galego. Participa en todos os actos como director
deste, dende a inauguración das primeiras salas o 29 de
Co gallo de diminuír o baldeiro cultural que deixara a outubro do ano seguinte, ata o pasamento do benquerido
desaparición do Seminario de Estudos Galegos, en 1944 “irmán” Xocas, o 18 de xullo de 1989, en que é nomeado
xorde o Instituto Padre Sarmiento de Estudios Gallegos, presidente do padroado.
adscrito ao CSIC, no que se encarga de catalogar
o que quedaba da biblioteca. Ademais desempeña, Non diminúe por iso a súa angueira como investigador,
posteriormente, os cargos de xefe da sección de escritor e ameno conferenciante; pola contra, vai ser
Etnografía e Folclore, secretario, comisario de varias unha das épocas máis frutíferas consonte co número
exposicións etc., á vez que colabora arreo na revista de publicacións, entre elas varios libros: o dedicado ao
Cuadernos de Estudios Galegos -na que entre 1946 e 1975 patriarca Manuel Murguía (1979), ao traxe tradicional
insire 13 artigos-, publica dous libros (Historia del Colegio (1985), ao cancioneiro da súa terra de Cotobade (1985),
de Fonseca e Los colegiales de Fonseca), participa noutros á vida e á obra do seu compañeiro da Real Academia
dous colectivos e colabora na maioría das exposicións Galega Aquilino Iglesia Alvariño (1986), á Real Sociedade
que organiza o centro. Económica de Amigos do País (1986), ás romarías e
aos santuarios (1988), a Celso Emilio Ferreiro (1989), ás
Son poucos os eventos culturais relacionados coa nosa tradicións galegas (1991) etc.
cultura onde Antonio Fraguas non estea presente, como
na fundación do Padroado Rosalía de Castro en 1947, do O 8 de xullo de 1983 créase o Consello da Cultura Galega,
que formou parte da xunta de goberno e no que tamén do que é nomeado membro a título individual e no que
exerceu o cargo de tesoureiro. participa activamente, sobre todo, como coordinador
da sección de Antropoloxía Cultural, unha das máis
Oposita de novo a cátedras de instituto, pero fracasa dinámicas daqueles anos, datando da súa época varias
varias veces polos antecedentes políticos, como lle di publicacións e congresos.
un dos membros do xurado. Por fin aproba en 1950 e é
destinado ao Instituto de Lugo, no que toma posesión Antonio Fraguas é unha das persoas máis queridas
o 15 de maio. Como fixera na Estrada, ademais do e respectadas de Compostela, pola súa bonhomía,
labor cotián docente, desempeñou varios cargos sabedoría e amabilidade. Todos saben do seu traballo,
(vicesecretario, secretario, xefe de estudos), participou dende mozo, desinteresado, silandeiro e constante a
na vida cultural da cidade (vogal do Museo Provincial, prol da nosa cultura, sen nunca agardar nada a cambio.
do de Arte Sacra da diocese, presidente do grupo II da Por iso cada vez son máis as sociedades culturais
Asociación Española de Amigos de los Castillos, etc.) e e institucións que fan público o recoñecemento dos
colaborou en varias publicacións periódicas, datando o seus méritos, con premios e nomeamentos: Pedrón
primeiro artigo do mesmo ano en que se incorpora ao de Ouro, premio Trasalba, medalla Castelao, premio
claustro lucense: “Pastor Díaz en el colegio de Fonseca” de Investigación da Xunta de Galicia, Cronista Xeral
(Boletín de la Comisión Provincial de Monumentos de Lugo). de Galicia, premio das Letras e das Artes da Xunta de
Sobre a cidade e a provincia aínda dará a coñecer máis Galicia; Lugo, Melide e Santiago de Compostela danlle o
traballos, tanto na devandita revista como noutras: seu nome a unha rúa, etc. No mes de outubro de 1995, a
apuntamentos sobre o ensino primario no val de Quiroga, sección de Antropoloxía Cultural do Consello da Cultura

8
dende mozo –moitas veces privándose doutras cousas–,
están agora a disposición de todos cantos se interesen
pola nosa cultura.
O 29 de marzo de 1996 falece dona Teresa, coa que
casara en 1932. Malia a tristura da soidade (non tiveron
descendencia), non por iso deixou de traballar e de
asistir a todos os actos, mentres tivo folgos para facelo,
organizados polo Museo do Pobo Galego ou por outras
institucións, ata o 5 de novembro de 1999 en que fina
en Santiago de Compostela, cando estaba a piques de
cumprir os 94 anos.

Galega organiza na súa honra o Simposio Internacional Antonio Fraguas Fraguas descansa o sono eterno á
Medicina popular. Antropoloxía da Saúde, coordinado por entrada do cemiterio compostelán de Boisaca, entre
Xosé Manuel González Reboredo. Aurelio Aguirre (un dos protagonistas do Banquete
democrático de Conxo) e Ramón María del Valle-Inclán,
Decide doar a súa biblioteca ao Museo do Pobo Galego e dende o 5 de xaneiro de 2012 tamén a carón do seu
para que calquera persoa poida consultar os seus libros amigo Isaac Díaz Pardo.
e, principalmente, aqueles que non teñen ningún nas
súas casas, coma na del cando era neno. Asina a cesión Recolleito da:
o 17 de decembro de 1994, ao tempo que escribe no libro
de ouro do Museo: No día que deixamos o noso “tesouro”,
a sinxela biblioteca co pensamento na nosa terra e na nosa
cultura. Deste xeito, os miles de libros que foi adquirindo

GALEGOS NO BAIX
Desde o dia 13 de marzo de 2012 emítese desde a
emisora municipal de San Boi de Llobregat, o programa
de radio en lingua galega, “GALEGOS NO BAIX”.
Os encargados de levar adiante este proxecto de
divulgación da Cultura Galega en Cataluña son Armando
Fernández López, unha persoa que foi dos primeiros
que comezou nesta xeira de emitir e falar en galego
na radio aquí en Cataluña, e Xulio Couxil, do programa
Sempre en Galiza, xunto cun equipo de colaboradores
que desde Galicia e Cataluña van debullando as novas
de interese social, cultural e político de Galicia así como
as da colectividade galega en Cataluña. Destacar a
participación como correpondentes desde Padrón do
xornalista e pintor, Masito Beiró, Fernanda Follana Neira,
dende Os Ancares e desde as terras de Lemos, Xosé
Manuel Fernández Montes. O programa conta ademais
co soporte da Asociación Cultural Galega Rosalía de
Castro de Cornellà. Xa se emitira nos anos 95 e 96 con
outro formato.
O programa emítese tódolos xoves de 16 a 18 horas,
en directo e os domingos de 10 a 12 en diferido, no dial
89.4 da FM / Radio Sant Boi, tamén se pode escoitar
por internet en:
http://galegosnobaix.blogspot.com/ou
www.santboi.cat/.../CEEF47EC57C53B44C1257
mail:galegosnobaix@gmail.com

9
URBANITA COM O
CORAÇÃO ADERIDO A TERRA
POR: CRUZ MARTÍNEZ

S
ão as 9:15 h. É uma manhã linda para viajar e sen- da “Cerca do cura”. Nas superfícies que te abraçam, re-
tir o abraço do sol na pele de invernia. fletem do hipotálamo e fogem para detrás do Castrove
Exceto pelas luzes de seguridade, quando o com- timidamente, lentamente como um sonho preguiçoso.
boio entra no túnel, o espaço queda envolvido numa es- Os ilhós baixam das carvalheiras, estabelecem-se na
curidade extrema. retina dum passado que jamais fenecerá. A água do
Enquanto a máquina circula pela linha férrea, as paisa- rio Armenteira, percorre os caminhos da infância e da
gens filtram-se pelas janelas do vagão e há inúmeros adolescência. Rega os canais dos reformados velhos
alvoroços: o ruído do motor, gente falando, meninos rin- moinhos. Onde se acocha o recordo amado do irmão
do, berrando… que fiz possível a reconstrução desse espaço. Ele reto-
mou-o ao presente. Despertou os murmúrios doutrora
Ainda que há uma hesitante quietude. Essa união de
através da pedra e a água. Onde a transformação dos
sons descompassados criam uma melodia símil a um
grãos de milho em farinha afigura ser o milagre perdido
arrolo e adormece-te, transporta-te a outros lares e a ou-
das estantarias do capitalismo. O maná essencial das
tros tempos que ficam inalteráveis na recordação. Magi-
nossas avós e mães.
camente, como se de um filme se tratasse, visualizam-se
os diversos fotogramas, extraídos do teu road map. Mais Com respeito aos moinhos, antigamente ademais de
uma vez, as verbas espargem-se, batem nos valados de moer, eram lugares sociais, idóneos para a comunica-
Val de Deus. Nas pedras intactas do moinho da Buraca. ção. Hoje em dia, estas construções revelam sequên-
Semelha que Ero persiste acovilhado nesse lar, dormido, cias, factos da nossa história e assim seguem impertur-
preso na hipnose do gorjeio dum belo rouxinol. báveis. Contudo, agora estão em desuso e só aparecem
no espaço como oleografia de enfeite.
Ali a luz pecha num entreato de nostalgia, no sombrio
painel de inverno. Baixo os carvalhos que medram perto Sem nenhuma dúvida, este semelha ser o lugar perfeito
para estar e viver em perfeita harmonia com a natureza.
Envoltos nas visões que alcançam a memória: milhei-
rais, plantios de alcacén. Os amieiros e salgueiros que
dançam nos beirais do rio...
Às vezes a vida origina um afastamento inevitável. Não
obstante, o rural permanece indelével nas nossas men-
tes. Pois, somos urbanitas com o coração conectado
aos regatos e aos vimeiros. Por consequência, cada vez
vivemos mais de costas ao torrão natal. Somos os exila-
dos que por diversas razões trocaram a aldeia pela cida-
de. Porém, sem esquecer as fragas que percorrem pelas
veias e as pegadas que continuam lacradas na argila.
Como um sinal indestrutível de identidade.

Artigo publicado em Terra e Tempo


dixital galego de pensamento nacionalista- 10- 07-2019

10
poesia
CERTAME DE

EN LINGUA GALEGA
ROSALÍA DE CASTRO 2018
PRIMEIRO PREMIO
AUTOR: ISSAC XUBÍN

Antígona. O alento que embaza o vidro

Seràs un poble caminant


entre una amarga polseguera,
vida amunt i nacions amunt,
una enaltida condició.
Andrés Estellés

Nazio ibiltaria naiz,


burua deskolonizatzen ari naiz.
Fermin Muguruza

Amar as costuras da roupa, coser, pasar


a punta da agulla e ter medo despois
a pillarme o propio dedo na cosedura,
como se non fose iso, precisamente, a viaxe,
collerse as extremidades con machetas,
maquinaria e portas: tinta. Metín o mundo na boca e fíxeno pasar
Aprendín a odiar a metáfora mastigadiña pola gorxa pequena nun alarde de orgullo
e a aqueles que lles fan a casa, anécdota, que nace dos teus labios apertadísimos
por moi sanguinolenta e erótica e que sinalaban, quizais,
que ma queiran propoñer. o gurgullar do sangue seu, lanzal,
Estaba disposto a apropiarme a vida amniótica aínda do meu irmán.
da traxedia grega e inmediatamente despois Sei que é imposible a idea de retorno,
as musas, a cólera, ofender a Apolo: que non haberá pipas, olas, nin o ecoar
descubrín que nunca encaixaría da debullada nin a tensión da corda
nos pregamentos das súas roupas. pola que termaba da vaca detrás de min,
Fotografías duns nenos subidos só libros amoreados, blasfemias,
a unha maceira, coa excepción ergativos, gheadas e lenicións,
dunhas folliñas secas de limoeiro todo o que enterrei baixo as costuras
os símbolos deixaron de ter contido dos meus invernos,
e eu non quería ser testemuñal. baixo as lousas das cidades e linguas
Lembrei daquela o poema dun amigo que esquecín e abandonei.
que incluía a palabra outubro, É por iso que quero que saibas
souben que tería que vivir no inverno, que a pesar das derrotas e os vectores
en bosques de humedén e terra erma. que me levaron ás arestas máis frías
O boi retomaba o camiño das invernías, malia as feridas,
na dirección oposta á imaxe, as distancias e os meus pecados,
reducín o concepto de casa á mínima expresión, sinto a presenza omnipotente das túas mans
virei polifonía, o galope dos cabalos, e daquel amor infinito e incondicional
unha tribo indómita de verbos e estruturas que me aprendeu a interpretar as letras,
que se identifican cos ríos e certos as portas e as xunturas dos perpiaños,
conceptos matemáticos relacionados a carraxe das trompetas como abellas,
co movemento: unha nación andante. das murallas de Sión e Babilonia.

11
SEGUNDO PREMIO
AUTOR: MANUEL ANTONIO PIÑEIRO FERNÁNDEZ

larega

dedo do intre albisco espidos os tellados


a voz que na larega calaba os paxaros as veas do xeso bagullaban o ouriño
dos cácabos de pedra medraba na terra
escoito a risa da poeira o chan o vapor da alegría
mesto de fragullas os xeonllos de sangue
ata esa porta viñan os paxaros
ollo na escoura o subiote e mais as rodas do arame
das paisaxes perdidas
a rúa fita de cunchas calcinadas na auga dos caños a mañá
no salouco baixo o chan no cuarto soterrado falaba coa antiga voz das oucas
dos vellos xogos
escoito a paraza dos nenos que corrican coas mans sucias no xardín da larega
a arxila crebada escoitaba insecta a música do mundo
onde o soño buscaba
cosín redes ardéronme nas mans
voar no tempo
nobelos e choiva aprendín a anoar
hai algo que arde na garganta da noite souben
que o nailon corta a pel amolecida de quen soña
unha ascua unha leña de incandescencia eterna
onde perde a forma a xeometría achega quecen sobre o cal os debuxos do silencio
e fita o medo que o animal presinte e as vereas do ar con recendo a sebeira
onde non coubemos nin chega a memoria
hai algo que aínda garda o tremor da man da soidade e as rúas e os noiros perdidos
unha gubia do tempo na carne durmida
a materia escura á que regresa o po quecen sobre o sal da risa dos nenos
tras a terra pisada dubidosa de esquezo as rodas de pau as billas os xeonllos
as núculas do froito dun solpor pechado
busco na esca no crebado e a luz do cansazo trala tarde dos eitos
son ás apalpadelas albisco
o invidente que desgarra quece a xanela onde as teimudas linguas
contra o chan enxergan a paz das laxes durmidas
impreciso da noite a cortiza e o fío dos aparellos durmidos
dedas xa ermas deitados na arquitectura do silencio

escoito a vagarosa toquei as ruínas a caixa do peito esgotado


dixestión da corta nubes de voaxa escoitei a dureza do óso detido
esboroan nun ouro o intre deveu coma unha foto espida
falso o horizonte do esquezo do escuro da sombra do bafo
e xudiu a voz entro da materia
atraveso as fontes o bisbo dos corpos que antes nos tocaron
da sede e da memoria
no corpo queda
un tremor de luz cerna a memoria a resonancia dos cuartos baleiros
unha fraxilidade que lacena os seus a luz sen porta a raiola
insectos morde a madeira da táboa da vida das voces coma un tubérculo na caixa memoria
ata facela caer volver ao tempo onde deixou a súa cotra orfebre a vida
o seu túnel de sequidade para os mortos
un fondo sen forma sostén a ala
da verdade coma un gas espeso ou unha chama no corpo agroma
onde o ser treme a carón dunha fiestra canto foi paisaxe queimada a luz
que peta nas contras do esquezo a súa nada xa coagula
nas córneas remonto o tempo
ata a primeira cinza

12
TERCEIRO PREMIO
AUTOR: GONZALO HERMO

MEMORIA DO CERVO

y la esperanza dentro del acero


Antonio Gamoneda

como cervo ferido de monteiro maior.


Pero Meogo 4

1 FALO PROBABLEMENTE dun soño,


da visión febril dun soño onde o tempo arrastra
É RARO QUE O MEU CORAZÓN trema aínda cando recordo gozo e temor á miña carne.
como fun cazado.
Aquí só son un corpo pero é salvaxe
É estraño que retumbe aínda no meu sangue e podo sentir a memoria do río.
o eco do corazón
cando lembro o seu brazo tensado ata a ferida O cazador pregúntase:
—o brillo do seu brazo canda o aceiro— —Cómo darei pronunciado esta palabra se é prestada: amor.
e o meu corpo a aterecer de medo e de degoro Cómo direi pracer, memoria, sombra, desexo,
na metade da noite.
río.
Lembro / aquela deserción Aquí só son un corpo pero o corpo sabe
que a auga da crecida non se di
aquel silencio máis longo
ca a memoria do río que se comprende co corazón e con iso abonda

aquel silencio cortado / polo bater do corazón como lle abonda ao cervo
o vento no costado.
polo ruído do sangue a encorarse
na metade da noite. 5

2 LEMBRO O SON DO METAL cortando o aire


e o meu corpo brandido pola febre.
VIVO EN LUGARES cuxa forma delimita o meu desexo.
Despois
Habito lugares onde as flores foron desterradas e a materia a hasta contra a herba
estorba
e algo semellante á esperanza que brillaba canda o aceiro
no camiño incomprensible do verso. como unha lúa de agosto na metade da noite.

O meu desexo permanece aí: O corpo entre as ortigas, pero dime


perdendo a palabra a cada paso
quen desexa o que xa está consumado?
onde a man do vello cazador
sostén a corda contra o peito e na ribeira Quen devece polo tacto da ferida
cando pode amar unha promesa na distancia?
un cervo brama pola vida.
Calquera corazón se detén no tempo
3 cando é cazado.
O MEU CORPO BRILLA na espera como brilla o aceiro brandido
Dime,
polo vento.
pode o mundo nacer neste momento?
—Non me toques aínda, detente.
Asistirmos ao agromar
Deixa a lingua correr súbito das cousas?
polo río adentro.
A imaxe era esta:
Deixa que a lingua escorregue na crecida, un corpo a aterecer de medo e de desexo

que a auga reverta polos bordos. —un brazo tensado, un río—,


o corazón brandido pola febre e a hasta contra o chan
Que a palabra se perda. na metade da noite.

13
MENCIÓN ESPECIAL
AUTOR: AZUCENA ARIAS CORREA

FOISE SILANDEIRA, MAINAMENTE

Foise. Sen resistencia excarcéranse as bágoas,


Foise tan calada, e novas bágoas nadan nas meixelas...
silandeiramente, Choro pola luz para sempre apagada
sen facerse notar. e pola tebra que, ás escuras, se achega.

Foise sen despedirse De luz privado o meu mundo enteiro,


(a pesar de que levaba tempo, movereime con tento, ás apalpadas,
-longo tempo- xa non haberá días con luceiros
despedíndose que manteñan as atardecidas alumadas.
e pouco a pouco índose:
- se non volvo para o ano... En adiante...
- non volverei usar este abano.. serei un pobre baleiro cambaleante,
- isto aquí queda, velo? azorrarei impotente a miña pena
- quero un enterro pequeno camiñarei a tentas, sen rota, errante...
-...)
Foise.
Foise pensando nos que quedan
Foise e estou de rigoroso inverno
-coma sempre pensando nos demais-
con montes de neve e xeo que non se derreten sós.
naqueles que non pensaban nela,
Teño icebergs aboiando no sangue
naqueles que non a chamaban xamais.
e carambelos no corazón.
Nacera
Foise.
nun abril coa primavera
Foise tan silandeira,
enchida de flores como a terra.
subitamente...
Era
amiga das árbores e da herba, E agora...
dos paxaros e da lúa vella.
... Choro polo faro para sempre perdido
Despediuse e por unha dorna que, xa sen rumbo, navega.
nun agosto leirando co verán
e o sol, bisbándolle, Foise, pero non se foi toda
levouna unha mañá. inda queda a súa memoria:
deixa a súas obras, a súa historia...
Foise. déixanos para sempre
Foise tan silandeira, acerrimamente
inesperadamente... a súa vontade de medrar
E agora... o seu exemplo e esforzo
o non deixarse asoballar.
Encherei o tempo de salaios trementes e lacerantes
cunha voz entrecortada degoirando o pasado, o de antes. Foise.
Foise, pero inda está?
Miro ao firmamento por se a vexo...
Asexo.
Unha estrela lonxe no ceo escintila
e reflíctese rexa no océano a lúa
mais non hai luz, só escuridade núa:
Escuridade responderás cando te acenda,
silencio devolverás cando consulte,
non alumarás inda que te prenda,
nada, nada dirás cando pregunte.

14
ACTIVIDADES DA ENTIDADE
MAIO LONGO
POR: ABEL VÁZQUEZ MÁRQUEZ

Maio, un mes sen descanso

E
stes meses, na universidade, estivemos estudan-
do a obra de Santo Tomás de Aquino, un monxe
medieval adicto ao traballo que escribía sen parar
do amencer até a medianoite: nos seus cincoenta anos
de vida, chegou a publicar nove comentarios íntegros da
Biblia, oitenta e cinco sermóns, oito tratados teolóxicos
e un resumo completo da fe cristiá con máis de catro-
centos capítulos e trinta volumes. Pero antes do feliz evento quedaban dous longos meses
por diante para prepararse. O noso periplo comezou o 4
Ao longo desta vasta obra, Tomás non deixa de enxalzar
o traballo: di que traballar é o primeiro deber do home, de maio, sábado, a primeira actuación despois do des-
que o traballo perfecciona ao ser humano e que ademais canso invernal. Para moitos de nós, era a primeira vez
nos mantén distraídos fronte ás tentacións do pecado. do ano que sacabamos os traxes do centro á luz do día,
e a verdade é que foi un motivo de satisfacción reen-
Seguramente, moitos de nós podemos estar en desa- contrarse co encanto das actuacións, as aclamacións
cordo respecto deste último punto, pero, aínda así, du- do público, o brillo da pedrería baixo o sol, a emoción
rante este último mes de maio pensei que se ao bo de nervosa antes de cada baile, e o refresco final.
Santo Tomás se lle ocorríse resucitar e pasarse pola
Asociación Cultural Galega Rosalía de Castro sentiría- Con todo, as cousas non saíron exactamente así. Cando
se satisfeito ao ver que as súas palabras seguían tendo chegamos a Santa Coloma de Gramanet, convidados
tanta validez. Porque, en efecto, traballamos até a sacie- polo centro galego local, constatamos que as «aclama-
dade e máis aló: actuacións semanais, ensaios extras, cións do público» ían ser unicamente os nosos propios,
bailes, música, canto... Traballamos con esforzo e dedi- porque non había máis asistentes á actuación. Aínda
cación, semana tras semana, e só motivados por un úni- así, pais, nais e acompañantes supliron esta carencia
co obxectivo: Can Mercader, a festa que coroa o ano e coa fidelidade de sempre, e os seus aplausos e os seus
que demostra (con éxito) que non hai obstáculo posible berros de ánimo foron máis que suficientes: mentres es-
cando un grupo quere facer as cousas ben. tivesen eles, o resto do público era secundario.

15
Por desgraza, os técnicos de son non puideron levar a En conxunto, só a banda de gaitas e a banda de séniors
cabo a súa función coa mesma efectividade. Xa fóra ofreceron o espectáculo coa vivacidade afeita. Aínda así,
pola calidade do material ou pola súa falta de expe- ao final da actuación os nosos traballos víronse recom-
riencia, o son sempre parecía a punto de axustarse e pensados co refresco e as patacas de rigor, e no caso
formar un asubío terrorífico, polo que foi inevitable que dos nenos, cun pequeno canón que disparaba carame-
non actuásemos cun pouco de tensión. Aínda por riba, los ao aire.
os técnicos dispuxeron os micrófonos de forma que
Mentres descansabamos á sombra, as “Rosalieiras”
as nosas cantareiras, as míticas “Rosalieiras”, tiveran
reuníronse en roda para ver o vídeo da súa actuación.
que cantar moi separadas unhas das outras. Como co-
A pesar da desafortunada posición dos micrófonos,
mentou Miriam despois da actuación, ela está afeita a
saíran bastante satisfeitas do escenario, pero, como en
cantar de xeito conxunto coas súas compañeiras, pois
repetidas ocasións afirmaron ante os medios de comu-
esa camaradería e proximidade é o que lles dá a for-
nicación (é dicir, eu mesmo), tras ver o vídeo déronse
za para acadar, daquela, a conxunción das súas voces
conta de que aínda lles queda moito traballo por diante.
coa enerxía que as caracteriza.
Esa premisa era aplicable a todos os actuantes. Tiña-
Os bailes tamén deixaron un sabor agridoce. Como
mos un longo treito por percorrer antes de alcanzar o
profesor do grupo de pequenos, podo afirmar, coa au-
nivel que nos propuxemos para Can Mercader. A partir
toridade da experiencia, que levabamos todo o curso
de aí, só podiamos ir cara arriba.
practicando unha e outra vez a Foliada de Tenorio, un
antigo baile da nosa época que decidiramos resucitar. Unha nova oportunidade para mellorar presentóusenos
Por desgraza, a devandita danza inclúe realizar unha xusto ao día seguinte, o domingo 5 de maio, cando ac-
roda de tres cuartos, algo que terminou despistando aos tuamos no escenario do Mercado Municipal, convida-
meus esforzados alumnos. A súa mocidade e o encanto dos pola Asociación de Veciños de San Ildefonso. Esta
natural de todos eles desculpaban o pequeno descoido, vez, o público era maior, e en conxunto respirábase no
non así connosco, o grupo de maiores, que cometemos ambiente a sensación de que as cousas só podían ir a
o mesmo erro na Xota de Parada de Archás. Iso viuse mellor.
compensado mínimamente coa Muiñeira e Xota de
En efecto, o optimismo renaceu en nós cando vimos
Mostaz, esa vella amiga, que tiven a honra de sacar da
cantar ás nenas pequenas, coa súa profesora Miriam
man da miña señora esposa.
como auxiliar, que ofreceron un espectáculo digno do
maior dos aplausos. A banda e os bailes de maiores ta-
mén saíron moito mellor, pero a infausta roda de tres
cuartos de Tenorio aínda se lles resistía ao noso grupo
de pequenos. E iso que os tiña aleccionado previamente
antes de subir ao escenario e os membros maiores do
grupo recibiran instrucións precisas para seguir facendo
a roda e vixiar a aqueles máis afastados.
Pero ao redactor destas liñas élle imposible incomodar-
se de verdade con eles, así que chanceamos dicindo que
a semana que vén viriamos todos coa fronte tatuada
coas letras «RODA DE TRES CUARTOS» en negrita. Ade-
mais, despois de todo, en esforzo e traballo non hai quen
os gañe: tanto eu como o resto de profesoras sabiamos
que tarde ou cedo alcanzarían o éxito que se merecían.

16
Había máis motivos para ter esperanza, e é que ese desgraza, uns compromisos ineludibles completamente
mesmo día estrearamos un novo baile, a archicoñecida externos ao ámbito do centro e mesmo á miña propia
Lata, que saíra á perfección. vontade, impedíronme asistir ao sinalado evento. Neste
caso, tiven que basearme en informacións recompila-
Con este estado das cousas chegamos á semana se- das “a posteriori” para compor o relato, que se baseou
guinte, ao domingo 12 de maio. Tiñamos actuación nos comentarios dos actuantes e nos vídeos fielmente
exactamente no mesmo sitio, o escenario do Mercado rexistrados polo noso público irredento.
Municipal, pero esta vez convidábanos o Centro Cultural
Despois do susto de Santa Coloma, as “Rosalieiras” pu-
Andaluz Blas Infante Cornellà. Esta actuación sempre é
xéronse ao choio, e todo ese esforzo quedou reflectido
memorable, porque os organizadores recrean un patio
aquela mañá na actuación: as voces afinaron á perfec-
andaluz no escenario, con macetas de xeranios, aba-
ción, e as pandeiretas tocaron ao unísono sen un golpe
nicos e mesmo un pozo eléctrico. Pero a pesar de de- a destempo. Sen dúbida era para sentirse orgulloso, por
corar as actuacións cun efecto notablemente estético, elas e por toda a súa dedicación, e con motivo arrinca-
todos estes obxectos acaban sendo obstáculos á hora ron grandes aplausos de todo o público.
de bailar, porque como bos actuantes ensináronnos a
despregarnos por todo o escenario sen importar o seu
tamaño e o que poida haber enriba del. Nese sentido,
Núria, a miña mentada esposa, sufrira un contratempo
o ano pasado cando se tropezou cunha desas inconve-
nientes macetas.
Afortunadamente, este ano xa iamos sobre aviso, e por
iso asegureime de empuxar tódolos obxectos decora-
tivos ao bordo do escenario para evitar calquera caída
nese aspecto, sobre todo entre o grupo de pequenos. Os
meus alumnos xa tiñan suficientes preocupacións coa
roda de tres cuartos e non podían andar vixiando por se
aparecían macetas no seu camiño. Os bailes e a banda tamén cultivaron grandes éxitos. A
Muiñeira e Xota de Mostaz, ademais, viña cunha novi-
En calquera caso, a actuación foi breve, sen caídas, duns dade. Eva, que até entón limitouse ao seu papel de nai
vinte minutos. Non deu tempo a facer a banda, e apenas de actuantes, uniuse aos ensaios de baile algunhas se-
houbo tres bailes. No caso dos pequenos, os concienzu- manas atrás, e aquel día estreouse enriba do escena-
dos esforzos durante os ensaios deron por fin os seus rio despois duns cuantos anos de merecido descanso.
froitos: a base de traballo, os nosos alumnos tiñan in- Ela foi a primeira das Amiguis en dar o paso e vestirse
teririzada a regra da roda de tres cuartos á perfección, de novo co traxe tradicional: podo afirmar que actuou
e sabíanna tan ben como as táboas de multiplicar ou marabillosamente, coma se estivese anos ensaiando
o ciclo da auga, ou quizais máis. Por iso, a Foliada de connosco, e demostrou que as «antigas» xeracións en
Tenorio executouse por fin sen complicacións, que non realidade non son tan antigas e que aínda teñen moita
sen erros, pero nós sentímonos igualmente orgullosos. guerra que dar. Nese sentido, rescatamos o exemplo da
nosa Parella Presidencial, que leva moito tempo dando
A Rotonda non deu problema algún, exceptuando o final, testemuña deste feito.
cando me equivoquei de escaleiras para saír do esce-
nario e case nos comemos aos atónitos músicos. Tras Unha semana despois, o domingo 26 de maio, enca-
miñámonos á actuación de Rubí. O día foi moi provei-
as patacas fritas e o bocadillo, demos por acabada a
toso, polo menos persoalmente, porque puiden coñecer
xornada.
de primeira man as técnicas que utilizan as “Rosalieiras”
E así chegamos ao domingo seguinte, o 19 de maio, data para ensaiar, que agora paso a revelar en primicia aos
marcada no calendario pola actuación en Badalona. Por honorables lectores.

17
Antes da actuación, as nosas cantareiras ensaian un
pouco no autocar. Eu sempre me preguntei como facían
para sincronizar tódolos golpes das pandereitas sen
unha partitura que as guíe. Durante a viaxe en autocar,
comprobei que para orientarse idearon unha serie de se-
cuencias rítmicas coas palabras «Kas limón» e «Kas la-
ranxa», como a popular bebida, un método curioso pero
de probada efectividade que concatena tódolos golpes,
riscados e demais malabares. A orixe de tan enxeñoso
mecanismo foi discutido no autocar, pero ninguén puido
chegar a unha resposta concluínte.
Non só elas foron as protagonistas na actuación, tamén
o foron as cantareiras menores, que por primeira vez
(ou polo menos que eu lembre) saían soas ao escenario,
sen unha profesora que as guíe. Eu sempre as percibin
como nenas pequenas, incapaces de ir soas a ningún Pero as actuacións só foron unha parte de todo o noso
lado. Velas alí arriba cantando e tocando a pandereita desempeño durante este mes de maio. Ademais, a prin-
con tanta decisión, foi signo inequívoco de que aos pou- cipios de mes o claustro de profesores decidiu de forma
cos están a crecer, e que a continuidade das xeracións unánime convocar ensaios algúns domingos pola tarde,
na Asociación está garantida. concretamente, de baile de maiores, de canto e de baile
de pais. Neste último aspecto pouca información po-
Os bailes de pequenos, pola súa banda, desenvolvéron- demos ofrecer desde esta revista, pois o contido deses
se cun entusiasmo inusitado, até o punto de que Inés ensaios está suxeito á máis estrita confidencialidade e
lanzou un zapato ao público debido á firmeza e a alegría á censura máis impenetrable. Todo apunta a que tere-
con que picaba, deixando sen dúbida unha imaxe para a mos que esperar até a actuación de Can Mercador para
posteridade. poder saber algo de todo o asunto. Aínda así, a expecta-
Os maiores, no entanto, estabamos inquedos. Aquel ía ción está no aire, e pola miña banda estou seguro de que
ser o primeiro día que bailabamos integramente a Xota se repetirá o éxito do ano pasado.
e a Muiñeira de Parada de Archás, dous bailes seguidos Aínda por riba, os profesores decidimos constituír un
sen baixar do escenario. Nesta ocasión Eva tamén se novo grupo de baile, o de medianos, formado polos xu-
apuntou á marcha, e ademais cantáronnos as nais, polo venís do noso grupo. Desta maneira traballamos máis a
que se converteu nun auténtico traballo colaborativo. fondo e puxemos posicións e actitudes para que deixen
Pronto demostramos que non había motivos para a definitivamente atrás a mentalidade infantil, polo menos
preocupación. Os bailes saíron a pedir de boca, e a ale- no que á danza galega se refíre.
gría era tan intensa que Núria animouse a facer unha Doutra banda, eu sempre fun un fiel defensor da liberda-
volta esporádica ao final do baile, algo que o seu irmán, de de información, pero témome que o contido destes
o profesor de baile, polo xeral non lle-lo permitía facer. ensaios tamén quedará oculto ata que nos estreemos
Con tan mala sorte, a miña señora case tropeza ao facer estelarmente en Can Mercador, onde temos a intención
a volta, pero esta clase de cousas son as que constitúen de deixar a todo o mundo coa boca aberta.
o encanto natural de Núria, e un dos principais motivos
polos que a pedín en santo matrimonio hai xa tantos Os ensaios do domingo trouxeron unha última sorpresa:
anos. Marta, outra das Amiguis, seguiu o exemplo de Eva e
enrolouse de novo no grupo de baile. Pola miña banda,
A banda e a banda de séniors reforzaron a sensación de debo dicir que supón un pracer compartir os ensaios
que tanto traballo merecera a pena, e que agora estaba- con persoas con tanta traxectoria e experiencia, pois o
mos a recoller os seus froitos. seu exemplo axúdanos a mellorar e, ademais, fai as cla-
ses singularmente máis divertidas.
Despois de todo este relato, ninguén pode negar que
non esteamos a traballar. Seguir o calendario de actua-
cións e compaxinalo cos ensaios foi todo un reto, por
non falar da limpeza semanal dos traxes, que non é un
mérito menor. Xuño preséntase con máis tranquilidade,
un mes de paz para dar os últimos retoques antes de
Can Mercador, con menos actuacións pero co mesmo
nivel de traballo e esixencia.
Con estes antecedentes, estou seguro de que o resulta-
do final será digno dun cantar de xesta. Ou se non, es-
perade e veredes.

18
FILANDÓN 2019 POR: ANTONIO DÍAZ FERNÁNDEZ

N
este ano de 2019, as actividades da nosa
Asociación, comezaban no mes de xaneiro coa
celebración do Filandon 2019, concretamente o FILANDÓN
Sábado 27 cunha xor-nada de actividade gastronómica
Xa pola tarde deu comezo o Filandón co formato de fes-
e cultural.
tival de variedades, e coa sala ateigada de xente, actua-
Polo mediodía tivo lugar un Xantar de Irmandade, co que ron as cantareiras e gaiteiros da entidade, rapsodas e
se daba comezo ás actividades do novo ano, no que par- poetas como Luís Herrero, Rafael Calero, Genoveva Fer-
ticiparon uns douscentos soci@s para saborear unha nández, Manuel Rodríguez Julián, etcétera, os cómicos
botelada, coas viandas correspondentes, como o Botelo como Anselmo e Teresa que representaron con moitos
de A Fonsagrada, e outros produtos típicos da época, aplausos, o sainete dos irmáns Quintero, Ganas de reñir.
rematando cos postres elaborados polos propios socios O cantautor, socio da entidade Alfredo González Vilela,
asistentes. foi o organizador deste exitoso Filandón no que tamén
fixo a súa actuación con catro pezas musicais do seu
O Botelo é un embutido típico da Comarca, así como
repertorio en galego.
dalgunhas outras zonas de Lugo e Ourense, está feito
con costela, rabo e outros osos de porco adobados e No remate do acto, micro aberto para expontane@s que
embutidos, xeralmente no Bandullo e na vexiga do por- nos divertiron coas súa habilidades artisticas, contos de
co, e tamén en determinadas tripas grosas. Dende tem- taberna, cantares, etcétera. O acto foi presentado polo
pos pasados, o seu consumo vai ligado estreitamente presidente fundador da Asociación, Manuel Rodríguez
á tradicional matanza do porco. Era o primeiro alimen- Julián. No remate do acto o Organizador Alfredo Gonzá-
to que se comía, aproximadamente unas tres ou catro lez agradeceu “á Entidade e aos soci@ por confíar nel para
semanas despois da matanza, e constituía un método este acto, así como ao numeroso publico que ateigou a sala
eficaz para conservar a carne en tempos onde os con- de actos da Entidade, e avogou por seguir desfrutando de
servantes e os condimentos escaseaban na maioría de máis filandóns coma este ao longo deste ano 2019 , que
poboacións. desexamos de felicidade para todos”.

19
ENTROIDO
O
Entroido é unha festa popular que ten a súa ori-
xe como indicación da fin do inverno e o comezo
da primavera. Nel conflúen rituais cristiáns e pa-
gáns, sendo a época na que se poden romper todas as
normas, cambiar de personalidade ou identidade e ironi-
zar sobre as institucións máis asentadas. É, sen dúbida,
a festa máis irreverente do calendario galego. Foi por iso
que se prohibiu durante a época franquista, malia que se
mantivo vivo nas aldeas.
En Rosalía de Castro e dentro do programa de mante-
-las nosas tradicións, tamén se celebra, entre outras,
esta festa na que rendemos homenaxe ós produtos
gastronómicos propios destas datas. A conmemoración
este ano fíxose cun “Xantar do Entroido”, celebrado Na
sé da entidade ao que asistiron numerosos socios, así
como amigos da entidade, que gozaron dun xantar cos
produtos típicos deste evento, e despois disfrutaron da
música amenizada polo Grupo “Mediterraneo”, con troula
e baile pra todos.

20
HOMENAXE ÁS MULLERES
EN ROSALÍA DE CASTRO

O
Sábado día 16 de marzo tivo lugar o acto de ho- industria da conserva. Seguramente foron ó mesmo ou
menaxe á muller traballadora, coa celebración parecidas noutras ramos, pero neste acto tocou falar
dunha conferencia baixo o titulo “As mulleres da “das mulleres do peixe” como di a dramaturgo Cándido
conserva galega” a cargo da escritora, Miriam Ferradáns Pazo.
Ferradas, que estivo arroupada por números publico,
E para rematar o acto as mulleres da Asociación convi-
soci@s e amig@s da Asociación Cultura Galega Rosalía
daron aos asistentes a unha degustación de produtos
de Castro que preside Oliver Fernández, así como repre-
típicos da cociña e repostería galegas elaboradas por
sentantes do Concello de Cornella e outras institucións
elas mesmas, unha tradición que veñen facendo desde
como o Conselle Municipal de la Dona no que e Entida-
os primeiros anos de andadura de entidade, nesta día
de Galega está representada, e entidades socioculturais
tan especial, aínda que a participación das mulleres nas
especialmente as que se dedican á problemática das
actividades da entidade é transversal xa que participan
muller como Cornellá per les Donas etc.
activamente en cada un dos actos que durante o ano se
Unha fermosa tarde a que nos ofreceu a poeta galega, levan a termo.
Miriam Ferradáns, despois da lectura por parte de dúas
As notas musicais que se merece un acto coma este,
mozas do grupo de danza da Asociación, dun manifes-
puxérona compoñentes do grupo de gaitas e cantarei-
to polo día da muller traballadora, a conferenciante nos
ras da Asociación, arroupando así a conferenciante,
deleitou cunha charla sobre a pegada que as mulleres
Miriam que xa ten un vinculo moi especial coa Asocia-
galegas deixaron na industria da conserva en Galicia,
ción dado que foi gañadora dos tres premios de poesía
amosando ao publico asistente unha realidade aconte-
Rosalía de Castro que organiza a Entidade, ademais no
cida desde o asentamento na Costa Galegas das primei-
ultimo participou como Vicepresidenta do Xurado, feito
ras fabricas de conservas alá polo ano 1.750 ata hoxe, e
que todol@s soci@s lle estamos moi agradecidos.
que colleu o seu esplendor nos primeiros anos do século
XX coa chegada de empresarios cataláns a Galicia devi-
do a escaseza da Sardiña no Mediterráneo de aí que se
foran a Galicia para seguir alí cos seus negocios, a raíz
deste asentamento de uns cantos empresarios catalás
a industria da conserva en Galicia chegou a ser a máis
importante de Europa a mediados do Século XX, dos
centos e centos de fabricas que se montaron daquela,
hoxe xa non queda ningunha.
Esta industria deu emprego a milleiros de mulleres con
unhas condición de seme escravitude na maioría dos
casos, estas condicións laborais foinas debullando na
súa narración a conferenciante, deleitando así ao nume-
roso público asistente, condicións marcadas desde os
seus comezos pola discriminación laboral que ían desde
o salarios que sempre eran a metade dos do home ata
teren que pasar outras moito peores.
Miriam, fixo unha conferencia que sen dubida, tamén
deixou pegada nas mulleres e homes que estiveron pre-
sente neste acto adicado ao día da Muller traballadora,
unha narración chea de sabores e insabores, de rabias,
sentimentos e emocións, ao lembrarnos as dramáticas
condicións laborais na historia das mulleres galegas na

21
LETRAS GALEGAS 2019, EN CORNELLÀ

O
Sábado día 18 de maio a Asociación Cultural Ga- claroscuros, con dilemas
lega Rosalía de Castro de Cornellá (Barcelona) ce- éticos, é o contexto para
lebrou a festividade conmemorativa das Letras que o espiritual o carnal,
Galegas 2019, con diversas actividades que tiveron e toda a tonalidade de
como protagonista ao antropólogo Manuel Mandianes. cores da vida esparéxese
como espello dos nosos
Pola tarde ás 18 horas tivo lugar a presentación en di-
propios medos” segun-
recto do último libro “En Blanco”, de Manuel Mandianes,
do a presentación do
no programa de radio “Sempre en Galiza” patrocinado
libro. De moi fácil lectu-
pola nosa Entidade e que dirixe o socio e Profesor Xulio
ra, que engancha den-
Couxil.
de as primeiras liñas,
Despois do programa, xa nos locais de Entidade galega nas que vai debullando
en Cornella, tivo lugar unha conferencia sobre do home- tramas e anécdotas
naxeado este ano nas Letras Galegas Antón Fraguas, que lle ocorren ao per-
a cargo do escritor e antropólogo Manuel Mandianes sonaxe principal, que
quen deleitou aos presentes no acto coas súas viven- coido que tamén teñen
cias co homenaxeado deste ano, así como os principais algo de autobiografía, algunha delas explicounas Man-
aconteceres biográficos. dianes na tertulía cos asistentes e que son propias do
contexto dunha Colombia en guerras internas. Sobre
Na segunda parte do evento o conferenciante, que foi
todo un libro cuxa lectura é moi recomendable.
presentado tamén polo profesor Xulio Couxil, aínda que
segundo argumentou, “nesta Casa que é tamén a súa non Manuel Mandianes Castro, naceu no lugar de Loureses
precisa de muita presentación xa que durante a súa vida (Os Blancos, Ourense) xaneiro de 1.942. Despois de cur-
laboral de máis de trinta anos en Barcelona, son moitas as sar estudos no seminario, marchou como misioneiro a
ocasións e eventos que celebramos coa súa participación Colombia, onde foi acusado de guerrilleiro e, como con-
e presencia”, como conferenciante, conter-tuliano e as secuencia, expatriado. Estudou teoloxía e antropoloxía
súas colaboracións na nosa revista Lúa Nova ou no pro- en Estrasburgo (Francia). É doutor en Etnografía e An-
grama de radio, o amigo Mandianes foi e segue a ser un tropoloxía, en Ciencias Sociais e Socioloxía e en Teoloxía.
verdadeiro traballador coa colectividade galega en Cata-
Científico titular do CSIC, dirixiu o Instituto de Estu-
lunya. Entre as colaboracións máis sobranceiras hai que
dios Sociales Avanzados (IESA) en Barcelona (entre
subliñar a súa implicación como impulsor do primeiro
1996-1999). Realizou traballos de investigación sobre
Congreso da Emigración Galega e o Mundo Rural cele-
temas antropolóxicos de Galicia. Ten varios libros pu-
brado en Barcelona nas dependencias do Instituto de
blicados, entre os que podemos mencionar: “Loureses,
Estudios Sociales Avanzados (IESA) en Barcelona que el
antropoloxía dunha parroquia galega”, Las serpientes con-
mesmo dirixiu nos anos, organizado pola A. C. G. Rosalía
tra Santiago, Que enterren o meu corazón en Loureses, O
de Castro de Cornellá e o Centro Galego de Barcelona.
río do esquecemento. Identidade antropolóxica de Galicia,
Nesta ocasión veu tamén a presentarnos a súa ultima (Premio da Crítica de Galicia, 2004). Fixo moitas máis
obra literaria o libro, En Blanco, unha novela chea de re- puiblicacións en obras colectivas e artigos de revistas
latos que somerxe ao lector na vida dun Misioneiro que como Grial, Boletín Auriense e El Museo de Pontevedra. Foi
chega a América Latina, concretamente a Colombia por colaborador do programa da TVG Luar. É colaborador
un ideal, ambientada a finais da década dos sesenta. “A asiduo en radio, televisión e diversos medios de prensa
selva é o imaxinario no que este protagonista, confronta os xeneralista (El País, El Mundo, La Vanguardia, La Voz de
seus soños cunha realidade vibrante. Un mundo cheo de Galicia, Faro de Vigo, etcétera).

22
FESTA GALEGA
DE CORNELLÁ 2019

U Noite celta
n ano máis a popular Festa Galega que organiza
a Asociación Cultural Galega Rosalía de Castro,
polo Corpus, “Festa Major” de Cornella, volveu a Os actos comezaron e Venres pola noite coa Noite Celta,
recoller éxitos espectaculares. Tanto no tócante á parti- un concerto musical coas actuacións de as Rosaleiras,
cipación cidadá que lle deu vida, coa súa masiva presen- Grupo Pandereteiras e Catareiras, mozas da Asociación
za no mítico Parque de Can Mercader, como no apoio Cultural Galega Rosalía de Castro que levan dende cati-
institucional por parte do Concello de Cornellà, co seu vas no seu grupo de Danza e Musica e que dende hai un
alcalde, Antonio Balmón, así como toda a Corporación par de anos están a traballar na recolleita e interpreta-
Municipal, e outras autoridades, entre elas o Expresiden- ción de pazas tradicionais da musica Celta e o Folclore
te da Generalitat, Honorable José Montilla e a Delegada galego, un brillante e talentoso traballo que amosaron
do Goberno en Catalunya, Teresa Cunillera e demais ins- na súa actuación coa que se inaugurou unha das Festas
titucións de Catalunya. Galegas máis espectaculares celebradas fóra de Galicia
e coas que deron paso no escenario ao concerto do po-
O Parque de Can Mercader volveu a lucir o seu esplen- pular gaiteiro Anxo Lorenzo que este ano foi o protago-
dor e cumpriu coas expectativas previstas pola Entidade nista desta máxica noite de música Galega que congre-
organizadora, así durante os días 21, 22 e 23 de xuño, gou en Can Mercader a milleiros de persoas, unha noite
milleiros de galegos e non galegos asistiron aos dife- chea de boa música e espectáculo.
rentes actos, facendo que esta Festa Galega siga sen-
do unha cita destacada dentro dos actos programados Non sei se este concerto en Cornella, celebrado nun es-
en Cornellà, co gallo da súa Festa Maior e tamén como cenario espectacular como é o Parque de Can Mercader,
acto conmemorativo dos 39 anos de andadura de Enti- e coa multitude que o arroupou coa súa presenza e o
dade galega de Cornellá. goce da súa actuación lle deixará un bo recordo ao Anxo
Lorenzo, dende logo aquí sí que nos quedou, e a Asocia-
ción Rosalía de Castro, a Xunta Directiva e socios si que
consideramos que o grande esforzo que fixemos para
poder traer ao elenco deste ano, si que pagou a pena
facelo, xa que lle deu e esta Gran Festa Galega unha ca-
tegoría que en Cornella este ano foi do mellor para tó-
dolos cornellanenses dentro dos actos da Festa Major
da Cidade.

Anxo Lorenzo actuando xunto co Grupo Rosalia de Castro

23
Rosalieiras Entrega de ensignias aos socios que cumplen 25 anos

Ofrenda Floral A Rosalía De Castro Acto ao que asistiron outras autoridades como os por-
tavoces do grupos municipais de Cornella ademais da
O Sábado pola mañá, despois da resaca do venres, nu- Corporación Municipal, e diversas entidades sociocul-
merosas persoas asistiron á Ofrenda Floral, un aconte- turais de Cornella, os partidos políticos con presenza
cemento que anualmente realiza a Entidade, un emotivo na cidade, depositando cada un deles o seu correspon-
acto no que o alcalde de Cornella, Antonio Balmón Are- dente ramallo de flores no monólito a Rosalía de Castro.
valo, xunto co presidente da Asociación, Oliver Fernán- Acontecer ao que cada ano se suman máis entidades
dez Expósito, presidiron depositando o tapiz de flores, e institucións, este ano cabe significar que se incorpo-
representando a Galicia e Catalunya, diante da escultura raron o Club Deportivo Español de Cornellà, a Socieda-
de Rosalía de Castro, que preside un espazo destacado de de Augas de Barcelona e a Delegación do Goberno
no Parque Can Mercader. do Estado en Catalunya, entre outros, que convive cos
visitantes e moradores deste fermoso parque desde o
ano 1990. Asemade, socios e amigos, entidades e ins-
titucións públicas renderon unha sentida homenaxe
á musa das nosas letras, ó son dos himnos catalán e
galego, interpretados pola Banda de Gaitas Rosalía de
Castro, xunto cos grupos Toxos e Xestas de Barcelo-
na, Rosalía de Castro de Cornellà e a Banda de Gaitas
As Portelas do Concello de Lubián (Zamora) que foi a
convidada especial no eido da música popular, despra-
zándose a Cornellá para participar nos actos da Festa,
co seu alcalde Felipe Lubián, e tamén como intercambio
cultural posto que no mes de agosto o Grupo de Rosalía
de Castro estará en Lubián participando no Festival Po-
pular que cada ano celebran, participaron no acto coas
súas correspondentes actuacións.

Alcalde cos portavoces dos grupos municipais O Alcade de cornella dirixese ao publica

24
Grupo as Portelas de Lubián, Zamora

Rosalia e as Portelas xuntos

Xa pola tarde, despois do tradicional xantar campes-


tre ao que asistiron unhas duascentas persoas, socios
e amigos da entidade, representantes municipais e da
vida asociativa de Cornella, e o presidente de honra da Cabe significar que este ano coincidiu o ultimo día de
entidade organizadora, o Honorable José Montilla i Agui- festa coa tradicional Verbena de San Xoán, así que a
lera a delegada do Goberno en Catalunya Teresa Cuni- celebración que cada ano organiza a ACG Rosalía de
llera, así como representantes da práctica totalidade Castro trasladouse ao recinto da festa, alí no Parque da
de entidades galegas en Catalunya, o recinto da festa Can Mercader cunha Cea á que asistiron a redor de tres-
adornouse coas actuacións dos seguintes grupos: ACG centas persoas que despois tiveron unha noite de festa
Agarimos (Badalona), Banda de Gaitas As Portelas (Lu- rachada ata altas horas da noite desfrutando e bailando
bían, Zamora) e ACG Rosalia de Castro nas súas diver- ao son da Orquestra galega Fania Blanco Show.
sas modalidades, seguido da gran festa rachada tarde
Ademais de tódalas actuacións que estiveron á altura
e noite coas orquestras, Essencia (Pontevedra), e Fania
que a festa merecen, no eido gastronómico, numerosas
Blanco Show (A Coruña).
familias déronse cita á sombra das centenarias árbores
Domingo, pola mañá comezaron as actuacións dos de Can Mercader, para degustar xantares campestres
grupos, así como un espectáculo infantil, Xogos, Festa e compartir unha fin de semana gozosa con amigos e
da expuña, Blas Infante (Cornellà), San Isidro Labrador familiares, unha xuntanza a modo de romaría galega,
(Cornellà), Irmandade Galega (Rubí). E xa pola tarde na que se dan citan cada ano amigos e familiares da
despois dun Xantar campestre actuacións dos grupos: colectividade galega en Catalunya, que compartiron con
Casa Galega De L’Hospitalet, Cornellà per les Dones e socios e amigos da entidade organizadora. Unha gran
o da entidade organizadora Rosalía de Castro, cos dife- festa galega nun dos máis fermosos parques de Cata-
rentes grupos que compoñen a súa escola de danzas e lunya como é Can Mercader de Cornella.
gaitas galegas.
Asemade os asistentes tamén puideron ollar exposi-
Ás 20.30 h. deu comezo a festa rachada coa orquestra cións de libros, pinturas, música, etcétera, así como
Essencia e Fania Blanco Show, rematando cos tradi- información sobre turismo de Galicia e o Camiño de
cionais Fogos Artificiais e fin de festa con degustación Santiago, e degustar moitos produtos da gastronomía
gratuíta da popular Queimada Galega. galega.

25
ACTUACIÓN NO FESTIVAL DE
MUSICA POPULAR DE LUBIÁN

O
día 6 de agosto o grupo de danza e musica po- Un festival que este ano celebrou súa decimo quinta edi-
pular da A.C.G. Rosalía de Castro participou no ción e que segundo o seu alcalde Felipe Lubián, a súa
Festival de Musica Folk que cada ano por estas finalidade é a de promover a Musica Folk no pobo así
datas organiza o Concello de Lubián (Zamora) no marco como a súa promoción turística e atraer visitantes, un
dun acordo de colaboración entra a nosa Entidade e o evento que chega e reunir no pobo a mais de 4.000 per-
Concello de Lubián polo que este, representado pola súa soas, e actuacións como a de Carlos Núñez ou o gaiteiro
Banda de Gaitas “As Portelas” foi a convidada especial asturiano, Hevia.
no eido da música popular, nos actos da Festa Galega Lubián é un dos poucos municipios bilingües da provin-
de Can Mercader 2019 de Cornella, co seu alcalde Felipe cia de Zamora, xa que os seus habitantes utilizan habi-
Lubián en representación do Concello zamorano. tualmente tanto o castelán como o galego.

26
Atópase situado ao noroeste da provincia de Zamora, O municipio de Lubián, como a maior dos municipios
xunto á provincia de Ourense, limítrofe ás comarcas de de Sanabria, atópase nunha situación de decrecemento
Viana e Valdeorras. Pertence á denominada Alta Sana- vexetativo. A situación actual ten a súa orixe en varias
bria. No seu termo municipal atópanse as localidades ondas de emigración, principalmente o éxodo rural dos
de Aciberos, Chanos, As Hedradas, Hedroso, Lubián e o anos 1950 e 1960 con destino a Madrid, Barcelona ou
Padornelo. Bilbao. Aínda que este foi o movemento migratorio máis
intenso, tamén tiveron lugar outros con anterioridade e
O seu centro urbano atópase atravesado pola antiga
con posterioridade ás décadas indicadas, como os que
estrada N-525, na actualidade chamada A-52 ou auto-
durante a primeira metade do século XX centráronse pri-
vía das Rías Baixas, desviada pola veira do pobo. Conta
meiro en Iberoamérica -principalmente Arxentina e Cuba
cunha estación de ferrocarril convencional, a estación
- e posteriormente en Europa -Francia, Suíza e Alemaña-.
de Lubián. Na actualidade está a construírse a futura
A continua emigración afectou negativamente ao dato
Liña Ferroviaria de Alta Velocidade entre Madrid e Ga-
máis visible, o da densidade de poboación de Lubián,
licia, que pasará polo municipio, aínda que en principio
cunha evolución negativa que é consecuencia direc-
non está prevista a construción de ningunha estación
ta do cada vez menor número de veciños. Pero tamén
ou apeadeiro.
afectaron a outros aspectos menos visibles a primeira
Lubián é o último municipio do Camiño Mozárabe-Sa- ollada como son os relacionados coa composición da
nabrés ao seu paso pola provincia de Zamora. Nesta súa masa de poboación, o seu envellecemento. Como
poboación o peregrino atopa a primeira das máis dun di o seu alcalde actual, Felipe Lubián “somos un pobo
centenar de “pedras”, todas diferentes, realizadas polo que pertencemos a sa España vacía que loitamos pola
escultor ourensán Carballo e dispostas ao longo do tra- nosa supervivencia”. A súa poboación pasou de 1.506
zado pola provincia de Ourense. habitantes no ano 1.900 a 302 que ten na actualidade.

DIADA 2016
O
Mércores, 11 de se-
tembro celebrouse
en Cornellà, como
cada ano, o Día Nacional
de Cataluña no que como
ven sendo de costume
participou a nosa entidade
cos súa correspondente
ofrenda de flores, xunto
con organizacións munici-
pais e representantes polí-
ticos do noso consello.

Este foi o primeiro gran evento popular, despois do pa-


rón das vacacións, e un evento importante para a cida-
de de Cornella, no que se dan cita mías dun centenar
de organización culturas, socias, deportivas, políticas
da cidade que xunto coas autoridades municipais, ce-
lebran o Día de Catalunya, cun emotivo acto floral pe-
rante ao monumento alegórico á Diada realizado por
Jordi Serra.

27
EXCURSIÓN A BESALÚ

Besalú

O
día 27 de outubro organizouse una Excursión, Besalú, é un dos pobos medievais con máis encanto, un
na que un bo grupo de soci@s da Entidade des- lugar turístico grazas á súa arquitectura medieval, no
frutamos dun estupendo día de lecer visitando ano 1966 foi declarado Conxunto Histórico-Artístico Na-
as localidades de Besalú un municipio de la comarca cional, polo seu gran valor arquitectónico, perfectamen-
de La Garrotxa, en la provincia de Girona, dúas localida- te conservado e que nos traslada a épocas lonxanas.
des emblemáticas dentro do turismo rural na Provincia Podemos visitar os lugares de maior interese, baños xu-
de Girona. deus-Miqvé, Mosteiro de San Pedro, Ponte medieval, etc.
Outro dos enclaves de interese foi a visita ao pequeno
pobo de Castellfollit de la Roca, situado tamén na co-
marca de La Garrotxa, Girona, álzase sobre unha espec-
tacular rocha basáltico de 50 metros de altura e de case
un quilómetro de largura, recortado polo río Fluvià. As
estreitas rúas do pobo desembocan na antiga igrexa de
Sant Salvador, no extremo da rocha, onde se acha un
miradoiro cunhas vistas privilexiadas.
Ademais de gozar das espectaculares vistas paisaxís-
ticas así como da arquitectura dos lugares, tamén des-
frutamos de un bo Xantar de Magosto nun restaurante
do lugar.

Castellfollit de la Roca

28
FESTA DA ROSA
O
día 29 de setembro volvemos a Gava para parti-
cipar na Festa da Rosa que cada ano organiza o
PSC de Barcelona, onde se deron cita arredor de
25.000 persoas que pasan o día nun ambiente festivo,
con actuacións musicais e o acto político.
Ademais a nosa entidade participou activamente coa
actuación do Grupo de Danza e Gaitas, así como na or-
ganización dun Xantar no que numerosos socios que
tiveron a oportunidade de compartir a visita que nos
fixeron as diferentes autoridades destacando a do Molt
Honorable President, José Montilla é o Presidente en
funcións do Goberno do Estado, Pedro Sánchez.

FESTA DO MAGOSTO

O
Sábado día 2 de novembro celebrouse a tradi-
cional Festa do Magosto, como cada ano uns
300 socios, máis numerosos amigos da Enti-
dade, acudiron a esta celebración que consistiu na de-
gustación de 200 quilos de castaña asadas, traídas de
Galicia e regadas con viños da terra. Despois do festín
magosteiro celebrouse a tradicional foliada do Magos-
to con baile incluído coas dependencias da Entidade a
rebosar, que desfrutaron dunha xornada festiva para
celebrar esta data tan significativa na cultura popular
de Galicia.

29
VI JORNADA FOLKLÓRICA DE PRAGA 2019

N
o mes de abril actuación en Praga, con Xuntanza,
na VI Jornada Folklòrica de Praga 2019.

V FESTIVAL INTERNACIONAL DE BANDAS DE GAITAS


“VILA DE XINZO” OURENSE

N
o mes de xullo a Banda de Gaitas de Rosalía de
Castro participou formando parte de Xuntanza
de Cataluña na V edición do Festival Internacio-
nal de Bandas de Gaitas Vila de Xinzo de Limia, Ourense.

30
CERTAME DE POESIA EN LINGUA GALEGA
ROSALIA DE CASTRO 2019

Xulio Couxil, Armando Requeixo, Pura Salceda, Valentín García, Ot García e Oliver Fernández.

O
Sábado 7 de decembro, celebrouse o acto de Aberasturi; e en 2018, a novela Alicia en Penumbra. His-
concesión dos premios do Certame de Poesía toria de Perra Negra. Como poeta, é autora dos libros: A
en Lingua Galega Rosalía de Castro, organizado ollada de Astarté (2007), en galego; e a catro mans: Dois
pola Asociación Cultural Galega Rosalía de Castro de corpos nus, despíndose/Dous corpos nus, espíndose, con
Cornella (Barcelona) que este ano acada a súa XXXIII Casimiro de Brito (2016), en galego e portugués. En
edición, e no que se lle concedeu o primeiro premio castelán publicou: Versos de Perra Negra (2005), Mares
a, Francisco Javier Fernández Davila polo seu poema Online (2008); e De ti y de mí, en Las mejores historias de
Poemas d aeroporto. amor. E en versión bilingüe catalán-castelán: L’amant
circumstancial (2014) e Un Llop estrany (2017). Tamén
Un día que comezaba cheo de cultura, literatura e poesía
coordinou a antoloxía Erato bajo la piel del deseo. Anto-
galegas, coa presentación nos locais da Asociación do
logía de poesía erótica (2010). Obtivo o premio “Sal a
libro O Paxaro de Nácara da escritora galega residente
escena 2009”, convocado polo Ministerio de Igualdad
en Barcelona, Pura Salceda, a súa presentación correu
de España, polo guión da curtametraxe Más asesina-
a cargo do escritor e crítico literario, Armando Requeixo,
das, dirixida por Mario Pilarte. Foi Secretaria Xeral da
editado por Galaxia Edicións.
Associació Col·legial d’Escriptors de Catalunya (ACEC)
Unha novela ambientada na de 2010 a 2017. Edita desde 2006 o blog “Sintagma
problemática da emigración in Blue”.
galega na que a súa prota-
gonista “Nélida, unha galega
emigrada a Barcelona, retorna
á súa aldea polo funeral da
súa avoa. Alí reencóntrase
con Elías, un antigo amor que
se truncou cando el emigrou
a México. Agora ela está ca-
sada e con fillos, polo que
aparentemente todo é auga
pasada. Mais o encontro con
Elías fará revivir un tema
que creían agochado: a mis-
teriosa morte hai moitos
anos de Gonzalo, un tío de Nélida en México, nun accidente
de coche...”. Sobre estes vimbios, Pura Salceda constrúe
unha novela de intriga en que o amor e o erotismo, así
como uns personaxes arrastrados polo destino, van
comprender que nada é tan sinxelo como, de primeiras,
Ao acto asistiron, ademais os compoñentes do Xurado
parece.
do Certame de Poesía, así como numeroso socios da
Pura Salceda, filla de emigrantes galegos, naceu en Ci- Entidade; tamén estivo presente o Secretario Xeral de
dade de México e vive en Barcelona. É doutora en Filo- política lingüística da Xunta de Galicia, Valentín García
loxía románica e licenciada en Filoloxía hispánica. Pu- Gómez que se desprazou a Cornellá para o evento, o
blicou en 2003 Hola, de dónde eres? Manual de urgencia concelleiro de Cultura do Concello de Cornella, Ot García
para navegar en los chats, en colaboración con Andrés en representación da Alcaldía.

31
Pola tarde, o acto de conce- As diferentes actividades contaron coa asistencia de nu-
sión dos premios, foi prece- meroso publico, así como a presencia do Concelleiro de
dido da presentación doutra Cultura de Cornella, Ot García, en representación do seu
publicación: O Libro Recopi- alcalde Antonio Balmón, quen se encargou de pechar
latorio do Certame de Poesía o acto agradecendo a colaboración dos protagonistas
en Lingua Galega Rosalía de da xornada de Cultura e poesía galegas coa diversidade
Castro dende 1997 ata 2018 cultural que a cidade de Cornella representa, na que a
inclusive, editado coa cola- Asociación Rosalía de Castro é un piar fundamental.
boración da Xunta de Gali-
cia. O evento tivo lugar na
sede da Asociación, e a súa
presentación correu a car-
go de don Valentín García,
con prólogo e comentarios
do mesmo Secretario Xeral
de Política Linguística, Oliver Fernández -Presidente da
A.C.G.Rosalía de Castro, Anxo Angueira -Presidente da
Fundación Rosalía de Castro, Armando Requeixo, Mi-
riam Ferradáns e Xulio Cougil. A ilustración da portada
débese ao artista de Padrón, Masito Beiró.

O Xurado deliberando

Pola noite, e no transcurso dunha Cea celebrada no res-


taurante da Asociación galega de Cornella, e presidida
polo seu presidente, Oliver Fernández Expósito, á que
asistiu o Secretario Xeral de Política Lingüística da Xun-
ta de Galicia, así como numerosos socios e amigos, e
diversas autoridades do mundo da cultura e a socieda-
de de Cataluña e Galicia, ademais de representantes da
Corporación Municipal de Cornellà e delegacións dou-
O libro, como indica o mesmo título, trata da Recopila- tras Entidades galegas de Cataluña.
ción dos tres poemas premiados de cada ano deste Cer- Xurado do Certame, composto por:
tame de Poesía dende 1997 ata o 2018. 63 poemas dos Presidente: Pura Salceda.
principais autores contemporáneos da poesía galega Escritora.
que foron premiados neste Certame e no que atopamos Vicepresidente: Miriam Reyes.
nomes como: Marcelino Sixto Deibe, Antón Riveiro Coello, Poeta galega.
Modesto Fraga, Rexina Vega, Baldo Ramos, Ana Vázquez Vocal 1: Armando Requeixo.
Estévez, Emma Pedreira, Lito Caramés, Alberte Momán, Yo- Investigador, profesor e crítico literario.
landa López, Alba Cid, Israel Martínez Veiga, Cruz Martínez Vocal 2. Xulio Simón.
Vilas, Amauta Castro, Miriam Ferradans, Cristina Ferreiro, Profesor licenciado en Galego e Portugués.
Arancha Nogueira, Manuel Dopico, Issac Xubin, Gonzalo Vocal 3: Luís Losada.
Hermo, entre out@s. Profesor.
Vocal 4º: Daniel Giraldo.
Director Territorial Aiguas BCN.
Secretario: Xulio Cougil.
Licenciado en Galego e Portugués.

Á esquerda: Ot García,
Regidor Delegat de Cultura de l’Ajuntament de Cornellà
Á dereita: Valentín García,
Secretario Xeral de Política Lingüística, Xunta de Galicia

32
Déronse a coñecer aos gañadores deste ano 2019 na
33 edición do Certame de Poesía
e que son os seguintes:
PRIMEIRO PREMIO:
conseguiuno, Francisco Javier Fernández Davila de Vigo,
polo seu poema titulado “Poemas d aeroporto”.
SEGUNDO PREMIO:
para, Lupe Gómez Arto de Santiago de Compostela,
polo seu traballo “Reverberación”.
TERCEIRO PREMIO:
para, Martiño Maseda Lozano de Vilalba, Lugo, O Secretario do Xurado, Xulio Couxil fai publico o fallo do
polo poema “Alguén matou a Primavera”. Xurado do Certame.

Ademais o Xurado concedeu unha


MENCIÓN ESPECIAL-ACCÉSIT ao poema
“afacerse ao lume”. Autora: Esther Val Rodríguez.

Armando Requeixo, da lectura ao poema ganador do


Primero premio.

CONCERTO DE NADAL CON CARLOS NÚÑEZ

P
ara rematar o ano 2019 a
banda de gaitas da Asocia-
ción participou, actuando con
Carlos Núñez no concerto de nadal
que o afamado gaiteiro galego fixo o
día 30 de decembro no Palau de la
Música de Barcelona.

33
AS NOSAS MÚSICAS
POR: XULIO COUXIL VÁZQUEZ

Nesta sección de AS NOSAS MÚSICAS, recollemos en cada edición desta revista, as últimas
achegas que recibimos, ou adquirimos, nas nosas emisións de radio en Galegos no Baix ou en
Sempre en Galicia. Os comentarios son extraccións dos propios discos ou das informacións que
recollemos dalgunhas páxinas informativas, como as de culturagalega.org ou da páxina da Central
Folque e outras editoras, ademáis dalgún que outro comentario particular, para complementar.

1
NON HAI FALLO. ABÓBRIGA.
Este è o segundo CD deste Grupo musical ril), Santiago Bernárdez (bombo e pratos) e
que nos ofrece un CD con 16 pezas galegas, Manuel Olegario (acordeón), tocan a gaita, o
algunhas recollidas da música popular e tradi- saxo, tamboril. A súa traxectoria musical cén-
cional e outras compostas por eles mesmos. trase nas celebracións populares con música
Despois duns anos do seu primeiro disco de raiz, pero tamén con composicións propias
“Foliada de Baiona”, agora preséntannos este e coa incorporación doutros instrumentos que
traballo cheo de música moi ben conxuntada, complementan a sonoridade e bon facer des-
coas voces femeninas de Laura Vila Martínez, te Grupo Musical. En declaracións do propio
Miriam Lorenzo Espiñeira e Xiana Teixeiro Rei, Moncho, teñen previsto incorporar algún isn-
que ademais tocan as pandeiretas, cunchas, trumento galego máis, como a zanfona e ou-
clarinete e gaita. O resto do grupo está for- tros. Foron elixidos pola Televisión de Galicia
mado por José Carlos Estévez (gaita), Ramón para o novo programa “Son de Ribeira”. Esta é
Soto (gaita), Ramón A.Pazos Marcote (gaita), unha aposta pola novidade musical tradicional
Oscar Franco (saxo), Marcos Alfaya (tambo- e de autor que seguro terán moitos éxitos.

2
FÁBRICA DE LUZ. A BANDA DA LOBA.
No ano 2017 publicaron o seu primeiro traballo todas as nais son fábricas de luz. Son fogar,
“Bailando as rúas”. Despois do éxito acadado tempo e amor incondicional. Son poder, loita e
nestes dous anos, nos que estiveron dando memoria. Ademais o disco fai unha chiscadela
máis de sesenta concertos dentro e fóra de Ga- á música dos oitenta, cun seu primeiro video no
licia, presentan este novo traballo con 12 can- que se pode ver unha chamada ás discotecas,
cións que como elas mesmo din: “Son músicas ollando a estética de luces e brillos. As súas
con M de Muller”. O seu estilo é moi persoal e compoñentes: Xiana Lastra (voz), Estela Ro-
particular, non se centra específicamente en dríguez (violín), Andrea Porto (guitarra e baixo),
algo concreto pero que sí ten elementos que Inés Mirás (guitarra e teclado) e Marcela Porto
beben do rock, do pop ou do folk. Como elas (percusión). Son as cinco pezas fundamentais
mesmas o definen Fábrica de Luz é un traballo deste Grupo que se define como banda femini-
de creación, reflexión e homenaxe á idea de na. Xa tiveron unha grande repercusión na pre-
NAI, entendida nun sentido amplo. A banda ve, sentación primeira no Culturgal de Pontevedra
na lingua e a terra as primeiras nais, fábricas no decembro pasado, pero en xaneiro celebra-
de luz. “As creadorasa que nos precederon e rán outra grande presentación principal na Sala
as que nos acompañan nesta viaxe son tamén Capitol de Santiago de Compostela, seguido de
fábricas de luz”. As nosas nais, as vosas nais, varios concertos que xa teñen apalabrados.

3
CONTRAPUNTO. TANXUGUEIRAS.
Segundo CD destas tres mozas galegas que tivos e as letras tradicionais aprovéitanas para
nos transmiten unha forma moi particular de cantar o empoderamento da muller, como por
entender a música tradicional. Sabela Manei- exemplo na canción Desposorio, ou na Irman-
ro, Aida Tarrío e Olaia Maneiro avanzan nun dade e Maltraer. Tamén tratan a deslealdade e
son propio, o do Trad contemporáneo que vai a traizón que se atopa en Perfidia. Son moitos
sumando adeptos e co que exploran os lími- temas os que tratan as Tanxugueiras neste CD,
tes da música tradicional e déixanse influír por cancións adicadas á liberdade política, á ami-
outros ritmos e tamén polas novas formas da zade, a vida e a unha crítica á dictadura ou á de
cultura urbana. A maneira con que reinterpre- Malquerenza sobre o desengano. Comezaron
tan a música tradicional nótase nas súa letras a súa presentación na Sala Rebullón, de Mos,
destas doce cancións recollidas en diferentes despois no Culturgal de Pontevedra e terán su-
localidades da xeografía galega. O disco ten cesivas intervencións en Celanova, Burela e na
cinco temas que transmiten sentimentos posi- Sala Capitol de Santiago de Compostela.

34
miña pedra, canta. Un traballo que vai dirixido ao

4
CANTA, MIÑA PEDRA, CANTA. XOAN CURIEL.
Xoan Curiel naceu en A Fonsagrada – Lugo. En público infantil e baseado na vida e obra do autor
Santiago de Compostela desenvolve a súa car- homenaxeado este ano pasado nas Letras Gale-
reira como actor, músico e cantante. Formouse gas 2019.
en teatro, teatro musical e outras disciplinas en Xoan Curiel ofece once cancións que fan un per-
Santiago, Barcelona e Madrid, mentres vai de- corrido pola tradición popular recollida no Canti-
senvolvendo a súa carreira como compositor. No gueiro de Cotobade e tamén con letras creadas
ano 2009 publica o seu primeiro disco NAI, que para que os cativos e cativas coñezan ao mestre
o leva de xira polo extranxeiro (Brasil, Portugal, galeguista, inseridas en sons que presentan sons
Arxentina Italia, Francia… etcétera). Ten partici- tradicionais e outros máis modernos. Conta con
pado en moitos festivais, e dirixido algún deles. moitas colaboracións nas voces e instrumentos
Este xa é o quinto CD que presenta ao público como a de Sérgio Tannus que engade sonorida-
infoantil e xuvenil, como unha aportación máis á des do Brasil en dous temas, país traído ao libro
nosa cultura popular e tradicional. Aproveitando porque o pai de Fraguas tivo que emigrar preci-
o título dunha cantiga recollida preto da casa de samante a ese país. Xoan Curiel non dá punta-
Antonio Fraguas, o actor, cantante, musicólogo e da sen fío e para cada tema do disco acha unha
cantautor Xoan Curiel, presenta este disco Canta, conexión co mestre Antón Fraguas e a súa obra.

5
CON CEBOLA OU SEN CEBOLA.
A BANDA DA BALBINA. Este grupo musical que cheas de mensaxes retranqueiros. Algunhas
naceu no mes de maio do 2008 coa “Estom- son interpretacións de cancións moi coñecidas,
ballada” e con ela A Banda da Balbina. Precisa- como “A chorona, Uma casa portuguesa, San
mente a súa difusión na Radio e na Televisión Andrés… etcétera”. As outras teñen moito que
Galega foi a que deu a coñecela e tamén for- ver coa actualidade social e cun certo sentido
mou parte do repertorio dalgunha orquestra ga- de crítica, como a de “O Retornado ou a de Ga-
lega. Depois publicaron “O Fillo do Mar”, co que leguiños de piso”. A verdade é que se queredes
conseguiron o primeiro premio da Radio Galega escoitar música entendida como algo que divir-
no programa Apologhit. Esto supuxo un grande te e que ten algunha que outra mensaxe para
empurrón na súa traxectoria musical e depois pensar ou retranqueira, é preciso mercar este
de publicar no 2016 “Convertindo cuncas en fer- CD que acaban de presentarnos estes cinco
rados”, agora veñen de ofrecernos un novo CD músicos galegos que fan bailar e divertir a to-
que leva por título: “Con cebola ou sen cebola”. dos e todas nas súas interpretacións e concer-
As letras destas 11 cancións en galego, están tos por toda Galicia e arredores.

6
IMMERSION. GUADI GALEGO.
Con este traballo Guadi Galego ven de recibir o persoal e clara, que transita con naturalidade
Premio á Promoción da Realidade Plurilingüe e sensibilidade entre as diversas linguas pe-
do Estado. A comisión de Seguimento do Pro- ninsulares, que están presentes no disco, con
tocolo de colaboración en materia de política estilos diferentes como o pop, o jazz, a canción
lingüística no que participan os gobernos de de autor ou o folk. Once temas xa editados e un
Euskadi, Galicia, Cataluña, Navarra, Illas Balea- inédito, Balada de Verán, cantando con Leandro
res e a Comunidade Valenciana, concedéronlle Aristimuño, coa versión en galego e en caste-
este prezado galardón. Este disco recolle pezas lán. Conta coa colaboracións de grandes in-
cantadas en sete linguas da Península (galego, térpretes: Alex Insua, Judit Neddermann, Clara
éuscaro, catalán, aranés, asturiano, portugués Peya, Iván Ferreiro, Silvia Quesada, Alidé Sans,
e castelán). Mikel Urdangarín, Andrés Suárez, Ana Bacalhau,
Immersión (Altofalante,2019) é un libro-CD que Sisters In the House e Xabier Díaz. Comenzou a
ten moitas conexiónns co anterior e co que esa súa andadura no mes de outubro na Sala Capi-
xira representou e inclúe temas da súa anterior tol de Santiago de Compostela e continuou na
discografía, reinterpretados o reconstruidos. súa Cedeira natal. No 2020 ten previsto ache-
Unha construcción chea de diversidade, moi garse á Sala Luz de GAS, en Barcelona.

35
7
O COLO DAS PALAVRAS. SEMENTE TRASANCOS.
Tivemos ocasión de falar na nosa Radio con para as primeiras idades con inmersión lingü-
Antón Cortizas, o verdadeiro creador deste ística en galego. Ensino Galego Semente son
Libro-CD que se compón de versos para este unha iniciativa social sen ánimo de lucro, im-
fermoso proxecto “O colo das palabras”. Un pulsada pola Gentalha do Pichel que pretende
Libro-CD con versos, editado por Semente conformar, xunto con outros proxectos seme-
Trasancos, que foron musicados por dezaseis llantes, as bases necesarias para a creación
grandes intérpretes. Profesionais como Oscar dunha Escola Galega. Toman o seu nome das
Fojo, Joao Afonso, Cé Orquestra Pantasma, Escolas de Ensino Galego creadas a comezos
Xurxo Souto, Guadi Galego ou Tanxugueiras, do século XX polas Irmandades da Fala, e im-
entre outros moitos, poñen música aos poe- pulsadas por Leandro Carré e Ángelo Casal.
mas de Catarina, Rosalía, Antía e Antón Cor- Teñen Semente ademáis de Narom (na comar-
tizas. Este fermoso libro contén poemas e os ca de Trasancos), en Compostela, Vigo e Lugo.
cortes musicais deses músicos. A Asociación Un Libriño-CD que paga a pena disfrutar.
Semente Trasancos promove unha escola

8
SINDO DE OLELAS. CONCERTINA GALEGA.
No Libro-CD que edita a Central Folque na súa lado do encoro -todos son familia-, a Várzea xa
colección Chave Mestra, podemos escoitar é Portugal. Terra de músicos. En calquera cele-
nada menos que 27 gravacións orixinais des- bración non falta o emprego deste instrumento
te grande “concertista” da poboación de Olelas “a concertina” (acordeón diatónico), co que se
(Entrimo). Os autores desta recopilación son tocan as pezas máis antigas para que os maio-
Pedro Pascual e Xurxo Souto. Precisamente res e veciños bailen o vira, o S e a cana verde.
o propio Xurxo escribe: “Olelas ou o asombro. Un destes grandes tocadores foi o Sindo de Ole-
Pedra, cachena… e concertina. Fenómeno único las. Emigrou a Francia e cando volveu construíu
na Galiza toda. Unha pequena aldea (de sesen- un pequeno palco na súa casa para tocar en
ta casas) que, por tradición, baila con este son. toda celebración. Finou na segunda década do
Calquera noite de vrao pode soar o vira. Antro- século XXI. A tradición continúa e, ademáis dos
dio, Matanza, Reis… Non existe (ou existía) ce- tocadores de Olelas, os fillos de Sindo bailan
lebración pública ou familiar, na que alguén non nos ranchos portugueses de París e o seu neto
pouse os dedos enriba deste instrumento”. Este espalla por Francia adiante o repertorio destas
pobiño que definen os propíos veciños como terras raianas.
“unha aldea empoleirada na montaña”. No outro

9
ANTONIO FRAGUAS E A MEMORIA MUSICAL
DE COTOBADE. CENTRAL FOLQUE.
Aínda non chegou ás nosas mans, pero xa te- “Un cancioneiro musical inédito de Antonio
mos constancia del, porque se presentou o Fraguas” Unha colección de partituras de Co-
pasado 21 de decembro do 2019 no Salón de tobade compilada por Saturnino Cuiñas con-
Plenos do Concello de Cotobade. Este libro da servada por Arquivos de Cántigas da terra. As
colección Chave Mestra, é o número 17 desta gravacións dos traballos de campo realizados
liña editorial da “Central Folque”, sobre o pa- na zona por investigadores internacionais ou
trimonio oral e musical galego leva por título: galegos como Alan Lomax, Gustav Henningsen
Antonio Fraguas e a memoria musical de Co- ou María Vidal. Todo isto e moito máis está re-
tobade. collido nesta monumental obra sobre o rico e
O acto contou coa intervención dos autores Xa- singular patrimonio musical de Cotobade. Un
vier Groba e Sergio Cobos e cos persoeiros lo- estudo realizado polo musicólogo Xavier Groba
cais Xosé Fortes e Jorge Cubela, alcalde de Cer- que supón a primeira achega profunda á músi-
dedo-Cotobade. Estiveron tamén facendo un ca de transmisión oral deste Concello situado
repertorio especial da zona a dupla de zanfona entre a vila de Pontevedra e a comarca de Terra
e voz/percusión de Tralo-Valo con Ariel Ninas de Montes. O libro conta ademais dos textos
e Carme da Pontragha. Os asintentes ao acto coas gravacións orixinais contidas no CD, abun-
foron agasallados, despois das actuacións, dantes transcricións musicais e unha extraordi-
cunha degustación de chocolate con rosca. naria selección fotográfica.

36
EXPOSICIÓN

AS PORTAS DE LUGO EN CATALUNYA

PACO ASCÓN Do 10 de Xuño ata 31 de Xullo


Castell de Cornellà (Barcelona) Un monográfico artístico-pictórico
c/ Mossèn Jacint Verdaguer, s/n · Cornellà de Llobregat froito de máis de dous anos de
traballo, cun complexo e minucioso
estudo previo das portas da Muralla.
Inauguración: 10 de Xuño de 2020 as 20 h.
Nel pódense contemplar as dez
portas da Muralla desde o interior
e do exterior, e mesmo reproduce
unha imaxe da antiga Porta da
Estación. Tamén inclúe o artista
unha vista da Muralla, outra da
Catedral e outra da Praza do Campo.
Segundo o propio pintor,
“con este monográfico que
presento neste fermoso lugar,
As Portas de Lugo é un monográfico
pictórico feito polo pintor galego de só pretendo amosar, a beleza
orixe catalán Paco Ascón dedicado desta xoia da arquitectura romana
ao románico na cidade Lucense. como é a Muralla de Lugo”

ORGANIZA: COA COLABORACIÓN DO:

ASOCIACIÓN CULTURAL GALEGA


ROSALÍA DE CASTRO
MIRAXURÉS
POR: MARTA DELGADO

N
o ano 2008 organizaba por primeira vez una ó monte buscar leña ou estrume na primavera, traíanme
andaina no Xurés, porque sentía a necesidade de as apoitegas, unha especie de brotes dunha planta, que
dar a coñecer os valores da miña terra, para que sabía doce, algo moi especial. No inverno xogabamos
a xente pudera vir e disfrutar dela tanto como a disfruto co lume na lareira, e contábannos contos de medo,
eu. Dende aquelas, o soño foi evolucionando e crecendo, lendas misteriosas, vivenzas das xentes. Era unha vida
ata que no 2014 decidín voltar a vivir pro meu pobo, plena de experiencias, que lembro con moita ledicia,
Grou, concello de Lobios, donde me levanto cada mañá porque foi unha infancia moi felíz, e que marcou o resto
mirando a Serra do Xurés frente a min, e vivo o meu soño da miña vida.
con intensidade: por en valor a miña terra.
A pesares de entender que todo vai mudando nesta vida,
Nacín e crieime aquí, vivín a vida do rural, cando o rural e que temos que evolucionar, nunca pensei que a vida
era unha vida sostible, de armonía coa natureza, de dos pobos puidera desaparecer. Pero desgraciadamente,
traballo comunitario, donde todo se compartía. E aínda o abandono do rural é unha triste realidade. Os vellos
que a vida era dura e de moito traballo, había tempo para morren, e os novos buscan o seu futuro nas cidades,
festas, romerías, fiadeiros, entroido, ramboia… era unha deixando os pobos valeiros.
vida plena, sen presa, sen horarios, máis que os que
Eu creo no futuro do rural, nesa forma de vida en contacto
marcaban as estacións e a meteoroloxía, que impuñan
e armonía coa natureza. Unha nova visión do rural, cunha
as actividades a facer en cada momento.
función diferente: adicada ó turismo, os productos
A min, de pequena, levávanme ó muiño para moer o ecolóxicos de calidade, ó aprobeitamento dos nosos
millo e o centéo, e logo vía como amasaban, e faciamo- montes mediante unha boa ordenación e producción.
lo pan no forno. Facíanme unha bica con chourizo, Por eso decidín voltar ó pobo, pra loitar por un rural con
envolta nunha berza, que sabía a gloria. Cando ibamos vida e con futuro.
Teño a grande fortuna de vivir nesta comarca da Baixa
Limia, que é Parque Natural do Xurés e Reserva da
Biosfera Transfronteiriza Gerês-Xurés, polo que me
resulta moi doado poder facer Rutas temáticas do máis
variadas e interesantes:
-Rutas etnográficas; de Contrabando; das brandas e
inverneiras; das minas de Wolframio; de pozas, muiños e
fervenzas; das chivanas e prados da serra; da Via Nova,
calzada Romana do século l; do Camiño de Santiago; das
Feiras; Megalíticas. E así ata un total de entre 25 e 30
rutas que fago durante todo o ano.
As Rutas de MiraXurés pretenden ser moito máis ca
un paseo na natureza. A miña intención é aportar

38
ás persoas que veñen ó Xurés, tódolos meus • Dende faí 2 anos, estou recuperando o personaxe
coñecementos, aprendidos a través dos diversos de Entroido de Lobios: @s Follateir@s, facendo talleres
cursos de formación realizados por a RBTGX, para ter para as persoas que queren facer este laborioso traxe,
un profundo coñecemento deste territorio. E por outra que representa a nosa identidade como pobo da terra de
banda, transmitir a máxia que envolve esta terra, e que millo.
vai máis alá do que vemos, porque é un sentimento que
eu pretendo transmitir, basado nas miñas vivenzas,
• Moitas das rutas que facemos, teñen como remate
as nosas termas, como colofón a un gran día no Xurés,
experiencia, e todo o que me teñen ensinado as xentes sendo estas, un dos mellores valores cos que contamos.
que aquí viviron e viven, que son grandes mestr@s da
vida no Xurés. Todo este traballo está encamiñado a conseguir un
recoñecemento do Xurés como Destino Turístico, por
As Rutas MiraXurés sempre contan con xantares tódolos seus grandes valores:
feitos con produtos da nosa terra: queixos, embutidos,
cachena, mel, marmeladas, marmelo, licores, doces • Natureza
típicos e hortalizas de horta ecolóxica. • Termalismo
• Tradición
Aínda que as rutas son a miña actividade principal para • Productos autóctonos.
dar a coñecer este territorio privilexiado, a recollida
de información e tradicións é tamén un dos meus
• Monumentos.
obxectivos: as nosas raíces son as que sustentan o Este recoñecemento sería a nosa principal baza para
que hoxe somos. É a nosa obriga recuperar as nosas loitar contra a despoboación do rural que estamos a
tradicións, como un gran tesouro, que debemos sofrir, co abandono dos pobos e das terras, dando lugar
preservar para as xeracións futuras. ós incendios que arrasan a nosa zona. Coido que o
turismo e os productos locais de calidade que aquí temos
Así que traballo a través de diversas actividades, nas que (mel, carne de cachena, queixos, embutidos...) , poderían
pretendo recuperar e por en valor as nosas tradicións: ser un futuro que axudara a fixar poboación, a recuperar
• Recuperación do oficio de cestear, con talleres de ces- a vida no rural, como unha forma de vida sustentable e
de calidade, que estou segura moitas persoas apostarían
tería, da man do noso mestre Toño Cesteiro.
por vivila.
• Na recuperación da fornada de pan no forno tradicional, E aquí estou eu, apostando por este reto, pondo o meu
mediante xornadas nas que ensinamos cómo se facía
este ancestral ritual de cocer o pan, e todo o ciclo que grau de aréa, para que este futuro sexa unha realidade.
comprendía. Queda moito traballo por facer, pero eu non o chamaría
traballo, porque para min é unha grande satisfacción
• Engadimos tamén o fiadeiro, recuperando as cantigas aportar o meu grauciño de aréa a este futuro, no que
e os bailes que se facían arredor do forno, mentras tamén eu creo.
se fiaba a lá.

• Organizo evento para dar a coñecer as tradicións da


Noite de San Xoán, no solsticio da primaveira, coa súa
máxica noite donde se faí a auga das sete herbas, a sar-
diñada, a queimada, e se salta o lume purificador.

• O Samaín, donde recuperamos a procesión da Sta.


Compaña, nesa noite na que se mestura o mundo dos
vivos e os mortos.

• Xornadas como a Noite das Estrelas, para admirar os


nosos ceos repletos de estrelas, sen contaminación lu-
mínica.

• Xornadas Micolóxicas, donde ademáis de aprender, ta-


mén temos o compoñente da gastronomía, preparando
os mellores pratos con cogumelos.

• Organizo tamén, xunto coa Asociación Lirio do Xurés,


o Festival de Sendeirismo Xurés Walking Festival, no que
xa vamos pola lllª edición.

39
UNHA VOLTA AO
MUNDO BAIXO CERO RINCÓN DE POESÍA

POR: ISRAEL MARTINEZ VEIGA


ALMA TRANSPARENTE
Eres alma transparente
Sobre o libro a que se ispe sen medo,
“Una vuelta al mundo bajo cero”, ou bolboreta valente
do autor Alberto Camba. que no ten medo o relente
Editorial Círculo Rojo.
nin a levantarse cedo.

L
Eres a alma sinceira
er é sempre unha viaxe. Ao noso que non agarda aloumiños,
interior, certo, mais sempre como que no medio da beceira
proceso, como descubrimento a pousaches a miña veira
outros mundos que están neste mesmo, tan cerquiña dos camiños.
o único que temos. Viaxar imaxinando
mentres lemos, sendo nós mesmos os Eres reflexo dun anxo
protagonistas da historia que se nos semellante a un Deus divino,
ofrece, que folla a folla nos atrapa, que nos fai rir, chorar, o meu corazón arranxo
ou emocionarnos. polas flores de Rianxo
Logo hai persoas que deciden non só viaxar cun libro, non e as polas do sangubino.
soamente imaxinar, senón que deciden facer realidade Eres galante e fermosa
esa viaxe cos seus propios pés, respirando o mundo que te deixas retratar,
que quizáis non exista dentro de cen anos polo cambio esa bravura que amosa
climático. Viaxeiros que levan no sangue o ser de ser do soio o que te conoza
mundo, a amizade coa natureza, os soños que todos sabe que non é verdá.
temos dende que somos cativos. O descubrimento.
Eres alma transparente
Alberto Camba é unha de esas persoas. Soñadoras. voando como as demais,
Inquedas. Cativas. Pois, tal e como dicía Xules Verne, os que Deus te teña presente
soños se teñen para así logo cumprilos. Cumprir o soño e sirba de precedente
de viaxar, de respirar as diferentes terras, os habitantes, a mensaxe que me trais.
oceanos, poder tocar esas mans amigas que poden nun
momento dado dar unha cunca de alimento quente ou Nieves Fernández Vidueira
simplemente un armario onde durmir unhas horas para
logo retomar a viaxe, tan soñada e tan real.
TRADICIÓN OU LOITA??
Eses ollos de Alberto humildes que nos fan de guía no
día e luz na madrugada polo seu viaxe soñado, viron Será tradición ou loita
tamén como as súas propias mans tomaban notas para o que nos tocou vivir??
logo, cumprir outro soño. O de escribir un libro da viaxe por defender os sentires
inigualable, a viaxe para compartir con nós, os seus non se debera sufrir.
lectores, para que da súa man podamos vivir o que el viviu, Armada con un caxato
o que él tocou, o que el sentiu, o frío, o sol, o espazo vital coa forza da tradición,
de todo un mundo e de todo un soño agora compartido. e pastorear decote
De ahi saliu este libro, chamado Una vuelta al mundo coa choiva de bendición.
bajo cero, dende a súa Asturias, patria irmán da nosa Firme cos seus ideales
Galiza, percorrendo eses centos de kilómetros no tren pensando con emoción,
Transiberiano. Viaxaremos por Ucrania, Rusia, Mongolia, a vida e unha aventura
Corea ou Canadá, entre outros paises e territorios, pura loita ou afición?.
lagos coma o Baikal, o Bridge capilano,... ateigados de Mudan os tempos e a xente
anécdotas que prefiro que ti, lector deste pequeno e tamén mudaron raíces,
humilde artigo, descubras paseniño, pouco a pouco, e perderáse a memoria
cando leas o libro. daqueles tempos felices.
Tamén coñeceremos a Ivan, Richard, Jahesún.... xentes O dia a día e unha loita
do mundo que formarán parte ao final do noso, tamén, non somos máis ca materia,
viaxe vital logo de rematar este libro fermoso, unha augas que non escorrentan
homenaxe aos grandes exploradores e conquistadores, soio por pura miseria.
Marco Polo, Magallanes, un canto á vida e á esperanza E como arma un caxato
coma especie, neste noso planeta único chamado Terra, de compañía os cadelos,
que temos que conservar. entre un batallón de ovellas
Saúde e terra irmáns. abriremos os cancelos.
E grazas, Alberto, por compartir o teu mundo, os teus soños. Nieves Fernández Vidueira

40
PALABRA do nacionalismo actual. Obviamente, non vou facer co-
mentario de texto de nengunha das entrevistas. Como
DE PATRIOTAS indiquei, todas constitúen non só unha achega valora-
tiva persoal de cada quen senón tamén un retrato psi-
copolítico dos depoentes. Á leitora/ao leitor toca enxui-
ciar e ponderar a “verdade” de cada unha das persoas
POR: MARÍA PILAR
entrevistadas e formar o seu criterio. Penso que o libro
GARCÍA NEGRO ficaría mellorado se incluíse un prólogo explicativo do
autor e, tamén, se as entrevistas contasen cun maior e
Sobre o libro mellor traballo de edición, diferente duns casos a outros
“Palabra de Patriotas”, e precisado, en todos eles, de elaborar a transcrición: eli-
do autor Salvador Soutullo Carolo. minación de repeticións, supresión de coloquialismos,
Acega Edicións. corrección de solecismos, completude das perguntas
etcétera. Igualmente, o traballo da corrección lingüísti-

A
ca que, no que a unha servidora respeita, contén mu-
caba de ver a luz o volu-
danzas absolutamente desnecesarias (nen oralmente
me Palabra de patriotas,
nen por escrito uso “dicir”, “titor” ou “após de”): mellor
de Salvador Soutullo
é transcreber e non corrixir formas lexítimas do galego,
Carolo, subtitulado “Libro com-
que pertencen ao seu sistema e non han de ser penali-
pleto”, pois seica está prece-
zábeis. Autor e corrector lingüístico (Valentín Alvite) ben
dido dunha outra edición que
entenderán esta miña obxección cando agora lles lem-
contén unha parte das entrevistas realizadas a diferen-
bre –a eles e a quen isto ler– un pormenor que só pode
tes persoas, logo neste libro completadas con todas as
ser lido humoristicamente: nun volume sobre Rosalía de
feitas polo seu autor. Este, nado na emigración en Barce-
Castro en que a miña intervención nunha mesa redonda
lona en 1965, ten ampla experiencia como xornalista en
foi transcrita e publicada, “aparezo” referíndome ao Ma-
meios de comunicación cataláns e galegos e é coautor
nifesto “¡Máis alá!” como “Máis salao” [sic!]. De aquí para
do libro A emigración galega na Unión Europea e autor
abaixo, o que vostedes quixeren en todo tipo de textos.
de República Galega. O volume que comentamos (case
Transcreban, pois, mais, antes, entéirense do que cada
500 páxinas) está publicado por ACEGA Edicións (“Aso-
quen di.
ciación para a Comunicación cos Emigrantes Galegos”)
e na súa lapela infórmasenos de que “é un traballo de En todo o caso, reitero a felicitación ao autor, por este
conversas con diferentes líderes do nacionalismo galego. contributo á nosa historia (con tantas carencias na
As conversas están feitas do ano 2007 ao ano 2009” (agás oficial ou canónica) e animo á súa leitura desde estas
a última, a Ana Miranda, celebrada no presente ano). páxinas.
Na súa portada figura a nómina de persoas entrevista-
das, por esta orde: Ana Pontón, X. M. Beiras, Pilar García
Negro, Pablo González Mariñas, Bautista Álvarez, Xesús
Veiga Buxán, Suso Seixo, Camilo Nogueira, Antom Árias RINCÓN DE POESÍA
Curto, Antonio Oca Fernández, Carlos Mella, Francisco
Rodríguez e Ana Miranda. A orde, porén, no interior no
libro, non é esta. En todos os casos, figura, no come-
zo de cada unha delas, a data en que foron realizadas
A VOZ DA MALICIA (parodia)
e a “ficha” de cada entrevistado-a. Vaian por adiantado
os parabéns ao autor pola realización desta obra, que O Lardeiro diste ano
constitúe, coido, un bon documento de información seica se quixo picare,
histórica e, como non, tamén un “retrato” de cada unha dis que mercou unha furna
das persoas entrevistadas. Gosto moito do xénero ou soio para ir votare.
subxénero memorialístico e sempre me resultaron moi
Sacou da manga un partido
interesantes os libros de memorias dialogadas, a través
pois revirou a chaqueta,
da oportuna conversa ou serie de conversas realiza-
chamanlle a voz da malicia
das polo(s) autor(es). No volume que titula este artigo,
pra min que está maxareta.
Salvador Soutullo fixo un importante esforzo de pene-
tración nun período fundamental da historia contempo- Reivindica a nosa obriga
ránea da Galiza, o das derradeiras décadas do século que temos de ir votar,
XX e a primeira do presente século. Preocupouse –para que despois pasa o que pasa
alén das perguntas xerais ou comúns destinadas a to- e de nada vale chorar.
dos os entrevistados (sobre a Constitución española, o
Eu votaréille o Lardeiro
Estatuto de Autonomía, a Unión Europea…)– de elaborar
que non precisa campaña,
un cuestionario particular para cada un deles e delas, se-
e votanlle as ovellas todas
gundo o teor da súa actividade particular ou dedicación
que habitan nesta montaña.
política específica.
Doce anos teñen pasado e xorde inevitabelmente o “pas- Pero de nada me vale
mo” polo tempo ido e por tantos acontecementos que ser pastora da beceira,
o encheron e que deixaron a súa pegada no que hoxe con isto das liverdádes
a Galiza é: uns, consecuencias de fenómenos anterio- cada un vota a quen queira.
res; uns outros, causa directa ou indirecta da situación Nieves Fernández Vidueira

41
TITULACIÓN OU
COÑECEMENTO?
POR: PACO ASCÓN

N
a miña xa longa vida coñecín a moita xente, mulle- intelectual, como a profesional teñen que ser sempre
res e homes, dunha gran valía profesional e moral, máis baixas cas do gran Xefe, que precisamente non
o cal desgraciadamente non sempre vai unido. é nunca unha gran lumbrera, precisando ao seu carón
Tamén evidentemente coñecín e coñezo a moitos e moi- sempre, unha cohorte de ¡Jesuseros!, que vaian aplau-
tas, cun enorme déficit profesional e cun déficit moral dindo as súas ocorrencias, converténdoas en decisións
considerable, o que curiosamente nestes casos case case sempre nefastas.
sempre vai incorporado, como dicía o meu avó, ¡a igno- Desta xeito, evítase conscientemente que a capacidade
rancia é moi atrevida! intelectual dos subordinados e os seus coñecementos,
É moi frecuente, atoparse con alguén, que sendo un mag- poidan levar a estes a tentación de discutir o argumen-
nifico profesional na materia que sexa (case sempre vo- tario do Gran Xefe, que sempre está construído, para fa-
cacional), con ou sen título, pois o feito de conseguir un vorecer a uns poucos en detrimento de todos, Evidente-
título aínda que sexa honradamente non che dá a profe- mente ante esta situación, está claro que a todos eses
sionalidade nin a valía. Pois ben, case sempre coincide “personajillos”, hai que fabricarlles un status o máis es-
que ese magnífico profesional resulta ser unha marabillo- pectacular posible, ben sexa cos seus títulos “¿legais?” ou
sa persoa, cunha ética superior á media, cun carácter so- ben facilitándolles títulos Falsos en calquera materia, por
lidario, cunha gran capacidade de comprensión cara aos descoñecida que sexa para eles, para poder colgar nos
demais, e cun alto nivel intelectual e cultural, que o difun- seus despachos.
de sen reparos aos demais, cunha admirable docencia. A ninguén se lle escapa que este sistema, o único que nos
É curioso na nosa sociedade, o desprezo que por estes trouxo nestas últimas décadas, é a un dos maiores niveis
exemplos se ten; son escasas as ocasións, que esas xen- de corrupción do mundo, quedando só por detrás, dun
tes de gran valía profesional e moral, ocupan os cargos par de países dos chamados terceiromundistas, pero que
profesionais nin políticos máis relevantes da sociedade, non nos levan moita vantaxe e que de seguir así, desegui-
cando calquera razoamento deberíanos indicar, que os da os alcanzaremos, e ostentaremos a dubidosa honra
postos de maior responsabilidade, deberían ser exercidos do record de ser os “mellores”, pero “¿Mellores corruptos
por aqueles que con título ou sen el, posúen uns coñece- do Mundo?”
mentos e uns valores moito máis por enriba dos demais. Aos meus 73 anos, teño pouca confianza de que isto
Con todo, é fácil comprobar que os cidadáns somos tan mude, á vista dos últimos acontecementos, pero vexo
torpes, que desaproveitamos a democracia, para eli- un raio de luz en algo que é lei de vida e que consiste en
xir aos peores, aos máis corruptos e inmorais, aos que que toda esa Mocidade, que até agora estaba agochada e
menos valores éticos posúen, para ocupar os máis im- hibernando, están a darse conta de que os vellos, que te-
portantes cargos políticos, e claro como consecuencia, mos unha exigua pensión e aínda que coas nosas necesi-
as empresas para poderse entender con ese tipo de po- dades, non son as mesmas que cando tiñamos as cargas
líticos, teñen que nomear a alguén homologable, que se sociais propias da idade adulta, agora apertámonos de
saiba entender en corruptelas, con ese conglomerado de novo o cinto, porque seguímolas tendo, ao ter que axudar
gobernantes, conseguindo que na cúpula do noso país, a esa parte da mocidade, sen traballo nin expectativas,
haxa escasa ou nula capacidade intelectual, profesional pero que non se revelan e acomódanse nesa postura,
nin organizativa, a pesar de que curiosamente, posúan tí- pois ben creo oxalá non me engane, están a darse con-
tulos rimbombantes, coa firma do ditador ou máis recen- ta, que cando os avós acaben este ciclo vital e con eles
temente dos seus herdeiros, as súas maxestades, eméri- desaparezan tamén eses ingresos, terán que espabilar, e
to e activo. Títulos en moitas ocasións falsos, comprados quero pensar que o farán, porque unha gran maioría de-
ou regalados, a cambio de accións máis ou menos inde- ses mozos, a pesar das nefastas ultimas leis educativas,
centes, encubridoras ou directamente corruptas. teñen máis preparación, tanto profesional, como moral,
Pero sexan falsos ou reais os citados títulos, a pregunta cas dos que hoxe están ao mando do noso país, que é
é: ¿Qué se busca, tanto en política como na Gran empre- moi escasa e en moitos casos nula.
sa? A eficacia, a sabedoría, o coñecemento, a honradez, Só agardo e desexo, que eses mozos que agora espertan
a decencia, a ética, ou búscase o título, aínda que este do letargo, se xungan aos que levan xa uns anos activos, na
só encubra unha nula eficiencia pero si unha obediencia loita por acadar algo, que nós os que sufrimos a represión
cega e fidelidade enfermiza? do máis duro franquismo, tentamos sen éxito conseguilo e
A miña veterana experiencia confírmame, que tanto na que é a ilusionante utopía que guiou sempre a miña vida e
gran e non tan grande empresa, como tamén, desgracia- a da maioría da miña xeración, que é algo tan simple como
damente, na política e en especial nas últimas décadas, é unha “Sociedade Xusta”, sen clases, onde non haxa dis-
os cargos de máis alta responsabilidade (chamados de tincións entre homes e mulleres, entre ricos e pobres, entre
confianza), ao redor do xefe supremo, que adoita ser es- mozos e vellos, entre titulados e sen título, onde non exista
collido simplemente para figurar, cóbrense con aquelas ninguén no limiar da pobreza, mentres outros malgastan
persoas, cuxa premisa simplemente é a de non facer dunha forma escandalosa e repugnante, as riquezas con-
sombra ao Gran Xefe, para o que, tanto a capacidade seguidas dunha forma polo menos, de dubidosa ética.

42
Escenificación durante a noite de Samaín na Escusalla dos pantasmas da casa.

A ESCUSALLA:
UNHA CASA ENCANTADA NA BAIXA LIMIA
POR: XOSÉ LAMELA BAUTISTA

M
oitos son os misterios que se contan sobre a en silencio dúas enigmáticas damas. A forma e presen-
casa da Escusalla (Compostela) en Ourense. za deste conxunto espectral, aparenta obedecer ás leis
E dende logo, reúne as condicións necesarias da perspectiva, parece sólido e produce ruído sincroni-
para crer que, s0i existen as pantasmas, nela hai un. zado co movemento dos seus pasos, e pódese conside-
Para que todo cadre, a casa ten a súa orixe en tempos rar que é real, se non fose porque atravesa as paredes
inmemoriais, misteriosa procedencia, importancia ar- ou portas que se abren e se pechan misteriosamente,
quitectónica, escuro recordo histórico, infinidade de len- mentres as portas “reais” permanecen pechadas; polo
das negras e unha localización xeográfica privilexiada. menos, así é como o viu o Tío Roque, un antigo garda
portugués que se refuxiou na casa a principios de sé-
Sen dúbida é a casa que concentra mais misterios so- culo pasado, fuxido da xustiza portuguesa polas súas
brenaturais da toda a Baixa Limia, e hai quen afirma que implicacións no contrabando. A morte de Roque nunha
de toda Galicia. corredoira, de Ludeiros a Compostela, fuxindo desta
casa a altas horas da noite, contribuíu a aumentar o pa-
Pantasmas vor ás terroríficas aparicións.
A pantasma desprázase pola casa nas noites de lúa O espectro do frade foi visto dúas veces polo carpinteiro
chea, e representa un frade de hábitos brancos coa cara señor Flores cando regresaba ao atardecer de traballar
escondida na sombra da carapucha, ao que acompañan de Aceredo; nunha, o fantasma paseaba polo patio, e

43
crenza nunha orixe misteriosa e á falta de evidencia do-
cumental entre os seus actuais propietarios.
Pouco a pouco, entre a escuridade histórica da casa,
comezaron a enxergarse átomos de luz clarificadora,
resultantes de cruzar os datos que fomos obtendo do
Arquivo Provincial de Ourense e do Arquivo Diocesano.
Esta casa era, segundo todas as informacións, unha
Capelanía que fundou o seu propietario, o párroco
de Manín D. Joseph Martínez y Parga, o mesmo do
nome que figura no lintel da porta de entrada á Capela:
Sacelum D. Joseph.
A trazabilidade do conxunto de informacións solicita-
das pode condensarse nas dúas fontes que citamos a
continuación:
Lemos o seguinte no Libro de Visitas Pastorais de 10-9-1831
de Manín: A Capelania colativa, titulada de San José, foi
fundado na Ermida deste título, sita no lugar da Escu-
salla, por D. José Martínez e Parga, Abade que foi desta
parroquia, co gravame dunha Misa cantada anualmente
na mesma Ermida, outra coa súa Vixilia no día do ani-
versario do Illmo. Señor D. Fr. Juan Muñoz de la Cueva,
Obispo que foi desta Diocese, e outra tamén con Vixilia no
aniversario do fundador.
Esta información complétase co Catastro de Enseada
(Real de Eclesiásticos), que afirma que a devandita Ca-
pelanía a posuía en 1.753 o Clérigo D. Juan Antonio Mar-
Perspectiva actual da casa tínez, Tenente e Cura, cuxos bens consistían, en dúas
casas, sete terreos, 2 bois, 1 vaca, 30 xovencos e 12
a outra, polo balcón que dá ao río Limia. Na Festa por-
colmeas.
tuguesa de santa Madalena, escoitei dunha muller xa
maior, contar a experiencia duns mendigos portugueses Se volvemos ao Libro de Visitas, podemos encontrar
que pasaron unha noite ao abeiro da casa, e que fuxiron mais datos: Posuía a Capelanía no ano de mil setecentos
espavorecidos ao aparecer misteriosamente pola casa oitenta e sete D. Pedro Fiollega Abade de Cabreloáis,
varios frades, aterradoramente revoltosos, sobre todo e dende o falecemento deste non hai noticia doutro
un con xiba ao que denominaron “marrequiño”. Capelán, nin menos aparece noticia do orixinal desta
fundación; máis posúe os bens desta Capelanía ou
A teor destas aparicións e tamén pola magnífica Capela
adminístraos Manuel José Araujo, Portugués de Nación,
pegada a ela, a tradición asígnalle unha orixe clerical á
casa, aínda que as opinións repártense entre un antigo e habita as casas; cumpre con algunhas cargas e
Cenobio, unha casa da Inquisición e como casa Reitoral. deberá facer constar con cales cumpriu, e cales deixase
de cumprir…
Lendas Quedan desvelados neste traballo, por primeira vez,
moitos dos misterios que acompañaron esta casa
Ás veces, o descoñecemento das cousas tende a
desatar a imaxinación, de aí que xurdisen infinidade durante séculos, pero, aínda así, non nos atrevemos a
de historias e lendas negras en torno á casa. A máis negar que o fantasma dun frade e as dúas damas que
escoitada é unha que relaciona as aparicións con lle acompañan continúa paseando misteriosamente
antigas violencias: di que vivía nesta residencia un polo patio nas escuras noites deste inverno. Os que
cura chamado Roiz, párroco de Manín, que contrataba coñecemos a casa sabemos que é así, por iso seguimos
xente de lugares afastados de Portugual para os traballando na investigación e dispoñemos de unha
traballos do campo. Cada tempada, ao rematar a faena, ampla información dos seus herdeiros que realmente
mataba os xornaleiros e enterrábaos no patio para non ven a confirmar o dito.
satisfacerlles os salarios debidos. Hoxe, proseguindo na investigación, temos coñecemento
De todos estes aspectos misteriosos ocupouse o Cuar- de tódolos Capeláns e persoas que habitaran a casa ata
to Milenio, da TV-4 no ano 2010, dando lugar a un coñe- a Desamortización de Mendizabal, en que a Escusalla
cido episodio titulado “La Capilla del Monje jorobado” e tódolos bens da Capelanía pasaran a ser propiedade
dun canteiro de Padrón e seus descendentes; e no ano
Explicación segundo a Investigación 2009, o Parque do Xurés, preocupouse en adquirir a
Con estes datos de partida, creceu a inquietude por de- maior parte da súa propiedade para a posta en valor
clarar a casa de Escusalla de Interés Histórico; iniciouse con fins culturais e museísticos, pero os cambios de
con este fin unha investigación de campo, que resultou color político na Xunta desbarataran o proxecto…Unha
inicialmente infrutuosa, a teor da afianzada e inamovible incomprensible simpleza mais da política.

44
FRASEOLOXÍA NACIONAL POPULAR
POR: XOSÉ MANUEL FERNÁNDEZ MONTES

E
ncantado de facer unha nova achega de fraseoloxía
galega con aforismos que igual coñecedes pero
que, por desgraza, non son de uso común no noso
día a día.
Recoñezo que son un namorado da sabedoría popular
galega e non deixo de sorprenderme con expresións que
atopo documentadas en artigos e/ou libros ou que lle
escoito á xente na rúa. Temos unha riqueza inmensa
que debemos valorar e coidar, e que mellor xeito de
coidala que documentar e facer uso dela na medida das
nosas posibilidades, verdade?
Así, pois, dende esta humilde sección aproveito para
lembrar e/ou dar a coñecer algunhas frases enxebres
e cheas de retranca que aparecen de cando en vez nas
conversas entre galegos/as.

Imos morrer todos!


Frase empregada para quitarlle ferro a situacións tensas
provocadas polas présas.
Hai xente que vive con apresuramento e incluso
precipitación, xente que quere todo para “xa!” como
se non existira un mañá. A esas persoas hai que
pararlle os pés dalgún xeito e esta frase resulta moi
recomendable. Por moito que nos pese deixar cousas
pendentes temos que aceptar que estamos de paso
por este mundo, que todo se acabará algún día e que
todos iremos para o alén.
A obsesión por facer algo o antes posible e as urxencias
innecesarias non nos levan a ningún lado, é máis, fannos
infelices a nós e aos que nos arrodean. Como di un
fulano da Pobra do Caramiñal, que foi mariñeiro moitos
anos e viu moito mundo do noso señor, “teiquinisi!”
(“take it easy” pronunciado á galega).
Así, pois, tranquilidade e bos alimentos. E que vos quede
clara unha cousa, “o último traxe non leva petos”...

Onde non chega manda recado


Esta frase aplícase a aquelas persoas que non saben
gardar un segredo.
Seguro que todos coñecemos a alguén que se dedica
a espallar indiscriminadamente todo canto sabe
importándolle pouco ou nada se a información é
reservada. Ese tipo de persoa ten unha inquietude
xenética que lle impide oír e calar. Non pode descubrir
algo alleo á súa vida e mantelo gardado en segredo, se o
fixese rebentaría. Daquela, o corpo pídelle desprenderse
desa información que afecta á esfera persoal dos
demais e facela correr todo canto poda. Canta máis
xente saiba da nova, mellor.
E velaquí a retranca da frase, dáse a entender que o vicio
do murmurador é tal que se non pode facer chegar a
información alí onde quere polos seus propios medios.

45
O GAITEIRO LABREGO
XOSÉ DE GREGORIO OU XOSÉ DA LAGÚA
POR: ARMANDO FERNÁNDEZ LÓPEZ

Editouse un CD que pre-


senta unha escola do
repertorio de José da
Lagúa, representante
da arte gaiteira da zona
fronteiriza entre Gali-
cia e Asturias. Inclúe
unha pista de video e
un completo texto de
introducción feito por
Juanjo Fernández.
Preguntándolle por al-
gunha anécdota, dixome que algunha vez cando viña de
tocar dalgunha aldea, só, de noite, as escuras, sen lúa,
que se tiña atopado cos lobos pola serra por onde el pa-
saba, el facíalles fuxir co son da súa gaita, como se dí na
contorna da Lagúa, escorrentábaos co son da Gaita. En
Xosé de Gregorio xuntábanse os Aires da serra de Res-
telo, e de Os Ancares, e a serra de Antolín. Non era nada

H
extrano escoitar a este Gaiteiro Labrego, mentres o vento
oxe quero facerlle un pequeno recoñecemento a un acaía, erguéndose a súa melodía gaiteira que ben podía
Gaiteiro que sempre tivo amor por ese instrumento ser unha xota Asturiana, unha Muiñeira galega, ou unha
galego tan feiticeiro: a Gaita. O Gaiteiro Xosé foliada ou un pasa-rúas. Xosé de Gregorio foi un gaiteiro
Rodríguez Santalla coñecido como Xosé de Gregorio, moi aprezado en toda a contorna, contoume que lle gus-
e tamén por Xosé da Lagúa, naceu precisamente nesa taba ensaiar mirando dende a súa casa a carón do rio
localidade a Lagúa, do Concello de San Antolín de Ibias, Navia. Pero el sempre tivo a teima de marchar a Arxenti-
na parroquia de Santa Comba dos Coutos (Asturias). na xunto o seu Irmán Manuel, pero por non deixar a seus
O Gaiteiro Xosé de Gregorio, foi homenaxeado o dia pais e as súas irmáns Carmen e Inés, seguíu traballando
18 de Agosto do 2012 na III festa da Gaita en Quintá coma labrego e Gaiteiro, na súa Lagúa natal onde desen-
de Cancelada-Becerreá, Lugo. Compartiu escenario rolou a súa vida.
con Carlos Núñez, tamén participou no centenario do Dende neno xa lle gustaba tocar a gaita, coma todos os
gaiteiro de Soutelo de Montes, e no centenario do diario nenos do agro tamén axudaban coas labouras do gando.
O Progreso de Lugo. Cando andaba nos prados facía gaitas coa pel dos
Xosé de Gregorio así era coñecido na contorna tanto pola castiñeiros, ou con pallas de centeo, e de ahí a paixón
parte de Asturias como pola parte de Galicia, e coma por aprender a tocar a Gaita, aínda que nas datas que el
alcume o Gaiteiro da Lagúa. Era un home sóbreo, de comezou non era nada doado, pero de tódolos xeitos a
pouca conversa ata que collía confianza, foi un gaiteiro súa Gaita soaba pola serra da Legua e o val de Mosteiro.
auto-didacta, aprendendo dos grandes gaiteiro. Sempre Dicía Xosé de Gregrio, que a gaita é un instrumento moi
tiña algo agochado, no seu faiado da memoria, unha completo, que tanto vale para acompañar instrumentos
morea de cantigas e repertorio cheo de engado. A magoa de corda coma de vento, coma o acordeón. Xosé de
miña foi non ter feito este pequeno escrito cando el o
Gregorio, sen el sábelo, deulle pulo a ese instrumento que
podía ler, pero poden lelo as súas irmans Inés e Carme.
tan ben nos define aos Galegos e Asturianos: a Gaita.
Eu mantiven unha pequena conversa con el, díxome que a
ilusión mais grande, para el, fora compartir escenario con Non hai amores máis firmes
Carlos Núñez, un dos grandes da Gaita xunto con outros. Que os do Gaiteiro e a Gaita
Preguntándolle se fora a aprender con algún mestre da
Gaita, ou con outros, ou nalgún centro. Contoume que Eu sopro e ela toca,
sabía moitas cantigas, que llas ensinaran os maiores e Nin a engano nin me engana
tamén a súa nai, cantos de tabernas e polavilas, que se Ela toca si eu punteo,
cantaban na contorna dos coutos, na Lagúa non todo Eu sopro si ela desmaia.
é Asturiano, nin todo é Galego, alí comparten cantares,
música, labouras do agro e a fala.

46
SEMPRE CON MONTEVIDEO
NO MEU CORAZÓN
POR: MANUEL SUÁREZ SUÁREZ

A
s pegadas de Galicia na nobre e xenerosa hombro un fungeiro. É o primeiro que fai referencia a
República Oriental do Uruguai poden seguirse gaita e tamén aos galegos coma sinónimo de godos
desde o ano 1527 ata agora mesmo. Estou a (españois). Os dous secretarios que tivo o heroe
falar de case cinco séculos nos que os fillos do paraíso nacional don Xosé Artigas son Miguel Barreiro (ata
atlántico enchen de solidariedade os vieiros dunha 1815) e Xosé Monterroso (1815-1820), ámbolos dous
afastada terra do sur americano. Vou facer un breve eran descendentes de familias cambadesas.
resumo de fitos iniciais nos que Galicia deixa o seu
O “Cabo de Hornos” ancorou no porto de Montevideo
selo de identidade. O primeiro é falar do mariño Diego
o 27 de novembro de 1958. O meu pai estaba no
García quen nunha carta de 1527 nomea aos nativos
peirao abaneando os brazos e as mans. Hai 61 anos
coma “charruases”. O tal Diego chámalle “charrúas”
pero recordo que sentín moito acougo cando o barco
xa que o seu aspecto faille lembrar as máscaras do
deixou de moverse despois dunha ateigada e longa
entroido de Allariz. En 1740 temos ao primeiro galego
singradura de mareos. A xente berraba os nomes dos
que casa en Montevideo, o mindoniense Alonso Puga
seus familiares e saudaba aos recén chegados. Lembro
Miranda, sarxento do Reximento de Cantabria. A
que baixei amodiño a escada e ben collido da man de
primeira botica da capital uruguaia foi aberta en 1740
miña nai. O sol quentaba bastante máis que na aldea.
por Gabriel Piedracueva Varela, nativo do concello de
Axiña o neno aldeán vai comezar a escola. Logo duns
Miño. O emigrante de Paramos (O Covelo) Francisco
anos de aprendizaxe e case sen decatarse aprobará o
Rodríguez Alonso é o dono dunha “pulpería” en Sarandí
ingreso emocional no espírito dos uruguaios. Agorason
del Yi (Durazno). En 1782 ergue unha capela na súa
artiguista, candombero, gardeliano, murguero e
propiedade que hoxe é monumento histórico nacional.
siareiro do Clube Atlético Peñarol.
Arredor do 1800 os irmáns Xosé e Luís Fernández
Bermella de Maside [Ourense] levan a Montevideo
dous cruceiros de pedra que encargaron a canteiros
da súa parroquia de Santa María de Amarante. Son os
monumentos máis antigos do Uruguai. Un deles está
no cemiterio Central e o outro na igrexa do Cordón. En
1811 ten lugar o chamado “Grito de Asencio” que marca
o comezo do proceso independentista. O promotor do
levantamento foi o alférez Ramón Fernández Ximénez,
fillo de Dionisio F. que era de Arcade no concello de
Soutomaior. O primeiro poeta que lle canta a patria
uruguaia foi Bartolomé Hidalgo que se considera o
fundador da lírica gauchesca no Río da Prata. É moi
curioso que nos seus famosos “cielitos” de 1811-1815
use a nosa lingua nun verso ao escribir: echando al Marina Mercante Española “Cabo de Hornos”

47
na aldea. Os ollos non daban feito. Todo era novidoso.
Axiña os novos nomes fixeron esquecer aos que
quedaron no outro lado do mar.
Está na cama, son pouco máis das nove e media da
mañá, no cuarto do apartamento exterior que alugou
seu pai sobre a rúa Pantaléon Artigas case na esquina
Todo en Montevideo era novidoso. Os novos nomes
con Ipiranga. Os pais están na cociña e vai correndo
fóronse gravando por enriba de outros anteriores que
pois escoitou o son dunhas gaitas. Senta na mesa e
axiña se esqueceron. A primeira esquina estratéxica foi
bebe o leite con “Toddy” que sabe de marabilla. O pai
a de Propios e Burgues. Só había que recordar dous nú-
explica que aquela música que se escoita é dun progra-
meros de tres cifras segundo a viaxe no ómnibus fose
ma chamado “Sempre en Galicia” que se fai en “Radio
ao mar ou ao centro. O mar eran os areais de Buceo e
Carve”. Os gaiteiros da radio soan igualiño que os que
Malvín e o centro era onde traballaba o pai. Para bañarse
viñeran no pasado setembro a tocar na festa da Her-
o número era “202” e para traballar o “158”. Nesta encru-
mida Vella.
cillada as mantequillas de dulce de leche da panadería
“La Futurista” eran unha auténtica marabilla aínda que O neno emigrante está inquedo pois despois de xantar
non todo era doce senón que tamén estaba a mortadela. irán de visita a casa de Ramón de Castromil. Vai coñe-
Un pan porteño cunhas lonxas de friame de “Cativelli” cer a Mercediñas, a filla de Ramón e Mercedes, que leva
ou de “Ottonello” son o mellor refuerzo despois de tres dous anos neste lado do mar. Os pais din que vai apren-
horas sen saír da morniña auga do Río da Prata. Os pais der moito con ela. A casa de Ramón está na rúa Santa
preguntan se lembraba cando estivera en Laxe. A verda- Ana que está moi perto e por tanto pódese ir camiñan-
de era que case non recordaba. O neno emigrante roe do. Hai que pasar unha avenida chamada Propios. Hoxe
de présa para volver axiña cun neno que está a facer un é un domingo especial, di o pai, porque se celebran as
pozo fondo na area e necesita axuda. Pola noite descu- eleccións presidenciais.
brirá que o tomate ademais de comerse tamén vai ben
Antes de cruzar Propios pasa por diante un camión
para arrefríar a pel queimada polo sol.
ateigado de xente que berra e abanea bandeiras. Non
Era o primeiro domingo en Montevideo do neno entende aquel barullo. O pai di que van votar pois es-
emigrante de cinco anos que viña da aldea vimiancesa tamos nun país libre que escolle aos seus gobernantes
de Tines. Aínda non sabe o nome do país onde vai entre “blancos” ou “colorados”. Tamén comenta algo so-
vivir de agora en diante xa que só pasaron tres días bre que os curas, aquí, non mandan nada. Non escoita.
desque baixou do barco nun peirao onde agardaba o A súa preocupación está centrada en Mercediñas. Non
pai cunha chea de apretas e bicos. As árbores enchían vaia ser que o vexa moi pequeno e non lle faga ningún
as beirarúas do barrio de Aires Puros. Eran os paraísos caso. Poida tamén que non lle entenda algunha das pa-
que protexían dun sol que quentaba moito máis que labras que se usan en Montevideo.

RINCÓN DE POESÍA

A XARRA DO MONTE
Se a tres pastoriños Ofrenda que faigo
a nai de Xesús, chea de lecer,
lles espiu a alma para que as ovellas
en forma de luz, teñan que pacer,
porque a min me deixa e asi o traballo
levar ista cruz. cumplir con placer.
A cruz do pecado A xarra do monte
a cruz do dolor, ten un bouqueliño,
a mañan con sono segredos de anceiros
e xa con suor, neste meu camiño,
quero ser pastora que oxe verteria
pastora do amor. a auga e o viño.
E con ista xarra Nieves Fernández Vidueira
de flores enchida,
levanto a mirada
e pido aflixida,
que poida deixar
a ofrenda cumprida.

48
OS XUDEUS DE CASTRO CADELAS,
OS IRMÁNS GUADALUPE
POR: MANOEL CARRETE RIVERA

D
ende Manuel de Murguía1 ata Benito Fernández
Alonso2-3 dáse fe da existencia dunha comunidade
xudía en Caldelas, representada polos máis ilustres
deles a través dos irmáns Antonio López Guadalupe e
Paulo de Santa Cruz, máis coñecidos como os irmáns
Guadalupe4.
Primeiramente deberiamos aclarar que Antonio López
de Guadalupe e Paulo de Santa Cruz son irmáns aínda
que aparezan con apelidos distintos, xa que Paulo ao
converterse ao cristianismo cambiou o seu apelido,
cousa habitual nos conversos. Os conversos eran
chamados “novos cristiáns” ou “marráns”, e moitos deles
cambiaban os seus apelidos xudeus por outros cristiáns
como foi o caso de Paulo que o cambiou polo de Santa
Cruz.
A historia destes irmáns pódese consultar no folio 404
do libro “Copia de linajes” no Arquivo da Real Chancelaría
de Valladolid, no L-29 dos marqueses de Leis (AHPOu) e
no expediente de fidalguía da familia López Guadalupe do
arquivo provincial de Ourense (Ref: 24271/04, concello de
Ourense).
Carlos V outorga dende Bolonia o día 24 de febreiro de
1530 unha carta-privilexio concedéndolles a nobreza
a Antonio López de Guadalupe e a seu irmán Paulo de
Santa Cruz motivado polo “esplendor de virtudes y de Adriano VI
arte de medicina y en conocimiento de las cosas naturales
resplandeceis mucho y fuisteis Zirujano mayor del papa decreto polo cal non se podía bautizar ningunha persoa
Adriano VI5 de felice recordacione”. Do mesmo xeito, na que fora xudía, e ademais tiñan que saír do pais antes do
executoria de fidalguía lémbrase a Joan Guadalupe, 1 de xullo de 1493 sen levar consigo ouro nin prata.
protomédico dos Reis Católicos, ascendente dos irmáns.
O máis importante da historia dos Guadalupe é a
Don Vicente Risco no ano 1950 publica a Historia de los transcrición dos expedientes de fidalguía que relata parte
judios6 , onde relata a historia da comunidade xudía no da súa vida en referencia a Castro Caldelas, e que nos
mundo, e especifica a expulsión dos xudeus de España, achega o seu escudo heráldico que é o tema principal
que se formalizou o 31 de marzo de 1492 mediante un deste estudo.

1
Galicia. España sus monumentos y artes, su naturaleza e historia. Murguía, Manuel. Editorial de Daniel Cortezo y Cª.
Barcelona. 1888.
2
Los judíos en Orense (siglos XV al XVII). Fernández Alonso, Benito. 1904.
3
Don Vicente Risco tamén o anunciaba nun artigo titulado: “O Castro de Caldelas”, en La Vida Gallega (AnoXX, nº392 de
1928), a existencia xudea na figura dos irmáns Guadalupe.
4
Na revista Diversarum Rerum. Revista de los Archivos Catedralicios y Diocesano de Ourense y de los Amigos de la
Catedral de Ourense, contén un artigo da autoría de Mary Cruz Bangueses Cobelas na que enumeran a diferentes persoas
co apelido Guadalupe e que, a súa vez, teñen relevancia na medicina. Esta autora ve improbable que Antonio López
Guadalupe e o seu irmán Paulo de Santa Cruz sexan descendentes de Joan de Guadalupe, xa que identifica a este último
con outra esposa coa que tivo seis fillos, segundo un testamento RGS. Leg 149805,23. Pola nosa parte mantemos coma
certo o texto transcrito como preito de fidalguía, xa que é un documento oficial que fala directamente dos biografados.
5
Adriaan Floriszoon Boeyens foi elixido por Maximiliano de Austria como mestre de Carlos de Gante, futuro Carlos I de
España. Unha vez este último é coroado o mestre inicia un ascenso profesional converténdose en bispo de Tortosa (1516),
inquisidor Xeral da Coroa de Aragón e despois da de Castela, rexente de España e o 9 de xaneiro de 1522 é nomeado
Papa. Faleceu en Roma o 14 de setembro de 1523.

49
mano dere/ cha en campo de oro un leon negro rampante y
en la otra mitad en campo azul/tres coronas de oro puestas
en palo y encima del escudo un yelmo de guerra a/ bierta la
vista y encima del dicho yelmo medio león negro rampante
las ma/ nos acia arriba y la boca abierta con su follaje de
las mismas colores y para/ que dello conste, del dicho
pedimiento de Antonio de Noboa hize la presente/ carta y
certificacion firmada de mi nombre y sellada de mi sello en
la villa de/ Madrid a Once de Noviembre de mil y quinientos y
noventa y dos años./
(rúbrica) Diego de Urbino Reydinum
“yo Francisco de buica escribano del rey nuestro señor desta
villa de Madrid doy fe y testimonio de verdad que Diego/
O seu expediente iniciase así:
deurbina de quien va firmada la certificacion de arriba es rey
“Informaciones de la nobleça Descendencia/ y legitimidad de de armas del Rey nuestro señor y como tal usa y / exerce el
Antonio López de guada/ lupe vecino de la ciudad de Orense dicho oficio y a las fees y certificaciones que da semejantes
y de sus/ hermanos, y de la comprobación y autoriçacion/ desta se les ha dado y da entera fe/ y ese dito enjuicio y fuera
del privilegio de caballería y de añadimento/ de Armas que del y la forma donde dize Diego deurbina rey de armas es
el Emperador Carlos quin/ to Rey de España, concedio al suya y la que/ suele y acostumbra hazer porque he visto
Doctor An/ tonio López de guadalupe y a sus hermanos/ escribir y firmar muchas veces y para que dello/ conste de
parientes y descen/ dientes.” 7 la presente firmada de mi nombre y signada de mi signo en
Madrid a once de Noviembre/ de mil y quinientos y noventa
YO DIEGO DE URBIna8/ Rey de armas del rey don Philippe
y dos años”.
nuestro señor segundo deste nombre q/ certifico y hago
entera fe y crédito como en los libros y copia de linages que Resumindo, podemos ver a xenealoxía dos Guadalupe
yo ten/ go destos reynos parece y esta escrito en ellos a se partimos de Joan de Guadalupe de Castro Caldelas,
folas quatro cientas y cuatro un privile/ gio que el emperador protomédico dos Reis Católicos, casado con María
nuestro señor Carlos quinto concedio al Licenciado An/ tonio de Almeida, coa que ten como fillos a Antonio López
Lopez de Guadalupe y a Paulo desantacruz su hermano, en de Guadalupe e Paulo de Santa Cruz, tamén nados en
que por el/ demás de su nobleza hace cavalleros a ellos Caldelas.
y á sus descendientes, su data/ en Bolonia año de mil y
Ferro Couselo afirmaba que Antonio López Guadalupe9-10
quinientos y treinta á veinte y cuatro días del mes/ de febrero,
non tivo fillos, cousa que lle rebate D. José Santiago
según que mas largo consta de dicho privilegio á que me
Crespo11 afirmando que a executoria dos Guadalupe
refiero y/ aora por parte de Antonio de Novoa vecino dela
que estaba na casa de Leis podía confirmarse que si
ciudad de sevilla y natural/ de la ciudad de Orense me fue
que os tivera. Relendo a transcrición que achegamos
pedido y requerido que a su derecho convenia Le/ diesse una
anteriormente, podemos ver que Antonio López
certificacion de las armas de Guadalupe segun y como esta
Guadalupe, Juan Díez Martínez, Fernando Díez de
en el dicho/
Guadalupe e Francisco Diez (Abad de Marrubio) son
privilegio firmada y sellada en manera que haga fe, por fillos de Pedro Díez e Isabel Alonso, que á súa vez son
quanto el es hijo legi/ timo del dicho licenciado Antonio netos de Fernando López Guadalupe irmán de Antonio
Lopez de Guadalupe y assi le pertenecen/ las dichas armas. López Guadalupe e Paulo Santa Cruz, sendo á súa vez
Q yo el dicho Diego de urbina hose sacar y saque las dichas/ bisnetos de Joan de Guadalupe; e polo tanto, tiña razón
armas del dicho privilegio, queson escudo partido enpalo a la Ferro Couselo.

6
Historia de los judíos. V. Editorial Surco. Barcelona. 1955
7
Executoria de Fidalguía da familia López Guadalupe (1587- 1592). AHPOu. Concello de Ourense 24271/04
8
Diego de Urbina, autor e ilustrador do expediente de nobreza de Antonio Guadalupe. Foi bautizado o 26 de febreiro
de 1516 na parroquia de San Ginés (Madrid), fillo do tamén pintor Pedro de Ampuero e irmán xemelgo do dourador
Francisco de Ampuero. Foi autor de obras para a Catedral de Burgo de Osma, sedas para o convento de Santa Cruz de
Segovia ou pinturas para o Escorial así como expedientes de nobreza. Lope de Vega (que era o seu xenro) definiuno así:
O generoso Urbina, si vivieras/
a retratar el Parnaso fueras,/
¿Qué lienço tan hermoso, yde tan raras/
Figuras,que dexaras/
Al Sol del mundo, al inmortal Filipe!
O expediente do López Guadalupe faise en 1592 e será dous anos máis tarde que se ten datos de que morreu en
Burgos.
9
“Cosas y linajes del Viejo Ourense”: Ferro Couselo. Pequeno artigo solto no fondo da Biblioteca de Xosé González
Paz que posúe a Deputación de Ourense.
10
Orensanos ilustres: Fernández Alonso, Benito. Ourense, 1916.
11
Blasones y linajes de Galicia. Tomo II: José Santiago Crespo.

50
CAMIÑO ANDADO
POLA RIBEIRA DE VICENTE RISCO
POR: HENRIQUE FERNÁNDEZ-MON SÁNCHEZ

Casa de Vicente Risco

C
hove miúdo, babuxa prosneiramente. Dende a gardábame as herbas meiciñais todos os anos; e tamén
Ponte da Voga, pola man esquerda, collo o ca- sempre tiña un licor café como poucos na Ribeira Cal-
miño cara a Celeirón -así chamada a ribeira do río delá. Temos falado de todo con Marisa: das herbas, do
Edo ó seu paso por O Couto e Abeleda-. Celeirón, onde tabaco, do viño, da vida na ribeira…, e tamén do Risco. Tal
se atopa a adega, e mesmo a que fora morada de esta- era a relación de seu pai Manolo con D. Vicente que todo
día estival de Vicente Risco. o mundo lle chamaba O Risco ao Manolo, a quen tamén
coñecín de pasada.
Camiño en soidade na compaña pracenteira do ruxir, do
batanar das augas suavemente contra os cons, lenemen- Risco baixaba da súa residencia de Castro Caldelas a
te, acariñando as beiras coa suavidade dun bico de mil Celeirón maormente no tempo da vendima. En Celeirón
bagos de uvas escorregando mosto e licores das deida- escribía, meditaba, paseaba e facía xantares e merendas
des dos tempos polas meixelas da aba que penduran coas súas amizades, mantendo longas e discutidas con-
dende a montaña até o río. É unha tardiña enmeigada, versas tocando todos os paus da baralla....
das de deixar que os pensamentos se ceiben libremente,
sen vincallos. O solpor vai cubrindo o leito dos viñedos
coas follas outonais rebulindo sen destino fixo, ao tempo
que a sombra sobe mainamente polos pataos ou socal-
cos para esconderse, mergullándose detrás da aldea de
Alais, parroquia, dito sexa de paso, de ascendencia de
ilustres galeg@s como o Cardeal Quiroga Palacios dis-
que, e outr@s máis…
Dime o Luís do Pombar, de Abeleda, que el tiña andado
a xornal para O Risco, e que D. Vicente era home xene-
roso e amábel cos xornaleiros. Xornaleiros que estaban
a cargo e baixo o mando do Manolo, pai de Marisa da
Tenda -Estanco de Abeleda- e que hoxe persiste a saga
con Celita (filla de Marisa) e Juan o seu home, xunto cun
cativo san e rebulideiro. Marisa, a quen un servidor tratou
e desfrutou da súa nobre amizade con longas paroladas
entre grolo e grolo de viño ou licor café. Ela, A Marisa,

51
cedor da Galiza) e o de As Irmandades da Fala que na
Asamblea de Lugo 1918 definen a Galiza como Nazón,
etcétera. Temos O Risco poeta vangardista que man-
tiña unha controvertida correspondencia epistolar con
Manoel Antonio. En fin, había, hai varios Riscos nun só;
inclusive o que se agochou no rexime franquista máis por
desesperación e desenganos que por medo como adoi-
tan dicir algúns.
Risco era, no senso creativo, vitalista, sublime e intuiti-
vo. O seu pensamento ía máis aló da militancia orgánica
e dogmática, malia que era disciplinado e rigoroso nas
súas pescudas. Só na custión relixiosa mantiña unha
firme convicción de que sen Fe un proxecto de Galiza
como pobo ou Nación non era viable. El vía no materialis-
mo marxista un nemigo, para o que era a conformación
de algo grande, algo que pensaba que só sobreviviría si
se convertía na Vangarda de Occidente máis alá dun
proxecto político efémero. Mais, dende ista perspectiva,
el non fechaba portas. Todo o contrario, foi mui crítico
co sistema caciquil abafante e asoballante, mesmo coa
auto- humillación de Galiza, mormente do mundo labre-
go e rural, ante a oligarquía e fidalguía centralista a altura
operantes. Laiábase da mansedume, e mesmo culpa-
ba aos propios labregos e fidalgos de non espertar dos
soños que os enganaban, someténdose e claudicando
ante a oligarquía dominante; e porén non reparar nos
consellos e propostas que o galeguismo incipiente e
anovado propuña. Penso que ise galeguismo hai que in-
serilo nun liberalismo emancipador marcado pola ilustra-
ción. Non hai máis que ler Os Camiños da Vida de Otero
Pedraio para decatármonos…
Para rematar, cabe recomendar, entre outros, o estudo
rigoroso e concienzudo de Justo G. Beramendi entorno
A Casa da Marisa
a Risco no que parte Das orixes á afirmación plena; até
Dime o Luís do Pombar que a primeira vez que vira as a Escisión-unidade-escisión.
sardiñas fora en Celeirón, na Casa do Risco. Estranábase
de ver que as asaban enteiras, con tripas e todo.
Risco, teño para min, foi e está a ser bastante mal tratado
pola intelectualidade da xeración da post-guerra; e tamén
pouco entendido, e menos investigado na actualidade e
case esquecido.
Dicía Castelao “cando Risco era alguén…” . Alguén que
foi Alguén, penso eu, non deixa de ser Alguén así de sú-
peto. Outra cousa é que as circunstancias, e Risco era
un persoeiro heterodoxo e extremadamente reflexivo, o
levaran a posicións fóra de, ou cando menos adiantado;
ao que no espazo da pre-guerra, guerra e post-guerra
ficaba a xente do común, e mesmo nunha encrucillada
final polarizada da que Risco fuxía.
Alguén, que foi grande teósofo, grande antropólogo,
grande investigador en todos os campos e eidos.
Alguén, que foi o maior teórico do Nacionalismo Gale-
go e que se enxergou, empapou e bebeu das máis altas
influencias intelectuais de Occidente a Oriente, non pode
de deixar de ser Alguén da noite para a mañá.
Temos, xa que logo, O Risco teósofo da Centuria, o pen-
sador, historiador e investigador poliédrico de NÓS que
conectaba co movimento cultural da Renasçensa portu-
guesa nada en 1912 no Porto con Teixeira de Pascoaes
coa súa Teoría do Saudosismo (grande amigo e coñe-

52
L’ORUXO DE GALÍCIA
POR: BARTOLOMÉ JIMÉNEZ CAZORLA

Les dades dels segles XVI al XVIII situen la destil·lació en


l’apotecari privat o institucional, i és, en aquest moment,
quan la importació i també la fabricació d’alambins des-
tinats a grans apotecaris, concretament a l’Hospital Reial
de Santiago.
La Junta del Regne de Galícia va sol·licitar en 1739 la lliu-
re fabricació del brandi oruxo com a cosa positiva per al
desenvolupament de les regions vitivinícoles i per al sub-
ministrament a les ciutats de l’alcohol necessàries per a
usos mèdics.
Altres dades del segle XVIII consoliden la imatge que ofe-
reix aquest incipient artesà rural: presència d’alambins i
fotogrames en cellers a Sober, actualment la regió vitivi-
nícola Denominació d’Origen Ribera Sacra.
La Reial Societat Econòmica d’Amics del País a Santiago,
l’any 1838, es documenta l’ús d’esperits com a ingredients
de pastisseria comparables a l’alta cuina gallega.
Hi ha molts autors dels segles XVIII i XIX que recullen
l’activitat de la destil·lació de bagassives com una cosa
molt comuna a Galícia, tal com el professor José Casares
Así se destilaba a Augardente na Galicia rural.
parla sobre el cultiu de la vinya a Galícia l’any 1843.

L’
oruxo de Galícia, també es coneix com “caña o au- Aquest sector incipient assolirà la seva consolidació al
gardente”, paraula la qual és molt genèrica que pot segle XIX, especialment en la segona meitat, a causa del
aplicar-se a aiguardents diferents de l’oruxo. major consum.

És una beguda espirituosa, realitzada per fermentació i És principalment una producció familiar i es basa en po-
destil·lació d’oruets i sediments obtinguts de raïms collits maway, que dificultarà el seu desenvolupament com a
en l’àmbit geogràfic de Comunitat autònoma de Galícia. sector econòmic rellevant, ja que la matèria primera dis-
ponible és limitada.
La destil·lació de licors del raïm pomjo és a Galícia una
pràctica ancestral i íntimament lligada a la producció de Els catàlegs d’exposicions mostren la varietat de begu-
vi; el seu ús com a beguda, i com a remei, està plenament des espirituoses produïdes i consumides a Galícia:
integrat en la vida dels seus habitants.
· Exposició agrícola, industrial i artística a Santiago de
Compostela, l’any 1858
· Exposició Regional agrícola industrial i artística de
Galícia en 1875
· Exposició Nacional de vins l’any 1877
· Degustació d’aquest producte a l’Exposició Regional
de 1896
· Exposició Regional de Lugo l’any 1897
Hi ha una producció d’un cert volum, un mercat important
i unes comarques que semblen excel·lir per la qualitat de
la seva producció (Valdeorras, Ribeira Sacra i Ribeiro).

És per voltant de l’any 1909 quan els agricultors de les re-


gions vitivinícoles comencen a organitzar-se en sindicats
i associacions que reclamen el seu dret a produir brandi.

També hi ha diversos esperits d’oruxo de Galícia que han


estat qualificats, amb la menció d’excel·lent, en diferents
edicions de la famosa “Guia Peñín dels millors vins i des-
til·lats”, que de forma professional garanteix la qualitat
Queimada Galega coa que se rematan os actos das festas dels consumidors i que demostra la seva especificitat i
do barrio de L’Gabarra de Cornella feita pola ACG Rosalía estreta vinculació amb un peculiar entorn geogràfic, his-
de Castro. tòric, cultural i social.

53
l’oruxo, condicions de la caldera, protecció i embalatge
del producte...); però la producció, l’any 2014, amb ins-
tal·lacions estables d’origen familiar, basats en l’equip,
també es va incrementar, aplicant procediments i conei-
xements tradicionals.
La legislació contemporània va comportar la uniformitat
del règim especial dels esperits gallecs en el context es-
panyol i europeu, que va donar impuls a la modernització
del sector, capaç de mantenir l’essència de la seva tradi-
ció.
Aquests esforços van ser recompensats amb l’obtenció
de la denominació específica oruxo de Galícia en 1989,
que garantien als consumidors la qualitat i el respecte a
una tradició amb diversos segles d’història.
Així mateix, en aquest any es publica el Reglament (CEE)
Després d’una intensa lluita contra els interessos de les 1576/89, que inclou l’oruxo Gallego com a única destil·
grans empreses alcohòliques en altres zones d’Espanya, lada de l’estat espanyol que té dret a denominació geo-
en la dècada de 1920, els productors gallecs van aconse- gràfica, en la mateixa categoria que el francès “Eau de
guir un règim jurídic i fiscal especial que permetia la des- Vie-Marc”, l’italià “Grappa”, el portuguès “Licor Beiro” i el
til·lació segons la forma tradicional i ajudat a preservar el “Tsipouro” grec.
coneixement i els sabors dels productors històrics.
La qualitat de l’oruxo de Galícia ha estat reconeguda amb
No era tant una exempció d’impostos com una forma importants premis nacionals i internacionals. Així, alguns
especial per complir amb les obligacions tributàries dels d’aquests destil·lats han estat guardonats amb Medalles
fabricants d’alcohol. d’Or al “Concurs Mundial de Brussel·les” i a la “Challange
International des vins et Spiriteux de Bordeus” i distingi-
Diversos factors convergeixen en el desenvolupament
des amb els premis atorgats per “l’Associació Espanyola
d’aquesta indústria rural: un creixement de la demanda
d’Escriptors de vi i Periodistes”
d’aquest producte, tant per al consum humà com per a
l’expedient tècnic de la I.G. oruxo de Galicia/Augardente La Queimada és un dels molts rituals que tenen a veure
de Galicia, l’octubre de l’any 2014. amb el foc, una tradició que es debat entre el pagà i el
misteriós, una poció màgica l’origen de la qual es perd
Els gallecs van adquirir la reputació de la mà, sobretot,
entre les ombres d’antigues nits plenes de meigues i en-
d’innovacions tècniques que estaven millorant i homo-
canteris, d’ànimes en tristesa i dels cossos portats pels
geneïtzant els resultats dels processos (conservació de
rituals mesiànics que se sentin en la foscor i el cercle al
voltant de la gerra de fang, busquen la purificació del cos
i la salvació de l’ànima, ja que remenar la barreja que va
espantar els mals esperits i atraure els bons.
El ritual de la Queimada és un dels pocs ritus que es man-
té fins als nostres dies, tenint lloc de forma natural en
innombrables trobades socials i celebracions que tenen
lloc a la Comunitat Gallega.
La Queimada tradicional té, més que possiblement, el
seu origen en les ancestrals cultures dels celtes, qui van
deixar el seu patrimoni cultural encarnat en abundants
petroglifs trobats a tota la comunitat gallega.
Els símbols en forma d’espiral són recurrents, figura amb
tres caps que dibuixa una espècie de creu. Hi ha hagut
moltes interpretacions que els historiadors han donat a
aquest símbol, però el més conegut és el que sosté que
Trisquel representa els tres elements fonamentals de la
vida de l’home: la terra, l’aigua i el foc.
El ritual de la Queimada, intrínsecament porta la fusió
d’aquests tres elements, en un ritual que no seria possi-
ble en absència d’aquest component màgic, heretat dels
avantpassats celtes i transmès a través dels temps.
La terra està simbolitzada per la tartera de fang, l’aigua
està representada per l’esperit que s’agita i es revesteix
de fusió amb la terra, mentre que el foc balla lliure entre
els elements que componen aquesta poció màgica que
dóna la llum, la calidesa al cos i les ànimes purificadores.

54
ASOCIACIÓN CULTURAL GALEGA ROSALÍA DE CASTRO
Federico Soler, 71 · Cornellà (Barcelona) · Tel.: 93 375 11 03
e-mail: acgrosaliadecastro@gmail.es facebook.com/lua_nova

COA COLABORACIÓN:

Secretaría Xeral da Emigración


Secretaría Xeral de Politica Lingüística