Está en la página 1de 30

A Xanela

Revista cultural das Mariñas

Nº 26 OUTONO 2008
A Xanela
Revista cultural das Mariñas

Nº 26 OUTONO 2008

RAMÓN SUÁREZ PICALLO.


SANTIAGO DE COMPOSTELA, 1935.

COLABORACIÓNS
Gabriela Rodríguez, Geni, Marta Dacosta, Paulo Martínez Lema, Víctor Tizón, Fernando de Castro Branco,
Eduardo Olímpio, Susete Viegas, António José Queirós, João de Castro Nunes, Manuel Dans, Xosé Mª
Veiga Ferreira, Juan Sobrino Ceballos, Xesús Torres Regueiro, Antón Fafián Porto, Moncho do Orzán,
Xosé Lois Sobrino e Baraxeiro.

DESEÑOS FOTOGRAFÍAS
Víctor Tizón, Sabela Arias, Luis Otero Veiga, Dans, Arquivo familia Suárez Picallo e
Arquivo Eira Vella
COORDENA
Suso Torres MAQUETA
Equipo Xerri
IMPRIME
Lugami, Artes Gráficas. Betanzos D.L.
C - 1696 / 96

Permítese e agradécese a reproducción, citando a procedencia. A.C. EIRA VELLA. Edificio das Antigas Escolas do Asilo, baixo.
O noso E-mail: eiravellabetanzos@yahoo.com
A Xanela 1 Praza doOutono
Mestre José
2008 Dapena. BETANZOS 15300. GALICIA.
ACTIVIDADES DA A.C. EIRA VELLA Fe de erros: MISCELANEA
Mostra “Irmáns Suárez Picallo”
No pasado nº 25, da Primavera, atopamos
Entre o 20 e o 31 de outubro tivo lugar na
varios erros: Na páxina 15, o artigo de Manuel B.
sala de exposicións do antigo edificio do Arquivo
Dans, “Os Dans, un clan das Mariñas”, non debería
do Reino a mostra elaborada pola Comisión Irmáns
levar o encabezamento LENDAS e si ONOMASTICA
Suárez Picallo sobre estes dous relevantes
ou outro similar.
persoeiros galegos fillos da vila de Sada.
Nas páxinas centrais dedicadas a Álvarez
Asimesmo, o día da inauguración celebrouse unha
Blázquez, aparecen grallas como “nomorar” por
charla a cargo de Marisa Naveiro, Francisco Pita e
namorar no poema “O merlo poeta”, e “atada” por
Manuel Pérez, membros da devandita comisión,
atado no poema “A cometa”.
sobre as actividades desenvolvidas e a
Con todo, o erro máis grave atópase na
personalidade dos dous irmáns nacionalistas de
páxina 4, nos poemas de Marta Dacosta do seu
esquerda, Ramón e Xohán Antón. Tamén se
libro inédito Cinza que levan os títulos “(1971)” e
proxectou un documental sobre a figura de Ramón
“(1972)”, onde se produciu un lamentábel erro na
Suárez Picallo.
maquetación dos mesmos que nos obriga a
repetilos neste número como desagravio á autora
A Guerrilla Antifranquista Galega. e beneficio dos leitores.
Centenario de “Foucellas” (1908-2008) As nosas desculpas.
Nos días 23, 24 e 25 de outubro levaronse a
cabo actos de homenaxe á Guerrilla Antifranquista Agradecementos:
Galega en Curtis, Ordes e Betanzos, que contaron A todos os anunciantes (locais comerciais,
coa presencia dos fillos de “Foucellas” e da filla de empresas e entidades) pola súa fidelidade e axuda.
Ponte, así como de “Quico”, antigo guerrilleiro do Á Deputación Provincial da Coruña pola
Bierzo. Aproveitando o centenario do mítico “Fou- súa axuda económica para a edición dos dous
cellas” o máis lendario e popular dos guerrilleiros números da Xanela deste ano 2008.
galegos, homenaxeouse aos que loitaron na guer-
rilla contra o Franquismo e a todas as persoas que Intercambios:
foron mortas, sofriron prisión, tortura, desterro ou A Xanela intercámbiase con outras
represalias. publicacións culturais. O noso enderezo:
As actividades estiveron organizadas pola A.C. Eira Vella
Praza do Mestre José Dapena
CRMH da Coruña; a A. C. Obradoiro da História, Antigas Escolas do Asilo, Baixo.
de Ordes, e a A. C. Eira Vella de Betanzos. Rema- 15300. Betanzos
taron cun roteiro polos lugares vencellados a “Fou-
cellas” (nacemento, veciñanza, caída, prisión), un Víctor Tizón
festival poético-musical e unha cea.
En novembro, os actos de homenaxe tive-
ron continuación en Betanzos cunhas Xornadas de
Cinema os días 18, 19 e 20. Proxectáronse as
películas “A guerra dos avós”, de Oscar Galansky,
“Bandoleiros ou guerrilleiros”, de José A. Sanmartín
e Alfredo García, e “A cidade da selva”, de Helena
Villares e Pilar Pérez.

Homenaxe a Díaz Pardo


Entre os días 24 e 29 de novembro levouse
a cabo unha “Homenaxe popular da Terra das
Mariñas” ao polifácetico artista, intelectual e
empresario Isaac Díaz Pardo baixo o título “Beizóns
Don Isaac”, que contou con diversas charlas,
proxeccións e concertos, rematando cunha romaría
popular no Castro de Samoedo. As actividades
estiveron organizadas por varias entidades das
Mariñas, entre elas a nosa asociación cultural. Nos
actos interviron Felipe Senén, Xosé Neira Vilas,
Xosé Luis Axeitos, así como Cántigas da Terra e
grupos folclóricos locais.

A Xanela 2 Outono 2008


CREACIÓN

Abride a xanela
Abride a Xanela,
deixade que entre,
faremos espazo
para que pouse os seus soños
e cando se vaia
quedarán…
porque xa serán nosos,
así que abride a xanela
e deixade que entre,
nós faremos espazo.

Gabriela

Pechade a xanela
Pechade a xanela
xa abonda.
Pechade a xanela
xa é suficiente.

Atrancade portas e fiestras


fuxiu a dor, foise co diaño.

Pechade a xanela
xa non toleo por ela.
Que non entre o aire
que as estrelas pasen de longo.

Desatádeme; xa non adoezo


desencravádeme; dende a cruz vin o sinal.

Pechade a xanela
non quero que marche... sen min.
Princesiña que engaiolas o meu ansiado sono
naiciña que has de acollerme.

Meu xeado e pálido amor


meu ceíño aberto
tan mortiña coma eu estarei.
Pechade. Pechade a xanela.

Geni

A Xanela 3 Outono 2008


Marta Dacosta

(1971) (1972)

A tarde esquecía a cor do sol Miña nai ía diante co coitelo disposto


mentres miña nai facía equilibrios nos tallos eu seguíaa entre hipnotizada e medrosa
buscando o límite á súa altura. para agarrar as patas lixadas do bicho
O pano ía veloz á esquerda e á dereita, mentres ela o apertaba con forza
pasaba unha e outra vez sen deterse, e retorcía o seu pescozo.
sen cansar, sen alentar, Exactamente sempre así,
competindo consigo mesmo nunha carreira libre. e un golpe veloz sobre a alma retorcida,
A radio acompañaba e instruía a presión exacta
desde a dolor allea: e o sangue caía en fervenza violenta
Querida amiga ... para estrelarse no fondo da cunca branca.
A Señora Francis debía estar perfectamente peiteada, Aínda tiña calor aquel corpo morto,
loura, mais discreta, tras dos lentes de cuncha negra, aínda quería mover as patas inservíbeis.
no seu impecábel traxe gris perla. Un mazo de plumas decapitado,
A memoria é caprichosa, afogado en auga candente.
sabe exactamente como era a luz da cociña Ao día seguinte o callo de sangue adornaba a
e os tiradores das portas, /fonte
lembra a voz dunha muller postiza coa súa cor escura e unha forma improbábel,
que aplacaba as sublevacións domésticas forma de cunca e burbulla
e xustificaba a resignación. que non podía nin tocar.
A postura da nena
que mira aos azulexos brancos fascinada, Aquel ano,
mentres se volven máis brancos e brillantes. miña nai sacrificou lentamente o galiñeiro
Señora Francis, e meu pai chegaba na noite clandestina,
agora que o penso, cos zapatos perdidos na carreira cega,
a memoria non gardou as súas sabias instrucións, o tío tirábase desde o sexto colgado dun palangre,
nada quedou das recomendacións era o medo gris,
para a perfecta ama de casa, o medo gris,
só a voz, masculina, gris como a lousa en que o xiz branco
dun tempo de pobreza. gravou nos meus ollos para sempre,
inexplicabelmente,

POEMAS DO LIBRO INÉDITO CINZA (2004) PUBLICADOS NO unha data de 1972.


NÚMERO ANTERIOR CON GRAVES ALTERACIÓNS POR ERROS
NA MAQUETACIÓN DA PÁXINA.

A Xanela 4 Outono 2008


Fragmentos dun poema atribuído ao profeta bretón Amaury Home Santo, quen debeu compolo mentres
apodrecía na súa cavernosa cela da Bastilla, alá na cruel e ingrata Franza, por volta da decimosétima
centuria

ou ti que xeneras paxaros cegos desde a pupila


que arrasas e esquilmas a pupila

[...]

ti que fabricas a raíz calada do sabugueiro cando me mastigas

que me chamas lúa última rolando polas abas


do castro

ou ti a lagoa

[...]

ou ti a profundidade e o bramido desatado do boi e a cibdá estremecida [...]


na lagoa

e na procura da auga mergullar


palpitar
afondar
até arumes de vidro penetrárenme os ollos

rachar, miña turba, miña fraga de donda turba, megálito, rachar e [...]

Paulo Martínez Lema

ILUSTRACIÓN: LUIS OTERO

A Xanela 5 Outono 2008


Víctor Tizón

A Xanela 6 Outono 2008


Oliveiras LETRAS DE PORTUGAL

Imagens de brisa. Comovem-me as oliveiras


mais do que cartas de amor. Transportam
nas folhas lágrimas evaporadas, perfis de dias
ameaçando a eternidade no seu flanco mais nu.
Envelhecem rente ao céu, ladeando com astúcia
os declives da morte ou a viagem das flores.
Erguem-se sobre os montes. Parecem águias
adormecidas com o tempo parado nas asas.
A noite mal se ouve no rumor maduro da seiva. Vazio epistolar
Flutuam nos olhos, esperam por nós.
Até ao fim. (Carta virtual para Joaquim de
Montezuma de Carvalho)

Fernando de Castro Branco

Das suas cartas sinto muita falta,


amigo meu, que Deus a si chamou:
cada manhã, grande pesar me assalta
quando ao cacifo do correio vou.

Amanhecem as palavras Contrariamente ao que era habitual,


não há correio seu… quase diário:
longas missivas em papel banal
mas do melhor recorte literário.
Escuto pelo tempo os sentimentos
cânticos de veludo e maresia
a vaguearem pelas franjas Fazia-me contínuas confidências
plissadas do arvoredo sobre as mais lamentáveis ocorrências
deste país… em desagregação.
ao dar vida à poesia.
É quando a sorvo, esvoaçante
entre as raízes das estrelas Mas nunca pôs em causa, isso é verdade,
e o lume das vinhas. os laços de recíproca afeição
que entre nós houve… por afinidade!
Traz proa de música
com asas de espuma.

Palpita no ventre João de Castro Nunes


a colmeia de sonhos.

E nos dedos esguios


candeias acesas
amanhecem as palavras.

Susete Viegas

A Xanela 7 Outono 2008

ILUSTRACIÓN: SABELA ARIAS


Paixão A casa II

Corriam pelos campos, ao acaso, -Ao Cândido


Como se esse imenso verde ressequido
Fosse um deserto, uma promessa
De água torrencial e límpida. Invento um intervalo em minha pausa
para assumir os pontos cardeais,
Numa voragem febril e redentora os poucos arco-íris da minha infantil-idade.
Afogavam no suor incandescente
O primeiro trovão,
Dos seus jovens corpos cansados a primeira ave branca abatida com prazer,
A sede desesperada de carícias, e o êxtase dos fígados derramados
e a saltar,
O fogo alucinado do desejo a tentarem ser de novo ave e asa.

Os gatos pretos, os gatos brancos,


António José Queirós os gatos cinzentos da última ninhada
sete vezes afogados, sete vezes à tona,
sete fôlegos de ódio tem a infância.

E a lagartixa rastejando,
recusando o círculo da cauda decepada.

É na infancia, não há dúvida, que inventamos


a arte de bem matar com inocência,
mais ou menos premeditadamente.

As horas não são pesadas nem fundas,


são altas,
porque têm todo o tempo à sua espera,
à espera das palavras,
das águas de beber as frinchas eróticas
das estrelas.
Também da merda das bouças, dos estábulos,
das vacas leite e tetas.

Por vezes sorrimos, por vezes choramos,


na infância as hidras estão em gestação
e os miomas só virão mais tarde
com o crescimento da escolástica.

Da infantil-idade fica o canto liso das cigarras,


dos ciganos com navalhas ao sol
e um despenteado cantar do Sul.

Ninguém regressa à infância, só em filmes,


mas se, por alquimia, ou singular
distracção dos pontos cardeais
lá voltasse,
era assim que a descreveria.

ILUSTRACIÓN:
SABELA ARIAS Eduardo Olímpio

A Xanela 8 Outono 2008


O NOSO PATRIMONIO

San Fiz de Monfero


Xosé María Veiga Ferreira
Juan Sobrino Ceballos

E sta parroquia está ligada para ben ou para mal


ó mosteiro de Monfero, fundado en 1135 por
monxes beneditinos sobre un antigo eremitorio,
que pasou a pertencer á orde do Císter en 1201.
Da igrexa románica primitiva soamente se
conserva parte dun muro. Son de interese os
sepulcros e monumentos funerarios da casa de
Andrade do século XV. Hai que resaltar así mesmo
os dous claustros, un que contén elementos
románicos e outro do século XVI, que segundo
parece foi proxectado polo famoso mestre Juan
de Herrera. O resto do mosteiro foi construído no
s. XVII, destacando a fachada coa decoración a
base de cadrados de lousa, na que se nota en
falta a segunda torre que foi destruída por un raio LATERAL DO MOSTEIRO DE MONFERO
no s. XIX. Actualmente está pendente de execución
un proxecto de rehabilitación integral que destinaría “Había unha pequena portiña e cando
unha parte do mosteiro para hotel, pero os inicios chovía refuxiábame alí”
das obras vanse demorando no tempo. “Había grandes masas de terra que eran
É numerosa a bibliografía sobre os distintos trincheiras dos mouros”
aspectos artísticos do mosteiro e tamén da súa
historia e mesmo recentemente a publicación, por Hai noticias de mámoas hoxe
parte de López Sangil, da súa documentación, desaparecidas, en concreto dúas no Campo da
base imprescindible para o estudio histórico tanto Pendella, dúas na Pena do Cuco e outras dúas na
do mosteiro como de boa parte da comarca. Existe Serra de Queixeiro. Estas últimas desapareceron
unha asociación de “Amigos do mosteiro de por atoparse dentro dun circuíto improvisado de
Monfero” que traballan en pos da súa conservación autocrós.
e entre as súas actividades está a publicación dun No lugar do Carballo, nunha cota de 350 m.
boletín de carácter gratuíto. e atravesado por unha pista, podemos ver os
Monfero, non é soamente o mosteiro, ten restos dun castro de forma oval de 120 x 110 m.
unha grande riqueza arqueolóxica como rodeado por un parapeto. O castro está moi
testemuñan un total de trinta e oito mámoas ou alterado pola construción de varios depósitos de
túmulos contabilizados na parroquia, inventariados auga sobre a croa, as pistas, e mesmo as casas
xa polo Grupo de Arqueoloxía da terra de que invaden en parte o recinto. Testemuñas do
Trasancos no Anuario Brigantino de 2004, e que lugar recordaban o castro con murallas de pedra
podemos distribuir nos seguintes grupos: Na Serra e terra miúda, que rodeaban todo o recinto.
da Vella (6), Cal da Lagoa na Serra de Queixeiro É curiosa a formación rochosa coñecida
(3), Castelo da Pluma (6), Lamelas (4), O Francés como o “Castelo da Pluma” de Roade. No lugar
(2), Pena Faladora (2), Pila da Leña-Mascoto (7), dise que desde a cima víase o castelo de Andrade,
Seixo (4), Xestal (3), Campo de Abeledo (1). e que dun ao outro facíanse sinais. Hai testemuñas
Relaciónanse cos mouros, incluso no grupo do que din que de alí foron sacadas pedras de granito
Castelo da Pluma hai unha mámoa coñecida como traballadas que se usaron para a reconstrución do
a Medoña dos Mouros: mosteiro, así como que apareceran anacos de tella
“Foron feitas polos mouros nos tempos das e ladrillos sen ocos. A pesar de todo isto, o
guerras”. topónimo de “castelo” é probable que lle veña polo

A Xanela 9 Outono 2008


conxunto de penas naturais, de difícil acceso, que
semellan un castelo. Non atopamos restos de
construcións, unicamente nunha parte aprécianse
catas arqueolóxicas en cuadrícula de mediana
profundidade, posiblemente feitas por algún estudo
arqueolóxico.
Outras penas que chaman a atención son a
Pena da forca, que contaban que era o lugar onde
os monxes do mosteiro axustizaban ós reos. Outra
é a coñecida como Pena Cadeira, cerca da Pena
do Seixo, un afloramento granítico cheo de buratos
(pías) feitos pola erosión e pola choiva:
“Aquí facían os mouros o pan, cocíano nas
buratas da pena cando saía o sol”.
“Algúns cando ían co gando levaban masa CASTELO DA PLUMA
e facían o pan quentando con lume as pías do
penedo, e despois tapábano cunha pedra como desamortización no s. XIX. Nesta época a
se fose un forno” imaxinería e os mobles do mosteiro foron
Cruza esta parroquia unha parte do Camiño diseminados entre moitas das igrexas dos
Real que ía para a provincia de Lugo por Santa arredores. Unha relación bastante completa dánola
Xuliana, Val de Xestoso e Alto Xestoso. No seu Couceiro Freijomil na súa Historia de Pontedeume.
traxecto, dividindo os concellos de Irixoa e Ademais de figuras do retablo trasladouse para a
Monfero, sobre o río Lambre, está a antiga ponte igrexa a pía de auga bendita e a campá maior do
de San Paio –á par da actual-, construción de convento.
pedra con dous arcos, que xa aparecía en Pertence a esta parroquia a ermida de San
documentación medieval, concretamente en 1295: Andrés da Ribeira, de gran simplicidade, que xa
“…del puente viejo en Cal de Samed parte foi tratada noutro número desta revista
un camino por el “porto” da Viña que se correspondente á primavera de 2002.
comunicaba con otro camino que iba por Donín, Hai que facer mención da ermida de San
Airoa, Pereiro y Chao da Viña a cruzar el Lambre Xiao de Arca, hoxe desaparecida, no seu lugar está
por el puente de S. Payo” unha escola. Á fonte do lugar séguenlle chamando
A igrexa parroquial de San Fiz é de muros “a fonte da capela”. Os santos leváronse para a
de cachotería con cuberta de lousa a diferentes capela de Lagares.
augas. Destacan nos corpos exteriores os dous Outra capela desaparecida foi a das
pórticos e a torre campanario, á que se accede Madanelas, da que aínda non hai moitos anos se
por unha escaleira de caracol. No exterior hai un vían os seus muros.
reloxo de sol. No interior presenta unha nave Un lugar do que temos que facer mención é
central e outra lateral divididas por unha arquería o conxunto de Lagares, de gran riqueza
de medio punto. Son de destacar algunhas das etnográfica, xa estudado hai anos por Fernández
figuras dos retablos do interior, que poden ser de Rota y Monter. A ermida é unha construción
procedentes do mosteiro, de cando se fixo a popular, que foi restaurada de forma importante
nos anos setenta do pasado século, cun cruceiro
diante que semella moderno. Son de destacar as
romarías de San Xiao e San Miguel, o sete de
xaneiro e o vintenove de setembro. O patrón é San
Xiao, que din que é moi avogoso para as
enfermidades dos animais. Era costume antiga
levar os animais o día do santo e dar con eles tres
voltas á ermida.
Existen catro cruceiros máis: dous no
mosteiro e outros dous á beira da igrexa parroquial.
No mosteiro temos un na porta de entrada coa
imaxe de Cristo e polo outro lado a figura da Virxe
que é moi plana e dun tamaño moi pequeno para
o espazo da cruz. Posiblemente sexa de factura
recente. O outro cruceiro está no cemiterio, sen
basa e con cruz espida. No adro da igrexa de San
PONTE DE SAN PAIO Fiz temos un levantado por un veciño no 1834,

A Xanela 10 Outono 2008


O terreo accidentado e de monte alentou a
permanencia de gabillas de bandoleiros. Así son
coñecidas varias como a banda da Pendella, a
banda da Visura, que segundo nos contan,
atacaban por onde está a Pena Faladora, na fraga
de Abeledo ou nos montes da Cela, onde aínda
hoxe en día existe un lugar coñecido como o “Rejo
dos Ladróns”. Para contrarrestar esta actividade
contábase co cárcere, nun edificio próximo á
igrexa, do que parece ser se conservan as cadeas.
Un dos acontecementos anuais é a
celebración da romaría da Cela todos os primeiros
domingos de xullo que non coincidan a primeiro:
“Tódolos anos a romaría da Cela atraía a
MUÍÑO DA PARROCHA moita xente, sobre todo a aqueles que querían
“quitar o espírito”, e dicir, os endemoniados.
segundo unha inscrición na parte alta do pedestal, Moitos ofrecidos avanzaban de xeonllos
e outro no cemiterio, de fuste moi curto co capitel dende a Visura pasando por Lameiro ata chegar ó
roto. Laredo Verdejo dátao no s. XVIII. altar. Antes de Lameiro acostumaban a parar para
Temos diversas construcións de interese beber nas curativas augas da Fonte da Prata, así
como os muíños de Vilarboi, no río Lambre. Hai chamada polas moedas de prata que nela
xa tempo que o concello oferta esta ruta na que apareceron.
en escasamente dous quilómetros atópanse dez Unha vez no mosteiro poñían os que tiñan
muíños de auga, concentrándose principalmente o espírito debaixo do altar da Cela. A continuación
no lugar de Fremelle co “Muíño Novo de Fremelle”, levábanos ata o adro para que desen unha volta ó
“Muíño do Medio”, “Muíño de Félix” e o Muíño da redor do cruceiro, e de novo ata o altar”. (Pía da
Parrocha”. Algún está en bo estado e a maioría en Leña, 2000).
ruína. Hai pouco tempo sumouse a este último
grupo o “Muíño de Cernadas”, con canal de pedra, A Virxe ten sona de milagreira, sona que os
ó que lle caeu o teito enriba da maquinaria. monxes do mosteiro esforzáronse en ensalzar. Así,
Na historia máis recente hai que facer un nun tumbo escrito por un frade do mosteiro no
apunte sobre a estadía dos franceses cando a século XVII —transcrito e publicado por López
Guerra da Independencia, que Sangil— relátanos un bo feixe
aínda que foi pouco tempo, destes Milagres, como o
estivo moi marcada pola dunha rapaza á que a Virxe lle
ocupación do mosteiro e sacou o demo de dentro, ou de
perdura na memoria da xente: cando amansou un boi que
“No Monte do Picho ou non había quen o puxera ó
do Pau penduraban ós carro. Curiosamente, os
franceses que collían Milagres debían ir acompa-
espallados polos montes para ñados co cumprimento escru-
que servira de escarmento ós puloso por parte do beneficiario
demais. Os franceses fixeron do pago de misas, novenas, e
moitos desastres por esta por suposto, a entrega das
zona”. obrigadas candeas.

O MOSTEIRO DE MONFERO POR


FOTOS: VEIGA FERREIRA VEIGA ROEL

A Xanela 11 Outono 2008


FOLCLORE

A lingua na música do país


Unha reflexión ao problema
Moncho do Orzán

Calquera persoa interesada na análise É pois esencial distinguir por un lado as


dunha determinada cultura (incluída a hexemónica) propias recollas como documento histórico e por
vai atopar ao comezo do seu camiño a ineludíbel outro o que se pretende facer con elas. A decisión
presenza da globalización, tanto na súa dimensión dos coros e de moitos grupos folque para
espacial como temporal. Espacial entanto erradica expresarse só en galego diante do público (aínda
a idiosincrasia e o xeito de entender a vida de cada sendo conscientes das recollas en castelán)
povo, de cada familia, de cada persoa. Temporal responde aos seguintes postulados:
entanto racha a transmisión interxeracional do - As letras e as músicas populares son
saber colectivo e da experiencia. Todo isto vese esencialmente “independentes”. Mudan
substituído ás présas por valores e coñecementos tanto espacial como temporalmente.
deslocalizados e impersoais, tal que un tsunami. - As letras en castelán son de recente
O resultado é unha amnesia do propio na memoria creación ou importadas. Nunca
colectiva e polo tanto o inicio dun camiño arraigadas no povo xeracionalmente.
descoñecido no que nos afunde o medo a ollar - Como documento, as recollas deben ter
cara atrás. garantida a máxima fidelidade aos seus
As máis das ferramentas e enxeños informantes. Como presentación ao
empregados na sociedade rural caen en desuso e público e proxección cara o futuro,
desacreditación ao seren substituídos por débense garantir aqueles aspeitos
tecnoloxías máis desenvolvidas, habitualmente esenciais para a preservación da cultura
procedentes doutras latitudes. Os costumes galega, desbotando mesmo se for
mudan radicalmente, sobre todo coa emigración necesario aqueloutros máis recentes
ás cidades e coa aparición dos medios de masas. que poñan en xaque esta idiosincrasia
O galego convéncese a si propio de que o cambio (tal é o caso do castelán).
foi necesario e olla con desprezo a realidade que
abandona. Mete no mesmo saco do esquecemento Á luz destes principios pódese observar
todos os compoñentes da súa antiga vida e evita que non é tan crítica esta “perda” de fiabilidade,
transmitirlle esa memoria aos fillos! Carros, zocas, senón mellor aínda: un verdadeiro xeito de
arados, muíños... mais tamén verbas, topónimos, preservación da xenuinidade. Cómpre o
xiros, música, técnicas, xeitos de ser: o intervencionismo. Non hai lugar para ollar tras do
coñecemento todo!! No mellor dos casos estes vidro e agardar como o teito da casa se derruba.
saberes ficarán como elementos de museo, cando O tempo dirá quen tiña razón.
non esquecidos irremediabelmente. Por qué a
realidade inmaterial tamén é relegada? 18 de novembro do 2008,
No aspeito musical, Galiza comezou xa a 90 aniversario do Manifesto de Lugo
fins do século XIX a tomar conciencia deste
problema de base. Grandes estudosos comezan
a recoller melodías, xiros, letras... mais tamén
tentan proxectar este legado cara o futuro e crean
os coros galegos, nesta etapa sempre asociados
ao agromar do nacionalismo galego. Exprésanse
musicalmente na língua Nai. Non hai lugar para
letras en castelán. En troques, hoxe en día moitas
agrupacións, pretendendo reflexar “tal cual” as
recollas, presentan ao público letras nos dous
idiomas.
CASTELAO

A Xanela 12 Outono 2008


Lubre e o culto ás árbores

Manuel B. Dans

A dendrolatría, o cul- súa soidade e dun fu-


to ás árbores, foi unha turo sen descendentes
práctica antiga e uni- que a valera na vellez;
versal da que moita unha noite a muller tivo
burla fixo en Europa a un soño no que o espíri-
evanxelización cristiá, to da Lúa, Igaluk,
condenándoa con con- avogado da tristura, lle
descendencia por mostraba como ter un
tratárense os practi- fillo a partir dun boneco
cantes, segundo eles, labrado coa madeira
de pobres ignorantes. dunha árbore máxica.
Descoñecían os pa-
dres da Igrexa que, na- LUBRE,
mentres o seu deus O SANTUARIO
proclamaba ter creado DE LUGH
ao primeiro home a O celta foi un pobo
base de pó e á primei- especialmente dendro-
ra muller a partir dun- latrista, tal e como re-
ha costela deste, a vela un diccionario de
materia prima da hu- gaélico ao definir a pa-
manidade celto-atlánti- labra BROSNA (-Í)
ca era a madeira. Un como “madeira morta,
pouco máis ao norte, que se recolle a man,
en Escandinavia, explí- sen necesidade de lle
cannos as runas como pedir permiso á árbore”,
os deuses albiscaron ou na toponimia galega
un día de paseo pola de lugares como Ne-
praia dous troncos que miña, Nemancos ou
as ondas do océano Nemenzo, da raíz
vararan na area: un NÉMETON (bosque sa-
deles era dun freixo e grado). Tamén é céltico
o outro dunha ulmeira, a partir dos cais tallarían, o étimo Lubre, que bautiza dúas parroquias, unha
respectivamente, un boneco masculino e outro en Bergondo e a outra en Ares, co significado de
feminino; a seguir, Vode deulles a alma e a vida; “santuario de Lugh”, emprazamentos onde sabe-
Vili, os sensos e o entendemento, e Ve, a capaci- mos existían rituais que reverenciaban unhas ár-
dade da fala. Curiosamente, os indios da costa bores das que se conta que ata os mesmos ro-
leste do Canadá tamén se consideran descen- manos invasores respectaban. O Lubre bergondés
dentes das árbores: aconteceu coa chegada a de hoxendía é unha parroquia que ocupa un val
aquelas costas, desde algún lugar do Atlántico, dun no que estivo ubicado un castro de chaira no que
ser mítico chamado Gluskap a bordo da súa canoa as murallas protexían o sagrado recinto arbóreo,
de pedra; así que se estableceu no país foi dis- hoxe desaparecido. Cómpre aclarar que, se unha
parando as frechas do seu arco contra as árbores, árbore era sempre un ser especial, as que me-
que parirían os primeiros indios. Estas tradicións draban neste lugar considerábanse, por razóns
avalan a sacralización pagá da historia de Pino- que hoxe ignoramos, sagradas. Se decidimos ir
cho, que ten a súa parella na de “O Neno dos Ven- dar un paseo pola parroquia á procura das poucas
tos”, sonada conmemoración anual dos esquimós árbores que aínda quedan coa arela de intuír un
do esteiro do río Iukon (Alaska): o conto relata a porqué á súa divinización, atoparemos unha
situación dunha parella maniña que se laiaba da paisaxe amable de prados verdes e frescos rega-

A Xanela 13 Outono 2008


dos polo río Maior nos que se asentan as enti- pregáballe que non o fixera, que estaba certo de
dades de poboación de Obra de Paño, Casal de que para o ano cumpriría co seu cometido. Daque-
Agra, Viña, Campo Galán, Dornas, A Campiña, la, o dono, conmutaba a pena por un apedramen-
Corral da Igrexa, Sanín ou Guinlle. En Campo de to e marchaba. Está probado que as árbores sin-
Leis érguese unha discreta vivenda de dous ten, presinten e se comunican as unhas coas
andares cun túnel soterráneo que parte do seu outras seguindo a extensión do bosque como se
interior: é todo o que queda do que noutrora fora o dunha liña de teléfono se tratara. Por iso, as mo-
castelo e logo o pazo de Leis, lugar vencellado á zas galegas sempre lles preguntaron ás árbores
lenda do Peito Bordelo que comparte tamén co polo paradoiro do seu amado cando estaba lonxe,
pazo de Armuño, na mesma parroquia, mellor con- se cadra en perigo: di unha Cantiga de Amigo
servado e restaurado, aínda que só a torre de es- medieval, “Ai, flores do verde pino / se sabedes
quina se corresponde coa primitiva obra. É Lubre novas do meu amigo”, ao que o piñeiro lle res-
lugar de material lendario no que deixaron pega- postaba, na súa fala de comprensión intuitiva, que
da os vellos deuses galegos, os Mouros, e existen non tivera medo, que “eu ben vos digo que é sano
tamén referencias á pasada presencia de xigantes, e vivo”.
aliados dos do castro de Guísamo e inimigos dos
de Bergondiño e Samoedo (Sada), rivalidade que
prevaleceu entre a xente.

SENSIBILIDADE VEXETAL
No albor do séc. XX os investigadores xa po-
suían aparellos capaces de medir o que, ata en-
tón, se pensaba era unha crenza relixiosa: a aura,
ou campo de enerxía que rodea aos seres hu-
manos. Nos anos 30, os profesores Burr e North-
rop descubriron que as árbores non só tiñan aura,
senón que o seu radio e potencia eran excepcio-
nais. Posteriormente demostrouse que cando se
ameazaba unha árbore, a súa aura sufría al-
teracións, e, do mesmo xeito, vigorizábase diante
dunha presencia amigable. Os nosos devancei-
ros carecían desta tecnoloxía, pero coñecían ben
a realidade da árbore como unha conciencia sen-
sible, tal e como nolo amosa a tradición: en moi-
tos lugares do país, despois da cea de Noiteboa,
o dono da froiteira que non dera froitos no verán
botábase a ela, dicindo, “Aquí estamos. Heite cor-
tar”. Outro veciño, que facía de avogado,

MONTAXE SOBRE GRAVADO EN LINOLEUM


DE XAIME PRADA (1927)

A Xanela 14 Outono 2008


CONMEMORACIONS

O ano dos irmáns Suárez Picallo


Xesús Torres Regueiro

O Concello de Sada decidíu dedicar o presente Betanzos e dunha parte das Mariñas. Alí os restos
ano 2008 aos irmáns Ramón e Xohán Antón dos irmáns repousarán xuntos e serán un ponto
Suárez Picallo, beneméritos e ilustres fillos da de referencia permanente na nosa memoria
veciña vila mariñá. Os descendentes do zoqueiro coletiva.
de Veloi e da Escribana terán por fin o Para min Ramón Suárez Picallo foi, con
recoñecemento do seu pobo ao abeiro do Castelao, a figura política galega máis sobranceira
centenario do nacemento do irmán máis novo, da primeira metade do século XX. E falamos de
Xohán Antón, que se cumpriu en xullo de 2007. política en clave de liberación social e de soberanía
Unha serie de actos, xa escomezados do país. Porque dos outros políticos, dos que
meses atrás, tiveron continuidade no mes de traballaron por e para unha España asoballadora
outubro: conferencias, charlas e mesas redondas, e afogadora de pobos e culturas, tivemos galegos
exposición itinerante, roteiro, edición de libros dabondo en todo tempo e situación política, para
recollendo artigos e textos de Ramón, e a a nosa desgraza. Deles non veu nin vai vir
repatriación dos restos deste dende o cemiterio ningunha luz para a caduca Iberia nin para a nazón
bonaerense da Chacarita. Ramón expresara no de Breogán. Por non falar do xeneral-ísimo que
exilio o desexo de ser enterrado no Fiunchedo. É figura nas listas de gobernantes criminais da
este, quizá, o único lugar que se viu libre da historia contemporánea e que nos tivo aferrollados
desaforada especulación urbanística dos últimos por case catro décadas.
anos promovida polos anteriores gobernantes De non mediar a rebelión militar e a guerra
locais de extrema dereita (o retrato de Franco civil, ou de ter esta outro resultado, Ramón estaba
presidía, con provocación e aleivosía, o despacho chamado a ser o grande dirixente de masas dun
do anterior e case vitalicio alcalde). Dende o Partido Galeguista que estaba a aproximarse a elas
Fiunchedo óllase e domínase a pracidez da ría de na xeira da Fronte Popular, na que estaba inmerso

XOHÁN ANTÓN (Á ESQUERDA) E RAMÓN SUÁREZ PICALLO (Á DEREITA)

A Xanela 15 Outono 2008


de cheo. A conexión do sadense coa xente do pobo deixadez e un machadiano torpe aliño
(labregos, mariñeiros e obreiros), da que el mesmo indumentario, e del diciase que as súas pertenzas
saíra, era evidente para todos os que o coñeceron e cabían no saco mariñeiro que o acompañaba.
o escoitaron en centos de actos e mítines. Coa guerra civil e a súa perda ven o exilio:
Nado na aldeíña de Veloi en 1894, no seo Franza, República Dominicana, Chile, Bos Aires
dunha familia humilde e numerosísima, Ramón por último. Volta ao xornalismo profesional (vense
traballou dende moi cedo como mariñeiro. de publicar un libro que recupera parte dese labor
Emigrante adolescente a Bos Aires, na metrópole en Chile) e forma parte do Consello de Galiza
porteña traballará en diversos oficios e empregos, creado por Castelao. No Arquivo municipal de
conectando co socialismo, o comunismo e co Betanzos (legado de F. X. Alvajar) consérvanse
sindicalismo, chegando a participar como varias cartas súas enviadas ao representante dese
representante do seu gremio nunha Conferencia órgano en París, algunhas publicadas no “Anuario
Internacional do Traballo celebrada en Xenebra Brigantino” de 1989. Tras unha vellez que semella
en 1926. Aproveitaría a viaxe para atoparse de soedosa e desesperanzada, Ramón morrerá na
novo coa familia e a terra natal, á que regresaría capital arxentina en 1964.
logo como Deputado da nacente República. Xohán Antón, o Picallo pequeno, foi un mozo
Desenvólvese no xornalismo arxentino, entregado ao progreso e desenrolo do seu pobo e
forma parte da redacción da importante revista á liberación das clases traballadoras. Sindicalista,
galega “Céltiga” e estrea no teatro Mayo a obra galeguista de esquerdas, conselleiro comarcal do
teatral “Marola” (que compría rescatar e Partido Galeguista, líder da Fronte Popular en
representar), vencellándose á coletividade galega Sada, dinamizador cultural, activista do
máis progresista. Proposto por esta, sae eleito desenvolvemento agrario, articulista na prensa
Deputado nas Cortes constituíntes da II República máis progresista... A súa curta mais fecunda vida
nas filas da ORGA, organización que axiña foi truncada polos asasinos fascistas que se
abandona para incorporarse ao recén fundado ensañaron con el e dous compañeiros, aparecendo
Partido Galeguista. Con Castelao, Otero Pedrayo os seus corpos o 12 de agosto de 1936 na
e Antón Villar Ponte, conforma o magnífico cuarteto parroquia de Veigue. Viña de cumprir 29 anos o
de deputados galeguistas na República. Voltará a mes anterior. Durante a longa e moura travesía
ser deputado nas eleccións de febreiro de 1936, franquista foi un gran descoñecido para os seus
cando se alza co trunfo a Fronte Popular. Entre veciños, algo escurecido polo renome do irmán
unha e outra lexislatura —durante o Bienio Negro, Ramón. Fica aínda pendente a elaboración da súa
no que o galeguismo non acadou representación— biografía, breve por forza mais intensa.
, realizou estudos de Bacharelato e de Dereito e Cómpre felicitar ao concello de Sada por
dedicouse ao xornalismo en recuperar a memoria dos
Compostela. irmáns Suárez Picallo e á
Grande orador, as Comisión que vén
súas intervencións parla- traballando dende hai
mentarias foron destacadas tempo para levar adiante o
mesmo por Ortega y Gasset, proxecto. Grazas aos
quen dixo del que era unha actos programados nestas
voz apegada a un home, iso II Xornadas que tiveron
nun Parlamento que tiña lugar no pasado outubro,
oradores da talla de podemos coñecer mellor a
Unamuno ou do propio estes irmáns esforzados,
chufador. Con todo, aquel bos e xenerosos, con vidas
“rillote das Mariñas”, como lle e traxetorias truncadas,
chamou Castelao, mantivo que representan o mellor
toda a súa vida a humildade das nosas xentes das
do berce, xunto cunha certa Mariñas e da Galiza toda.

RAMÓN POR MASIDE.

A Xanela 16 Outono 2008


CENTENARIO

Foucellas
Manuel Miragaia

Benigno Andrade En marzo de 1945 feriuse


García “Foucellas”, o máis fortuitamente coa súa arma. Foi
lendario e popular dos operado nun hospital da Coruña
guerrilleiros antifranquistas co nome suposto de “Juan
galegos, naceu o 22 de outubro Fernández”, pasando a
de 1908 na aldea de As recuperarse durante meses nunha
Foucellas (Cabrui-Mesía). casa do barrio de Monelos na que
Traballou no campo, nunha vivía Paca Souto. Durante esta
leitaría, nas minas de carbón de estadía na Coruña acudiu a ver
Fabero (O Bierzo) e nun partidos do Deportivo en Riazor,
aserradeiro de Curtis. do que era un grande siareiro,
Nos anos trinta disfrazado de crego. En 1946
participou na fundación da volveuse a incorporar á guerrilla.
célula comunista de Curtis, Era un home de bo físico,
xunto co doutor Manuel Calvelo que atraía ás mulleres pola súa
López, a muller deste, Isabel ousadía e pola súa grande
Ríos Lazcano, e a súa propia educación e simpatía.
esposa, María Pérez Mellid. A partir de 1948, coa caída
Formou parte dunha columna de case todos os compañeiros, a
que saíu desde Curtis cara á súa actividade guerrilleira
cidade da Coruña en xullo de diminuiu. Foucellas trasladouse ao
1936 en apoio das forzas leais á República. lugar de A Costa (A Regueira-Oza dos Ríos), onde
En vista da toma da capital provincial polas construira unha cova-refuxio, na que viviu unha
forzas sublevadas, regresou a Curtis, botándose amarga existencia.
ao monte para salvar a vida da represión feroz Para as autoridades franquistas a súa
que xa exercían os falanxistas e demais forzas captura convertérase en algo obsesivo,
franquistas. Entre outros, mandaran fusilar a prometendo aos delatores diñeiro, propiedades e
Manuel Calvelo en Compostela. Chegou a estar pasaxes para América. Detivérono o 9 de marzo
case 7 anos fuxido, sobrevivindo como puido, coa de 1952 por mor dunha confidencia.
axuda do pobo e mesmo, cando non, cometendo Este mártir da resistencia antifranquista,
atracos de subsistencia. este guerrilleiro mítico da liberdade foi executado
En 1943, por mor da esperanza de que a a garrote vil o 7 de agosto de 1952 no cárcere da
vitoria dos aliados na segunda guerra mundial Coruña. Os seus restos mortais repousan no
levase á caída do ditador Franco, coa organización cemiterio de San Amaro (A Coruña) nunha fosa
da guerrilla antifranquista polo PCE, súmase a ela, común.
entrando na IV Agrupación Guerrilleira de Galiza.
Fora convidado a entrar polo guerrilleiro Manuel
Ponte Pedreira.
Foucellas actuou sobre todo nos diversos Homenaxe a todos/as os/as que loitaron pola
concellos da zona de influencia de Curtis. Pero libertade e pola democracia e a todos os cidadáns
tamén na provincia de Pontevedra (Lalín e Caldas e cidadás –moitos e moitas heroes anónimos da
de Reis), Ría de Arousa, Negreira, Teo, ao ser Resistencia antifascista galega- mortos,
torturados, desterrados, encadeados,
designado xefe do Destacamento “Manolito Bello”
represaliados e perseguidos, por defenderen a
da V Agrupación, protagonizando diversas accións legalidade democrática da República. Na súa
armadas para tentar derrubar a ditadura franquista. memoria e honra, para que ninguén nunca máis
Aínda que as forzas represivas o acosaron sen teña que vivir outra ignominia e traxedia
acougo, a súa astucia, olfato, inxenio e valentía semellante.
axudárono durante moitos anos a salvarse de ser
capturado, despertando por iso a admiración Comisión pola Recuperación da Memoria
popular e adquirindo unha sona de heroe lendario. Histórica da Coruña (25-10-2008)

A Xanela 17 Outono 2008


Roteiro polos lugares de Foucellas
Dentro dos actos sobre a Guerrilla antifranquista galega con motivo
do centenario de Benigno Andrade, un roteiro no que participaron
arredor de 120 persoas levounos polos lugares significados na vida
deste mítico guerrilleiro na tarde do sábado 25 de outubro.
Da casa natal no lugar d´As Foucellas na parroquia de Cabrui,
pasamos a Curtis, con
paradas na casa de
Isabel Ríos (onde
traballou María Pérez
Mellid, a muller de
Foucellas), militante
comunista, quen
influiu no achegamento do
matrimonio á política, e na
propia vivenda familiar deste,
hoxe en estado ruínoso.
Pasamos logo polo lugar da
Costa, na parroquia da
Regueira (Oza dos Ríos), onde
o guerrilleiro sería ferido e
capturado. En todos estes
lugares colocouse unha praca
explicativa que foi descuberta
polos fillos de Foucellas, Sergio
e Pepiña Andrade, ao igual que
no antigo cuartel
da Guarda Civil de
Betanzos, onde o
guerrilleiro estivo
preso uns quince
días sometido a
interrogatorios e
torturas até ser
trasladado á
Coruña para ser
executado.
En Betanzos o
roteiro rematou
cun acto poético e
musical, con participación
de A Quenlla, e presidido
polos fillos de
Benigno Andrade, a
filla de Manuel
Ponte e Quico
Martínez guerrilleiro
b e r c i a n o
sobrevivente a
aquela época de
resistencia.

CRMH DA CORUÑA, A.
C. OBRADOIRO DA
HISTÓRIA DE ORDES,
A. C. EIRA VELLA DE
BETANZOS
FOTOS: DIVERSOS PARTICIPANTES

A Xanela 18 Outono 2008


HISTORIA

A Sociedade “Sada y sus Contornos”


Miguel Gayoso

A historia de Do seu es-


Sada y sus pirito soli-
contornos é dario temos
a de moitas noticia nun-
asociacións ha nova
de emigran- publicada o
tes galegos 20 de xanei-
que lonxe da ro do ano
súa terra 1915 no
viron que a xornal The
educación New York
era o garante Times baixo
dun futuro mellor. A falta de formación relegábaos o titular “Traballos solidarios para o día da gue-
no máis dos casos aos peores traballos e puxeron rra”, na que se da conta dunha contribución da
todo o seu empeño para tratar de mudar esa Sociedad Sada y sus contornos coa cantidade de
situación. 41,25$ destinada á Fundación de Axuda a Bélxica
A Sociedad Sada y sus contornos nace en como mostra da simpatía e solidariedade dos es-
Nova York o 19 de maio de 1913 creada por emi- pañois nos Estados Unidos. Debemos lembrar que
grantes naturais do concello de Sada e residentes nesas datas estábase librando en terras europe-
nesa cidade americana. A finalidade que os move as a I Guerra Mundial, unha contenda bélica que
e fundamentalmente educativa, crear escolas en sementou sufrimento, destrución e penurias por
Sada: moitos países do noso continente. A noticia segue
“Ninguna otra institución persigue la finali- dando conta de que a tarefa habitual desta socie-
dad de Sada y sus contornos; finalidad patriótica, dade era a de recoller cartos para construír esco-
educadora, con puertas abiertas a la cultura del las en España.
pueblo del cual son sus hijos amantísimos los so- Para acadar o seu obxectivo, ademais das
cios que la constituyen” . cotas dos asociados, organizaban diversas festas
Foron os seus promotores Ramón Mostei- e festivais para recadar fondos. Así no ano 1925
ro, José M. Carregal, Juan A. López, José A. Roel, as sociedades Sada y sus contornos e Club
Juan Barreiro, Vicente Sánchez, Antonio Fernán- Coruña recadaron na Festa da Flor a cantidade
dez Pita, Dionisio Vecino e outros moitos veciños de 1.120 $. Destinan 550 $ ao Sanatorio Marítimo
de Sada que trataron de levar un proxecto educa- de Oza e outro tanto para a Escola Integral de
tivo á súa terra natal: construír escolas libres ou Sada.
neutras como eles mesmos as definían. Para dar cumprimento aos elevados fins que
Os estatutos foron aprobados en xunta xe- perseguía a Sociedad Sada y sus contornos
ral extraordinaria o 4 de setembro de 1914 e pos- facíase preciso contar cunha delegación en Sada
teriormente reformados o 17 de xullo de 1918. que administrara os bens e levara a cabo os acor-
Neles establecíanse como fins: dos da central en Nova York, “Esta Delegación
“Difundir y mejorar la enseñanza elemental representará a la Sociedad General en la capital
en el referido término municipal así como también del municipio en todos los actos que con ella se
propagar y dar a conocer los fines y principios del relacionen, así como también realizará todos los
raciocinio natural por medio de un sistema educa- trabajos y comisiones que se le encomienden”,
tivo y neutro, el cual estará basado en un plan de recollían os Estatutos da Sociedad Sada y sus
enseñanza moderno, verdadero y natural, libre de contornos referíndose á creación da Delegación.
errores y prejuicios dogmáticos y sectaristas.” Foi no ano 1918 cando se presenta no
Goberno Civil da Coruña o Reglamento de la So-

A Xanela 19 Outono 2008


eran frecuentes e provistos de cader-
no e lapis os alumnos debían tomar
notas das observacións realizadas.
Os mestres poñían en práctica os
máis modernos métodos pedagóxicos
seguindo o dsiposto nos estatutos da
asociación: “...estas escuelas no
habrán de imponer, han de persuadir,
demostrar, instruir, y educar; desper-
tarán la inteligencia, estimularán el ra-
ciocinio…”.
A asociación de emigrantes saden-
ses en Bos Aires, Unidos de Sada, pro-
moveu a creación dunha biblioteca
INAUGURACIÓN DA ESCOLA (1927) popular que se denominaría Repúbli-
ca Argentina como contribución á labor educativa
ciedad Sada y sus contornos. A Xunta Directiva promovida polos emigrantes en Nova York. A esta
que asinaba o Regulamento presentado estaba iniciativa sumábanse diversas persoas tendo un
integrada por Toribio Pollán Nieto, Manuel Dopico papel significado o sadense Ramón Suárez Pica-
Otero, Enrique Pena, Gumersindo Fernández e llo, que aportou unha boa cantidade de libros. A
Daniel Mosquera. entrega da biblioteca popular ten lugar en setembro
Seguindo o establecido nos Estatutos de 1929 e consistiu nuns 800 volumes cun fermoso
aprobados en Nova York dispúñase que a asoci- armario vitrina para albergalos.
ación non podería disolverse mentres houbera oito O levantamento militar do ano 1936 marca
socios que se comprometeran a sostela. En caso o final desta etapa. A escola é incautada polas
de disolución os edificios da asociación pasarían autoridades franquistas e ata mediados dos ano
a ser propiedade do Concello de Sada, que non 40 non volveran os alumnos ás súas aulas, abrin-
podería transferilos nin vendelos e a doazón con- do as portas como unha escola nacional máis.
servaría a perpetuidade o nome da Sociedade e En 1990 morre o último socio en Nova York
destinados única e exclusivamente a escola pú- pero a obra dos emigrantes sadenses permanece.
blica do Concello. As escolas seguen funcionando e cumprindo o seu
A construción da escola sufriu diversos ava- cometido. Moitos dos asociados viviron e mesmo
tares. Tras unha primeira adxudicación da obra que morreron pensando que foran derrotados pola in-
non chegaría a materializarse, o 6 de agosto de transixencia e polo esmorecemento pero estaban
1922 ten lugar unha nova poxa na que se adxudi- equivocados. As escolas de Sada y sus contornos
ca a obra a Suárez Hermanos na cantidade de perduran, mostra palpable de que a Sociedad Sada
67.100 pesetas. O acto de colocación da primeira y sus contornos venceu.
pedra do edificio realízase o 1 de outubro de 1922. Actualmente as escolas de Sada y sus con-
O 1 de xaneiro de 1924 convídase aos so- tornos son un colexio de educación infantil e pri-
cios e veciños a visitar o edificio, acto ao que asiste maria, no que o cinematógrafo deu paso ás tec-
Manuel Lugrís, presidente honorario da Sociedade, noloxías da información e da comunicación, e os
que se dirixe aos presentes cun discurso sobre o elevados fins dos estatutos da Sociedad Sada y
ensino. O acto pretendía ser a inauguración da obra sus contornos agora figuran nas leis educativas
pero a Delegación observa deficiencias e non reci- que ordenan o actual sistema educativo. Todo foi
be a obra ata que se repararon. cuestión de tempo.
As clases dan comezo o 4 de setembro de Sada y sus contornos foi o froito dunha xe-
1927 e os primeiros exames teñan lugar o 8 de nerosa obra educativa e solidaria dos emigrantes
xullo de 1928, presididos por Manuel Lugrís quen sadenses. Polas súas aulas pasaron varias
dedica, con este motivo, o libro As Mariñas de Sada xeracións de veciños
á Sociedad de Sada y sus contornos. de Sada que lembran
Os nenos e nenas necesitados que asistían con agarimo a súa es-
á escola recibían alimento, roupa e calzado. O tancia nelas.
centro contaba co máis moderno material pedagó- Aos seus pro-
xico. Así contaban con cinematógrafo, con mode- motores debémoslles
lo anatómico para a ensinanza do corpo humano gratitude e recoñece-
e utilizábase papel nas actividades no lugar da mento.
pizarra como noutras escolas. As saídas escolares

A Xanela 20 Outono 2008


ECOLOXIA

O Parque Nacional das Illas Atlánticas de Galicia


Antón Fafián Porto

O Parque Nacional Nacionais e digo sorte


das Illas Atlánticas de por todo o que puiden
Galicia está situado na aprender e coñecer,
costa sur da nosa sorte pola calidade
comunidade e ocupa humana e profesional
a extensión de 7300 da maior parte dos que
hectáreas de terri- alí traballan e polos
torios mariños e 1200 compañeiros de campo
aproximadamente de que alí fixen.
terreo emerxido divi- Cada día era
dido entre: as illas diferente, erguíamonos
Cíes enfronte da Ría pola mañá e facíamos
de Vigo, da cal son censo de aves: garzas,
parapeto natural, a illa garcetas, gaivotas,
de Ons fronte a Ría de martíns peixeiros,
Pontevedra, a illa de falcóns...
Sálvora na saída da Observábamos a vida
ría de Arousa, e Cortegada no interior desta salvaxe que despuntaba co día…logo
mesma ría. colaborabamos co persoal do parque en labouras
Está prevista a inclusión da illa de Tambo, de educación ambiental, axudando a retirar
no interior da ría de Pontevedra e de propiedade especies vexetais invasivas como a acacia,
militar, e o arquipélago das Sisargas, fronte a eucaliptos, toxos… que eles desbrozaban,
Malpica. E no caso de chegar a acordo os políticos recollíamos sementes de diferentes especies
de turno é probable a inclusión de parte da costa colaborarando cunha investigadora que traballaba
de Cangas, en concreto a Costa da Vela e Cabo no control de especies alóctonas (foráneas).
Home, fronte a Cíes. Pero atopa coa Persoal de Parques Nacionais comentaban
desinformación e os intereses inmobiliarios de a modo de exemplo que facer cos problemas que
algúns que ven neste tramo de costa semisalvaxe orixinan as especies invasivas vexetais como as
unha área a urbanizar. acacias os eucaliptos, a uña de gato…. Hai quen
Recentemente e tras unha polémica di que o mellor e acabar con elas no menor tempo
sentenza do Tribunal Constitucional estableceuse posible … ¿métodos?: para acabar coas acacias
que a xestión dos Parques Nacionais debe ser da sería necesario usar medios químicos dado que a
Comunidade á que pertenzan os mesmos. Para simple tala ou corta non impide os rebrotes nos
a maior parte dos científicos e ecoloxistas esto é tocóns ou a xerminación dos miles de sementes
un erro xa que canto máis lonxe esté o poder pero non se permite…ao mesmo tempo non se
decisor menos influenzas vai ter de poderes… sabe con claridade cales son as especies
digamos interesados. autóctonas. No caso de Cíes poderíase saber se
O persoal do Parque Nacional amósase un se puidese analizar unha turbeira…pero as
tanto escéptico ante a falta de directrices firmes autoridades non o permiten para non danala e
de cara ao futuro; ao atoparse no proceso de estanse a plantar especies tan “autóctonas” como
cesión de competencias estas directrices ainda o madroño. Consérvase un pequeno monte de
non están claras. Cerquiños (carballo enano) considerado autóctono
Durante a primeira quincena de setembro pero polas peculiaridades das Cíes pouco máis
deste ano tiven a sorte de participar nun campo se sabe e hai que contar cos aires salinos que
de traballo nas Illas Cíes e Ons a través da dificultarían o crecemento de especies se se
Sociedade Española de Ornitoloxía en eliminase a cobertura a modo de muro vexetal que
colaboración co Organismo Autónomo de Parques dan os eucaliptos e as acacias. Polo momento

A Xanela 21 Outono 2008


vanse eliminando franxas de especies invasivas e pasa pola restricción das visitas e quen sabe se
sustitúense por carballos, castiñeiros, acibros… eliminar o camping, incomprensible nun parque
En Ons a problemática é distinta xa que a Nacional e que non reporta ao parque beneficio
maior parte da illa é monte baixo de toxo e brezo. ningún nin económico nin doutro tipo máis ben ao
En Sálvora teñen unha vexetación contrario, como non reportou ningún ben a
maioritariamente de monte baixo tamén pero reportaxe do xornal The Guardian que declaraba
cunha poboación introducida de cervos e cabalos a praia de Rodas, en Cíes, como a mellor do
que se retirarán da illa polos danos que ocasionan mundo e que serve de reclamo turístico do
na flora e as pragas de insectos que traen con Concello de Vigo e multiplicou os turistas na zona.
eles. Cando estes arquipélagos declaráronse Parque
Cortegada é totalmente distinta; conta con Nacional déuselles ás cofradías de pescadores
montes de piñeiros, salgueiros, loureiros, carballos permiso para seguir traballando nas illas,
e eucaliptos. Esta illa e Sálvora teñen restrinxidas restrinxindo moito o perímetro mariño de
as visitas. protección do parque e ao mesmo tempo
No tema do turismo, ás Cíes poden chegar permitindo a pesca e o marisqueo dentro dos seus
no verán ata 2000 persoas ao día e o camping ten límites.
capacidade para 800…esto supón unha carga para Hai moitos intereses cruzados: ecoloxistas,
o parque certamente insostible a pesares de que económicos, turísticos, pesqueiros…agora a
a xente ten que voltar a Vigo co seu propio lixo. pelota está no tellado do goberno
A xestión do Parque terá que achar un equilibrio autonómico,veremos que nos trae a súa xestión
entre a protección e o disfrute deste paraíso que no Parque Nacional das Illas Atlánticas de Galicia.

RETIRANDO ESPECIES INVASORAS NUN


CAMPO DE TRABALLO NAS ILLAS CÍES EN
SETEMBRO DE 2008.

A Xanela 22 Outono 2008


MÚSICA

Do indie galego ao americano

Xosé Luis Sobrino

O panorama musical da música independiente amosa de cando en vez sorpresas agradables, mesturas,
fusións ou revisións de clásicos que á súa vez seguramente tamén o sexan cando pase o tempo necesario
para que a sociedade lles dea o valor preciso. Noutras ocasións formacións alonxadas xeográficamente
beben das mesmas influencias e co seu xeito de reinterpretar as mesmas podemos ver como a música
segue a ser a linguaxe universal por excelencia. Neste número daremos conta de tres novidades, dúas
norteamericanas e outra lucense.

Few Days Later que Few Days Later se atreven a fusionar o


“Your Voice is my intoxication” hardcore adentrándose no terreo do hip hop.
Neste disco pese a aparecer todas influen-
Falcatruada. 2008 cias de xéneros que deixan sen alento, temos tem-
po tamén para a reflexión con outros temas máis
Few Days Later está conformado por catro melódicos onde incluso certa vena pop se deixa
rapaces que apenas superan a vintena de idade. entrevar, iso si, sempre tamizada pola notable in-
A súa irrupción na escena musical veuse fluencia das bandas américanas.
propiciada pola súa victoria no I Concurso Galego Destacan a calidade de temas como “My
de Maquetas 100 Pipers Music. intoxicantion” ou “Angels”, confirmando que a
O seu album de debut “Your Voice is my cidade da muralla está chamada a dar grandes
intoxication” confirma a novidade e frescura da súa nomes dentro deste xénero musical, ao fin e ao
proposta baseada en 14 temas nos que o inglés é cabo Few Days Later poderían ser uns dignos
o fío conductor das historias que nos propoñen sucesores dos tamén lucenses Holywater
estes talentosos mozos, pero no que o castelán
tamén ten o seu oco nun disco que alberga
grandes doses de enerxía, vitalismo e ilusión.
Isto explícase polas tendencias musicais do
grupo enfocados cara ao punk rock, pero con
influencias do hardcore. É curiosa tamén a Rufus Wainwright
concesión que fan a outros xéneros urbanos no
“Does Judy At Carnegie Hall” (2007)
tema que pecha o disco “Where is the line”, no
Un dos grandes da escena independiente
norteaméricana é Rufus Wainwright. Artista
ecléctico que pode decantarse por música do ramo
como a que nos deixou o falecido Jeff Buckley,
por propostas máis comerciais como a de Eltohn
John, ou directamente pola música clásica. Así de
amplo é o abano de tendencias ou influencias nas
que se pode embarcar e sair airoso este artista
americano. O seu traballo “Does Judy At Carnegie
Hall” é un disco gravado en vivo en xuño do 2006
dende o Carnegie Hall en Nova Iorque. Con el
Wainwright quixo render un tributo ao lendario
concerto de Judy Garland en 1961. Respaldado
por unha orquestra de 36 miembros e baixo a
dirección de Stephen Oremus, Rufus ofrece novas
interpretaciones de 26 clásicos do “Great American

A Xanela 23 Outono 2008


John Mayer
“Where The Light Is (Live in Los
Angeles)”
2008

Outro dos homes fortes da nova escena


independiente américana é John Mayer, aínda que
cunha orientación diferente a Rufus Wainwritght.
Mayer encaixa a súa música nas raices
americanas. A súa estela de músico independiente
vese velada polo feito de que ten un gran número
de seguidoras adolescentes e que xa ten gañado
varios premios Grammys.
En Mayer confluen dúas personalidades, a
do baladista capaz de tolear ás rapazas e a do
bluesman que desperta eloxios de BB King ou Eric
Clapton. En “Where the Light Is”, álbum doble
gravado en vivo no Nokia Theater de Los Angeles,
John Mayer consegue o díficil propósito de unir as
Songbook”. Temos polo tanto unha actual e súas diferentes facetas.
axeitada revisión de clásicos norteaméricanos O show consta de tres sets claramente
relacionados con Broadway, o cine de Hollywood diferenciados: un acústico, outro en trío con Steve
e outros clásicos musicais da América das décadas Jordan e Pino Palladino, e finalmente coa su
dos anos 20 aos 60 do pasado século. banda. Trátase dunha aposta ambiciosa, pero na
A gravación está realizada cunha que podemos escoitar a un John Mayer que
meticulosidade extrema e conta co swing interpreta os seus temas con soltura. A parte
necesario para meterse ao público ou ao ointe no acústica inclúe un tema inédito, “In Your
peto. Unha mostra diso foi a gran demanda que Atmosphere”, e conclúe co maxistral “Free Fallin”,
tivo o espectáculo, pois o tributo foi interpretado de Tom Petty, tocado a tres guitarras.
en seis ocasións: 2 en Nova Iorque e Londres, Xa tocando co trío, o concerto ten o seu
pero tamén en Paris e Los Angeles. punto álxido, alternando fluidamente clásicos de
Rufus Wainwright ofrécenos unha boa posi- blues (“Everyday I Have the Blues”), con versións
bilidade de achegarse a algúns clásicos do cine de Hendrix (“Wait Until Tomorrow”, “Bold as Love”),
americano dende a perspectiva e sensibilidade e grandes temas compostos por Mayer como
deste novo pero xa consagrado autor. “Come When I Call” e “Out of My Mind”.
Nun segundo CD podemos disfrutar do show
coa banda, con éxitos recientes como a balada
soul “Waiting on the World to Change” e “Gravity”
na que Mayer se marca un máis que interesante
só de guitarra. Todo isto permitirá que as novas
xeracións teñan un novo guitarrista ao que seguir.
Neste senso é elocuente un dos momentos da
gravación pois o propio Mayer, tras dar as primeiras
notas de “Out of My Mind”, diríxise ao público para
cometarlles: “Deixádeme dicir o marabilloso que
se sinte saber que é 2007, empezamos a tocar un
blues lento, e sete mil persoas vólvense tolas. Non
todo está perdido”.
Mayer é por tanto unha aposta clara por
xéneros como blues pero cociñados co seu estilo
para ser capaz de chegar a un amplo espectro de
público.

A Xanela 24 Outono 2008


PUBLICACIÓNS

As novas que nos chegan


Baraxeiro

ELEMENTAL é o primeiro poemario de Gabriela Rodríguez, colaboradora da


Xanela e directiva da A.C. Eira Vella, que edita esta asociación dentro da súa
colección “Xanela da Poesía”, da que fai o número 2 logo do Vizoño de Maxi Rei,
aberta ás novas voces que veñen colaborando e dándose a coñecer na revista.
Elemental disponse en catro apartados: Poemas de auga, Poemas de ar, Poemas
de Lume e Poemas de Terra, cada un deles con cinco poemas, ademáis dun
epílogo. Leva ademais un prólogo de Geni e na portada un gravado do artista
betanceiro Jesús Núñez.

BETANZOS. UNA FECUNDA HISTORIA aborda os cen anos de vida (cumpridos


en 2005) do Centro Betanzos de Buenos Aires, recopilando en máis de
cincocentas páxinas documentos e traballos de distintas etapas desta centenaria
entidade emigrante, sempre coa divisa da defensa dos valores democráticos e
da cultura galega. Unha entidade que foi declarada “Sitio de interés cultural”
polo seu aporte ás culturas galega e arxentina pola cidade de Buenos Aires. A
edición é do propio Centro Betanzos.

ESPAÑA Y LA MEMORIA PERDIDA, de Alberto Portas Gómez recolle as


opinións do autor sobre a guerra civil española, o seu desenlace, o mantemento
da Ditadura Franquista nun mundo de bloques enfrontados e a solución
monárquica adoptada á morte de Franco: “En España... otro Borbón”. Alberto
Portas arribou de neno cos seus pais a Buenos Aires en plena guerra civil
española, relacionándose dende adolescente coas organizacións que defenderan
a legalidade da República, desempeñando dende mozo cargos diretivos no seo
da coletividade galega e mantendo contacto permanente con personalidades
civís e militares do exilio español. O libro foi editado por Centro Betanzos Ediciones
a finais do 2007 e leva unha capa ilustrada por Juan Manuel Sánchez.

ROMANCERO DE LA MELANCOLÍA, de Carlos Penelas, tamén está editado


polo Centro Betanzos no 2007. Boa actividade editorial a desta entidade no pasado
ano. Penelas, descendente de galegos de Espenuca, que conta cunha extensa
obra poética, evoca nesta breve obra en prosa poética “Todo aquel tiempo que
alguna vez fue mío”, entre o ilusorio da realidade e a realidade percibida como
tal, nun texto intenso e cálido que se enfronta ao cósmico e o telúrico. O poeta
interrógase e búscase no tempo real e no ilusorio e sitúase no mundo sabendo
de onde procede. O libro arrequécese cos debuxos interiores e óleos na capa e
contracapa de Juan Manuel Sánchez.

O NARIZ DE FIZ é unha nova achega do poeta e crítico Miro Villar ao campo da
literatura infantil. O presente relato acadou o V Premio de Literatura Infantil e
Xuvenil “Pura e Dora Vázquez” que apadriña e edita a Deputación Provincial de
Ourense. As ilustracións son de Lola Lorente. A través de 15 capítulos (o libro
ten 116 páxinas) asistimos ás aventuras deste rapaz que conta cun nariz especial.

SINAIS NA AREA. Escritos sobre arte recolle unha serie de traballos do poeta
e crítico de arte Xulio Valcárcel sobre o mundo das artes plásticas,
nomeadamente a pintura, a fotografía e a escultura. Reflexión e diálogo, enfoques
plurais arredor dun feixe de creadores de ben diferentes estéticas e
representativos da plástica galega actual: Erias, Dieuzaide, Muíño, Branca Silva,
Gómez-Chao, Fidel Vidal, Pepe Galán, Díaz Fuentes, Xavier Muíños, Jesús
Núñez, Vila, Quique Vázquez, Man, Morquecho...

A Xanela 25 Outono 2008


1928 - 2008. SADA Y SUS CONTORNOS. 80 ANIVERSARIO DA ESCOLA
recolle a historia desta entidade de emigrantes sadenses creada en Nova Iorque
coa finalidade de construir escolas na vila natal. O traballo de recopilación
realizouno o actual director da escola “Sada y sus Contornos”, Miguel Gayoso
Barreiro. A publicación, editada pola Deputación Provincial da Coruña conta
cunha exhaustiva documentación gráfica.

MEMÓRIA DO SILÊNCIO, poemario de António José Queirós que se reedita


por terceira vez (a primeira en 1989, a segunda en 1994), recolle XXXIII poemas
breves introducidos polo epígrafe liminar do verso “Correr no azul à busca da
beleza”, de Mário de Sá-Carneiro. Un azul que é unha ansia e un desexo amoroso,
por iso “Quando te chamo / o teu nome é mais azul”. Esta edición de Labirinto
publicada en decembro pasado leva un prefácio de José Augusto Seabra. O
último poema do libro aborda o que non pode dicirse: “Agora já só resta / a
memória do silêncio”.

OS MENINOS E OUTROS POEMAS, tamén do poeta de Amarante António


José Queirós, é un volume que supón a segunda edición desta obra que vira a
luz en 1993. Estruturado en dúas partes, con vintedous poemas cada unha, a
primeira recolle poemas dedicados a personaxes clásicos, conterráneos e á
xeografía próxima. Tamén está presente Galiza, con paráfrases de Rosalía e de
Xohán de Requeixo, así como un “Soneto para um Velho Castanheiro” das terras
de Chantada. A segunda recolle temas máis variados, entre eles o que dá título
ao volume editado por Labirinto.

SAUDADE, revista de poesia que edita a Associação Amarante Cultural, baixo a


dirección de António José Queirós, chegou ao seu número 10 en xuño pasado.
Un total de 54 poetas colaboran nesta saída, algúns da Arxentina, Galiza, España
e Brasil, aínda que a maioria son portugueses. Todos con un único poema.

som in/verso é unha nova entrega da poeta Maria Virgínia Monteiro,


colaboradora da Xanela (dous poemas deste libro apareceran anteriormente na
nosa revista). O poemario, que ven de sair na Editorial Novembro de Penafiel,
está distribuído en tres apartados: o som, o in/verso e som/disperso. A obra da
poeta de Vila Nova de Gaia atópase vencellada e dialoga cunha tradición lírica
portuguesa que ven dos cancioneiros medievais galaico-portugueses, pasando
por João de Deus e Guerra Junqueiro e conclúe cos sinais de modernidade dun
Pessoa ou Almada Negreiros, sen esquecer a sinceiridade emotiva do seu propio
pai Oliveira Guerra. E sen desbotar outros diálogos e intereses como o español
Antonio Machado, a inglesa Woolf (outra Virgínia) ou o indú Tagore.

CHAMA DE ÁGUA é o novo poemario do noso colaborador Fernando Botto


Semedo, quen cada ano entrega xenerosamente a súa colleita poética (dúas nalgúns
anos máis fecundos) editada por el mesmo. Este está adicado “Para o Avô Diogo,
relembrando o seu amor por mim”. Poeta de lágrimas (de alegria e de tristeza), Botto
planta poemas como quen planta unha flor: “Sou o poeta feliz, que desde sempre
criança foi, / Em chama de água, em coração de vigília”.

Tienda multimarca

Rosalía de Castro, 6 · Betanzos · Tel. 981 774 590 · troula@terra.es


A Xanela 26 Outono 2008
PAPELERÍA
LIBRERÍA
REGALOS
IMPORTACIÓN

ESTANCO
Valdoncel, 91
(Ponte Nova)
Tel. 981 770201
BETANZOS

FERRETERÍA
José Luis
BUTANO
Na mesma Porta da Vila
Plaza Alfonso IX, 10 Plateiros, 1 · BETANZOS
Teléfono 981 770952 · BETANZOS
A Xanela 27 Tels. 981 770410 - 981 772661
Outono 2008
Betanzos B E T A N Z O S

Avda. de Castilla, 51-53 · Entresuelo A · 15300 Betanzos


Teléfono 981 773 279

Rúa da Pescadería, 2
LIBRERÍA PAPELERÍA
Tel. 981 77 26 72 · Fax 981 77 47 34
15300 BETANZOS (A Coruña) Rúa do Rollo, 32 · 15300 BETANZOS (A Coruña)
Tel. 981 772649 · E-mail: libreriadonin@mundo-r.com

FERRETERÍA R/ Valdoncel, 16

ROQUE
15300 BETANZOS
Teléfono 981 774798

MENAXE MARÍA LÓPEZ JUNQUERA


MATERIAL ELÉCTRICO JORGE DÍAZ SÁNCHEZ
Distribuidor: CAMPING-GAS
COPIA DE CHAVES
CERRALLERÍA · FERRAXES
Avda. Xesús García Naveira, 36 SOPORTAIS DA FONTE DE UNTA, 10
B E T A N Z O S
Tel. 981 773253 · BETANZOS

A Xanela 28 Outono 2008