Está en la página 1de 4

λ

IES de Porto do Son Nº2 - Marzo 2018

lambda
revista.lambda@gmail.com

revista sobre matemáticas recreativas e curiosidades

As matemáticas do cubo de Rubik


O cubo de Rubik é un crebacabezas
mecánico inventado en 1974 polo
escultor e arquitecto húngaro Ernö Rubik,
combinacións son válidas… Ben, o caso é
que, finalmente, botando contas, o número
total de combinacións é:
existe unha secuencia de movementos ou
procedemento establecido para facelo? A
respuesta é que non, xa que hai que ter en
concebido inicialmente para axudar aos 8 12 conta que estes movementos poden ser
8!·3 ·12!·2
seus estudantes a entender obxectos =43.252.003.274.489.856.000 diferentes para cada posición de partida.
3·2·3
tridimensionais, mais que se convertiu, Recentemente, ademais, en setembro do
despois da súa comercialización a partir É dicir, máis de 43 trillóns de posibilidades, 2017, o xoven coreano SeungBeom Cho
de 1980, nun dos xoguetes máis vendidos que aproximaremos por 4,3·1019 posibilida- conseguiu a mellor marca da historia en
do mundo. Aínda que a día de hoxe des. Como de grande é este número? Para resolver o cubo, facéndoo en 4,59
podémolo atopar con múltiples formas, o facerse unha idea, estímase que a idade segundos.
orixinal é un cubo de 3x3x3; e o obxectivo do universo, desde o Big Bang, é de 13,7
O estudo das diferentes posicións do cubo
do xogo é conseguir que cada cara quede mil millóns de anos, que pasados a
de Rubik e os movementos permitidos a
formada por unha soa cor. segundos, equivale a 4,3·1017 segundos, co
partir de cada unha delas tamén se poden
que o cubo de Rubik tería 100 veces máis
Moi pouco despois da súa comercializa- estudar empregando a teoría de grupos,
combinacións posíbeis que segundos ten o
ción, os matemáticos comezaron a unha teoría matemática que se comezou a
universo!
preguntarse: cantas ordenacións desenvolver ligada á álxebra a mediados
diferentes hai do cubo de Rubik? Cantos O éxito do cubo de Rubik foi e é tal que do século XIX. Un grupo está formado por
movementos serán necesarios como tamén se comezaron a facer cálculos un conxunto (para o noso caso, todos os
máximo para resolvelo, por moi desorde- matemáticos para achar o número movementos posíbeis do cubo) e unha
nado que estea? Neste artigo de Lambda máximo de movementos que se necesitan operación (a composición de varios
daremos solución a estas cuestións, e para resolvelo. No ano 2010 conseguiuse movementos). Que ten que ver isto coa
mencionaremos un importante concepto demostrar que este número, coñecido resolución do cubo? Pois que, precisa-
matemático, a teoría de grupos, cuxa como número de deus, é de 20 movemen-
aplicación alcanza hoxe a disciplinas do tos, e que ningunha combinación inicial
máis diversas. require máis que eses para resolver o cubo
(aínda que moitas requiren incluso
Comecemos polo número de posicións
menos). Por suposto, para atopar esta
posíbeis do cubo, para o que usaremos
solución os expertos empregaron
conceptos de combinatoria (que se
os ordenadores, en
abordan a partir de 3º de ESO). Temos 8
concreto, uns cedidos
pezas nas esquinas, que poden estar nos 8
por Google: a idea
lugar que hai, co que o número de formas
consistiu en reducir o
posíbeis de colocalas é unha permutación
problema principal a un
de 8 elementos, que vén dada por
grupo de problemas
8!=8·7·6·5·4·3·2·1. Ademais, cada unha
equivalentes máis
destas 8 pezas pode estar orientada de 3
pequenos, e despois
formas, co que temos que multiplicar 3
comprobar cada posición
oito veces, é dicir, 38. Tamén temos 12
de forma exhaustiva. En
pezas de arista, que se poden colocar de
www.cube20.org pódese
12! formas, e cada unha delas pode
atopar máis información ao
orientarse de 2 formas, é dicir, de 212
respecto.
formas en total. Ademais, para respectar
a posición relativa inicial de esquinas Outra cuestión: sabemos que o
entre esquinas, aristas entre aristas, e número máximo de movementos
esquinas con aristas, non todas esas para resolver o cubo é de 20, pero,
>>
λ lambda revista sobre matemáticas recreativas e curiosidades

>>
mente, o programa de ordenador que arriba. Trátase dun exemplo máis de final acaban xurdindo relacións tan
calculou o número de deus está baseado como a través do estudo das matemáti- incribelmente adaptadas ao mundo real…
nesta teoría para, entre outras cousas, cas, un produto do pensamento humano e algo sobre o que o propio Einstein ten
transformar o problema inicial noutros neste caso nun campo aparentemente reflexionado.
máis pequenos, tal e como indicamos abstracto e sen conexión con outros, ao

As pontes de Königsberg e a teoría de grafos


A comezos do século XVIII, sete
pontes atravesaban o río Pregel ao
seu paso pola cidade de Königsberg,
representounos con puntos, e as pontes
con liñas que unen estes puntos. Unha vez
feito isto, o problema reducíase a respos-
En efecto, no grafo das pontes de
Königsberg todos os vértices teñen grao
impar (fig. 4), co que o problema inicial non
situada, daquela, na Prusia oriental (fig. 1). tar á seguinte pregunta: é posíbel facer un se pode resolver. Mostraremos algúns
Estas sete pontes proporcionaron o debuxo como o da fig. 3, comezando nun exemplos máis. Os nodos da estrela de
material para un dos máis célebres punto, pasando unha única vez por cada cinco puntas (fig. 5) teñen todos grao par,
problemas das matemáticas... Moitas liña (o que equivale a non levantar o lapis co que é posíbel percorrela volvendo ao
veces, durante a Historia, cuestións do papel) e acabando onde se comezou? punto de partida cun só trazo de lapis. A
aparentemente triviais deron orixe a En teoría de grafos, aos puntos chámanse-
teorías científicas, e esta é unha delas. lle nodos ou vértices, ás liñas aristas ou Fig. 5
arcos, e defínese o grao dun nodo como o
Fig. 1 número de arcos que conflúen nese nodo.
O conxunto de vértices e aristas chámase
grafo.
Fig. 3

A pregunta que se formulou foi a seguinte:


como pode unha persoa planificar un demostración de Euler dinos que a figura
paseo de modo que cruce unha soa vez dun “sobre pechado” (fig. 6) non pode
cada unha das sete pontes (fig. 2)? percorrerse cun só trazo, xa que catro dos
Repetidas probas in situ daban a entender seus vértices (as esquinas) teñen grao
que isto era imposíbel… O problema Euler demostrou que, se o grao de todos os impar. Finalmente, a figura dun “sobre
chegou a oídos de Euler, que naquela nodos é par, entón pódese percorrer o aberto” ou “casiña” (fig. 7) si que pode
grafo comezando nun nodo, pasando debuxarse cun trazo, xa que só ten dous
época vivía en San Petersburgo, e a
unha vez por cada arco e acabando no
solución que del aportou ante a Academia vértices con grao impar (os dous inferio-
mesmo nodo (o que se coñece como ciclo
Rusa en 1735 deu lugar ao nacemento res) e o resto son de grao par. Podemos
euleriano). Ademais, tamén descubriu que
dunha nova rama das matemáticas: a reparar como neste último caso, para
isto se podía facer se todos os nodos, salvo
teoría de grafos. Efectivamente, Euler poder facer o percorrido completo, hai que
dous, teñen grao par, mais neste último
demostrou que a viaxe polas sete pontes, comezar nun dos nodos de grao impar, e
caso, para poder recorrer o grafo, hai que
tal e como exixía o problema, non se podía necesariamente acabaremos no outro.
comezar nun dos vértices con grao impar
realizar.
Fig. 2 e acabar no outro (coñecido como camiño Fig. 6 Fig. 7
euleriano).
Fig. 4

Ao abordar o problema das sete pontes,


Euler fixo algo máis que solucionar un
Para isto, Euler recurriu a unha abstrac- crebacabezas, xa que recoñeceu a
ción do problema: os anacos de terra existencia de certas propiedades funda-

>>
IES de Porto do Son Nº2 - Marzo 2018

>>
mentais das figuras xeométricas que non Hoxe en día, a teoría de grafos aplícase a bombardeo que destruíu varias das sete
dependen do tamaño ou da forma, multitude de campos, desde a análise da pontes. A partir de 1945, e despois da súa
sentando as bases do que hoxe se coñece rede de estradas para atopar o camiño reconstrución, a cidade mudou o seu
como topoloxía. Para facernos unha idea, máis curto entre dous puntos (importante nome a Kaliningrado, hoxe pertencente a
na topoloxía preguntamos “onde?”, “entre no transporte público), estudar a estrutura Rusia, conservándose na actualidade
que?”, “interior ou exterior?”; en vez de das páxinas web en Internet ou a migra- cinco das sete pontes, de tal maneira que
“que lonxitude?”, ou “a que distancia?” da ción de animais entre diferentes hábitats. agora si que é posíbel definir un camiño
xeometría euclidiana, que é a que primeiro Unha última curiosidade: a finais da II euleriano, comezando nunha illa, reco-
se estuda no instituto. Guerra Mundial, Königsberg sufriu un rrendo todas as pontes, e rematando
noutra.

Os primos de Mersenne e os números perfectos


O pasado 3 de xaneiro deste ano saltou
a nova: o grupo GIMPS, unha rede de
ordenadores conectados a nivel mundial,
anunciaba e confirmaba o descubrimento
do primo de Mersenne número 50, un
número primo que ten máis de 23 millóns
de cifras (23.249.425, concretamente),
superando en máis dun millón de díxitos
ao anterior primo de Mersenne atopado, o
número 49.
Mais, que son estes primos de Mersenne e
por que se inviste tanto esforzo na súa axudan cos seus procesadores a compro- o 8128… En total 50 números perfectos… O
busca? Aínda que levan o nome de Marin bar se números da forma 2p-1 son primos mesmo número que primos de Mersenne!
Mersenne, un monxe francés que viviu a ou non. Será isto casualidade?
cabalo do século XVI e XVII, foron
Por que é importante coñecer números A relación entre os primos de Mersenne e
estudados xa había bastante tempo por
primos grandes? Pois porque son a base os números perfectos remóntase,
Euclides (ca. 325 a.C. - ca. 265 a.C.),
de moitos algoritmos de cifrado de chave novamente, a Euclides: o matemático
matemático grego e máis coñecido por
pública, entre eles o RSA, un dos máis grego descubriu a forma de obter números
considerarse “o pai da xeometría”. Os
utilizados en transaccións electrónicas a perfectos: multiplicando un primo de
primos de Mersenne son números primos
día de hoxe. En concreto, as mensaxes que Mersenne por2p-1, é dicir: (2p-1)·2p-1. Así pois,
(aqueles que só son divisibles entre 1 e eles
se codifican empregando RSA represén- Euclides demostrou que todos os números
mesmos) da forma 2p-1, con p número
tanse con números enteiros resultado do obtidos desta maneira eran perfectos,
primo. Aínda que Mersenne conxeturou
produto de dous primos grandes elixidos establecéndose unha asociación de cada
que todos os números que cumprisen as
ao azar e mantidos en secreto. O tempo un cun primo de Mersenne… pero non se
condicións anteriores eran primos, isto
que levaría factorizar este número enteiro sabía se podía haber números perfectos
demostrouse falso. É dicir, hai certos casos
en relación ao tempo de transmisión da con outras características. O caso é que
para os que, dado un primo p, o número
mensaxe é tan grande que fai inviábel case 2100 anos despois de Euclides, no
2p−1 é primo (por exemplo, 22-1=4-1=3 ou
conseguir descifralo. En conclusión: a século XVIII, Euler demostrou que todo
25-1=32-1=31), pero para outros non (por
busca de números primos grandes ten número par é perfecto se e só se se pode
exemplo,211-1=2048-1=2047=23·89). Así
unha grande utilidade práctica, máis alá da expresar da forma anterior, resultando
pois, que p sexa un número primo é unha
satisfacción de atopar novos números esta unha condición necesaria e tamén
condición necesaria, mais non suficiente,
primos até hoxe descoñecidos… suficiente.
para atopar un primo de Mersenne. O
primo de Mersenne 50 ten a forma da Para máis, as matemáticas dannos de vez Dito noutras palabras: o traballo destes
imaxe que ilustra este artigo. en cando curiosas sorpresas. Existen uns dous grandes matemáticos derivou no
números que se chaman números enunciado do teorema de Euclides-Euler,
Este método é unha forma de buscar
perfectos: aqueles cuxa suma dos seus que di que todo número perfecto par está
números primos grandes de maneira
divisores propios (é dicir, todos os seus asociado cun primo de Mersenne, ou o que
“relativamente sinxela”. A partir dun
divisores salvo o propio número) é igual ao é o mesmo: cada vez que se atopa un novo
número p primo, moi grande, calculamos
propio número. Un exemplo é o 6: os primo de Mersenne, atópase tamén un
2p-1 e despois comprobamos se este
divisores propios de 6 son o 1, o 2 e o 3, e novo número perfecto.
último é primo ou non… un feito que
ademais 1+2+3=6, co que o 6 é un número Euler demostrou a caracterización de
implica uns cálculos moi complexos,
perfecto. O seguinte número perfecto que todos os números perfectos pares, pero
motivo polo cal se constituíu a rede GIMPS
se coñece é o 28, con divisores propios o 1, ninguén sabe se existen, por exemplo,
(www.mersenne.org): ordenadores,
2, 4, 7 e 14, sendo 1+2+4+7+14 = 28. O números perfectos impares… co que o
tamén de persoas particulares, que se
seguinte número perfecto é o 496, despois misterio está aínda sen resolver.
conectan uns a outros por Internet e
λ lambda revista sobre matemáticas recreativas e curiosidades

Divertimentos matemáticos
Cun só corte recto pódese Coloca os números do 1 ao 8 Partimos do primeiro Con 12 mistos pódese contruír
dividir un pastel en dúas nos oito círculos, de forma que triángulo, dividindo a súa área unha figura dunha cruz como
partes. Un segundo corte que dous números consecutivos en pezas, numeradas do 1 ao 4. a da figura, cuxa área equivale
atravese o primeiro producirá non estean en círculos unidos Reordenamos as pezas como á suma das superficies de 5
catro partes, e un terceiro por un segmento. Por na segunda figura e… cadrados feitos tamén de
corte pode chegar a conseguir exemplo, se no círculo A desapareceu un cadrado que mistos. Pídese cambiar a
sete partes. Cal é o maior colocas o 5, non poderás era parte do triángulo inicial! disposición dos mistos de tal
número de partes que se colocar nin o 4 nin o 6 nos Entón a área do segundo é modo que o contorno da figura
círculos B, C ou D, xa que están maior ca do primeiro... Como é
poden conseguir con seis obtida abarque só unha
unidos ao círculo A por isto posíbel?
cortes rectos? superficie equivalente a 4
segmentos. deses cadrados.

Évariste Galois: a base da álxebra moderna


A historia de Évariste
Galois é probabel-
mente unha das máis
interese por nada que non
fosen as matemáticas (a
pesar de que as descubriu
neste punto críase que unha ecuación xeral
de grao n tería que poder resolverse cunha
fórmula xeral até de grao n… mais non se
tráxicas da historia das tarde, aos 15 anos) e a loita conseguiu ningunha de grao 5 ou maior. En
matemáticas. Aínda que contra o poder establecido. 1822, o matemático noruego Niels Henrik
viviu pouco máis de 20 Desde que tivo contacto Abel demostrou que non existe unha fórmula
anos (1811-1832), as súas coas matemáticas mostrou xeral para a resolución da ecuación de 5º
aportacións transforma- un talento pouco común, en grao (o que se coñece como resolver a
ron a álxebra e tiveron particular para a álxebra. ecuación por radicais) nin para graos
influencia en moitos outros Tratou de entrar nas maiores. Galois demostrou este resultado
campos. Os conceptos institucións científicas da tamén de forma independente. Sen
matemáticos introducidos época, mais foi rexeitado embargo, a gran aportación de Galois foi
por Galois non se abordan ben por incomprensión dos determinar que, se as raíces da ecuación de
no ensino secundario, seus traballos ou pola grao 5 ou de grao superior cumpren unhas
mais neste artigo reacción conflitiva que determinadas propiedades, entón SI que é
trataremos de explicar, amosaba. Así e todo, a súa aportación ás posíbel obter unha fórmula que nos propor-
tentando non perder rigorosidade, cal foi a matemáticas foi crucial, pois foi un dos cione as anteditas raíces ou solucións. En
súa contribución ás matemáticas. creadores do que hoxe se coñece como resumo: non todas as ecuacións de grao 5 ou
Naceu en Bourg-la-Reine, unha cidade nas teoría de grupos (de que che sona?). superior teñen fórmula, pero algunhas si, e
aforas de París. Ao pouco tempo do Desenvolveu tamén a chamada teoría de grazas á teoría de Galois podemos saber
nacemento de Galois comezou o declive do Galois, unha poderosa ferramenta que deu cales e como obter as solucións. Trátase
imperio de Napoleón, véndose este obrigado solución a un problema alxébrico que viña de dunha completa e elegante teoría que
a abdicar pola presión das potencias moito tempo atrás, e que trataremos de resolveu un importante problema das
europeas, en abril de 1814. No mes seguinte, explicar a continuación. matemáticas e que implicou o nacemento da
Franza volvía ter un rei borbón, Luís XVIII, álxebra moderna.
Desde a época antiga coñécese como
quen tentou dar marcha atrás ás mudanzas resolver a ecuación de primeiro e segundo Galois morreu nun duelo de pistolas, e non se
que a revolución francesa introducira. grao, algo que aprendemos a facer nos sabe ben o motivo: se foi por cuestións
Galois foi unha persoa que non pasou cursos da ESO: a partir dos cœficientes da políticas ou mesmo amorosas. A noite antes
desapercibida nin no plano persoal nin no ecuación, podemos empregar unha fórmula de morrer, no cárcere, botou a noite
político. Era un antimonárquico e un para calcular as súas raíces ou solucións. escribindo a teoría matemática na que
antieclesiástico declarado, foi militante activo Durante o século XVI, os matemáticos traballara e varias cartas: aos revolucionarios
dun grupo republicano chamado Société des italianos Tartaglia e Cardano conseguiron da época, á súa familia e ao seu amigo,
Amis du Peuple, o que lle supuxo a expulsión tamén unha fórmula para resolver as Auguste Chevalier, a quen lle encargou facer
do centro de ensino no que estudaba e ecuacións de terceiro e cuarto grao, o posíbel para que os expertos matemáticos
padecer a represión policial e xudicial. empregando novamente os seus cœficientes. da época analizasen os seus escritos e os
Acabou ante os tribunais e visitou a cadea A finais do século XVIII, Gauss demostrou o valorasen, convencido de que acababa de
dúas veces en menos de dous anos. Era unha Teorema Fundamental da Álxebra: toda dar un paso de xigante. Ao final, a historia
persoa cun carácter difícil, molesto e sen ecuación de grao n ten n solucións. Así pois, fíxolle xustiza.

También podría gustarte