Está en la página 1de 18

3#

Sociolingüística

O galego desde
o século viii ata 1916

e O Galego Antigo
e O Galego Medio
e O Galego Moderno

Xerador Outros
Presentación actividades recursos
rutina de pensamento
Palabra, idea, frase
Mira este vídeo
http://links.edebe.com/nuf6

— Deseguido, elixe unha palabra, unha idea e


unha frase que che chamasen a atención no ví-
deo, ou que mellor expresen o seu contido.
— Ponas en común co resto dos compañeiros.

3 Afonso Raimúndez e Afonso Henriques


Afonso VI de León concedeulle o goberno do condado de Galicia á
súa filla maior Urraca e ao seu marido Raimundo de Borgoña,
mentres que á súa filla menor Tareixa e ao seu esposo Henrique de
Borgoña lles correspondeu o condado de Portugal. Andados os
anos, estes matrimonios tiveron cadanseu fillo: Urraca e Raimun-
do, a Afonso Reimúndez; Tareixa e Henrique, a Afonso Henriques.
A decisión do rei Afonso VI abriu o camiño, por volta duns anos,
á independencia de Portugal (Afonso Enriques declarou Portugal
reino independente en 1128) e á perspectiva dunha Galicia inde-
pendente da man de Afonso Raimúndez, algo que non se fixo
realidade ao se converter este en Afonso VII de León e, xa que
logo, integrar Galicia no reino leonés.
Velaquí o xermolo da separación entre o galego e o portugués!
Que opinades vós deste tema? Parécevos que deberían unirse
Alfonso vii nunha miniatura do códice de Toxos Outos, século xiii.
nunha lingua?

219
Sociolíngüística

Introdución
FÍXATE
Adoita datarse o nacemento do galego por volta do século viii, pois nesta época xa
A historia da nosa lingua, desde o
seu nacemento por volta do século
se empregaba unha lingua oral moi transformada respecto do latín vulgar. De fei-
viii ata a actualidade, adoita dividirse
to, o latín, malia ser aínda a lingua empregada nos usos escritos, xa resultaba in-
en tres grandes períodos. comprensible para o pobo e, mesmo, os escribáns tiñan grandes dificultades,
como se pode comprobar polo importante número de estruturas propias do gale-
— O Galego Antigo ou galego-portu-
gués, que abrangue desde o sé- go que vertían, voluntariamente ou non, nos seus escritos en latín.
culo viii ata o xv. Nesta unidade imos facer un percorrido pola historia da nosa lingua desde os
— O Galego Medio, desde o século seus comezos ata 1916, data da creación da primeira Irmandade da Fala.
xvi ata o xviii.
O Galego Antigo (s. viii-xv)
— O Galego Moderno, desde o sé-
culo xix ata a actualidade. Este
último período tamén acostuma
O Galego Medio (s. xvi-xviii)
dividirse en subperíodos, o pri-
meiro dos cales (desde o século
xix ata 1916) veremos nesta uni-
O Galego Moderno (do s. xix a 1916)
dade, mentres que os demais os
estudaremos no curso seguinte.

O Galego Antigo
Durante todos estes séculos, a historia da nosa lingua vai correr parella á historia
de Galicia, por iso antes de estudar a lingua en cada etapa, presentaremos un
contexto histórico, social, cultural e económico da nosa terra.

—— 997. Incursión de Alma- A formación do feudalismo (séculos viii - xi)


zor en Galicia (saquea
Santiago). A partir do século viii, a estrutura política e administrativa, herdeira da Galicia
romana, desaparece para dar paso á consolidación progresiva do feudalismo.
—— 1065. Morte de Fernan-
do I O Magno, que deixa
Os nobres (condes, bispos e abades...) son os donos da terra e os que exer-
en herdanza o reino de cen o poder político en representación do rei. Os campesiños, a meirande
Galicia ao seu fillo Gar- parte da poboación, traballan para os seus señores.
cía.
Desde finais do século ix, as familias nobiliarias fundaron mosteiros que fun-
—— 1075-1128. Construción cionaron como entidades señoriais e políticas. Iso fixo que aumentase forte-
da Catedral de Santiago. mente o poder eclesiástico: así, os mosteiros (Sobrado, Lourenzá, Celanova...)
—— 1126. Afonso Reimún- convértense en poderosos señoríos que acaparan gran parte da renda campe-
dez, rei de Galicia, pasa siña.
a ser rei de León e Cas-
tela.
—— 1128. Afonso Henriques O apoxeo feudal (séculos xii - xiii)
proclámase rei de Portu-
gal. Nos séculos xi e xii, Galicia entra nun período de florecemento cultural e eco-
nómico. Culturalmente, é a época do arcebispo Xelmírez, do descubrimento
—— 1431. Primeira guerra
irmandiña.
do suposto sepulcro do Apóstolo e do nacemento do Camiño de Santiago. A
lingua galega acada o seu máximo esplendor tal como reflicte a nosa lírica
—— 1467-1469. Segunda medieval. A arte románica tamén se estende neste período.
guerra irmandiña.
—— 1479. Derrota dos parti-
Na economía, as colleitas aumentan debido ás melloras técnicas e ao policul-
darios de Xoana a Bel- tivo. Prodúcese un gran desenvolvemento urbano, especialmente vinculado
tranexa. Isabel a Católi- ao Camiño de Santiago e ao comercio marítimo pola costa galega. Nas cida-
ca convértese na raíña. des xorde un novo grupo social, a burguesía, que se ocupa de actividades re-
lacionadas coa artesanía, o comercio e os servizos.
No século xii, Portugal convértese nun reino independente, mentres Galicia
queda vinculada ao reino de León e Castela.

220
3. O galego desde o século viii ata 1916

A crise da Baixa Idade Media (séculos xiv - xv)


As fames, as pestes e a as guerras, protagonistas dos últimos séculos da Ida-
de Media, provocaron un período de crise económica e social. Así, as malas
colleitas estenderon a fame, que xunto coa propagación de pestes endémicas,
ocasionaron moitas mortes que decimaron a poboación. Co estancamento
demográfico, as terras quedan sen cultivar e mingua a produtividade da terra.
Os señores feudais, eclesiásticos e nobreza laica, para lle facer fronte á crise
aumentan as rendas, o que provoca grandes conflitos sociais: burgueses e
campesiños protagonizan, no século xv, as revoltas irmandiñas, motivadas
polas inxustizas e os privilexios da nobreza. Neste mesmo século, ademais, FÍXATE
Galicia queda incorporada á monarquía dos Reis Católicos.
O sociolingüista J. M. Sánchez Ca-
rrión describe sete funcións matri-
ces ou básicas da lingua. Estas re-
Situación sociolingüística flicten os espazos básicos que un
idioma normalizado cobre na comu-
O galego antigo (ou galego-portugués) naceu e falouse no territorio que abranguía nidade que o fala. Estas funcións
a antiga Gallaecia Romana: a actual Galicia, o Norte de Portugal ata o río Douro e son:
a franxa occidental de Zamora, León e Asturias. • Función de identidade. A lingua é
canle de articulación do pensa-
No século xiii, o galego-portugués comeza a converterse en lingua de cultura e da mento e configura a identidade
administración, ámbitos ocupados ata daquela polo latín en solitario. Os textos persoal e colectiva.
galego-portugueses máis antigos datan de finais do século xii e comezos do xiii.
• Función familiar. Desempéñaa a
Velaquí algúns dos máis destacados.
lingua no seo dunha familia e está
• Doaçao à Igreja de Sozello (870), está no Arquivo Torre do Tombo en Lisboa, e é relacionada coa transmisión xera-
unha mestura de latín tardío con fragmentos en galego-portugués. cional da lingua.

• Pacto dos irmaos Pais (1173), documento notarial recentemente descuberto. • Función laboral. Vehículo de ex-
presión no marco concreto do tra-
• Noticia de Fiadores (1775), de Paio Soares Romeu. ballo.
• «Ora faz ost’o senhor de Navarra» (1196), cantiga satírica do trobador Xoán Soárez • Función local. Maniféstase nos
de Pavia, é o primeiro texto literario. contactos entre persoas do mes-
mo contorno cotián.
• Notícia de Torto (1211), documento notarial.
• Función institucional. Medio de
• Foro do bo burgo de Castro Caldelas (1228), outorgado por Afonso IX. É o texto máis relación entre o individuo e os di-
antigo atopado en Galicia. ferentes estamentos do Estado
(administración municipal, siste-
A mediados do século xiii, o galego alcanzara xa as funcións propias dunha lingua ma educativo, de xustiza...).
plenamente normalizada: era a lingua de todos os galegos e galegas, da corte e do
pobo, usada oralmente e por escrito, na cidade e no campo, no mundo do traballo • Función cultural. Vehículo de ex-
presión de conceptos e mensaxes
e nas diferentes institucións sociais (concellos, gremios...). Mesmo as funcións
da cultura do seu tempo histórico
culturais máis elevadas, como a literatura, desenvolvíanse na nosa lingua, como (literatura, ciencia...).
se pode comprobar, por exemplo, coa brillante lírica trobadoresca. A funcionalida-
de lingüística do galego na época medieval vese reflectida no seguinte gráfico. • Función internacional. Desenvól-
vea unha lingua cando permite a
comunicación con persoas dou-
tros grupos lingüísticos.
Estas funcións lingüísticas represén-
tanse de forma gráfica, como podes
ver á esquerda, a xeito de capas
dunha cebola, partindo da máis ínti-
ma, a de identidade, e superpoñen-
do todas as demais.

F. I d

221
Sociolingüística

Se ben o galego-portugués constituíu durante séculos unha soa unidade lingüísti-


ca, a partir do século xiii comezou a facerse patente certa diferenciación entre a
lingua do norte e a do sur do Miño.
Mentres o portugués se consolida como lingua oficial da corte portuguesa desde
a proclamación de Portugal como reino independente no ano 1128 e, nos séculos
seguintes, será levado polos navegantes e conquistadores lusos aos outros conti-
nentes, o galego sufrirá a partir do século xv un paulatino proceso de desprestixio
e vulgarización que o deixa reducido á condición de dialecto ata o rexurdir do sé-
culo xix.
Esta sorte dispar do galego e do portugués vai xustificar que o galego rexistre
O portugués estándar ou padrão ba- unha gran variedade de solucións lingüísticas, mentres o portugués se consolida
séase na fala de Lisboa. como unha lingua nacional unificada, baseada na fala de Lisboa, onde se asenta
a corte.

Características lingüísticas do Galego Antigo


Velaquí as principais características fonéticas, morfolóxicas, sintácticas, léxicas e
ortográficas do Galego Antigo.

—— Presenza de vogais nasais, orixinadas pola perda dun -n- intervocálico:


mão, bõo...
—— Abundancia de hiatos pola caída de consoantes intervocálicas: veer...
—— Sistema de sibilantes xordas e sonoras moi complexo:
• Grafías s- e -ss- que representaban un son igual ao noso s: saber, nosso...
Fonoloxía • Grafía -s-, que representaba un s sonoro: casa...
• Grafía ç, que soaba ts: maçãa (mazá)...
• Grafía z, que se pronunciaba dz: dizer (dicir)...
• Grafía x, pronunciada igual que o noso x: leixar (deixar)...
• Grafías j, g, pronunciadas como un x sonoro: trager (traer)...

—— Ausencia de morfemas femininos para os substantivos rematados en -or: a


senhor (a señora)...
—— Pronome te para CD e CI: dar-te (darche)...
—— Pronomes mesoclíticos: dar-te-ía (daríache)...
Morfoloxía —— Desinencias verbais diverxentes das do galego actual: fez (fixo), disse
(dixo)...
—— Tempos compostos con aver: avian mentado (mencionaran)...
—— Participio en -udo para algúns verbos da 2.ª conxugación: perdudo (perdi-
do)...

—— Uso do posesivo sen artigo: de seus milagres (dos seus milagres)...


Sintaxe
—— Anteposición do pronome átono: ele lho deu (el deullo)...

—— Presenza de préstamos do francés: dama, sage (sabio)...

Léxico —— Presenza de préstamos do provenzal: assaz (bastante), trobador, prez (apa-


rencia)...
—— Palabras hoxe desaparecidas: filhar (aceptar), eire (onte), cras (mañá)...

—— Moitas vacilacións gráficas: hauya, hauia (había)...


Ortografía —— Só signos de interrogación e admiración finais (?, !): Que me queres, amor?
—— Uso do guión para separar verbos e pronomes átonos: dizede-me (dicíde-
me)...

222
3. O galego desde o século viii ata 1916

O Galego Medio
Co remate da época medieval, o portugués e o castelán alcanzaron a súa plena
consolidación como linguas de Estado, mentres que o galego entrou nunha longa
época de decadencia que durou máis de tres séculos.

A decadencia (séculos xvi-xviii) —— 1525. Fundación da


Universidade de Santia-
A partir do século xiv, Galicia viviu unha xeira de grande inestabilidade política. go.
Durante as dúas guerras sucesorias polo trono de Castela, os nobres galegos —— 1617. Cangas é asaltada
apoiaron a Pedro I (século xiv) e a Xoana a Beltranexa (século xv) e nos dous polos piratas berberis-
casos estes aspirantes foron derrotados. Comezou así un longo proceso de cos.
marxinación de Galicia.
—— 1700. Fin da dinastía
No século xviii, cando a situación de sometemento estaba máis agudizada, dos Austrias e comezo
xurdiron as primeiras voces de ilustrados, como o padre Sarmiento ou o padre da dos Borbóns.
Feixoo, en defensa da nosa cultura e da nosa lingua.

Situación sociolingüística
Tras as dúas guerras sucesorias, a coroa castelá foi substituíndo a nobreza e o
clero galegos por outros vidos de fóra, castelanfalantes. Deste xeito, mentres a
inmensa maioría da poboación seguía a falar galego, xa había unha pequena mi-
noría castelanfalante que era a que ostentaba o poder económico, político e cul-
tural. Xa que logo, comeza a penetración do castelán en Galicia e faino polas ca-
pas máis altas da sociedade.
Baixo a autoridade destes nobres, bispos e abades (e das súas institucións), os
notarios vense na obriga de redactar os documentos en castelán, en lugar de fa-
celo en galego como ata daquela. Así, o castelán vaise impoñendo en todo tipo de
usos administrativos: testamentos, contratos, documentos de compravenda...
Influído por todas estas circunstancias históricas, o galego tamén desaparece
como lingua de cultivo literario tras a época de esplendor medieval. Nesta época, o galego sobreviviu nas
clases populares.
A consecuencia disto, no século xv, un invento tan importante e fundamental para
a transmisión literaria como foi a imprenta, vai ser irrelevante para a nosa literatu-
ra ata séculos despois, pois nesta xeira o galego só subsiste nunha vizosa literatura
oral.
A situación sociolingüística en Galicia durante estes séculos pode representarse
graficamente do seguinte xeito.
FÍXATE

Durante os séculos xvi e xvii xurdiron


algunhas voces illadas en defensa
da dignidade e do uso do galego
(como o Conde de Gondomar). Pero
non foi ata o século xviii cando, gra-
zas ao labor de ilustrados como os
Padres Feixoo, Sarmiento ou Sobrei-
ra, comezaron a manifestarse os
primeiros síntomas dunha verdadei-
ra preocupación pola nosa lingua e
pola nosa identidade cultural. Apa-
recen daquela os primeiros traballos
rigorosos sobre o galego.
F. I d

223
Sociolingüística

FÍXATE Características lingüísticas do Galego Medio


Nestes séculos de decadencia, ao Nesta época, xorden e desenvólvense os principais fenómenos dialectais que ca-
non se fixar o galego a través da es- racterizan o galego moderno. Velaquí os máis salientables.
crita, non puido consolidarse unha
norma gramatical nin ortográfica.
Isto favoreceu a dialectalización da
—— Desaparición das vogais nasais: man / mao...
nosa lingua, multiplicándose os ele- —— Xeneralización dos ditongos -oi-, -ou- e -ei-: moito, cousa, leira...
mentos lingüísticos caracterizadores —— Aparece a gheada e o seseo: prolojos, faser...
das diferentes áreas xeográficas, e a
—— Enxordecemento e simplificación do sistema de sibilantes, orixinan-
súa desnaturalización, pola crecente
do o sistema actual:
presión do castelán. Fonoloxía
• Grafía s-, e -s- representa o s actual: saber, casa...
• Grafías c e z pronúncianse como hoxe en día: cento, caza...
• Grafía x, que representa o noso x: xente, leixar...
• O dígrafo ch representa o noso ch actual: cheiro...

—— Distinción te/che para CD e CI: lávote, lávoche as mans...


—— Alternancia llo/llelo: dillo, díllelo...
—— Xeneralización da desinencia -che(s) para a segunda persoa do
Morfo- singular dos pretéritos de indicativo: entrache/entraches...
Sintaxe —— Xeneralización da desinencia -o para a terceira persoa do singular
dos pretéritos de indicativo irregulares: quixo, fixo...
—— Conservación da desinencia -des na 2.ª persoa do plural: entrades...

—— Entrada de moitos castelanismos: abuelo, ayer, Pueblo, Dios...


Léxico
—— Deturpación dos topónimos e dos apelidos galegos: Sangenjo, Meijide...

—— Confusión b / v: bolver, riveira, embiar...


Ortografía —— Grafías ll e nn / ñ (para elle e eñe), en lugar dos lh e nh que o por-
tugués adopta desde 1250: filla, sennor / señor...

—— 1809. Expulsión do
O Galego Moderno (do século xix a 1916)
exército napoleónico de
Galicia. O xix vai ser o século do rexurdir da nosa lingua. Tras máis de tres séculos sen
—— 1833. División do Estado practicamente uso escrito e cultivo literario, sometida a un proceso de dialectali-
en provincias (desapari- zación e deturpación, no século xix vaise producir o seu rexurdimento.
ción formal do Reino de
Galicia).
O rexurdir (do século xix a 1916)
—— 1846. Fusilamento en
Carral dos líderes da su- En 1808, produciuse a invasión francesa. Tras a Guerra da Independencia e
blevación provincialista. despois de expulsar o exército napoleónico, Galicia viuse dividida en dous
—— 1856. Celebración do bandos: os absolutistas, defensores do Antigo Réxime e da monarquía absolu-
banquete de Conxo. ta; e os liberais, partidarios dunha monarquía constitucional.
—— 1861. Xogos Florais Desde mediados de século, foise manifestando o xermolo dun incipiente nacio-
(certame poético) na Co- nalismo. En 1846, produciuse o levantamento dos provincialistas. Tras seren
ruña.
derrotados militarmente, algúns dos seus líderes foron fusilados en Carral
—— 1863. Publicación de (Mártires de Carral). Tras fracasar o provincialismo, as reivindicacións galeguis-
Cantares Gallegos. tas orientáronse cara á lingua e á cultura, o que deu lugar ao Rexurdimento.
Social e economicamente, Galicia segue sumida nunha sociedade agraria: a
terra é a base da riqueza. Os propietarios (nobreza e clero) son os perceptores
das rendas agrarias (foros). Mentres, os labregos, nunha situacion insostible de
miseria e fame, vense obrigados moitas veces a tomar o camiño da emigración.

224
3. O galego desde o século viii ata 1916

Os primeiros anos (ata 1840)


A invasión napoleónica en 1808 quebra a estrutura política española, de xeito que
a loita contra o invasor se ten que articular de forma autónoma. Así, os fidalgos e
os clérigos absolutistas, os sectores máis reaccionarios da sociedade, son os que
organizan a loita contra os franceses, pois estes traen consigo unhas ideas revolu-
cionarias que poñen en perigo os privilexios de clase. Xa que logo, para chegar ás
clases populares e incitalas a loitar contra o invasor, botan man do galego, a lin-
gua que falaba o campesiñado.
A derrota do coronel Miguel Solís e
Xorde daqueda a chamada literatura de combate, en forma de follas soltas ou
dos seus soldados (os Mártires de Ca-
panfletos que impelen o campesiñado a loitar e expulsar o invasor francés. Un rral) supuxo a fin do provincialismo.
exemplo desta literatura é Proezas de Galicia, de Xosé Fernández e Neira, de Na imaxe, Manuel Lugrís Freire diríxe-
1810. se aos asistentes á homenaxe celebra-
da o día 26 de abril de 1931.
Tras a expulsión dos franceses, a nosa lingua segue a cultivarse nos diálogos e
comentarios políticos xurdidos a raíz das disputas entre liberais e absolutistas
(Tertulia na Quintana, 1820).

O Prerrexurdimento (1840-1863)
Nos anos trinta, o Estado Liberal levou a cabo unha nova estruturación adminis-
trativa que repartía, dun xeito abondo aleatorio, o territorio do antigo reino de Ga-
licia en catro provincias, á vez que adscribía territorios cultural e lingüisticamente
galegos ás provincias de Asturias, León e Zamora.
Como reacción, entre a pequena burguesía liberal xorde unha nova corrente de
pensamento que reivindica a singularidade e a personalidade de Galicia: o provin-
cialismo. Este vai ser o primeiro paso na toma de conciencia política de carácter
galeguista.
Os provincialistas, malia non usaren a nosa lingua como medio de expresión das
súas reivindicacións políticas, si defendían o dereito dos cidadáns a seren escola-
rizados na lingua propia.
É o tempo dos coñecidos como precursores (Xoán Manuel Pintos, Francisco
Añón, Alberto Camino...), dedicados maiormente á produción poética.
Con todo, é a partir dos anos sesenta cando se deu un incremento realmente
significativo dos usos escritos do galego. Así, no ano 1961 celebráronse na Coru- Xoán Manuel Pintos.
ña os Xogos Florais. Os poemas premiados foron publicados ao ano seguinte en
El Álbum de la Caridad, un libro que tiña como complemento un Mosaico de
nuestros vates gallegos, a primeira antoloxía da poesía moderna galega.

O Rexurdimento (1863-1916)
O 17 de maio de 1863, Rosalía de Castro publicou Cantares gallegos, primeiro li-
bro do século xix publicado integramente en galego e que marca o inicio do noso
Rexurdimento literario.
Despois, virían moitos outros autores que, sobre todo no ámbito da lírica, segui-
rían o camiño emprendido por Rosalía de Castro, nomeadamente, Manuel Curros
Enríquez e Eduardo Pondal.
O interese pola lingua fixo que neste tempo se desen tamén os primeiros pasos
para dotar o galego de gramáticas e dicionarios. Entre os máis importantes están
a Gramática Gallega (1868) de Saco e Arce ou o Diccionario Gallego-Castellano
(1863) de Francisco J. Rodríguez.

225
Sociolingüística

Con O Tío Marcos da Portela (1876), primeira publicación periódica quincenal


integramente en galego, naceu o xornalismo en galego, da man de Valentín La-
mas Carvajal. Un xornalismo que, a partir da década dos 80, emprende o camiño
da súa consolidación ao xurdiren moitas outras iniciativas, monolingües e tamén
bilingües: O Galiciano (en Pontevedra), A Monteira (en Lugo), As Burgas (en Ou-
rense), O Fungueiro (na Coruña)...
Nesta época tamén nace a primeira editorial galega, Biblioteca gallega (1885) da
man de Martínez Salazar, e comezan a realizarse os primeiros estudos literarios.
A partir de 1889, o galeguismo vive unha segunda etapa coñecida como rexiona-
lismo, movemento herdeiro do provincialismo, con Alfredo Brañas e Manuel Mur-
guía á cabeza.

Situación sociolingüística
O Tío Marcos da Portela, primeiro xor-
nal integramente en galego. A Galicia do século xix era maioritariamente monolingüe en galego. Mais, a pesar
disto e dos progresos na concienciación lingüística entre a intelectualidade gale-
guista, a penetración do castelán na nosa sociedade e o consecuente conflito di-
glósico foi a máis.

Respecto da funcionalidade lingüística, o único ámbito no que o galego gañou


espazo de uso con respecto aos séculos anteriores foi o cultural, vinculado aos
usos escritos.
As funcións de identidade e familiar seguen sendo aínda maioritarias en galego;
non obstante, as demais funcións (local, institucional...) van sendo paulatinamen-
te acaparadas polo castelán. Xa que logo, é esta a lingua urbana, da administra-
ción, da escola, da relixión, das estruturas económicas...

Características lingüísticas
Ricardo Carballo Calero, primeiro catedrático de Lingüística e Literatura Galega da
Universidade de Santiago de Compostela establece tres fases na estandarización
da lingua galega a partir do Rexurdimento, baseándose nas diversas actitudes dos
escritores con respecto á lingua que usan:
—— Dialectalismo: cada escritor reflicte na súa escrita a fala da súa zona de proce-
dencia.
—— Interdialectalismo: o escritor, segundo vai coñecendo variantes doutras zonas,
escolle as que considera máis axeitadas de cada zona.
—— Supradialectalismo: o modelo de lingua non debe reflectir un dialecto en con-
creto, senón que debe estar por encima deles e asemade integralos todos.
Esta é a fase definitiva que se alcanzará no século xx.

226
3. O galego desde o século viii ata 1916

Benigno Fernández e Henrique Monteagudo consideran que as fases estableci-


das por Carballo Calero non serían sucesivas no proceso de normativización, se- ACTIVIDADE
nón tendencias que conviven en diferentes etapas do galego moderno. Velaquí as
Por grupos, definide coas vosas pala-
etapas sucesivas que eles propoñen: bras dialectalismo, interdialectalismo,
—— Galego popularizante (ata finais do século xix): ten como fonte principal o gale- supradialectalismo, galego populari-
zante, enxebrizante, protoestándar e
go oral, con todas as súas eivas (castelanismos, vulgarismos, dialectalismos...)
estándar.
e con escasa pretensión codificadora.
Deseguido, comentade con que cla-
—— Galego enxebrizante (ata 1936): predominio da tendencia diferencialista con sificación estades máis de acordo e
respecto ao castelán e enxalzamento da enxebreza da nosa lingua. Os escrito- por que.
res comezan a manifestar o desexo de crear unha variante estándar ou mode- Poñede en común as vosas respos-
lo de lingua escrita. tas cos demais grupos e establece-
de entre todos unhas conclusións.
—— Galego protoestándar (ata finais dos 70): simplificación ortográfica coa elimi-
nación de apóstrofos, guións, acentos graves e circunflexos. Predominio da
tendencia purista que se reflicte na preservación da lingua do influxo foráneo,
nomeadamente castelán.
—— Galego estándar (ata hoxe): procura dun galego supradialectal, fiel á lingua
oral, coherente coa historia e coa actualidade da lingua e harmonioso coas
linguas da contorna.
No cadro que vén deseguido, tes os principais trazos que caracterizan o galego
moderno do século xix.

Fonoloxía —— A gheada e o seseo recúan cara á franxa máis occidental de Gali-


cia.

—— Normas ortográficas tomadas do castelán.


—— Vacilacións ortográficas: unha / umha / un-a; xa / ja...
Ortografía
—— Uso de apóstrofes e guións: n-a casa, d’a vila... FÍXATE
—— Representación do seseo e, menos, da gheada: *corasón, *jallejo...
O afán dos nosos escritores por se
—— Esténdese a solución -ión fronte a -ón. As dúas coexistiran desde a afastar do castelán, a lingua hexe-
Idade Media ata comezos do século xix: confesión ou oración (fron- mónica da que o galego era consi-
te a confesón ou orazón). derado un dialecto, levounos a em-
MorfoLOXÍA —— Dialectalismos morfolóxicos: maus / maos / mans, canciós / can- pregar palabras con aparencia
galega, pero que nunca chegaron a
cións...
existir. Son os hiperenxebrismos ou
—— Interdialectalismo que se reflicte na vacilación de uso entre formas hipergaleguismos: *iñorante no can-
como: colledes / collés, mortás / mortaes / mortais... nun mesmo to de ignorante; *exempro por
escritor. exemplo; *zoa por zona...

—— Entrada de novos castelanismos: *rodilla, *paloma...


• Algúns veñen emparellados con voces patrimoniais, con espe-
cialización de significados: *grifo (normal), billa (das pipas de
viño)...
• Outros son reelaboracións de palabras galegas (con moldes cas-
teláns): *antoxo, *conexo...
Léxico • Outros son reelaboracións de palabras castelás (con moldes ga-
legos): *cuchilo, *lexos...
—— Popularismos: *comenencia, *millor, *zucre, *vran...
—— Diferencialismos, hiperenxebrismos ou hipergaleguismos: *pruma,
*zoa, *primaveira, *hourizonte...
—— Dialectalismos e vulgarismos, que substitúen mesmo formas cul-
tas: *prosisión, *piedá...
—— Arcaísmos ou palabras antigas que xa non existían nesa época:
*tíduo (título), *vegada (vez), *cibdade (cidade)...

227
ACTIVIDADES Sociolingüística

—— Completa unha táboa coma esta para cada un dos


1 O GALEGO ANTIGO textos anteriores.

1. s Reflicte nun esquema a evolución da nosa lingua


desde o seu nacemento ata a separación do galego e o Trazos fonolóxicos ..................

portugués. 1 2 3
Trazos morfolóxicos ..................

Nace o galego por volta do século viii Trazos sintácticos ..................

Trazos léxicos ..................


................
Trazos ortográficos ..................

................

No século xiii comeza a separación 3. s Explica as causas que xustifican o paso da nosa lin-
do galego e o portugués gua da etapa de esplendor medieval á de decadencia do
galego medio. 1 2 3
2. d Busca nestes textos medievais características da
lingua desa época.
2 O GALEGO MEDIO
A
4. s Procura neste vilancico características do Galego
“Quando Boorz se partiu da abadía, ua voz lhe disse que fosse Medio.
ao mar, ca Persival o antendía i. El se partiu ende, assí como o
conto o ha ja devisado. E qundo chegou aa riba do mar, a fre- “Como un oiro é o meniño:
mosa nave coberta de uu eixamete branco aportou e Boorz bástalhe ser, minha fe, galeguinho.
deceu e encomendouse a Nostro Senhor, e entrou dentro e Como un oiro es la compaña,
leixou seu cavalo fóra. E tanto que entrou dentro, viu que a bástalhe ser do milhor da montanha.
nave se partiu tan toste da riba como se voasse. E catou pela Como un oiro está brincando,
nave e non viu ren, que a noite era muito escura; e acostouse ao bástalhe ser galeguinho fidalgo.
boordo e rogou a Nostro Senhor que o guiasse a tal lugar u súa Como un oiro se adormece,
alma podesse salvar. E, pois fez sa oraçon, deitouse a dormir. E bástalhe ser galeguinho de Orence.
manhaán, quando se espertou, viu na nave un cavaleiro armado
Como un oiro é o meninho
de loriga e de brafoneiras. E pois o catou, conheceo e tolheu
bástalhe ser, minha fe, galeguinho.”
logo seu elmo e foio logo abraçar e fazer con el maravilhosa
ledice. E Parsival foi maravilhado quando o viu viir contra si, ca Frei Francisco de Santiago [1645]
non podía entender quando entrara na nave. E pero, quando o
—— Clasifícaas segundo sexan fonéticas, morfosintácti-
conheceu, foi tan ledo que non podería chus. E ergueuse e
cas, léxicas ou ortográficas.
abraçouo como devía.”
Demanda do Santo Graal 5. s Resume o contido deste texto e establece a súa re-
lación co estudado na unidade. 2
B
“É unha desalmada necidade poñerlles aos nenos galegos a
“Agora diz o conto que Aquiles chorava moito por Patroco- xerga da gramática antes de saber con moita extensión a lingua
lus, seu amigo, que Eitor matara. E fazía por el tam gram doo galega e todas as voces da Historia Natural, cando menos das
que era gram maravilla, assí que muitas vezes caia assi como visibles do seu país. Faite cargo de que ao portugués ensínaselle
morto, com o gram pesar sobre lo leito u Patrocolus jazia. E em latín en portugués, ao francés en francés, ao italiano en italiano,
chorando dezia: -Amigo, eu foi em queigom de vossa morte, ca ao inglés en inglés, ao sueco en sueco, ao castelán só en caste-
vos enviei sem mim aa batalla e por dereito averei sempre que lán. Pois, que tiranía é que ao galego se lle ensine unha lingua
chorar em todos los dias que eu viva. E bem entendo que por ignota en lingua castelá, que non entende? Había que queimar
mim tomastes morte, e sem falla se eu cabo vós estovera, nom todo libro de Gramática que pasase a Galicia e que non estive-
fora home que vos ousasse matar nem sol poer em vos lança, se explicado en lingua galega.”
nem ouverades que temer. Mais ja quanto viva, nunca seerei
Martín Sarmiento, Fragmento dunha carta ao seu irmán, (tradución)
ledo ata que vossa morte vingue, nem averei alegria nem prazer.
E sabede que se eu agora a Eitor achasse que seria a mia morte
ou a sua […].”
Crónica troiana

228
3. O galego desde o século viii ata 1916

3 O GALEGO MODERNO
6. a Resume o contido destes textos e establece a súa
7. a Procura no poema O recramo de Xoán Manuel Pin-

tos características fonolóxicas, ortográficas, morfosin-


relación co que aprendiches na unidade sobre o Galego
tácticas e léxicas propias do Galego Moderno desde o
Moderno. 1 2 3
século xix ata 1916. 1 2 3
A “Os mandamentos do Marcos “Falan en Roma italiano,
fóra da airexa, son seis:
Os gabachos en francés,
facer a todos xusticia,
En latín falan os cregos,
non casarse con ninguén,
Os loros falan inglés.
falar o galego enxebre,
Catalán en Cataluña,
cumprir co que manda a lei,
Nas Provincias champurrá,
loitar polo noso adianto
En Valencia valenciano
con entusiasmo e con fe,
E na raia en patuá.
vestir calzós e monteira
Castellano por Castilla,
Per omnia sécula amén.
Po la Bética andaluz,
Teñen os pobos a gala
Portugués en Lusitania
no seu linguaxe falar:
Por Galicia... Aquí unha cruz.
fálase chino na China,
Somente vos galleguiños
portugués en Portugal,
Que tes moleira buxán,
catalán en Cataluña,
Tes a menos o chamarlle
e na Alemania, alemán:
Viño ó viño, pan ó pan?
soilo os gallegos de agora
Pode de Dios! Que si eu fora
hastra vergonza lles dá
Entre vos un día rei
falar a melosa e dolce
Para escarmento de todos
fala que falan seus pais.”
Iba a poñer esta lei.
Encabezamento da portada de O Tío Marcos da Portela (1876) Todo aquel aque aquí prefira
B Falade gallego Lengua allea á de seus pais,
Seralle arrincada a súa
“Miniñas da Cruña, Da boca para xamais.”
de amabre despexo,
de falas graciosas
e pasos lixeiros, Trazos fonolóxicos ..................
deixá de Castilla
Trazos ortográficos ..................
os duros acentos:
falade, miniñas, Trazos morfosintácticos ..................

falade gallego. Trazos léxicos ..................


Cando é que vos ouzo,
a patria esquecendo,
falar esas duras
palabras de ferro, 8. a En parellas, realizade unha análise comparativa en-
non sei o que sufro, tre o contido do texto da actividade 5, os da actividade 6
non sei o que peno: e o da actividade 7. 1 2 3
falade, miniñas, • Que defende cada un deles? Que semellanzas e dife-
falade gallego. renzas hai entre eles? A que se poden deber? Seren de
Mais cando falades épocas diferentes terá algo que ver? Por que?
nos patrios acentos,
envoltos no voso —— Poñede en común a vosa análise co resto da clase e
establecede entre todos unhas conclusións.
anxélico alento,
parece que escuito
9. a En grupos, facede un traballo de investigación so-
un canto de ceo:
bre este tema. 1 2 3
falade, miniñas,
falade gallego.” • Publicacións periódicas total ou parcialmente en gale-
go no século xix.
Eduardo Pondal, Poemas impresos

229
3 #
Século viii ata 1916

Esquema Galego antigo Galego medio Galego moderno

Contexto histórico Contexto histórico Contexto histórico

Situación sociolingüística Situación sociolingüística Situación sociolingüística

Características lingüísticas Características lingüísticas Características lingüísticas

Ampliación
1. Describe as situacións sociolingüísticas do Galego
3. Resume, nunha táboa como a seguinte, os feitos que
Antigo, o Galego Medio e o Galego Moderno.
supuxeron un avance ou un retroceso para a lingua
— Deseguido, compáraas e indica como evolucio- galega no século xix.
nou o galego en cada unha das funcións ao longo
das tres etapas. O galego avanza... O galego retrocede...
— Pon en común as túas análises co resto dos com- ................ ................
pañeiros e establecede unhas conclusións
conxuntas.
2. Indica que trazos propios do galego medieval se po- 4. Prepara unha exposición oral sobre o seguinte tema:
den destacar neste texto.
historia da lingua galega desde o século viii ata 1916:
Este dia, mes e ano, eno dito lugar, Fernand Mjgelles, pedre- circunstancias históricas e situación sociolingüística
yro, diso que, por quanto el no era cotento da vjda que fasja co de cada etapa.
Dominga, sua moller, e por no cabsar mal de hu u ou de outro,
— Elabora un guión no que recollas cada un dos
que se queria apartar e quitar dela e se quitaua.
aspectos que vas tratar.
Apontamento notarial para unha carta
de separación matrimonial (1457) — Ensaia varias veces a túa exposición e corrixe o
que non te convenza.

Reforzo
1. Indica se estas afirmacións son certas (C) ou falsas 2. Elixe a opción que completa estes enunciados.
(F). Despois transforma as falsas en certas.
• O galego só subsiste na literatura popular oral xus-
• A finais do século xi, Don García de Galicia, aca- to cando se introduce en Galicia a imprenta, no...
bou sendo rei de León e tamén de Castela. A. século xix. B. século xv. C. século xviii.
• A lingua galega acada o seu máximo esplendor na
• A partir do século xv, na nosa lingua comeza a es-
Idade Media tal como reflicte a nosa lírica medie-
tenderse...
val.
A. a presenza dos castelanismos. B. o uso do infini-
• O texto en galego máis antigo atopado en Galicia é
tivo conxugado. C. a terminación -ión fronte a -ón.
o Foro do bo burgo de Castro Caldelas (1228).
• Na Idade Media o galego non estivo plenamente • O galego tivo presenza no certame literario dos
normalizado xa que non foi a lingua administrativa Xogos Florais...
nin institucional. A. de Pontevedra en 1863. B. de Lugo en 1856. C.
• O artífice da independencia portuguesa foi Afonso da Coruña en 1861.
Raimúndez. • Respecto da funcionalidade lingüística, a única
• No século xiv, Portugal constitúese como reino in- función na que o galego medra no século xix é a...
dependente. A. internacional. B. cultural. C. de identidade.

230
3 # AVALIACIÓN
O galego desde o século viii ata 1916

Grande atrevemento é, sin duda, pra un probe inxenio Cantos, bágoas, queixas, sospiros, seráns, romerías, pai-
como o que me cadrou en sorte, dar á luz un libro cuias saxes, devesas, pinares, soidades, ribeiras, costumes, todo
páxinas debían estar cheias de sol, de armonía e daquela aquelo, en fin, que pola súa forma e colorido é dino de ser
naturalidade que, unida a unha fonda ternura, a un arrulo cantado, todo o que tuvo un eco, unha voz, un runxido por
incesante de palabriñas mimosas e sentidas, forman a leve que fose, con tal que chegase a conmoverme, todo
maior belleza dos nosos cantos populares. Á poesía galle- esto me atrevín a cantar neste homilde libro pra desir
ga, toda música e vaguedade, toda queixas, sospiros e do- unha vez siquera i anque sea torpemente, ós que sin razón
ces sonrisiñas, mormuxando unhas veces cos ventos miste- nin conocemento algún nos desprezan, que a nosa terra é
riosos dos bosques, brilando outras co raio de sol que cai dina de alabanzas, e que a nosa lingua non é aquela que
sereniño por enriba das auguas dun río farto e grave que bastardean e champurran torpemente nas máis ilustradísi-
corre baixo as ramas dos salgueiros en frol, compríalle para mas provincias cunha risa de mofa que, a desir verdade
ser cantada un esprito subrime e cristaíño, si así o pode- (por máis que ésta sea dura), demostra a iñorancia máis
mos decir; unha inspiración fecunda como a vexetación crasa i a máis imperdoable inxusticia que pode facer unha
que hermosea esta nosa privilexiada terra; e, sobre todo, un provincia a outra provincia hirmán por probe que ésta sea.
sentimento delicado e penetrante, para dar a conocer tan- Mais he aquí que o máis triste nesta cuestión é a falsedade
tas bellezas de pirmeiro orden, tanto fuxitivo raio de her- con que fóra de aquí pintan así ós fillos de Galicia como a
mosura como se desprende de cada costume, de cada Galicia mesma, a quen xeneralmente xuzgan o máis des-
pensamento escapado a este pobo a quen moitos chaman preciable e feio de España, cando acaso sea o máis hermo-
estúpido e a quen quisais xuzguen insensibre, estrano á so e dino de alabanza. [...]
devina poesía. Mais naide ten menos que eu teño as gran-
Foi este o móvil principal que me impeleu a pubricar este
des cualidades que son precisas pra levar a cabo obra tan
libro que, máis que nadie, conozo que necesita a indulxen-
difícile, anque naide tampouco se pudo achar animado
cia de todos. Sin gramática nin regras de ningunha clas, o
dun máis bon deseo pra cantar as bellezas da nosa terra
lector topará moitas veces faltas de ortografía, xiros que
naquel dialecto soave e mimoso que queren facer bárbaro
disoarán os oídos dun purista; pro ó menos, e pra disculpar
os que non saben que aventaxa ás demais linguas en do-
en algo estes defectos, puxen o maior coidado en repro-
zura e armonía. Por esto, inda achándome débil en forzas
dusir o verdadeiro esprito do noso pobo, e penso que o
e non habendo deprendido en máis escola que a dos nosos
conseguín en algo... si ben dunha maneira débil e froxa.
probes aldeáns, guiada solo por aqueles cantares, aquelas
¡Queira o ceo que outro máis afertunado que eu poida
palabras cariñosas e aqueles xiros nunca olvidados que tan
describir cos seus cores verdadeiros os cuadros encantado-
docemente resoaron nos meus oídos desde a cuna e que
res que por aquí se atopan, inda no rincón máis escondido
foran recollidos polo meu corazón como harencia propia,
e olvidado, pra que así, ó menos en fama xa que non en
atrevinme a escribir estos cantares, esforzándome en dar a
proveito, gane e se vexa co respeto e adimiración mereci-
conocer como algunhas das nosas poéticas costumes inda
das esta infortunada Galicia!
conservan certa frescura patriarcal e primitiva, e como o
noso dialecto doce e sonoro é tan apropósito como o pir- Rosalía de Castro, Prólogo de Cantares Gallegos
meiro para toda clase de versificación. [...]

• Que consideración ten da lingua que empre-


1 Responde estas cuestións sobre o texto: ga? Por que ten esa consideración?
• Como describe Rosalía a nosa terra? E a poe-
sía galega? • Cales son os obxectivos que impulsaron a Rosa-
lía a compoñer e publicar Cantares gallegos?
• Que consideración ten da nosa lingua? Coin-
cide coa que teñen fóra de Galicia? Por que? 2 Reflexiona e explica o significado dos treitos
destacados no texto. Ten en conta o que
• Ela considera que é a persoa apropiada para aprendiches na unidade.
loar a Galicia? Que inconvenientes ten? E
vantaxes? 3 Que aspectos do galego do século xix se reflic-
ten no texto?
• Que pensa Rosalía sobre os prexuízos esten-
didos sobre Galicia e a lingua galega? 4 Procura no texto anterior características fono-
lóxicas, ortográficas, morfosintácticas e léxi-
• Que describe Rosalía en Cantares Gallegos? cas do galego do século xix.

231
ZONA
SOCIETY
AUDIOVISUAL

Contra os prexuízos Xogos de salón


Os prexuízos (por razón de sexo, de raza, O rei Sabio, Afonso X, realizou o primeiro
de relixión, de lingua…), sostidos ao manuscrito europeo dedicado á teoría do
longo do tempo, provocan nas persoas xogo do xadrez, Libro de xadrez, dados e
un complexo de inferioridade e un táboas e, ademais, ordenou que se impar-
autoodio interiorizados moi difíciles de tiran, obrigatoriamente, ensinanzas deste
superar. De feito, sobreviven a varias xogo aos cabaleiros do seu reino pois ades-
xeracións. Os lingüísticos, coma os trábase a intelixencia e proporcionaba
demais, orixinan discriminacións e cultura e moral. Só se xogaba en castelos e
inxustizas. Neste contexto, escribiu palacios pois daquela unicamente podían
Séchu Sende Made in Galiza no que se xogar, o mesmo ca ler, cregos, nobres e
basearon dúas alumnas de 1.º de aristócratas. Libros e xadrez estaban pro-
Bacharelato do Fogar de Santa hibidos para as clases máis desfavoreci-
Margarida, na Coruña, para gravaren un das.
vídeo no que dan Instrucciones para
hablar gallego.

MUSIC

Folclore e tradición
A vitalidade do folclore e da literatu-
ra oral constátanse no século xix.
Tamén na música. Marcial del Ada-
lid (1826-1881), virtuoso do piano, FOLK
está considerado o primeiro com-
positor nacionalista galego pola súa
recolección de melodías folclóricas, Desde 1975
pola incorporación de textos en ga-
lego e pola súa alusión á mitoloxía No ano 2005 o Festival de Ortigueira
celta (Adeus meniño, adeus, Can- entrou no grupo de eventos de Inte-
cioneiro de Inzenga, Cantares vellos rese Turístico Internacional.
e novos…). É autor, ademais, das https://www.youtube.com/user/fes-
primeiras óperas en galego: Pedro tivalDeOrtigueira
Madruga e Inés e Bianca.

NEW

A fala
N a comarca da serra de Gata, Cáceres, encóntrase
un recuncho máxico: o Val de Xálima ou Val do
Ellas. Está composto polos concellos de Valverde do
Fresno, As Ellas e San Martín de Trebello. A paisaxe, as
súas tradicións, o seu aceite de oliva e a «fala» engaiolan
o visitante. O illamento deste val, por mor da orografía,
permitiulles aos seus 5 000 habitantes conservar unha
lingua ou «a fala», como lle chaman eles, con tres va-
riantes derivadas do antigo galego-portugués levado ao
val por colonos galegos no século xiii: mañego, valver-
deiro e lagarteiro.

232
UD. 3
O galego deSde o século viii ata 1918

NEW SOCIETY

Gastronomía medieval
A gastronomía da península acolleu novos ingredientes entre os séculos xi e xiii
por mor das Cruzadas. De Oriente van chegar trigo sarraceno, anís, comiño,
canela, xenxibre, noz moscada, azafrán —a especia máis cara—, cebolas… A incor-
poración de moitos destes elementos posibilitou, por exemplo, a elaboración de
chourizos e técnicas de preparación de alimentos que incluían vinagre, mostaza e
outros prebes.
A gastronomía galega, con dous mil anos de historia, caracterízase pola abundan-
cia e pola calidade dos seus produtos naturais. Da Idade Media consérvanse aínda
hoxe moitas receitas da cociña conventual, se ben a maioría son pouco coñecidas,
como por exemplo a repostería do convento das bernardas de Pantón. Outra sobre-
mesa derivada das tortas medievais elaboradas con froitos secos e froitas confeita- O pan...
das que chegou ata nós é a famosa torta de Mondoñedo. Pero sen dúbida ningunha, o alimento
— Observades na actualidade a introdución de ingredientes foráneos na gastrono- máis importante da alimentación
mía? De onde proceden? Como chegan ata nós? medieval de todas as clases sociais foi o
pan. Aínda que o trigo era o cereal máis
consumido na Europa da Idade Media, en
España eran o centeo, a cebada e a avea
os cereais consumidos habitualmente,
sobre todo en forma de pan. En Galicia, a
importancia do pan é capital desde hai
séculos. Os primeiros pans fixéronse con
landras; posteriormente, pan negro para
os pobres —de millo ou boroa e de
centeo— e pan branco para os ricos —o
pantrigo—. A importancia deste alimento
converteu os panadeiros nun dos
primeiros gremios das vilas e cidades
medievais.

INDUSTRI

Pan de Cea
Un destes lugares ligados ao pan e a un mosteiro medieval é San Cristovo de Cea. No ano
1137 a orde de San Bieito fundou o mosteiro cisterciense de Santa María a Real de Osei-
ra e o seu abade chegaría a ostentar o título de conde de Cea. A tradición panadeira de
Cea está vinculada a este mosteiro e converteuse así na «vila do bo pan».

A actividade panadeira da vila vaise incrementando co tempo. No século xiii, o rei Sancho
IV concédelle o privilexio de Igrexa e feira mensual e, en 1752, cando o Marqués da Ense-
nada ordena realizar un censo na vila, recóllese como oficio da maior parte dos veciños
de Cea o de panadeiros e catalóganse ata doce fornos.

No século xix, en 1883, nunha das primeiras guías de Galicia séguese a falar do pan de
Cea como «un pan de trigo exquisito que se vende no mercado de Carballiño e noutras
vilas próximas, onde é moi apreciado».

Hoxe en día, o pan de Cea segue a ser a principal actividade agroindustrial deste concello,
ao que se dedican máis de vinte fornos.

233
Léxico e Semántica
Sociolingüística

Formación de palabras. Polisemia. Antonimia


1. Le o seguinte texto e contesta as cuestións que van 3. Le o seguinte texto e contesta as cuestións que van
deseguido. deseguido.

Cando o taberneiro rematou de ler aquela nova inque- “Pese a ter sido globalmente e de forma abusiva repu-
dante —un neno suicidárase pegándose un tiro na sen tada a sociedade medieval de agraria e señorial —pola
dereita— falou o vagamundo descoñecido que acababa propaganda da burguesía liberal decimonónica—, o cer-
de xantar moi pobremente nun curruncho da tasca ma- to é que a partir do século xii o fenómeno urbano ad-
riñeira e dixo: quire rapidamente carta de natureza e eríxese nun dos
seus elementos característicos, fundamental e mesmo
—Eu sei a historia dese neno.
protagonista desde os puntos de vista económico, social
Pronunciou a palabra neno dun xeito moi particular. Así e político. Mais o prexuízo anterior determinou unha
foi que, os catro bebedores de augardente, os cinco de marcada preferencia das investigacións cara ao mundo
albariño e o taberneiro calaron e escoitaron con xesto rural (sobre todo nas perspectivas socio-económicas) e
inquiridor moi atento. señorial (na política), en tanto a historia das cidades fi-
—Eu sei a historia dese neno —repetiu o vagamundo—. caba notoriamente relegada.”
E, tras unha solerte e ben medida pausa, encomenzou: Anselmo López Carreira, A cidade medieval galega.
Edicións A Nosa Terra
—Alá polo mil oitocentos trinta, unha beata que des-
pois morreu de medo viu saír do camposanto florido e —— Explica o significado das palabras decimonónica
recendente da súa aldea a un vello moi vello en coiro. e prexuízo.
[…] —— Escribe todas as palabras que saibas das familias
Rafael Dieste, “O neno suicida” en Dos arquivos do trasno. léxicas de agraria e de sociedade.
Ed. Galaxia —— Sinala todas as palabras derivadas que hai no
—— Sinala as palabras compostas e analiza e explica texto e segmenta e analiza os seus compoñentes.
os procedementos de composición. —— Explica os procedementos de composición de
—— Busca os substantivos do texto e segméntaos nos palabras que presenta o texto.
seus constituíntes, indica cal é a palabra base da
derivación e explica o valor do elemento derivati- 4. As palabras que van deseguido poden ter varias
vo (sufixo ou prefixo). acepcións. Di polo menos dúas de cada unha.

—— Fai o mesmo cos adxectivos do texto. Peón: . . . . . . . .......

—— Explica o significado das palabras: solerte e re- Toro: . . . . . . . .......

cendente. Planta: . . . . . . . .......

2. Le o texto e responde as cuestións. Polo: . . . . . . . .......

Acordar: . . . . . . .
“Desbotada xa actualmente a idea, baseada na historio- .......

grafía romántica tradicional, de que a conquista romana


supuxo o abandono total e inmediato dos castros indíxe- 5. Relaciona cada palabra co seu contrario. Di se é un
antónimo, un recíproco ou un complementario.
nas da época prerromana, hai que falar das diversas res-
postas e evolución que ofreceron estes ao longo dos sé- prólogo temperán
culos de dominación imperial.” sedentario adversario
Felipe Arias Vilas, A romanización de Galicia.
amo rexeitar
Edicións A Nosa Terra
salgado soso
—— Cantas sílabas teñen as palabras: idea, historio-
grafía, indíxenas, época, prerromana e evolu- relativo barullento
ción?
adherir rabudo
—— Sinala as formas verbais, segméntaas nos seus
aceptar servo
constituíntes e indica cal é a palabra base da
derivación. Expresa o valor de cada un destes serodio nómade
constituíntes.
rebelo distanciar
—— Escribe todas as palabras que saibas das familias
silandeiro absoluto
léxicas de actual e de romana.
partidario epílogo
—— Explica o significado das palabras: historiografía e
tradicional. basto sutil

234
Ortografía
3. O galego desde o século viii ata 1916

Normativa. S/X, R/ø, N/Ñ, B/V.


1. Corrixe o texto segundo a nomativa actual da RAG. 4. Corrixe o texto seguinte.
ESMAIÁBASE DE FASQUÍAS “Século xvi: en distintos documentos desta época en-
cóntranse referencias moi concretas, e mesmo detalla-
“En Os dous de sempre de Castelao atopámo-la seguinte das, sobre as aceas. Seguindo un orde cronolóxico, selec-
frase: A muller de Pedro esmaiábase de fasquías e deixábase
cionamos os fragmentos de maior interés para o tema
cair esmorecida nos brazos da súa nai para gomitar…, onde
[…].
aparece a voz fasquía. Quen non saiba o significado
desta verba e consulte un diccionario galego moderno, A presa está moi alterada polo paso de duas estradas e
quedará sen sabe-lo sentido que ten a voz fasquía en polo abandono xeral. A ela van dar as augas do regato da
galego, xa que todos eles din que unha fasquía é unha Trave, coas que se enchía, ademais das do mar, para o
tira de maderia serrada e longa…, definición copiada funcionamento dos muíños. É de reducidas dimensións,
dos diccionarios portugueses e que non explica a nosa e o frente está formado polo edificio e mais o muro.
verba. Este, que está feito con sillares, mide 18 metros de longo
e continúase cun tramo de rochas e pedras; na súa parte
Vexamos outros exemplos de Castelao: Un de tantos pa-
máis ancha mide 3,60 m, estreitándose só un pouco cara
quetes que navegan polo lombo do Atlántico entra bruando
ao extremo. Ten duas comportas, situadas unha xunto á
nas augas de Vigo, doído de fasquía, para safarse na grea de
outra, que pola cara que dá ao mar forma un arco; só se
vencidos e doentes que porta no bandullo...; Non abondou
conserva unha delas, que é de ferro. Cara ao extremo do
con ser a súa muller! Pasar noxos e fasquías á súa veira!...
muro e a continuación das comportas, hai tallamar, e
Coido que polo contexto podemos decatarnos que fas- máis adiante un aliviadeiro de 1,40 m de ancho, seguido
quía ten o significado de náusea, asco, noxo, fastío, etc. xa do tramo de rochas e pedras.
Os diccionarios galegos antigos traen máis ou menos
Begoña Bas, Muíños de marés e de vento en Galicia.
estes sinónimos desta voz fasquía, que sen dúbida nin-
Fundación Pedro Barrié de la Maza
gunha naceu como derivado do verbo fasquiar que re-
sultou do cruce das voces fastiar e asquear. 5. Sinala a palabra correcta nos seguintes pares.
Modernamente está moi estendido o uso de fasquía componer / compoñer estrano / estraño
como aparencia, aspecto, traza, cariz, etc. Non teño idea
permamiño / pergamino comunión / comuñón
de quen foi o primeiro que usou esta acepción de fas-
quía. Coido que foi alguén que relacionou esta voz coa tesina / tesiña rañura / ranura
faz ou face, que a aplicaría a quen tivese cara ou aspecto marquesiña / marquesina secaño / secano
de fasquía e despois pola sonoridade desta verba pasaría
a ser figuradamente ‘aspecto noxento’ e logo simplemen- 6. Sinala a afirmación incorrecta.
te ‘aspecto’.” a) Despois de b, d e n vai sempre v.
Constantino García, Retrincos da lingua.
b) Escríbense con b as palabras que comezan por
La Voz de Galicia
abu- abun- e abur-.
2. Sinala a palabra correcta de cada serie. c) Escríbense con v, as formas verbais acabadas en
bisesto - bisexto - bisiexto - bixesto -er e os seus derivados.

esaserar - exaxerar - esaxerar - exaserar d) Os verbos rematados en -bir e -buír escríbense


con b-.
excabar - excavar - escavar - excabar
exéxese - exésese - esésexe - eséxese 7. Reescribe o texto corrixíndoo segundo a normativa
actual da RAG.
estranxeiro - extranseiro - extranxeiro - estranseiro
osíxeno - oxíseno - oxíxeno - osíseno
“Aquelo era soio xemer. Brancos e negros, portugueses,
galegos… Chegabamos en camiós pola mañán, e veña
darlle á picaraña abrindo gávias sin cabo no mato
3. Sinala a palabra correcta nos seguintes pares. adoecido. O día enteiro baixo a lapra do sol, aburados
cuñar / cruñar microsurco / microsuco polos moxardos, entre cóbregas e bechocos de todos os
madrastra / madrasta proprio / propio grandores. Tiñamos que bulir. Eso berraba o capatás,
coa gorxa e cos ollos. E coa orde de non beber auga máis
frustar / frustrar aldraba / aldaba
de catro veces no día. Tras de nós viñan poñendo tu-
fragrancia / fragancia esporón / espolón baxes de ferro. Había que darlles feito.”
garapiñada / garrapiñada orquestrar / orquestar Xosé Neira Vilas, Na outra banda do mar.
Lapra: lapa ou laparada
aprazable /aprazabre cumprir / cumplir moxardo: moscardo

235