Está en la página 1de 1

16

berria asteartea, 2004ko azaroaren 30a berria

berria

EUSKAL HERRIA g Euskara

E Z U L - R K A P A I U A M F
E
Z
U
L
-
R
K
A
P
A
I
U
A
M
F
R
A
R
T
A
D E
A
A
N
U
A
R
L
A
K
Gixune
R
A
Bokale
Ahurti
A
BAIONA
Bidaxune
A
-
Miarritze
R
A
Angelu
T
Bardoze
Akamarre
E
R
N
Urketa
Lehuntze
Z
L
R
A
A
R
I
I
A
Basusarri
Erango
A
Beskoitze
A
Z
Bidarte
Arbona
I
N
Burgue-Erreiti
Milafranga
Sarrikota
Getaria
Arrangoitze
B
A
Bastida
T
Arrueta
E
K
ERDIGUNEA
E
E
Oragarre
Ilharre
O
Uztaritze
L
Bakio
Bermeo
Ahetze
Martxueta
Aiherra
Donibane Lohizune
Hazparne
Arboti
Ozaraine-Erribareita
Jatsu
Lekuine
A
Gorliz
A
Haltsu
Hondarribia
A
Ziburu
Senpere
Izturitze
U
Plentzia
D
D
Mundaka
A
Hendaia
Larresoro
Lüküze
Ea
Jeztaze
Kanbo
Aiziritze
Domintxaine-
E
Urruña
Lekorne
A
Sopela
E
L
Berroeta
Biriatu
SARTALDEA
Makea
R
Garrüze
E
B
Lekeitio
Etxarri
Urduliz
Meñaka
K
Gatika
Ereño
Azkaine
A
Zuraide
Ezpeleta
Mehaine
Irun
Donapaleu
Getxo
Mungia
E
Ispaster
Lezo
Itsasu
Arüe-Ithorrotze-Olhaibi
Sara
E
Arrieta
Bithiriña
R
L
A
Pasaia
Luhuso
A
I
Heleta
Armendaritze
Ondarroa
DONOSTIA
T
Uhartehiri
Sarrikotapea
Santurtzi
Lohitzüne
Fruiz
Gizaburuaga
Mutriku
Nabarniz
S
Z
A
Ainhoa
I
Getaria
Oiartzun
Leioa
Errenteria
Iholdi
Portugalete
Zumaia
R
Ezpeize
Gernika
Morga Errigoiti
Bera
Bidarrai
Mitikile
R
Deba
ERDIGUNEA
Sestao
Urdazubi
Irisarri
A
Erandio
Zugarramurdi
R
Zarautz
Derio
Gamiz-Fika
A
I
Izura
R
E
Ospitalepea
Ortuella
Barakaldo
Mendata
Aulesti
Bildoze
Hernani
Landibarre
Sondika
Orio
A
D
Muxika
Sohüta
Trapagaran
A
Pagola
Ortzaize
A
Aizarnazabal
Zamudio
Lasarte-Oria
T
MAULE
Turtzioz
BILBO
R
Mendaro
Lezama
Larzabale
Markina
Arrosa
F
T
Munitibar
Lesaka
Suhuskune
G
Garindaine
D
Etxebarri
Larrabetzu
SORTALDEA
Muskildi
Eskiula
Barkoxe
B
Etxalar
A
R
Galdakao
Igantzi
Zestoa
Aia
Gotaine
Irulegi
Elgoibar
Andoain
E
I
Basauri
IPAR-SARTALDEA
Amaiur
I
Donaixti-Ibarre
N
Urdiñarbe
Zornotza
D
Baigorri
Asteasu
Erratzu
Azkarate
Donazaharre
E
I
Zaratamo
Anhauze
A
Zalla
E
Arano
Karrantza
N
E
Arantza
I
Altzürükü
Lemoa
D
R
Arrigorriaga
Larraul
Villabona
Azpeitia
Arizkun
DONIBANE GARAZI
U
I
R
Goizueta
I
Lanestosa
Iurreta
Balmaseda
Berriz
Errezil
Sunbilla
Lasa
SARTALDEA
Ermua
Eibar
N
Aloze
Alkiza
R
Soraluze
Azkoitia
Lekunberri
Ugao
Durango
Oronoz-Mugairi
Elizondo
Eiheralarre
R
Igorre
I
Bidania-Goiatz
Banka
Ituren
Atharratze
Irurita
R
T
R
A
A
Zeberio
Tolosa
Altzai
Abadiño
D
Zubieta
Doneztebe
I
Elorrio
Laudio
R
Arnegi
Ezterenzubi
Beizama
Albiztur
T
Lakarri
Bergara
Montori
Berastegi
A
Aldude
U
L
Ligi
SORTALDEA
Saldias
Luzaide
Ikaztegieta
Almandoz
R
Ezkurra
Alegia
Artziniega
U
Orozko
Leitza
L
Urretxu
Urepele
Antzuola
Legorreta
U
Zumarraga
Eratsun
Beintza-Labaien
Zeanuri
E
Orendain
R
Areso
O
Baliarrain
E
SORTALDEA
Gorriti
Oleta
L
E
Gaintza
Ordizia
Abaltzisketa
Z
Larraine
B
Arrasate
Legazpi
A
Beasain
U
R
Amezketa
A
I
Amurrio
Uitzi
ERDIGUNEA
Otxandio
Oñati
R
SARTALDEA
Orbaizeta
Zaldibia
Beruete
SORTALDEA
A
Ü
Eltzaburu
Santa-Grazi
Ubide
Betelu Lezaeta Azpirotz
Lazkao
Aretxabaleta
Arraitz
R
Euskararen egitura
Idiazabal
Jauntsarats
Z
Zilbeti
Bizkarret-
Aurizberri
I
Eskoriatza
A
Lantz
Eugi
Gerendiain
Lekunberri
Errazkin
A
Segura
Ataun
Larraintzar
Iraizotz
Iragi
O
U
T
1970-2004 epean
R
Urduña
Leintz Gatzaga
Etxaleku
Lizaso
Olague
Lintzoain
Garralda
Mezkiritz
B
R
Beuntza
Usetxi
T
Zegama
Legutiano
HEGO-
Oskotz
M
I
A
Muskitz
L
Leranotz
Erro
T
Aribe
A
Ziaurritz
B
SARTALDEA
E
M
Otsagabia
Itzaltzu
Eritze
Zubiri
Murgia
M
E
T
Ñ
R
Lakuntza
Ostitz
Ezkaroze
Uztarroze
Irurtzun
Arbizu
Bakaiku
Uharte Arakil
G
Orotz-Betelu
Altsasu
Arruazu
T
Abaurreagaina
E
Jaurrieta
Izaba
Urdiain
Etxarri Aranatz
Euskalkiak
G
Z
A
S
R
O
Espartza
U
U
Araia
K
Urzainki
ZUBEROTARRA
L
O
Sei dira:
A
R
N
A
mendebalekoa,
B
Erronkari
R
T
R
erdialdekoa, nafarra,
A
R
X
GASTEIZ
IRUÑEA
A
Bidankoze
nafar-lapurtarra,
Agurain
L
Dulantzi
Garde
E
I
zuberotarra eta
S
O
B
Agoitz
A
E
ekialdeko nafarra.
T
A
A
Hilzorian dago
R
AAA
Burgi
azkena.
T
Ü
O
A
U
A
Z
O
I
I
R
Azpieuskalkiak
Z
A
EKIALDEKO NAFARRA
O
S
O
Euskalkien barruan
hamalau azpieuskalki
daude: bi
mendebalean, hiru
erdialdekoan, lau
nafarrean, hiru nafar-
lapurtarrean, eta
nortasun handiko bi
ekialdeko nafarrean
(Zaraitzu eta
Erronkari
ibarretakoak). Oso
homogeneoa da
zuberotarra.
Kanpezu
E
I
N
M
R
U
T
S
B
E
O
T
Lizarra
Gares
A
T
N
B
L
Bernedo
RRR
Zangoza
A
I
R
AAA
Bastida
B
R
O
K
A
K
E
T
L
D
MENDEBALEKOA
Guardia
E
Tafalla
T
Sartaldeko azpieuskalkia
A
Viana
Sortaldeko azpieuskalkia
Eltziego
Oion
N
A
Sartalde eta sortaldeko azpieuskalkien tarteko eremua
Lapuebla de Labarca
M
RRR
Petilla de Aragón
Mendebaleko eta erdialdeko euskalkien tarteko hizkerak
U
B
O
Mendavia
B
RRR
Tarteko
Lodosa
G
U
O
A
I
hizkerak
U
K
E
Euskalkien arteko
mugak ez dira
zorrotzak eta
zehatzak, eta tarteko
zortzi hizkera ageri
dira. Marrekin
adierazi dira. Aezkoa
eta Burunda dira
denetan berezienak:
ERDIALDEKOA
RRR
Sartaldeko azpieuskalkia
E
Erdiguneko azpieuskalkia
San Adrian
A
AAA
Sartalde eta erdiguneko azpieuskalkien tarteko hizkerak
A
Sortaldeko azpieuskalkia (erdialdekoaren eta nafarraren tarteko eremua)
A
A
S
A
FFF
O
I
N
hiru euskalkiren
arteko lotura egiten
dute.
NAFARRA
AAA
R
B
Ipar-sartaldeko azpieuskalkia
R
S
Hego-sartaldeko azpieuskalkia
©
KOLDO ZUAZO
Z
Erdiguneko azpieuskalkia
T
D
©
EUSKAL EDITOREA E. M.
NNN
Sortaldeko azpieuskalkia
Martin Ugalde Kultur Parkea z/g
D
AAA
20140, Andoain
I
Burunda (mendebalekoaren, erdialdekoaren eta nafarraren tarteko hizkera)
Corella
GRAFIKOAK
B
Baztan (nafarraren eta nafar-lapurtarraren tarteko hizkera)
Andoni Elordui, Joxean Apeztegia
A
Aezkoa (nafarraren, ekialdeko nafarraren eta nafar-lapurtarraren tarteko hizkera)
LEGE GORDAILUA
A
Tutera
SS-1327/04
LEHEN EDIZIOA, 2004
I
Fitero
NAFAR-LAPURTARRA
ESKALA
0
2468
10
12
14
16 km
Sartaldeko azpieuskalkia
A
A
Erdiguneko azpieuskalkia
Cascante
OOO
Sortaldeko azpieuskalkia
Sartalde eta erdiguneko azpieuskalkien tarteko hizkerak
Cortes
Kostatarra (erdialdekoaren eta nafar-lapurtarraren tarteko hizkera)
Amikuze (nafar-lapurtarraren eta zuberotarraren tarteko hizkera)
KKK
E
TTT
L
R
K
B
EEE
M
A
DDD
P
B
A
I
LLL
A
N
OOO
O
U
O
AAA
L
R
I
R
III
R
I
RRR
D
S
KKK
E
A
A
I
EEE
T
R
EEE
R
A
E
T
R
R
A
BBB
A
A
R
Z
T
R
UUU
A
B
A
A
B
A
I
ZZZ
A
K
A
B
B
R
N
E
A
D
O
N
E
R
R
D
R
E
A
B

Koldo Zuazoren euskalkien mapa argitaratu du BERRIAk

Bonapartek 1870. urte inguruan egindako euskalkien mapa zen orain arteko bakarra

AGURTZANE SOLABERRIETA - DONOSTIA

Koldo Zuazo hizkuntzalariak osatu duen euskalkien mapa be- rria argitaratu du BERRIA egunka- riak. Louis Lucien Bonapartek XIX. mende erdialdean egindako mapa zen orain arte euskalkien ikerketarako zegoen oinarri na- gusia. Ordutik ikerketa eta ekar- pen interesgarriak izan dira, bai- na gehienak lokalak eta ez dute Euskal Herri osoa izan aztergai. Zuazok Bonaparteren sailkape- na eta mapa osoa egokitu ditu. Koldo Zuazo 15 urte darama- tza euskalkiak aztertzen. Atzo maparen aurkezpenean azaldu zuenez, hasieran ez zuen buruan mapa egitea eta gauzak alda- tzea. Baina lanean hasi zenean Bonaparteren sailkapenak gaur egunerako ez zuela balio kontu- ratu zen. Horregatik, beste mapa bat osatzea erabaki zuen. Ho- rrek, ordea, ez du esan nahi Zua- zoren mapak Bonparterena baz-

tertuko duenik edo Bonaparte- ren mapa okerra zenik. «Bona- parteren mapa XIX. mende erdi- ko euskararen egoera erakusten du. Eta hori ezin da aldatu, ezin da baztertu. Gaur, bihar edo etzi norbaitek garai hartan euskara non egiten zen jakin nahi badu, han agertzen da euskararen mu- gak zeintzuk ziren; han agertzen da, kolore argi edo ilunaren ara- bera, non zegoen euskara osa- suntsu eta non zegoen transmi- sioa etenda. Horiek jakin nahi baditugu, ezinbestean beti Bona- parteren mapara jo behar dugu», azaldu zuen. Gaur egun Bonaparteren ma- pa aldatzeko premia bazegoela dio Koldo Zuazok. Haren ustez, bi dira arrazoi nagusiak. Alde ba- tetik, ordutik hona euskalkien eremua gutxitu egin da, batez ere Nafarroan: «Nafarroako ere- mu zabal samarrean euskalkia galdu egin da. Euskara, ordea, zabaldu egin da: Cortesen, Fite-

ron eta Corellan, besteak beste, euskaldunak topatuko ditugu». Bestetik, egilearen ustez, ikasto- len bidez euskara irakaskuntzan sartzeak eta euskara batuaren sorrerak euskara batzea ekarri du eta horrek euskalkietan era- gin du.

Sei euskalki, ez zortzi

Arrazoi horiek direla eta, Zuazo- ren arabera, gaur egun sei eus- kalki daude, zortzi gabe: mende- baldekoa, erdialdekoa, nafarra, nafar-lapurtarra, zuberotarra eta ekialdeko nafarra. Azken ho- ri hilzorian dagoela dio Zuazok.

«Gaur egun Erronkarin ez dago euskara autoktonoa egiten duen inor; duela 13 urte hil zen azke- na. Eta aldamenean dagoen Za- raitzu ibarrean, bakarra gera- tzen da». Zuazok euskalki batzuen ize- nak aldatu ditu: bizkaierari men- debaldekoa deitu dio, eta gipuz- kerari, erdialdekoa. Besteak Bo- napartek deitu bezala utzi ditu. «Buruan beti zatiketa adminis- tratiboak ditugu. Haatik, euskal- kien banaketa eta banaketa ad- ministratiboa ez datoz bat. Biz- kaia Bizkaia da, eta Bizkaiko eus- karari, Gipuzkoa eta Arabako al- derdi batzuetan egiten denez,

EUSKALKIAK

SALMENTA

Bonapartek 1870ean zortzi euskalki bereizi zituen; Zuazok egun sei daudela dio

Durangoko azokan izango da salgai,

6

eurotan; gero,

8

euro balioko ditu

bizkaitarra deitu beharrean, mendebaldeko euskara deitu diot. Halaber, esaterako, Araba- ko Araitz ibarrean ere Gipuzkoa- ko euskara hitz egiten da. Beraz, ez dut egokia ikusi horri gipuzke- ra deitzea; erdialdekoa deitu diot», azaldu zuen. Halaber, Bo- naparteren mapan euskalkien barruan 25 azpieuskalki ager- tzen baziren ere, Zuazok14 be- reizi ditu: bi mendebaldean, hiru erdialdekoan, lau nafarrean, hi- ru nafar-lapurtarrean eta norta- sun handiko bi ekialdeko nafa- rrean (Zaraitzu eta Erronkari ibarretakoak). Zuberotarra oso homogenenoa dela dio egileak. Euskalki bakoitzak bere kolo- rea du mapan, eta azpieuskal- kiak bere euskalkiak duen kolo- rearen tonalitatearekin azaltzen dira. Joxean Apeztegia BERRIAko infografistak egin du grafikoa. «Ulertzeko erraza izatea eta Kol- dok mapan azaldu nahi zituen xehetasunak ondo azaltzea izan dira nire helburu nagusiak. Eta horretarako kolorea erabili du- gu», azaldu zuen atzo Azpezte- giak aurkezpenan. 1870. urte ingurutik —Bona- parteren garaitik— euskalkiek izan duten bilakaera azaldu zuen Koldo Zuazok. Euskalkiak

nola aldatu diren ikusteko adibi- de garbiena Nafarroa dela dio.

«Nafarroako iparraldeko ibar