λ

IES de Porto do Son Nº1 - Novembro 2017

lambda
revista.lambda@gmail.com

revista sobre matemáticas recreativas e curiosidades

Cando a intuición nos engana:
o paradoxo de Monty Hall
U nha das curiosidades matemáticas
das que falaremos neste primeiro
número de Lambda é o que se coñece
están as cabras, abre unha das que non
elixiches e ves, no fondo, unha cabra. O
presentador pregúntache se queres
Ÿ
opción é CAMBIAR. Probabilidade 1/3.
Escolliches a porta da cabra 2, e o
presentador abre a porta da cabra 1.
como o paradoxo de Monty Hall, probabel- quedar coa porta que escolliches inicial- Polo tanto, a porta que queda sen abrir
mente un dos problemas de probabilidade mente ou se prefires cambiar… Que tamén é a do coche. A mellor opción é
máis comentados e dos que máis se farías? Pénsao un momento antes de CAMBIAR. Probabilidade 1/3.
discutiu na historia recente. Trátase dun continuar lendo…
problema onde a solución que nos parece
“evidente” ou de “sentido común” resulta
ser a resposta errada… e é moi difícil non
fiarse ou escapar, de primeiras, da 1 2
intuición. Os físicos saben ben disto cando

? ?
abordan temas como a relatividade ou a
física cuántica.
Este problema foi proposto inicialmente
por Martin Gardner, un dos maiores
divulgadores das matemáticas recreati-
vas, unha das áreas que máis contribuíu ao
achegamento das matemáticas ao público
xeral e ás que quere esta revista quere
facer, dentro das nosas posibilidades,
merecida xustiza. O problema inicial A intuición di que dá igual cambiar de Com o
coñeceuse co nome dos “tres prisionei- porta ou non… Que máis dá o que fixera o ves, no 2º e 3º caso o
ros”, e Gardner publicouno na súa presentador? Quedan dúas portas por que compensa é
columna da revista Scientific American. A abrir, unha cunha cabra e outra cun coche, CAMBIAR, e isto sucede con probabilidade
versión que abordaremos aquí coñécese mesma probabilidade… Pois resulta que a 1/3 + 1/3 = 2/3, co que tes o dobre de
como paradoxo de Monty Hall, xa que este mellor decisión é cambiar de porta posibilidades de conseguir o coche se
era o nome do presentador dun famoso inmediatamente, pois así dóbranse as cambias inmediatamente de porta.
concurso de televisión (Let’s Make a Deal) posibilidades de que abras a porta do Aínda non estás convencido/a? Pensa
da NBC nos anos 60. Unha das probas do coche! Aquí a explicación: entón no caso en que en vez de 3 portas,
concurso tiña de fondo o mesmo razona- Partimos de 3 portas, dúas cunha cabra e hai 1000. Ti escolles unha porta ao azar, e
mento matemático que o problema unha cun coche. Elixes unha ao azar, co xusto despois o presentador abre 998
proposto por Gardner: que as tres situacións posíbeis son: portas e en todas hai cabras, e só deixa
Supoñamos que estás nun concurso de Ÿ Escolliches a porta do coche. Nas unha porta sen abrir. Deberías manter a
televisión e que chegas a unha proba na outras dúas portas hai cabras e o porta inicial ou cambiar? Se elixiches a
que te sitúan frente a tres portas pecha- presentador abre calquera das dúas. porta do coche, o presentador deixará
das. O presentador infórmate de que Neste caso, a mellor opción é NON unha cabra detrás da porta 999, pero isto é
detrás dunha delas hai un coche, e detrás CAMBIAR. Isto sucede con probabili- moi improbábel, porque elixiches unha
das outras dúas, dúas cabras… e como é dade 1/3. porta ao azar entre 1000. Sen embargo, se
lóxico, ti queres conseguir o coche. escolliches unha porta cunha cabra, a
Ÿ Escolliches a porta da cabra 1, e o porta que queda sen abrir é a do coche, e
Escolles unha das portas, e xusto despois presentador abre a porta da cabra 2.
de facelo, o presentador, que sabe detrás isto ocorre en 999 de 1000 ocasións.
Polo tanto, a porta que queda sen abrir
de que porta está o coche e detrás de cales é a do coche. Neste caso, a mellor Queredes facer vós mesmos unha proba?
>>
λ lambda revista sobre matemáticas recreativas e curiosidades

>>
Por parellas, collede 3 cartas, e selecciona- azar (obviamente, o xogador 2 non as está xogador 2 se quere manter a carta inicial
de unha delas para que sexa a equivalente vendo). Unha vez sinale a carta escollida, o ou mudala. Se o facedes repetidas veces,
ao coche. O xogador 1, que ve as cartas, xogador 1 retira unha das cartas que que veredes que é moito máis probábel acertar
dille ao xogador 2 que escolla unha delas equivalen ás cabras, e pregúntalle ao co “coche” se cambias de carta.

O teorema das catro cores
respecto das outras. Ademais, a teoría de Que tiña de particular a demostración de
grafos, que abordaremos noutros núme- Appel e Haken? Pois que empregaron un
ros desta revista, tamén está presente. programa de ordenador para completar
A historia deste teorema comezou cunha unha parte importante da demostración,
observación de Francis Guthrie, un algo que chocaba coas demostracións que
avogado e botánico que se deu conta de até entón se asumían como válidas na
que podía colorear un mapa dos cantóns comunidade científica. Appel e Haken
de Inglaterra só con catro cores, e elaboraron unha lista con 1936 mapas que
conxeturou que isto debería ocorrer para deberían formar parte dos posíbeis
calquera outro mapa xeográfico. O irmán contræxemplos da conxetura, de tal
de Guthrie propúxolle o problema ao seu maneira que se reducía o problema inicial
profesor de matemáticas, Augustus De a casos máis simples, e entón o problema
Morgan, coñecido, entre outras polas súas “reducíase” a demostrar que todos eses
contribucións á lóxica formal (leis de De mapas eran equivalentes. Para a demos-
Morgan). tración do teorema, entón, ademais das
500 páxinas en papel que abarcaba, había
Desde entón, numerosos matemáticos de que realizar o tedioso traballo de examinar
todo o mundo tentaron demostrar que todos eses mapas, para o que se empregou
catro cores eran suficientes, ben pola vía un programa de ordenador (recordemos,
dos contræxemplos (atopar un mapa no ano 1976, podedes buscar en Internet
que fosen necesarias cinco ou máis cores) como eran os ordenadores daquela e o
O teorema das catro cores enunciouse
por primeira vez, como como
conxetura, en 1852, pero houbo que
ou tentando demostrar que a conxetura
era certa. A polémica que se xerou en
difícil que era programalos…). Cando o
programa confirmou que en todas as
torno a esta conxetura foi tal que houbo disposicións dos mapas se cumpría o
esperar até o ano 1996 para que fose
numerosos contræxemplos fallidos, é dicir, teorema, publicaron a demostración.
admitido como válido pola práctica
mapas que teoricamente necesitaban
totalidade da comunidade matemática, Cal foi o problema, entón? Que o algoritmo
cinco cores, mais que si que se podían
converténdose así nun teorema. Ademais, programado no ordenador non era
colorear só con catro. Non foi até 1976
o enunciado máis sinxelo do teorema é verificábel a man, co que moitos matemáti-
cando Kenneth Appel e Wolfang Haken
ben asequíbel, e vén a dicir que: cos argumentaban que non era rigoroso
publicaron unha demostración: o teorema
“Calquera mapa xeográfico pode ser era correcto e catro cores eran abondas fiarse dun ordenador. Que pasaba se o
coloreado con catro cores diferentes, de para colorear calquer mapa… Mais debido programa de ordenador contiña erros?
forma que non haxa rexións adxacentes á demostración proposta, a polémica, Tratábase dunha demostración cen por
coa mesma cor” lonxe de apagarse, incrementouse. cen certa, como o deben ser todas as
Unha restrición do problema é que as demostracións matemáticas? De feito,
diferentes rexións dun mapa non poden >>
tocarse nun só punto, é dicir, que para
considerarense dúas rexións adxacentes,
deben compartir fronteira, como se pode
ver nas figuras desta páxina.
Podería pensarse que un mapa formado
por moitas rexións extrañas e colindando
de forma irregular podería necesitar un
número maior que catro, mais non é certo.
No fondo, trátase dun problema encadra-
do nunha área das matemáticas que se
chama topoloxía, que se caracteriza, para
este caso concreto, por non importar a
forma das rexións do mapa, senón pola
maneira na que están dispostas unhas a
IES de Porto do Son Nº1 - Novembro 2017

>>
atopouse, anos despois, un erro na turas diferentes, de distintos fabricantes, e día de hoxe existen numerosas demostra-
demostración, que os propios investigado- todas déronlle validez á demostración. cións para as que se empregan os ordena-
res corrixiron. Así e todo, se vos fixades, Máis recentemente, a principios dos 2000, dores, e que están universalmente
existe un debate de fondo, de ámbito producíronse avanzos no uso de progra- aceptadas, entre elas, outra demostración
filosófico, que subxace a este teorema. Que mas informáticos para comprobar probas do propio teorema das catro cores, do ano
é en si unha demostración? Pode estar un matemáticas, e estas volveron darlle a 2005.
teorema probado se non se pode ler razón aos autores… Mais, isto non equivale
(comprobar) a súa demostración? As a confiar, de novo, nese programa
Se queredes saber máis sobre este
correntes dos filósofos escépticos e dos informático que probou o programa
problema, recomendámosvos o libro
non escépticos argumentan de forma orixinal?
“Four Colors Suffice: How the Map
diferente. O caso é que a tecnoloxía, desde 1976, Problem Was Solved”, de Robin
Para o tema que nos ocupa, o caso é que co avanzou enormemente, e con ela tamén a Wilson, do ano 2002.

λ
devir dos anos probouse o programa de lóxica computacional dos programas e o
Appel e Haken en máquinas con arquitec- estudo da complexidade dos algoritmos. A

A banda de Möbius
A ugust Ferdinand Möbius foi un
matemático alemán que naceu a
finais do século XVIII que é coñecido pola
1) Cantas caras ten a banda?
Sorprenderate comprobar
que só ten unha! Para iso, só
tes que deslizar o teu dedo pola banda e atope a un terzo de distancia do bordo,
invención, en 1858, da chamada “banda de
comprobar que despois de recorrela como na figura 4. Pensas que obterás o
Möbius”, un obxecto matemático cunhas
enteira volves ao punto inicial. Tamén mesmo obxecto que antes?
propiedades realmente extraordinarias, e
que tamén foi descuberto de forma podes probar a debuxar unha liña central
independente por Johann Benedict Listing. ao longo de toda a banda, como se amosa Fig. 4
A banda de Möbius é unha superficie na figura 3, e verás que volves ao principio.
cunha soa cara e un só bordo (matemati-
camente falando, dise que é una superficie
non orientábel, e que tamén é unha
superficie regrada). Fíxate na figura 1.

Fig. 1 Fig. 3

Asegurámosche que o resultado dos
experimentos 3 e 4 son sorprendentes.
A banda de Möbius está presente en
moitas disciplinas máis alá das matemáti-
cas, como por exemplo a arte, a enxeñería
Como se constrúe unha banda de Möbius? 2) Cantos bordos ten a banda? Compróbao ou a arquitectura. O símbolo da reciclaxe
Corta unha tira de papel, de forma recorrendo cun dedo o bordo. Unha vez ten a súa inspiración neste obxecto
rectangular, como na figura 2. máis, verás que só ten un. matemático, moitos artistas como Escher
basearon as súa obra nel, e ten aplicacións
prácticas como as cintas transportadoras,
A C ou mesmo cintas magnéticas para a
Fig. 2 gravación de sons.
B D

Se unes A con C e B con D, obtés un anel: 3) Corta cunhas tesoiras a liña intermedia
unha superficie con dúas caras e dous que debuxaches no paso 1. Que se obtén?
bordos. Sen embargo, se xiras un dos Cantas caras se observan no obxecto que
extremos 180º, e despois fas coincidir A obtiveches?
con D e B con C, obtés unha banda de 4) Agora, confecciona outra banda de
Möbius. Este obxecto ten unhas impresio- Möbius e córtaa seguindo unha liña que se
nantes propiedades:
λ lambda revista sobre matemáticas recreativas e curiosidades

Divertimentos matemáticos
A continuación, propómoste varios divertimentos matemáticos, a maioría deles tirados das obras
divulgativas de Martin Gardner, ao que xa fixemos referencia no primeiro artigo deste número.

Podes trazar catro liñas rectas, O señor Pardo, o señor Verde Dadas as dimensións (en
sen levantar a punta do lapis e o señor Negro estaban centímetros) que mostra o
do papel, que pasen polos 9 almorzando xuntos. Un deles debuxo, con que rapidez podes
puntos da ilustración? levaba unha gravata parda, calcular a lonxitude da
outro unha gravata verde e diagonal do rectángulo que vai
outro unha gravata negra. da esquina A á esquina B?
Cada libro dos que se ven no
- “Déstesvos conta de que
debuxo ten 5 centímetros de
aínda que as nosas gravatas
grosor. Esa medida inclúe as
son de cores iguais ás dos
tapas, que teñen un grosor de
nosos nomes, ningún de nós
¼ de centímetro. Se un insecto
leva a gravata que lle corres-
que come papeis comeza pola
pondería ao seu nome?”, dixo
primeira páxina do libro 1 e
o home da gravata verde.
ábrese camiño até a última
- “Tes razón!”, dixo o señor páxina do libro 4, que distancia
Pardo. terá recorrido?
De que cor era a gravata de
cada un?

Día da ciencia en galego: Domingo Fontán
D esde o ano 2010, todos os meses de
novembro vénse celebrando o Día da
ciencia en galego, como resposta ao ataque
século ao resto do Estado español, e que
ademais serviu de base para o trazado de
moitas estradas que artellaron posterior-
á lingua galega que supuxo a aprobación mente o país.
nese ano do decreto do plurilingüismo, que A súa formación académica inicial débese a
prohibe expresamente, durante a ESO, seu tío, párroco en Noia, que o instruíu en
impartir na nosa lingua as materias de diversas disciplinas, como a filosofía, a
Matemáticas, Tecnoloxía e Física e Química. lingua francesa ou as matemáticas. Cursou
Neste ano 2017 o día está dedicado ás viaxes Filosofía na Universidade de Santiago, e tivo
científicas, nomeadamente á de Darwin no numerosos desencontros coas autoridades
Beagle e á do matemático galego, Domingo debido ás súas ideas políticas, en concreto
Fontán, para elaborar a Carta Xeométrica despois da chegada de Fernando VII ao
de Galiza. Desde esta revista queremos poder. Foi discípulo de José Rodríguez
contribuír tamén á difusión da biografía e González, “o matemático do Bermés”, e del
das investigacións de diversos matemáti- recibiu o encargo de levantar a Carta
cos, co que inauguramos esta sección coa Xeométrica de Galiza mediante a triangula-
historia dun científico galego desgrazada- ción xeodésica, un método utilizado para
elaborar, daquela, o mapa de Francia. No 1834, recén comezada a primeira Guerra
mente pouco coñecido, Domingo Fontán.
Carlista, foi convocado ante a rexente María
Nacido en Portas no 1788, foi o artífice da Así, Domingo Fontán emprendeu en 1816 a Cristina, para presentarlle a súa Carta
chamada Carta Xeométrica de Galiza, un aventura de elaborar o mapa de Galiza, algo Xeométrica, que aprobou unha partida
mapa científico do país elaborado con suma que realizou practicamente en solitario, só económica para a súa impresión, realizada
precisión e que se adiantou en máis dun con achegas da USC e dalgúns compañei- cinco anos despois en París. Aínda se
ros. As medicións preliminares do mapa conservan exemplares desta primeira tiraxe
realizounas en Sigrás, parroquia do concello na Real Academia Galega ou no Pazo de
de Cambre, desde un pombal no pazo de Trasalba, sede da Fundación Otero
Sobrecarreira, propiedade do seu amigo Pedrayo.
Antonio Loriga, onde triangulou os acciden-
tes xeográficos que rodeaban o lugar. Máis Despois de participar activamente na
adiante, o seu traballo continuouno desde a política da época, a súa última aventura foi a
torre Berenguela da Catedral de Santiago, fábrica de papel moeda que herdou do seu
moi perto da súa casa na rúa do Vilar. Desde tío, situada en Lousame, e da que aínda se
este punto estableceu o lugar do resto de conservan as ruínas. Faleceu en 1866 en
estacións xeodésicas, percorrendo Galiza Cuntis.
enteira, a cabalo ou a pé, chegando a Domingo Fontán é unha desas personaxes
triangular os accidentes xeográficos de máis que todos os galegos deberíamos coñecer,
de 10.000 vilas e aldeas. non só polo seu traballo a prol da ciencia,
senón tamén polo seu compromiso co país.