Está en la página 1de 23

ADAXE -Revista de Estudios e Experiencias Educativas- (2003), 19: 23-45 ISSN 0213-4705

ANTROPOLOXA, PATRIMONIO CULTURAL E


EDUCACIN: OBSERVANDO PROCESOS DE
PATRIMONIALIZACIN EN GALICIA
Nieves Herrero Prez
Universidade de Santiago de Compostela

Resumo
o artigo pon de releve o valor das achegas tericas e metodolxicas da Antropoloxa Social
para o estudio dos procesos de patrimonializacin vinculados desenvolvemento local e a mbitos
de intervencin nos que estn implicadas distintas especialidades das Ciencias da Educacin.
Estas contribucins presntanse en relacin coa materia "Antropoloxa, Patrimonio Cultural e
Educacin", que forma parte dos currculos das titulacins de Educacin Social e Pedagoxa da
USC. Ofrcese un resumo dos traballos de campo realizados polo alumnado como un diagnstico
das experiencias de patrimonializacin que se estn dando en Galicia.
Palabras clave: Antropoloxa, Patrimonio cultural, Desenvolvemento local, Turismo,
Intervencin socio-educativa, Animacin sociocultural, Identidade.

Abstraet
This paper stresses the theorical and methodological contributions of Social Anthropology
to study cultural heritage production and its role in local development and those are as of
intervention in which Educational Science is involved. We will present these contributions as
the fundamental subject matter of "Anthropology, cultural heritage and education" a elective
course included in the Social Education and Pedagogy degree programs in the USC. Futhermore,
we will summarize too the students' s field works as a diagnostic of experieces in making heritage
in Galicia (Spain).
Keywords: Anthropology, cultural heritage, local development, tourism, identity, socio-
cultural intervention.

Este artigo presenta unha experiencia de traballo docente na materia de


"Antropoloxa, Patrimonio Cultural e Educacin" que se ofrece como optativa
nas titulacins de Educacin Social e Pedagoxa na Facultade de Ciencias da
Educacin da USC desde a reforma do plano de estudios do ano 2000. Nel
pretendo mostrar a pertinencia da problemtica terica relacionada co
patrimonio que achega a Antropoloxa Social, as como a virtualidade da sa

23 Aceptacin: IV /2003
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

metodoloxa, para a anlise e intervencin en dinmicas de grande actua-


lidade en Galicia nas que estn implicados profesionalmente o pedagogo e o
educador social.
Os contidos da materia deseronse coa intencin de proporcionar
alumnado instrumentos para a observacin e anlise crtica da realidade. As
clases prcticas da materia consistiron na realizacin de traballos de campo
sobre procesos de patrimonializacin que o alumnado deba levar a cabo no
seu contexto local de procedencia ou insercin. Desde esta intencin bsica
de descubrimento do propio contorno, os contidos tericos concibronse como
o marco conceptual necesario para comprender e abordar o patrimonio como
unha construccin social.
Tratbase de poer en prctica o esencial da experiencia antropolxica que
resultado dunha dobre mirada sobre a vida social realizada vez desde
dentro e desde fra. A mirada interior sitanos no punto de vista dos actores
sociais para captar e participar dos sentidos cotins e inxenuos nos que as
cousas "son como son". A mirada exterior supn un descentramento e unha
observacin da vida social, non como algo que , senn como algo que
producimos entre todos, no contexto de relacins sociais especficas e a partir
de marcos estructurais que condicionan as accins e os sentidos. A fami-
liaridade cos fenmenos a estudar por parte do alumnado quera favorecer
a observacin participativa e a recollida de datos. A perspectiva terica
persegua proporcionar a ptica exterior, situando eses mesmos fenmenos
nun marco de intelixibilidade ms amplo acerca das claves que poden explicar
e serven para desear a vida social. Pretendas e resaltar esta ltima idea:
as posibilidades de deseo e a intervencin en relacin co futuro do noso
patrimonio. E isto tanto de cara a situar alumnado ante retos de actuacin
profesional futura como de cara a fomentar na sociedade actitudes de par-
ticipacin activa e comprometida respecto patrimonio.
N a primeira parte deste traballo esbzanse algns compoentes tericos
bsicos da concepcin do patrimonio como construccin social, da que
partimos. N a ltima presntase un resumo elaborado a partir da posta en
comn dos diferentes traballos realizados que ofrece un diagnstico moi rico,
anda que tamn, como obvio, parcial e provisional, da situacin en Galicia.

1. Do patrimonio como valor esencial patrimonio como


construccin social

Partimos do concepto de "patrimonio cultural" como a categora maIS


ampla que integra sa vez todo un conxunto de subcategoras parciais
utilizadas habitualmente para diferenciar distintos tipos de patrimonio, como
son por exemplo as de "patrimonio arqueolxico", "patrimonio histrico-

24
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

artstico", "patrimonio etnogrfico", "patrimonio bibliogrfico", etc ... l Esta


concepcin abarcante do patrimonio cultural correspndese co concepto de
cultura como a totalidade de produccins humanas (Garca, 1998) e pode
considerarse que incle mesmo o "patrimonio natural", posto que como afirma
J. Escalera (1993, p. 11):

''los espacios ms aparentemente vrgenes lo son en relacin directa o


indirecta con la accin-utilizacin de los mismos por parte de las
colectividades humanas que los pueblan, los aprovechan o los conservan en
funcin de objetivos y factores socio-histricos determinados".

A discusin terica nas disciplinas que se ocupan do patrimonio reflicte


a crecente importancia deste en diferentes dinmicas sociais como por
exemplo, tal e como veremos, na construccin de identidades colectivas ou no
desenvolvemento econmico vinculado turismo. Estase a revisar a
consideracin esencialista e esttica do patrimonio que atribe a este un valor
universal e absoluto, independente do tempo, e que o ve como algo situado
mis al dos intereses e conflictos sociais. Fronte a esta concepcin tende a
impoerse outra mis dinmica, segundo a calo valor patrimonial das
manifestacins culturais cambia longo do tempo e vara segundo que n o
considere ou consideren. N esta lia a tese que se defende que o patrimonio
unha construccin social. Con isto qurese dicir que o patrimonio resultado
da atribucin de valor e, vez, do recoecemento deste por parte de grupos,
recoecemento en torno que pode haber mis ou menos consenso. En todo
caso, trtase sempre dun valor que xorde directamente da interaccin social
e, como tal, est afectado polas diferencias de valores, posicins e intereses
que existen en toda sociedade.
Garca Canclini (1993, p. 43), un autor que reflexiona sobre estes temas
no contexto latinoamericano no que estn directamente vinculados coa
problemtica da marxinacin e dereitos dos indxenas e o valor e uso do seu
legado cultural, proponnos abordar o patrimonio, non como un conxunto de
bens estables e neutros, con valores e sentidos fixados dunha vez para sempre,
senn como un "proceso social" cun valor e recoecemento que se negocia no
mbito das relacins sociais cambiantes. O patrimonio tamn para este
autor un "capital cultural", pois, como o capital econmico, acumlase,
reconvrtese, produce rendementos e resulta apropiado de xeito desigual por
diversos actores.
A terminoloxa que se emprega traduce este novo posicionamento terico
e as flase de "patrimonializacin" de "posta en valor" ou tamn de "activacin

1 Para profundizar nestas diferencias cfr. Agudo Tarrico (1997) e Rodriguez Becerra (1997).

25
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

patrimonial", aludindo dinmica social en virtude da cal algo se converte


e recocese como patrimonio.
Para comprender en toda a sa dimensin a tese da construccin social
do patrimonio debemos abordar tamn a distincin que existe entre cultura
e patrimonio.

2. Da cultura como patrimonio "patrimonio culturaP

o nome de "patrimonio" procede do mbito xurdico no que fai referencia


"legado do pai" que recibimos en herdanza. Por extensin, no mbito da
cultura, o patrimonio estara formado por todas aquelas cousas, tanto de tipo
material como inmaterial, que nos transmiten as xeracins precedentes. Se
ternos en conta que cultura unha realidade esencialmente acumulativa que
se constituie como tal gracias transmisin xeracional, desde un punto de
vista antropolxico cultura e patrimonio seran case coextensivos e viran
cubrir unha mesma realidade. O que quero dicir con isto que todos os
elementos culturais que recibimos do pasado son un patrimonio en canto bens
e recursos que nos proporcionan solucins herdadas e probadas para facer
fronte s nosas necesidades. Isto resulta moi importante para a especie
humana, que se diferencia precisamente dos animais en que non pose unha
natureza plenamente adaptada seu contorno e debe inventar "formas
culturais" para lograr esta adaptacin que cada xeracin non podera resolver
por si mesma e que liberan o tempo necesario para realizar novos inventos
ou logros culturais. Deste xeito, a cultura faise acumulativa e engrandcese
e amplas e a bagaxe cultural dunha xeracin a outra.
Pero igualmente, a cultura tamn dinmica de maneira que unha gran
parte dos elementos do pasado vanse transformando no proceso da sa
incorporacin presente, mentres que outros moitos son sen mis abando-
nados e esquecidos cando xa non serven para aquilo para o que foron
concibidos e atpanse substitutos mis tiles ou eficaces.
Sen embargo, esta concepcin antropolxica da cultura en xeral como un
patrimonio non a mis comn e o nome de patrimonio aplcase soamente
a unha pequena parte dos elementos que recibimos do pasado, mis
concretamente, a elementos que perderon as sas funcins orixinais e que,
polo tanto, "xa non nos serven" pero s que, a pesar diso, atribumos un valor
especial e procuramos conservar. dicir, nalgns casos illamos e preservamos
determinadas manifestacins do pasado deste fluxo dinmico e acumulativo
que leva continua transformacin de moitas cousas e esquecemento de
moitas outras e intentamos que se mantean idnticas a travs do tempo.

2 Tomamos este ttulo de J.L. Garca (1998).

26
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

N a concepcin social mis estendida, a diferencia do que ocorre desde o punto


de vista antropolxico, o patrimonio cobre unha realidade moito mis pequena
que a que cobre a cultura e tende a identificarse unicamente con aquelas
cousas que todos pensamos que son dignas de gardar, ou se gardan de feito,
nos museos. Os museos, en efecto, foron historicamente as institucins que
naceron para salvagardar e mostrar o patrimonio.
Polo tanto, o primeiro que poderamos dicir que o que socialmente se
entende por patrimonio se constite por unha operacin de seleccin sobre
a totalidade da cultura.
Por outra banda, e como sinala J. L. Garca (1998), mentres no mbito da
cultura os obxectos ou manifestacins se valoran pola sa utilidade para
resolver problemas e necesidades, no mbito do patrimonio os obxectos ou
manifestacins van ser valorados polo seu significado, polo que pasan a
significar ou representar nun momento dado. O patrimonio unha realidade
de carcter ou natureza simblica e, como sinala tamn este autor meta-
cultural, isto , suxeita a unha segunda re elaboracin cultural, sendo a
primeira a da sa produccin para un uso. Podemos poer un exemplo moi
claro disto do noso medio. Un arado un elemento cultural que pertence
que os antroplogos denominan "cultura material", que tivo unha funcin moi
precisa nas sociedades campesias como a galega como instrumento para
traballar aterra. Nesta funcionalidade resida, neste contexto campesio, o
seu valor como obxecto cultural. Unha vez que empezaron a impoerse medios
tcnicos mis tiles e eficaces para traballar a terra, o arado foi sendo
progresivamente substitudo por estes, quedando na meirande parte das
explotacins arrombado nos alpendres. Sen embargo, hoxe en da podemos
ver distintos tipos de arados nos museos etnogrficos ou mesmo en ocasins
adornando xardns de casas modernas ou espacios pblicos. Os arados
adquiren as un novo valor, perden o do seu uso e adquiren o do seu significado:
flannos dun tempo, dun sistema de produccin e dunha sociedade rural que
desapareceu e pasan deste xeito a ser considerados como parte do noso
patrimonio etnogrfico.
A pregunta que inevitablemente nos debemos facer a de qu fai que un
determinado obxecto ou manifestacin cultural pase a ser considerado
patrimonio. Trtase dunha cuestin aberta en relacin cal se discutiron
criterios diferentes como o da escaseza do obxecto en cuestin, o da anti-
gidade, a obsolescencia, etc ... En lugar de entrar na consideracin porme-
norizada e, desde o meu punto de vista, un tanto estril a efectos deste
traballo, de cada un destes criterios, irnos deternos na proposta que nos fai
o antroplogo cataln LL. Prats na sa obra Antropologa y patrimonio
cultural (1997) que nos permite considerar o xurdimento da categora xeral
de patrimonio en relacin contexto mis amplo das ideoloxas e valores
socioculturais.

27
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

Segundo este autor, o mbito do patrimonio constitese a partir do triunfo


de tres ideas principais, que se impoen como grandes ideais da Humanidade
no sculo XIX, no marco do movemento romntico. Esas ideas son a N atureza,
a Historia e a Xenialidade. As tres se relacionan de distinto xeito con con-
dicins histricas da poca como son o desenvolvemento industrial, o ascenso
da burguesa, o nacionalismo e a vida nas cidades. Pois ben, a partir dese
momento, os obxectos ou manifestacins culturais que tean a capacidade de
representar (simbolizar) algunha destas tres grandes ideas, sern suscepti-
bles de converterse en patrimonio. As, por exemplo, un parque natural como
os Ancares valrase como patrimonio porque simboliza ou representa unha
concrecin da idea de N atureza; un resto arqueolxico, un castro, por exemplo,
considrase patrimonio en virtude da capacidade de expresar ou representar
a Historia e un cadro de Picasso valrase como patrimonio igualmente en
canto concrecin ou expresin da Xenialidade.
O que se di que os elementos que poden expresar estas ideas son sus-
ceptibles de converterse en patrimonio, non que se convirtan automaticamente.
Hai unha segunda condicin da que depende esta conversin. N este senso
debe darse un discurso que mostre e argumente o valor dese obxecto, que o
lexitime como patrimonio. N outras palabras: que o patrimonialice, que active
o seu potencial valor patrimonial. Detrs da conversin de algo en patrimonio
hai sempre discursos, frmulas discursivas por medio das cales se presenta,
argumntase e xustificase o valor desa manifestacin cultural. Os protago-
nistas destes discursos son os grupos, ou representantes deles, para os cales
esas manifestacins posen valor.
Para LL. Prats as grandes ideas de N atureza, Historia e Xenialidade poden
ser considerados como tres vrtices que conforman un tringulo cal delimita
un "pull" ou conxunto virtual de obxectos susceptibles de seren considerados
como patrimonio pola capacidade que teen de representar algunha destas
ideas. A nosa reflexin vaise limitar aqu s criterios da N atureza e da
Historia, deixando a un lado o da Xenialidade, que constite o valor da obra
de arte e como tal mis propio da reflexin esttica ou teora da arte.

3. A Natureza e a Historia como fontes de sacralidade

Diciamos antes que as ideas de N atureza e de Historia se impoen no


sculo XIX. En base grande importancia que adquiren poden ser cuali-
ficadas mesmo como "sagradas". Esta cualificacin adquire sentido no marco
das teoras do socilogo francs E. Durkheim (1982), para quen o sagrado se
moveu historicamente do marco estricto do relixioso para ocupar outras
esferas do social. O sagrado para Durkheim calquera realidade que funciona
como unha instancia ltima de sentido, como referente que permite xustificar
e dar un sentido inapelable s experiencias humanas. Como nos explica Prats,

28
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

a forza lexitimadora da N atureza e da Historia provn de que se presentan


como dimensins que estn mis al da orde social e as sas leis, do alcance
e por riba da orde e das regras do noso mundo.
A N atureza convrtese nun valor na medida en que crece o modo de vida
en medios urbanos e a industrializacin. Ambas as condicins levarn consigo
un sentimento de perda, as como a progresiva conciencia do deterioro e
destruccin do mundo natural primixenio. O Romanticismo dar expresin
literaria e artstica a este sentimento. A ecoloxa, entendida non s como
ciencia, senn como filosofa e visin do mundo que impregna a nosa poca,
non sera senn o resultado da evolucin e elaboracin especfica que toma
esta idea da N atureza no contexto da modernidade serodia, dito agora coa
expresin de A. Guiddens (1993).
Se reflexionamos brevemente sobre a gran forza e aceptacin social das
ideas ecolxicas, podemos entender en que sentido se lle pode aplicar o
cualificativo durkheimiano de "sagrada" concepcin da N atureza que est
no ncleo desta ideoloxa. N os nosos das a proteccin e salvagarda da
N atureza resulta ser o referente ltimo que xustifica programas polticos e
mesmo ticos, formas de vida, de ocio e de consumo. A gran "marea branca"
de solidariedade fronte chapapote que invadiu Galicia recentemente ten
moito que ver con valores fundados neste carcter sagrado da N atureza que
empezou a ser considerado como un axioma da cultura occidental no sculo
XIX. Son valores que podemos poer en relacin cos procesos de patri-
monializacin de espacios naturais que son tomados como destino das novas
formas de turismo e de ocio e tempo libre. N eles, hoxe en da, as persoas
buscan non s contemplar a N atureza, como suceda coas formas caracters-
ticas do romanticismo como o paisaxismo e o excursionismo, senn sentirse
parte dela.
A importancia que adquire a Historia no sculo XIX debe poerse en
relacin directa co xurdimento dos nacionalismos europeos. A Historia vaise
converter para eles nun instrumento fundamental para lexitimar a identidade
comn na que se basea a nacin. dicir, a reivindicacin da nacin xustifcase
en base a unha orixe comn, a unha xenealoxa e a unha Historia compartida.
O nacionalismo implica a afirmacin dunha identidade colectiva. Un conxunto
de individuos afrmase como un "ns" fronte a "outros" e esa identidade
compartida fundamntase nuns antepasados comns, as como en ter vivido
uns mesmos acontecementos: orixe e evolucin histrica configuraron o grupo
como algo diferente. Desta maneira, para o nacionalismo vai ser sempre
decisivo reconstrur a Historia, que vai ser utilizada como instancia de
lexitimacin e proba. N este punto podemos comprender mellor o carcter
simblico do patrimonio do que vimos falando. Os obxectos histricos e os
monumentos son smbolos desa Historia que cumpren moi ben a funcionalidade
que V. Turner (1980, p. 55) atribua s smbolos rituais: "fan visible e tanxible"
aquilo que resulta difcil de ver ou de entender, neste caso, a profundidade

29
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

histrica. O gran poder de representacin simblica dos obxectos histricos


e dos monumentos basase na contigidade, na metonimia: o monumento
pertence a unha poca, relacin ase con todo un contexto histrico e por iso
pode evocalo como tal no seu conxunto.
Pero debemos caer na conta de que ese "ns" que se afirma no nacionalismo
ten sempre como punto de partida unha diversidade real de individuos e
intereses na sociedade. O nacionalismo, como movemento poltico que , parte
de grupos concretos de liderado dentro da sociedade e implica a vontade por
parte destes de articulacin da diversidade nunha proposta de identificacin
para o conxunto. Deste xeito, os riscos e acontecementos histricos que se
seleccionan para presentar esa identidade e os obxectos e monumentos que
a simbolizan, non van ser nunca os nicos posibles. N este sentido LL. Prats
flanos de diferentes "nosoutros do nosoutros", dicir, das "diferentes versins
ideolxicas da identidade" que poden construrse a partir dunha mesma
historia real. Sabemos ben que en Galicia a xeracin N s, que protagonizou
o movemento nacionalista de principios do sculo pasado, interpretou o
pasado celta de Galicia como o cerne mesmo da identidade galega, utilizando
un elemento, menor e mesmo discutible desde o punto de vista historiogrfico,
como instrumento de afirmacin de atlantismo fronte espaol e mediterr-
neo, do que cumpra diferenciarse.
A precariedade da representacin do "ns" que propn o nacionalismo,
tantas veces desmentida polas diferencias que xorden na experiencia coti,
obriga sempre a estas ideoloxas a apoiarse na mobilizacin (cando non
manipulacin) dos sentimentos e dos afectos, na apelacin s experiencias
mis bsicas dos individuos. A nacin represntase como nai, a sociedade
como irmandade, a historia como berce, o futuro como casa comn, etc ... Aqu
onde intervn o gran poder dos obxectos e os monumentos que, como tamn
nos adverta V. Turner (1980, p. 60) dos smbolos, "expresan e mobilizan o
desexo".
O patrimonio adquire as o grandsimo poder de lexitimar Unha identidade.
Por iso o sculo do Nacionalismo foi mesmo tempo o sculo do Patrimonio
en Europa no que xurdiron tamn os grandes museos nacionais como
institucins expresamente encargadas de reconstrur e mostrar os "smbolos
da nacin", os "smbolos sagrados da patria".
Este "recurso patrimonio" que se produciu historicamente na configura-
cin das nacins europeas podmolo observar hoxe en da no noso arredor a
escalas moi diferentes. As, por exemplo, a revalorizacin actual do Camio
de Santiago na que participan como protagonistas distintos niveis das
Administracins dos Estados europeos, ten moito que ver coa construccin
poltica de Europa. N este contexto o Camio convrtese nun elemento de gran
virtualidade para ser utilizado como smbolo das races culturais e dos ideais
comns de Europa: da meta comn, das crenzas compartidas, do espacio de
encontro e comunicacin que representa o Camio. As declaracins do

30
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

Consello de Europa do Camio como Primeiro Itinerario Cultural Europeo


e da cidade de Santiago como Patrimonio Mundial da Humanidade, serven
de marco a toda unha serie de medidas que empezan pola propia recuperacin
fsica dun itinerario do que case ningun se acordaba con anterioridade s
anos 80 do sculo XX e pola promocin da peregrinacin a p que realizan
ritualmente polticos e autoridades como expresin de fe no europesmo
(Mourio, 2002). Ademais, monumentos, contornos e cidades polas que
transcorre o Camio constiten atractivos dun turismo europeo de calidade
que se desea como recurso econmico de primeira im portancia que
contribuir tamn, de xeito decisivo, construccin do espacio comn e do
sentimento de pertenza. Asistimos en definitiva a un proceso de
patrimonializacin, de activacin do valor patrimonial do Camio claramente
orientado por intereses econmicos, polticos e de construccin identitaria.
O valor da Historia manifstase no presente na vivencia que algun
expresou como "ansias de pasado". Segundo J. Ballat (1997, p. 156), o gran
valor que adquire hoxe o pasado debe considerarse como unha reaccin contra
a vertixe que produce en ns o cambio constante e a aceleracin da historia
caracterstica da nosa sociedade. Mentres as sociedades tradicionais se
orientaban polo pasado, dicir, o pasado forneca a pauta de actuacin para
o presente, a sociedade actual toma como pauta de referencia fundamental
o futuro, mira continuamente futuro. O desarraigamento das poboacins
urbanas, a quebra da tradicin, a permanente "colonizacin do futuro" que,
segundo Giddens (1994, p. 97), caracteriza a sociedade actual, estaran na
base da revalorizacin do patrimonio e na importancia que este adquire en
prcticas de consumo e de ocio, tanto na sa expresin monumental como no
que se refire recuperacin da tradicin, categora na que se enmarca todo
un conxunto de manifestacins propias das sociedades rurais como artesanas,
procesos productivos, festas e rituais, sistemas de crenzas, etc ....
Historia e Natureza vinclanse nun mesmo sentimento de perda dunha
poca anda viva en determinados lugares e en manifestacins culturais que
se revalorizan como expresin da integracin do ser humano no medio.

4. Axentes e dinmicas de patrimonializacin

falar de "patrimonializacin", de "activacin patrimonial" e de patrimo-


nio como "proceso social" debemos falar tamn dos axentes ou actores sociais
concretos que inician e impulsan estes procesos. Como afirma LL. Prats, non
patrimonializa quen quere, senn quen pode. O que se quere dicir con isto
que hai que ter poder, algn grao de poder, e que en relacin con este grao
est tamn o alcance patrimonializador da iniciativa. Para organizar unha
manifestacin cidad pola defensa dun determinado edificio histrico pode
bastar o poder de convocatoria dunha asociacin cvica. Para protexer ese

31
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

edificio mediante unha lei, ou limitar os intereses inmobiliarios das empresas


e mesmo adquirir e restaurar o inmoble, necestase un poder moi diferente:
o das institucins pblicas e do Estado.
As, podemos diferenciar distintas categoras de axentes de patrimo-
nializacin. Por unha banda estn os poderes polticos constitudos repre-
sentados nos distintos niveis das Administracins Pblicas nun gradiente
que, no que afecta a Galicia, comprende s Administracins Locais dos
concellos, Administracin Autonmica, a Estatal ou espaola e, hoxe en da,
a que representa tamn a Administracin Europea. Dentro da chamada
sociedade civil estaran as asociacins de cidadns que poden ser de moi
distinto tipo. Algunhas delas poden tomar o patrimonio como eixo importante
do seu programa de actuacins; as Asociacins de Amigos do Camio de
Santiago seran un exemplo disto. Outras asociacins con obxectivos culturais
nuns casos, ou de defensa en xeral de intereses cidadns, poden mobilizarse
nun determinado momento para salvar ou defender un determinado ben
patrimonial que se atopa ameazado. N os traballos que se realizaron na
disciplina vimos algns casos nos que as iniciativas de recuperacin do
patrimonio proceda de grupos polticos de oposicin goberno municipal. O
proceso que se iniciou na vila ourens de Allariz no ano 1989, que pasa por
ser hoxe en Galicia un exemplo paradigmtico de dinamizacin sociocultural
orientada pola recuperacin do patrimonio (Sierra, 1999b; 2001), foi
promovido precisamente pola oposicin poltica goberno municipal.
Outro sector importante que pode actuar na actualidade como promotor
con intereses nos procesos de patrimonializacin son os grupos econmicos
empresariais, na medida en que o patrimonio se presenta como un recurso
econmico importante para usos tursticos. Dadas as repercusins que o
turismo ten sobre outros sectores econmicos, o patrimonio pode concentrar
o interese de empresas de moi diverso tipo. A vinculacin entre turismo e
patrimonio presntase nos nosos das como elemento de converxencia de
intereses e actuacins de diversos actores que tradicionalmente se orientaron
por obxectivos diferentes respecto patrimonio.
Como ben sabido, as alianzas entre Estados que integran a Unin
Europea responde dinmica de configuracin de grandes espacios econmi-
cos directamente impulsada pola globalizacin. O reparto pactado entre eles,
a partir de posicins certamente desiguais, obrigar a algns a modificar as
sas estructuras productivas tradicionais. O turismo constite un sector
econmico estratexicamente deseado desde as propias institucins do Estado
para facer fronte crise dos sectores productivos primarios que afecta a
determinadas rexins europeas, como o caso de Galicia. Os valores da
N atureza, da Historia e da Tradicin, dos que xa falamos, van ser utilizados
na mobilizacin de fluxos tursticos desde as zonas mis desenvolvidas,
industrializadas e urbanizadas cara a aquel as outras rexins que, precisa-
mente polo seu atraso e carcter perifrico, conservaron un marcado carcter

32
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

rural e atesouran as manifestacins desa Historia e desa N atureza que se


incorporan como ingredientes fundamentais das novas formas de turismo que
coecemos como turismo rural, agroturismo, turismo verde e de natureza,
turismo cultural, etc ... (Aguilar Criado, 2003, p. 16)
O desenvolvemento deste tipo de turismo, as como a proteccin, reva-
lorizacin e potenciacin dos recursos nos que se basea, resulta ser un
obxectivo importante da Poltica Agraria Comn (PAC), que se concreta como
tal nas accins centrais de moitos programas de desenvolvemento rexional
da Unin Europea, como o Leader (Relacins entre Accins de Desenvolvemento
da Economa Rural) e o Proder (Programas de Desenvolvemento e Diversi-
ficacin da Economa Rural), de aplicacin nas zonas includas dentro do
Obxectivo 1 (rexins agrcolas atrasadas), no que se atopa clasificada Galicia.
En xeral, pode afirmarse que:

''los proyectos de desarrollo rural de la DE que son resultado de la


globalizacin econmica y del nuevo papel econmico asignado a Espaa con
respecto a Europa en el marco de la PAC (Poltica Agraria Comn), disean
un nuevo modelo de mundo rural, no centrado exclusivamente en la
produccin agraria, sino basado en la diversificacin de actividades
econmicas y en la revalorizacin de recursos hasta ahora infrautilizados
como paisajes, arquitectura popular, fiestas y rituales, artesanas, gastro-
noma etc ..." (Aguilar Criado 2003, p. 2).

Trtase de rentabilizar o que se denomina "o valor engadido da cultura",


entendendo por tal o valor econmico que, mis al do seu valor propio,
adquiren as manifestacins culturais convertrense en productos de
consumo turstico.
A pregunta acerca do risco ou da oportunidade que ofrece esta nova situa-
cin divide desde hai tempo s estudiosos do fenmeno turstico. O turismo
de masas, centrado nos valores de sol e praia caracterstico dos anos 60-70
do sculo pasado, deu abundantes mostras e exemplos dos riscos, nas graves
consecuencias que tivo a especulacin inmobiliaria na destruccin da paisaxe
e na urbanizacin e uniformacin a grande escala de lugares e medios que
perderon as pegadas da sa Historia e a sa configuracin idiosincrsica.
Tampouco supn un risco menor a mercantilizacin da cultura que pode
comportar a sa conversin nun producto de consumo rexido exclusivamente
pola lei da oferta e da demanda, reductora das dimensins mis propias da
cultura (Greenwood, 1972).
As polticas tursticas pretenden orientarse hoxe por parmetros diferen-
tes. Precisamente entre os moitos contrastes que existen entre o primeiro
modelo de desenvolvemento turstico e o actual est o feito de que mentres
o primeiro foi impulsado directamente pola iniciativa privada empresarial,
o actual caracterzase polo intervencionismo estatal e o control directo que

33
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

as Administracins exercen sobre o deseo e o financiamento das iniciativas


(Valcrcel Rivero e Santos Solla, 1998).
As, no caso dos programas Leader anteriormente mencionados que se
iniciaron no ano 1991 coas iniciativas Leader 1 (1991-1993), Leader II (1994-
1999) e Leader Plus (vixente na actualidade desde o 2000 ata o 2006) para
paliar os efectos da aplicacin da PAC, os parmetros bsicos xiran en torno
s ideas de "desenvolvemnto endxeno e sostible" e de participacin da
pobo acin local. O primeiro concepto fai referencia aproveitamento de todos
os recursos que ofrece o territorio sen esgotalos de maneira que podan
transmitirse de pais a fillos e sirvan como base do recambio xeracional. Este
desenvolvemento entndese igualmente, non desde parmetros estreitamente
econmicos, senn orientado polo concepto de calidade de vida que comprende
aspectos como: recursos econmicos, tecido' social, medio non degradado,
acceso coecemento e goce dos bens culturais, etc...
A implicacin da poboacin local resulta ser un obxectivo bsico dos planes
co fomento da creacin dos denominados Grupos de Accin Local, que son
beneficiarios e xestores das axudas s que deben concorrer mediante a
presentacin do correspondente Plan Estratxico. Pretndese as que nos
proxectos se vexan reflectidas as distintas dinmicas, intereses e perspectivas
dos grupos e colectivos que compoen a sociedade. A participacin da
poboacin local e a sa intervencin directa no planeamento da estratexia de
desenvolvemento aparece as como unha condicin que fai posible que o risco
de mercantilizacin da cultura que pode implicar a sa subordinacin s
intereses da industria turstica se transforme en oportunidade. Tal e como
sinala E. Aguilar (2003, p. 3-4), no marco deseado globalmente brese un
espacio para accin colectiva situada localmente:

''El mbito del patrimonio se consolida como un espacio de expresin de la


interaccin entre acciones globales y locales. Las primeiras rebasan y
desdibujan las decisiones del estado-nacin, para incluirlas dentro de las
directrices de la estructura supranacional europea. Las segundas, operan
sobre las expectativas econmicas y culturales locales y consolidan las
respuestas y adaptaciones concretas a esas tendencias globales, al tiempo
que movilizan la sociedad local, fomentando la aparicin de nuevas
dinmicas sociales ligadas a la ejecucin de proyectos de desarrollo con-
cretos".

Vemos, pois, que os efectos da globalizacin sobre as culturas non son


necesariamente unidireccionais e homoxeneizadores, senn que esta xera
tensin s entre o global e o local, as como dinmicas de acomodo entre o centro
e periferia das que emerxe a expresin e afirmacin da cultura local (Aguilar,
2003, pp. 4-5; Sierra, 2001, pp. 540, 552)

34
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

5. O patrimonio como mbito de participacin e


reflexividade

o concepto de "restitucin do patrimonio" definese tradicionalmente como


unha fase das actuacins tcnicas sobre o patrimonio xunto coas de inves-
tigacin, conservacin e difusin. A restitucin fai referencia necesidade de
que os valores do patrimonio revertan en beneficio de poboacin local sobre
a que este se asenta (Cruces, 1998, p. 79). O contexto actual anteriormente
descrito outorga novos significados e unha nova dimensin a este concepto,
que podemos resumir na frase de Neyret (1992, p. 13) segundo a cal as
actuacins sobre o patrimonio deben valorar mesmo tempo "o futuro dos
seres humanos e o pasado das pedras".
Hoxe en da a restitucin presntase tamn como restitucin econmica
na medida en que o patrimonio se converte nunha fonte econmica xeradora
de ingresos a travs do turismo. Pero, vez, a proteccin e recuperacin de
manifestacins culturais e medios orientada pola sa conversin en productos
ou destinos tursticos, pode contribur propia calidade de vida dos seus
habitantes pola mellora do contorno, coecemento e revalorizacin do propio,
etc... As, os procesos de activacin patrimonial impulsados polo turismo son
tamn procesos de activacin e recreacin das identidades nas que as
poboacins se enfrontan sentido do seu pasado e deseo do futuro e
proxectan unha imaxe de si mesmos na que se recoecen e queren ser
recoecidos. O patrimonio e as manifestacins culturais locais mstranse non
s como elementos de atraccin do outro, do visitante e do turista e de
proxeccin da sociedade cara a fra, senn tamn como novos elementos de
articulacin e cohesin da propia sociedade local cara a dentro e como mbito
para a construccin do nosoutros en que necesariamente debe basearse o xito
de calquera proxecto colectivo.
Non cabe dbida de que os poderes polticos locais son axentes funda-
mentais no deseo e execucin dos proxectos de desenvolvemento local basea-
dos nos usos tursticos do patrimonio. Deles dependen aspectos decisivos,
como a captacin de recursos, a negociacin con outras Administracins e
poderes, a seleccin e contratacin de tcnicos cualificados e as medidas para
facer efectiva a integracin da poboacin local (Sierra 1999a, p. 316).
Como ocorre noutros lugares, en Galicia os poderes locais son cada da mis
conscientes do atractivo e amplo consenso que suscitan as actuacins
relacionadas co patrimonio. Sen embargo, moitas veces estes, facendo un uso
irresponsable e oportunista daquel, poen en marcha dinmicas patri-
monializadoras a curto prazo orientadas exclusivamente polo interese "nas
inauguracins, no clientelismo e na rendibilidade electoral" (Prats, 1999, p.
142; Sierra, 1999) que non se apoian na asistencia tcnica e xestora de
especialistas, nin se enmarcan nun planeamento global axeitado. Entre as
consecuencias mis nefastas deste uso oportunista do patrimonio encntrase

35
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

a folklorizacin e espectacularizacin da cultura, a reduccin das manifestacins


culturais a meras imaxes para o consumo, "autnticos simulacros" (Bermejo,
2002, p. 24) dos que se sustrae o sentido interno que as constite, que vn
dado pola sa insercin nun contexto mis amplo que Hes d sentido e que
debe ser abordado tamn como parte dos procesos de patrimonializacin. Isto
tradcese na construccin de imaxes ruralizantes e esencialistas do noso
pasado, nun "folclorismo de degustacin" na grfica expresin de Sierra
(1999a, p. 311) que prefabrica versins das identidades locais tiles ideoloxi-
camente porque producen un ben de doado consumo turstico CIbid., p. 308)
pero baleiras, que pouco ou nada teen que ver coa historia real, a diversidade
e o cambio que existe en toda sociedade local. Tal e como sinalan X. Pereiro
e M. Vilar (2003, p. 16), as heteroimaxes, isto , as imaxes que os outros, os
visitantes, os turistas se fan das sociedades locais, e podemos engadir ns,
por extensin de Galicia, "non fan senn confirmar a implantacin social e
meditica das autoimaxes" creadas deste xeito politicamente orientado e
irreal.
O xito das polticas do patrimonio, entendendo por tal a consecucin de
efectos verdadeiramente dinamizadores, esixe o seu encadramento nunha
planificacin global do territorio e nunha estratexia poltica, econmica e
sociocultural estimada viable para este (Sierra, 1999a, p. 298) coa coordina-
cin de accins e de axentes sociais e polticos implicados. N esta lia LL. Prats
(2002, pp. 11-12) propn considerar o patrimonio como instrumento integral
de planificacin local e "eixo vertebrador do desenvolvemento en todos os
sentidos, pero basicamente econmicos, urbansticos e simblico-identita-
rios" .
A restitucin entndese desde esta perspectiva, tal e como,sinala F. Cru-
ces (1998, p. 82), como o "conxunto de mecanismos encamiados a inducir
longo do proceso algunha participacin dos grupos sociais impli'cados" e "como
un proceso de intercambio no que unha diversidade de axentes negocian
posicins de valor e interese sobre o que ou non digno de conservacin e
estudio". Os dominios poltico e econmico explcitos e formalizados ofrecen
xa mbitos moi claros para levar a cabo esta negociacin (Ibidem.), pero deben
estudiarse e arbitrarse outros para detectar quen deben ser os potenciais
interlocutores das institucins en cada caso (Ibid., p. 83) e facer chegar as
voces de sectores e grupos e colectivos que quizais non teen acceso nin
participacin nos mbitos formais. Falamos dun proceso complexo que implica

"normativas legales, tomas de decisin polticas, reglamentos, procedimien-


tos administrativos, estrategias de accin, planes y calendarios, objetivos de
comunicacin, tcnicas y medios audiovisuales, conferencias, actividades
pedaggicas y todo el entramado de recursos institucionales susceptibles de
involucrar a los cidadanos" (Ibid., p. 86).

36
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

A animacin sociocultural resulta ser un instrumento axeitado para levar


a cabo accins concretas dentro do deseo das polticas socioculturais dos
concellos (Froufe, 2001; Pose, 2000).
Aqu sitase tamn o papel que Sierra (1999, p. 192) considera que poden
xogar os novos museos nos programas de desenvolvemento local apoiados no
patrimonio, en canto pezas claves "tanto de la planificacin territorial como
de la relativa a la gestin general de los recursos y valores materiales e
inmateriales de un territorio". A importancia do museo explcase porque a
recuperacin do pasado vai dar lugar a formas de "musealizacin" das
manifestacins culturais caractersticas do territorio, e de representacin e
obxectivacin da sa identidade (Sierra, 2001, p. 535), na que deben intervir
especialistas e tcnicos cualificados, pero tamn os propios membros da
comunidade na que se inscribe o museo, transformados as de obxectos de
estudio en suxeitos activos no proceso. Este museo concbese de xeito moi
diferente tradicional, desde os parmetros que marca a corrente de reno-
vacin coecida como "nova museoloxa". Para E. Riviere, pai da ecomuseoloxa
e impulsor de sta renovacin, o museo un espello no que a poboacin se ve
reflectida a travs do tempo (historia) e sobre o espacio (territorio) (Ibid.,
p. 539).
Fronte tratamento centrado sobre o obxecto descontextualizado, propio
da museoloxa clsica, estes novos enfoques resitan as manifestacins
culturais no marco territorial e social no que se insiren. Porque a cultura se
concibe como resultado sempre diverso da interaccin dunha sociedade nun
territorio e, deste xeito, o interese patrimonializador, tanto de estudio como
da proteccin e conservacin, debe recaer sobre ese conxunto e as mltiples
interaccin s e dimensins que resultan delas. Desde esta perspectiva,
ademais, a atencin do museo non se dirixe s cara s productos culturais
rematados, por dicilo as, ou plenamente constitudos, como son os que nos
ofrece o pasado, senn que o interese recae sobre as formas de produccin
e iso brenos cara cultura viva no presente e a sa continua transformacin.
Deste xeito, este tipo de museos incorporan a poboacin local, a sociedade
(por iso son coecidos tamn co nome de "museos de sociedade"), como axente
fundamental da produccin cultural, pero tamn como suxeito con dereitos
e voz na propia re-presentacin da cultura e xestin destas institucins
concibidas como instrumentos servicio do seu desenvolvemento e proxecto
de futuro.

6. Autenticidade e re-presentacin da cultura

Esta nova concepcin do patrimonio que expuxemos aqu esixe unha


superacin da idea de "autenticidade" que tantas veces se usa como criterio
de actuacin e de valoracin, en favor dunha concepcin dinmica da cultura.

37
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

Garca Canclini (1993, pp. 55-61) achganos algunhas ideas importantes


acerca da problemtica relativa s novas formas de musealizacin e de
representacin da cultura e dos criterios que deben seguirse no propsito de
articular o pasado coas necesidades e valores do presente.
Para Garca Canclini, o criterio de autenticidade idealiza algn momento
do pasado que propn como paradigma sociocultural do presente, esquecendo
que en realidade a cultura o resultado dunha seleccin e combinacin
sempre renovada das sas fontes. Para este autor o patrimonio debe ser visto
e abordado como re-presentacin: nunca podemos presentar os feitos como
foron, senn que os vemos sempre desde a ptica do presente, desde a signi-
ficacin que adquiren para ns no presente. Seguindo a R. Williams, o autor
proponnos superar a oposicin entre o tradicional e o moderno por medio
dunha triple distincin que permite unha visin mis complexa e dinmica:
a disticin entre o arcaico, o residual e o emerxente. O arcaico pertence
pasado e as o recoecen como tal quen o recordan porque o viviron e os
especialistas. O residual formouse no pasado, pero anda se atopa na actua-
lidade dentro dos procesos culturais. O emerxente designa as novas prcticas
e relacins sociais. Para Canclini as polticas culturais respecto do patrimonio
non poden aferrarse primeiro sentido, como fan de cote, senn que resulta
necesario "articular a recuperacin da densidade histrica cos significados
recentes que xeran as prcticas innovadoras na produccin e no consumo"
(Ibid., p. 55).
Unha vez mis situmonos con esta tese moi lonxe das concepcins obxec-
tualistas, esencialistas e monumentalistas do patrimonio e no marco dunha
concepcin semitica da cultura (Geertz, 1987), segundo a cal esta non se
reduce S obxectos, que podemos ver, senn que os sentidos e os significados
que posen as cousas e as constiten como tal son tamn cultura. A patri-
monializacin poder e deber establecerse, sempre que sexa posible, non
como conservacin dunha imaxe esttica, senn como resemantizacin das
linguaxes culturais herdadas (Herrero, 2003). A festa ofrcenos un exemplo
do que queremos dicir (Escalera, 1997; Herrero, 2001). Non recuperamos a
festa tradicional cando soamente reconstrumos as sas dimensin s mis
espectaculares e coloristas (o arcaico) para o consumo de espectadores alleos,
senn que s a recuperaremos verdadeiramente se somos capaces de trans-
mitir a sa linguaxe simblica (o residual en moitos casos) e logramos que
as persoas a comprendan, participen dela e a transformen atopando novos
sentidos e significados pertinentes para os novos contextos culturais (o
emerxente).
N este senso considero que o criterio que nos propn Garca Canclini
debera aplicarse con urxencia contexto de Galicia se queremos asumir con
seriedade "o reto de reinterpreta-Ia dialctica entre o mundo tradicional e o
moderno" (Bouzada, 2000, p. 38), o reto de incorporar o pasado presente
mantendo o sentido de continuidade e de identidade. Este reto esixe un

38
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

traballo serio e coordinado de profesionais e especialistas e artistas, tanto no


coecemento do pasado e da nosa cultura como no deseo do futuro. E esixe
igualmente a vontade e o compromiso dos nosos polticos. '

7. As clases prcticas: observando procesos de patrimo-


nializacin en Galicia

Como xa dixemos, as clases prcticas consistiron no deseo e realizacin


de traballos de campo nos contextos locais de procedencia ou de insercin do
alumnado. Os contidos abordados na materia trazaban xa os aspectos comn s
a investigar, que se especificaron como tales nunha gua para a elaboracin
dos traballos. As titoras serviron para adaptar estas orientacins xerais
especificidade de cada caso. Tratbase de facer entrevistas a persoas que
achegasen puntos de vista diferentes, de recoller todo tipo de informacin
escrita e grfica e de observar directa e participativamente escenarios e
accins relacionados cos procesos de patrimonializacin estudiados.
Os traballos realizados longo dos dous anos nos que se leva impartindo
esta materia revelan algunhas lias xerais polas que discorren os procesos
de patrimonializacin que teen lugar en Galicia3 :
1) Os traballos mostraron, en primeiro lugar, que a revalorizacin da
cultura afecta a manifestacins moi diversas, coa conseguinte ampliacin da
nocin de patrimonio que isto implica. As, observronse accins de
patrimonializacin relativas a:
1.1. productos e procesos productivos tradicionais, a recuperacin dos
cales leva asociada a celebracin de feiras e festas, como espacios de
comercializacin e de intercambio ldico-festivo. Isto puidmolo ver,
por exemplo, nos traballos realizados sobre a recuperacin do "millo
corvo" que se leva a cabo na parroquia de Boeu4 , a feira das cereixas
de Beade 5 ou a feira das cabazas en Pontevedra6 O traballo sobre "o
museo vivente do mel Isidro Pardo Varela", situado no concello de
Arza7 ofreceunos un interesante caso no que a dimensin econmica
e empresarial do proxecto, baseada na explotacin de distintos ciclos
productivos asociados a este producto (fabricacin de cosmticos,
doces, etc ... ), harmonzase cunha intencin pedagxica que leva seu

3 Citaremos s algns dos traballos realizados, non basendose esta seleccin na calidade
dos mesmos senon na sa pertinencia para o resumen que aqu se presenta.
4 Ma Susana Simoes de Sousa, 1 de Pedagoxa, curso 2001-02; Irene Garca de Pazos, r de

Pedagoxa, curso 2002-03.


5 Silvia Alonso Figueroa, 1 de Pedagoxa, curso 2001-02.
6 Rebeca Lpez Portas e Majoric Snchez Ortiz, 1 de Pedagoxa, curso 2001-02.
7 Mnica Serrano Soto, 1 de Educacin Social, curso 2002-03.

39
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

promotor a converter a fbrica nun espacio educativo e nun autntico


musep no que poden observarse a diversidade de aspectos relaciona-
dos coa vida das abellas e a fabricacin do mel.
1.2. Contornos naturais e urbanos. Aqu estudironse casos situados en
contextos diferentes, como cidades, concellos, vilas, etc ... e tamn de
alcance diverso: desde edificios histricos, castelos, igrexas e outras
construccins, ata conxuntos urbanos mis amplos, como nos
traballos realizados sobre a promocin do "cultura quente" en Caldas
de Reis 8 , o ncleo marieiro de Cangas 9 ou o barrio do Pombal en
Santiago1o . Moitos destes traballos mostraron iniciativas de recupe-
racin de pequenos contornos locais, como muos, ros, etc ... para
espacios de paseo e ocio e elementos de atraccin de visitantes das
poboacins prximas. Destacaramos neste apartado o traballo
realizado sobre o Pico Sacro l l que o concello de Boqueixn est
promovendo como activo patrimonial e emblema de identificacin. N el
puidemos observar novas formas de musealizacin, como a que
representa un "centro de interpretacin" que permite descubrir a gran
riqueza de elementos "non materiais", de carcter histrico,
arqueolxico e etnogrfico, as como naturais e paisaxsticos que se
esconden detrs do que, a primeira vista, aparece como un simple
elemento da N atureza. Entre os traballos realizados sobre edificios
e novos usos destacaron polo seu nmero os dedicados recuperacin
de casas tradicionais para o turismo rural. Os distintos casos
ofreceron elementos para a reflexin acerca de como se reflicte na
transformacin destes espacios o cambio da sociedade rural galega:
economa, roles de xnero, sistema de valores, etc ... As casas rurais
observronse como espacios para a conservacin da memoria e a "re-
presentacin da cultura tradicional", tomando en conta elementos
como a decoracin e a incorporacin a esta de obxectos da cultura
tradicional, os nomes das casas e dos cuartos, a distribucin dos
espacios, os alimentos que se incorporan gastronoma, etc ...
1.3. Recuperacin de festas tradicionais: festas relixiosas celebracins de
entroido, etc ... Tratbase de observar en cada caso a vinculacin cos
mbitos de sociabilidade e identificacin como parroquias, vilas,
concellos ou cidades, mostrando a continuidade e transformacin da

8 Jos L. Gonzlez Porra, libre configuracin-4 de CC. Polticas e Socioloxa, curso 2003-
04.
Ma Jos Rodal Rial, r de Pedagoxa, curso 2003-04.
9
Natalia Casado Bailn, Sara Fernndez Pose e Luca Mndez Sandinez, 1 de Pedagoxa,
10
curso 2001-02.
a
11 Luca Veleiro Ferreiro, Ana M Calvio Snchez, Susana Otero Prez e Erika Iglesias

Barreiro, 1 de Pedagoxa, curso 2001-02.

40
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

linguaxe e elementos tradicionais da festa, as como os_ promotores,


as sas intencins e o grao de participacin e resposta. Vimos que o
mantemento e mesmo revitalizacin das festas debe poerse en
relacin co contexto demogrfico e dinamismo socioeconmico da
zona. As, nalgns lugares estas reciben un gran pulo como elementos
para atraccin de visitantes durante o vern e actan como tempos
rituais para o reencontro de emigrantes. Potncianse os aspectos mis
espectaculares e coloristas das festas, como vimos no traballo sobre
a elaboracin de alfombras fiorais en Viveiro 12 , na queima das Fachas
de Castelo (Taboada)13 ou na escenificacin do naufraxio de Laxe 14 .
N este sentido constatamos a importancia que adquiren as celebracins
de Entroido, sendo este un "tempo festivo" que concentra elementos
de atraccin mis acordes cos valores propios da sociedade secular
actual e que por estar enmarcado nun perodo de vacacins se
converte en reclamo turstico en moitos lugares de Galicia, tal e como
mostrou o traballo realizado sobre a presencia desta festa nas pxinas
de Internet.
1.4. "Invencin" de novas festas de tipo profano: "as festas da Historia".
A meirande parte destas festas toman un acontecemento histrico
importante e significativo que se converte en elemento central de
elaboracin da identidade local en torno que se articulan iniciativas
moi diferentes, como: recuperacin da historia local mediante a
publicacin de libros, revistas, etc ... , de espacios e monumentos,
celebracin de festas e feiras anuais, apertura de museos, etc... Reali-
zronse traballos sobre a festa da Istoria que ten lugar en Ribadavia15
e que pasa por ser o paradigma deste tipo de celebracins, pero tamn
sobre outras localidades como a "festa da Reconquista" de Vigo 16 , a
"festa do Esquecemento" de Xinzo de Limia17, a "feira Franca de
Pontevedra"18 ou a "feira franca de Betanzos"19. Constatamos a
importancia destes novos "modelos festivos" de tipo secular ou profano
como alternativa modelo relixioso, as como as novas formas de

12 Mara Remedios Fernndez Gil, 10 de Pedagoxa, curso 2002-03.


13 Andrea Parada Vzquez, 10 de Pedagoxa, curso 2001-02; Tania Lpez Leal, Mnica Morado
Pieiro, Felicidad Otero Davia, Erica Parente Moreira, Sara Vilar Casabella, 10 de Pedagoga,
curso 2002-03.
14 Sofa Rubio Torres e Berta Miones Cruz, r de Pedagoxa, curso 2001-02.
15 Enar Moa Arocas, r de Pedagoxa, curso 2001-02.
16 Inmaculada Tombilla Manzanedo e Marta Pereira Aval, 10 de Pedagoxa, curso 2002-03.
17 Mriam Fernndez Santana, Araceli Rodrguez Rodrguez e Aruca Mndez Conde, 10 de
Pedagoxa, curso 2001-02.
18 Teresa Santiago Pequeo e Ana Ma Vidal Touza, 10 de Pedagoxa, curso 2001-02. O mesmo
tema foi tamn estudiado por Ana Casalderrey Lores, libre configuracin-3 D de Educacin Social,
curso, 2002-03.
19 Inmaculada Maceiras Teijo, r de Pedagoxa, curso 2001-02.

41
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

participacin que implican: o vestido de poca, o consumo de


productos "da poca", a ritualizacin e escenificacin de acontecementos
ou prcticas como loita de gladiadores, banquetes medievais, etc...
1.5. O mundo das ideas e das crenzas do pasado non a1leo a estes
procesos de recuperacin. Aqu podemos inclur os traballos realiza-
dos sobre a revitalizacin do Camio de Santiago centrados nos novos
motivos e valores que estn presentes na realizacin da peregrinacin
contempornea. Destacaramos os traballos realizados sobre os
aquelarres que se celebran en Cerv020 e Viveir021 con motivo das festas
de vern nos que o motivo que se toma o do mundo simblico das
bruxas e meigas, usado tamn como elemento de identificacin de
Galicia como destino turstico en eslganes como "Galicia terra meiga"
e mis recentemente na venta de figuras de bruxas como recordos
"tpicos" da viaxe.

2) Os traballos mostraron a variedade de actores sociais que interveen


nestes procesos, as como de intereses que os moven e as relacins de
colaboracin ou competencia e rivalidade que se produce entre eles. Destaca
o protagonismo que adquiren os gobernos municipais sobre todo en cidades
e vilas de tamao medio, as iniciativas dos cales se inscriben en dinmicas
de alcance mis amplo vinculadas normalmente promocin do turismo ou
conversin da localidade nun punto de referencia do ocio e a mobilidade
de toda unha zona de influencia. Pero tamn importante a iniciativa do
asociacionismo cidadn mis presente en poboacins pequenas e de tamao
medio como impulsor de procesos de recuperacin dos sinais de identidade
local e que conseguen, en moitos casos, amplas cotas de participacin cidad,
convertndose en movementos fortemente reivindicativos fronte s concellos.
N este sentido moitos traballos mostraron a importancia decisiva do liderado,
algo sobre o que tamn reflexionamos, observando as caractersticas que
renen estas persoas e chamando a atencin sobre a necesidade de detectar
quen son os lderes dunha comunidade na planificacin de estratexias de
intervencin.
Constatamos tanin a relevancia dos programas europeos como marcos no
que se insiren moitas das iniciativas patrimonializadoas, a travs dos que se
canalizan un gran nmero de finaciacins e inversins, as como doutros de
nivel autnmico, comarcal ou municipal. Os distintos traballos contriburon
cunha visin sobre o conxunto do entramado institucional de programas,
normativas, financiamentos e actuacins, etc ...

Ana Pena Mou, 10 de Pedagoxa, curso 2001-02.


20
Raquel Rodrguez Rodrguez, Tanya Gonzlez Lavandeira, M.
21 C~rmen Otero Bea, 10 de
Pedagoxa, curso 2001-02.

42
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

N on cabe dbida de que o turismo acta decisivamente impulsando moitos


destes procesos, pero tamn a mobilidade en xeral e o consumo como
compoentes vinculados hoxe en da s formas de ocio e tempo libre.
3) Resaltronse os aspectos educativos tanto formais como informais
asociados s procesos de patrimonializacin. Algns dos traballos mostraron
iniciativas levadas a cabo por mestres dentro do marco escolar vinculadas a
procesos patrimonializadores, como o caso da feira das cabazas de Pontevedra,
no que o proceso de produccin das cabazas se incorpora a contidos
curriculares. O traballo realizado sobre o concello de Ordes 22 mostrounos
tamn o caso da realizacin dun museo etnogrfico escolar. En xeral tratbase
de resaltar que os procesos de patrimonializacin son procesos esencialmente
educativos e de tomar en conta as sas mltiples dimensins nos que isto
se fai evidente. As, implican transmisin de informacin e coecementos,
valores e actitudes acerca do pasado e contriben formacin do sentimento
de pertenza e identidade. Destacamos neste sentido a interaccin e
intercambio entre as xeracins s que poden dar lugar estes procesos
debidamente orientados. Por outra banda, a musealizacin, representacin e
animacin do patrimonio esixen tanto calidade de contidos como tcnicas
pedagxicas e didcticas axeitadas, das que depende o espertar da
sensibilidade da sociedade respecto do valor do patrimonio.

Bibliografa
Agudo Torrico, J. (1997): "Patrimonio etnolgico. Problemtica en torno a su
definicin y objetivos", Boletn del Instituto Andaluz del Patrimonio
Histrico, 18, pp. 97-108.
Aguilar Criado, E. (2003): "La cultura como recurso en las polticas de
desarrollo rural. Una lectura desde la globalizacin", en: Cultura y poltica,
Actas 9 Congrs d'Antropologia, Barcelona, edicin en CDRom, lCA!
FAAEE.
Ballat, J. (1997): El patrimonio histrico y arqueolgico: valor y uso. Ariel,
Barcelona.
Bermejo Barrera, J. C. (2002): "Sobre el buen uso de los monumentos
arqueolgicos", Gerin, 1, pp. 11-32.
Bouzada Fernndez, X. (2000): "A cultura como factor de desenvolvemento:
algunhas reflexins sobre o caso galego", en: Bouzada Fernndez, X.:
Cultura e Concellos. As estratexias de promocin cultural no mbito local,
Consello da Cultura Galega, Santiago de Compostela.
Cruces, F. (1998): "Problemas en torno a la restitucin del patrimonio. Una
visin desde la antropologa", Poltica y sociedad, 27, pp. 77-87.

22 Iria Pedreira Costoya, 10 de Pedagoxa, curso 2002-03.

43
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

Durkheim, E. (1982): Las formas elementales de la vida religiosa, Madrid,


Akal.
Escalera Reyes, J. (1993): "Espacios Naturales-Espacios Sociales: Por un
Tratamiento Integral del Patrimonio Ecolgico-Cultural de Andaluca. El
Caso del Parque Natural de la Sierra de Aracena y los Picos de Aroche
(Huelva)", en: Gonzlez Rumbo, 1. (Coord.): Parques Naturales Andaluces.
Conservacin y Cultura, Junta de Andaluca, pp. 11-17.
Escalera Reyes, J. (1997): "La fiesta como patrimonio", Boletn del Instituto
Andaluz del Patrimonio Histrico, 21, pp. 53-58.
Froufe Quintas, S. (2001.): "La animacin comunitaria como accin
socioeducativa en los espacios abiertos locales", Adaxe, 17, pp. 119-138.
Garca Canclini, N. (1993): "Los usos sociales del patrimonio cultural", en:
Florescano, E.: El Patrimonio Cultural en Mxico, Mxico, F.C.E. pp. 41-
61.
Garca Garca, J. L. (1998): "De la cultura como patrimonio al patrimonio
cultural", Poltica y sociedad, 27, 9-20.
Giddens, A. (1993): Consecuencias de la modernidad. Alianza, Madrid.
Giddens, A. (1994): ''Vivir en una sociedad postradicional", en: Beck, D.,
Giddens A. e Lash, S.: Modernizacin reflexiva. Poltica) tradicin y esttica
en el orden social moderno, Madrid, Alianza, pp. 75-135.
Greenwood, D. J. (1972): "La cultura al peso: perspectiva antropolgica del
turismo en tanto proceso de mercantilizacin cultural", en: Smith, VL.
(Ed.): Anfitriones e invitados, Madrid, Endimin, pp. 257-279.
Herrero Prez, N. (2001): "El lenguaje de la fiesta como patrimonio cultural"
en: 111 Jornadas de antropologa de las fiestas, Instituto Alicantino de
Cultura Juan Gil-Albert, pp. 209-221.
Herrero Prez, N. (2003): "Resemantizaciones del patrimonio, reconstruccio-
nes de la identidad", en: Cultura y poltica} Actas 9 Congrs d'Antropologia,
Barcelona, edicin en CDRom, ICAlFAAEE.
Mourio Lpez, E. (2002): Activacin patrimonial e ritualizacin no proceso
de revitalizacin do Camio de Santiago, Tese de Doutoramento,
Dniversidade de Santiago.
Neiret, R. (1992): "Le patrimoine valeur ajoutee", en: Neyret, R. (Dir.) :La
patrimione atout du developpement, Lyon, Presse Dniversitaires de Lyon,
pp. 7-17.
Pereiro Prez, X. e Vilar Alvrez, M. (2003): "Autoimgenes y heteroimgenes
en los museos ~etnogrficos~ gallegos", en: Cultura y poltica} Actas 9
Congrs d'Antropologia, Barcelona, edicin en CDRom, ICA, FAAEE.
Pose Porto, H. M. (2000): "El Departamento de Educacin y Cultura de un
pequeo municipio: balance crtico-descriptivo (y algo teraputico) de una
intervencin", en: Caride, J. A. (coord.): Educacin Social y Polticas
Culturales, Santiago de Compostela, Trculo Eds., pp. 119-139.
Prats, LL. (1997): Antropologa y patrimonio} Ariel, Barcelona.

44
Nieves Herrero Prez Antropoloxa, patrimonio cultural e...

Prats, LL. (1999): "Antropoloxa aplicada e reproduccin da identidade", en:


Galicia fai dousmil anos. O feito diferencial galego JII. Antropoloxa~ vol.
2, Santiago de Compostela, Museo do Pobo Galego, pp. 135-143.
Prats, LL. (2003): "Patrimonio+turismo=desarrollo?". Pasos. Revista de
turismo y patrimonio cultural, vol. 1, 2, http: / / www.pasoline.org.
Rodrguez Becerra, S. (1997): "Patrimonio cultural, patrimonio antropolgico
y museos de antropologa", Boletn del Instituto Andaluz del Patrimonio
Histrico, 21, pp. 42-52.
Sierra Rodrguez, X. C. (1999a): "Experiencias de patrimonializacin e
musealizacin. Identidade local en concellos non urbanos", en: Galicia fai
dousmil anos. O feito diferencial galego 111. Antropoloxa~ vol. 2, Santiago
de Compostela, Museo do Pobo Galego, pp. 295-327.
Sierra Rodrguez, X. C. (1999b): "Museos y patrimonio etnolgico. Una
propuesta para el desarrollo: los casos de Allariz y Vilar de Santos", en:
Patrimonio Etnolgico. Nuevas perspectivas de estudio~ Granada, Instituto
Andaluz del P.H.-Junta de Andaluca, pp. 192-208.
Sierra Rodrguez, X. C. (2001): "O patrimonio cultural e os museos, instru-
mentos para a construccin e a representacin das identidades. Notas
sobre (e dende) Galicia", en Reboredo, X. M.: Etnicidade e nacionalismo.
Simposio Internacional deAntropoloxa, Santiago de Compostela, Consello
da Cultura Galega, pp. 527-567.
Turner, V. (1980): La selva de los smbolos, siglo XXI, Madrid.
Valcrcel Rivero, C. e Santos Solla, X. M. (1998): "Turismo rural, lingua e
desenvolvemento rural", Smata, 9, pp. 79-106.

45