Está en la página 1de 276

Plantas tiles de Galicia

Beatriz Rodrguez Fernndez


Cristina Gayo Cancelas
Jess Manuel Rodrguez Casabiell
Edita:
Consellera de Medio Ambiente e Desenvolvemento Sostible

Equipo de redaccin:
Beatriz Rodrguez Fernndez
Cristina Gayo Cancelas
Jess Manuel Rodrguez Casabiell

Fotografa:
Jess Manuel Rodrguez Casabiell

Direccin, apoio tcnico e coordinacin:


Joaqun L. Buergo del Ro
Salvador J. Garca Garca
Manuel Daz Cano

Supervisin lingstica:
Mara Antonia Vega Prieto

Deseo e impresin:
Imprenta La Ibrica

D. Legal:
C 3943-2007

ISBN: 978:84:453:4522:1

Todos os dereitos reservados. Queda prohibida a reproducin, almacenaxe ou transmisin total ou parcial
desta publicacin, xa fose mediante o uso de sistemas electrnicos, mecnicos, pticos, por fotocopia ou
calquera outro, sen o consentimento explcito e por escrito dos titulares do Copyright.
Agradecementos
Agradecemos o apoio prestado na publicacin desta obra
Direccin Xeral de Calidade e Avaliacin Ambiental da
Consellera de Medio Ambiente e Desenvolvemento Sostible.
Plantas tiles de Galicia

ndice
Presentacin..................................................... 11
Introducin...................................................... 13
Partes dunha flor............................................... 17
Especies........................................................... 21
Actinidia chinensis.............................. 22
Achillea millefolium............................. 24
Adenocarpus complicatus..................... 26
Agave americana L.............................. 28
Allium cepa....................................... 30
Allium sativum................................... 32
Anemone nemorosa............................. 34
Apium graveolens................................ 36
Arbutus unedo................................... 38
Asplenium fontanum............................ 40
Beta vulgaris...................................... 42
Betula pendula................................... 44
Buxus sempervirens............................. 46
Calendula officinalis............................ 48
Calystegia sepium L............................. 50
Calluna vulgaris................................. 52
Campanula patula............................... 54
Capsella bursa-pastoris (L.) MEDIK........ 56
Castanea sativa Miller.......................... 58
Centaurea aspera................................ 60
Citrus limon...................................... 62
Citrus sinensis L................................. 64
Convolvulus arvensis........................... 66
Corylus maxima.................................. 68
Cucumis sativus.................................. 70
Cucurbita pepo.................................. 72
Chaenomeles speciosa.......................... 74

7
Chamaemelum nobile........................... 76
Chrysanthemum myconis...................... 78
Daboecia polifolia............................... 80
Daucus carota.................................... 82
Digitalis purpurea............................... 84
Echium plantagineum.......................... 86
Erica umbellata.................................. 88
Eucaliptus globulus............................. 90
Ficus carica L.................................... 92
Foeniculum vulgare............................. 94
Fragaria vesca.................................... 96
Fumaria officinalis.............................. 98
Galactites tormentosa........................... 100
Genarium robertianum......................... 102
Gladiolus segetum Ker.......................... 104
Globularia vulgaris.............................. 106
Hedera helix...................................... 108
Hypericum perforatum......................... 110
Ilex aquifolium................................... 112
Iris germanica.................................... 114
Jasminum mesnyi................................ 116
Juncus sp.......................................... 118
Lamium maculatum............................. 120
Laurus nobilis.................................... 122
Lavandula augustifolia Miller................. 124
Linaria cymbalaria.............................. 126
Linaria triornithophora........................ 128
Lithodora prostrata............................. 130
Lonicera peryclimenum........................ 132
Lotus corniculatus............................... 134
Lychnis dioica.................................... 136
Malva sylvestris.................................. 138
Menta rotundifolia.............................. 140
Narcissus bulbocodium......................... 142
Nerium oleander................................. 144
Oenanthe crocata................................ 146
Olea europea..................................... 148
Origanum vulgare............................... 150
Osmunda regalis................................. 152
Pentaglottis sempervirens..................... 154
Petroselinum sativum Hoffm.................. 156
Pinus sylvestris.................................. 158
Pirus malus....................................... 160
Plantago lanceolada............................. 162
Portulaca oleracea.............................. 164
Potentilla fruticosa.............................. 166
Primula acaulis (V. Married Hib.)........... 168
Prunus avium L.................................. 170

8
Plantas tiles de Galicia

Prunus domestica............................... 172


Prunus laurocerasus............................ 174
Quercus petrea................................... 176
Quercus robur L................................. 178
Ranunculus peltatus............................ 180
Raphanus raphanistrum....................... 182
Rosmarinus officinalis.......................... 184
Rubus fruticosus................................. 186
Rumex pulcher................................... 188
Ruscus aculeatus L.............................. 190
Ruta graveolens L............................... 192
Salix atrocinerea................................. 194
Salvia officinalis................................. 196
Sambucus nigra.................................. 198
Sambucus racemosa............................. 200
Sarothamnus scoparius........................ 202
Sedum album..................................... 204
Senecio jacobea.................................. 206
Sonchus oleraceus............................... 208
Sparganium erectum............................ 210
Taraxacum officinale ........................... 212
Trifolium repens................................. 214
Ulex europaeus................................... 216
Umbilicus pendulinus........................... 218
Urtica dioica...................................... 220
Vicia faba ......................................... 222
Vinca minor L.................................... 224
Vitis vinifera...................................... 226
Zea mays.......................................... 228

Principais maneiras de utilizar as plantas medicinais......... 231


Receitas........................................................... 235
Dicionario botnico............................................ 241
Terminoloxa..................................................... 267
Bibliografa...................................................... 273

9
Plantas tiles de Galicia

Presentacin

As plantas, independentemente do seu porte, tamao e utilidade coecida (orna-


mental, alimentaria, mato, madeireira, etc.), teen un importante valor paisaxstico
e xogan un destacado papel como indicadores da calidade ambiental e contriben a
depurar o medio das emisins da actividade coti.
Anda que certo que hai plantas cunha maior ou menor beleza e utilidade directa,
non menos certo que todas, as que constiten un ecosistema, contriben a xerar o
contorno e o mantemento da actividade biolxica.
Os ecosistemas vexetais, en condicins naturais mantense e fortalcense, pero o
home, coa intensificacin da produccin, a introduccin de plantas exticas e cultivos
monovarietais que desprazan as autctonas, os lumes e a proliferacin das especies
invasoras, poen en risco de extincin os endemismos, sendo preciso controlar estes
factores para evitar a perda dos ecosistemas e a sa biodiversidade.
Por iso todos os cidadns teen o deber de coecelas e xogar un papel activo no man-
temento, conservacin e cultivo das plantas tiles, e contribur a mellorar, ou cando
menos, a manter o patrimonio vexetal mediante tcnicas tradicionais de manexo e
cultivo e evitar a difusin daqueloutras que poidan ter efectos negativos nos distintos
ecosistemas.
As plantas cumpren un importantsimo labor de bio-remediacin como sumidoiros de
carbono; como filtros verdes, realizan a absorcin directa de contaminantes e microor-
ganismos das augas residuais, a extraccin de metais e pesticidas dos solos e regulan
o exceso de nutrientes e doutros produtos qumicos provenientes das operacins agr-
colas e industriais que afectan a calidade das augas superficiais e subterrneas, o aire
e o solo, e son o mellor rexenerador dos terreos degradados.

11
Estas caractersticas levan a favorecer as plantacins (rbores, arbustos, pastos, etc.)
para reciclar nutrientes e desfeitos slidos, lquidos e gasosos e contribur rexenera-
cin do medio e da paisaxe.
A parte do valor intrnseco das plantas e de ser un mtodo natural de descontami-
nacin cunhas vantaxes econmicas, sociais e ecolxicas importantes, teen, dende
a antigidade, un valor no mantemento e recuperacin da sade dos homes e dos
animais.
Por iso queremos contribur, a travs desta gua de plantas tiles de Galicia, ao coece-
mento da flora e a sa preservacin a travs das diferentes utilidades que teen para
a humanidade, dado que todas as descritas teen en comn, entre outras utilidades,
a de ser beneficiosas para a Sade.

Manuel Vzquez Fernndez


Conselleiro de Medio Ambiente e Desenvolvemento Sostible.

12
Plantas tiles de Galicia

Introducin

Mis de 3000 anos antes de Cristo os Sumerios gravaban en taboas de arxila as


propiedades curativas das plantas. Tradicionalmente as plantas vense consumindo
en infusin e foron utilizadas como remedio de enfermidades e doenzas de persoas e
animais por todas as civilizacins.
No sculo I o botnico e mdico Dioscrides fixo un compendio dunhas 600 plantas
que os seus discpulos ampliaron ata formar a obra Materia Mdica ou El Dioscrides,
que serviu de texto a todos os mdicos durante mis de 1700 anos. Fxose unha tra-
ducin ao casteln no sculo XVI.
A partir do sculo XVIII fronse substitundo as plantas por produtos qumicos ex-
trados delas; as, en 1803 obtvose a morfina. A mediados do sculo XIX o alemn
Hoffmann obtivo a aspirina da casca do salgueiro e en 1920 os franceses Pelletier e
Caventou obtiveron a quinina.
Actualmente subminstranse en farmacias medicamentos de plantas secas e pulveri-
zadas, conxeladas mediante nitrxeno lquido a -190 graos centgrados (Crioconxe-
ladas) para evitar a perda de vitaminas, enzimas e substancias voltiles. Estes me-
dicamentos non dan lugar s alerxias e efectos secundarios que poden orixinar os
produtos qumicos de sntese como os corticoides e frmacos antiinflamatorios.
Un de cada catro medicamentos dispensados nas farmacias dos Estados Unidos de
Amrica contn estratos de plantas ou principios activos delas. A OMS (Organizacin
Mundial da Sade) a finais dos anos 1970 promoveu unha maior atencin medicina
tradicional e en 1991 a 44 Asemblea Mundial da Sade adoptou a resolucin 44-
34 na que insta aos seus membros a promover o emprego de remedios tradicionais
inocuos, eficaces e cientificamente vlidos.

13
Como todos sabemos, as plantas producen a maior parte do osxeno do Planeta, ade-
mais de regular o hidrxeno, auga e carbono presentes na atmosfera; son claramente
un indicador ambiental de primeira magnitude.
Son herbas medicinais e aromticas as que se utilizan para preparados de uso domsti-
co, medicamentos, cosmticos, bebidas, alimentos, etc., chegando a acadar actualmen-
te un interese claramente vinculado conservacin de recursos, medicina holstica ou
ao cultivo biolxico, entre outros.
As propiedades curativas das herbas -de todos coecidas- vense empregando en dife-
rentes campos como na fitoterapia (herbalismo), a beleza e a alimentacin natural.
As plantas medicinais conteen un ou varios principios activos capaces de previr, ali-
viar ou mesmo curar enfermidades, como os alcaloides, vitaminas, antibiticos, aceites
esenciais, etc.
Das principais aplicacins que teen as plantas podemos destacar as seguintes: as-
trinxentes, analxsicas, antiespasmdicas, antiartrticas, anticatarrais, balsmicas, cal-
mantes, carminativas, depurativas, dixestivas, diurticas, desinfectantes, estimulantes,
expectorantes, purificadoras, tnicas e un longo etc.

As plantas medicinais en Galicia

Segundo me conta meu pai aos seus oitenta e cinco anos, nado na Caiza (Ponteve-
dra), cando era novo, unha tal Manuela Fernndez, afeccionada fitoterapia tradicio-
nal, chegou ata o val de Barcala e as terras do Xallas para afondar no coecemento
das plantas medicinais empregadas polas curandeiras.
Eran moi famosas en toda Galicia a sabia de Vilaserio, parroquia de Bugallido (Negrei-
ra), que por certo lle curou dunha enfermidade muller de Don Toms, mdico da
devandita localidade, e a sabia de Baias (Vimianzo), coas que Manuela Fernndez
consultou en moitas ocasins e se especializou nos coecementos das propiedades
curativas de moitas plantas.
Algunhas das que lembra meu pai son as seguintes:
A ruda (Ruta chalepensis e Ruta graveolens L.) moi txica e empregbase como
abortiva.
As follas de noxo (Scrophularia balbisii Hornem - Scrophularia auriculata e Scro-
phularia aqutica Auct). Medra a carn dos mananciais permanentes ou terreos h-
midos. Utilzase contra as hemorroides e para a curacin de furnculos engadndolle
graxa de porco. De a o nome de noxo polo pus que desprenden os furnculos antes
da sa cicatrizacin.

14
Plantas tiles de Galicia

A durmideira (Papaver somniferum L.). Xeralmente cultivbase coas cebolas pola


fertilidade do solo. calmante, hipntica e analxsica. Dela extrese o opio.
A figueira do demo (Datura stramonium L.). Os seus alcaloides son moi txicos e
emprgase como antiasmtica e analxsica contra queimaduras e dores localizadas.
A tabaqueira dos lameiros (Arnica montana L.). Chamada as en Galicia porque
medra en prados moi hmidos con certa altitude sobre o nivel do mar. sase como
antiinflamatoria en hematomas e reumatismo mediante uso externo. Por ser txica, o
seu uso interno pode producir alucinacins.
A lingua de ovella (Plantago lanceolata L. e Plantago major). Trtase da chantaxe
e antidiarreica. sase tamn contra as afeccins respiratorias. En uso externo em-
prgase para a curacin de picaduras de insectos e de lceras. Meu pai anda utiliza o
Plantago major en infusin para regular a tensin arterial cando as pastillas que lle
recomenda o mdico non lle causan o efecto esperado.
O sanguio (Frangula alnus Miller). As propiedades da sa casca son laxantes e
purgantes. Tamn se chegou a utilizar esta casca cocida con leite para tratar a sarna.
As varas desta planta non se podan usar para encirrar o gando vacn porque lles caa
o pelo e as peles desvalorizbanse hora de vendelas cando se sacrificaba algunha
res.
O loureiro (Laurus nobilis). Facilita a dixestin e alivia as dores reumticas. Empreg-
base para escorrentar os tronos cos estalidos que producen as sas ramas verdes ao
arder no lume da cocia.
Tamn era tradicional o uso do caruncho (Claviceps purpurea). un ascomiceto
parasito do centeo moi abundante en Galicia e utilizado para provocar contraccins
do tero s parturientes.
A camisa de cobra. Empregbase tanto para curar o mal de ollo coma para a expul-
sin de secundinas nas parturientes co caldo da pel de cobra.

A farmacia Rubira

Na vila de Negreira existe a farmacia Rubira, propiedade do farmacutico Don Jos


Mara Fabeiro Mosquera, que data do ano 1885 e unha das mis antigas de Galicia.
Esta farmacia ten na actualidade mis de cen frascos de cermica antiga co nome gra-
vado de moitos medicamentos de plantas que se usaban para o tratamento das enfer-
midades. Figuran, entre outros, a beladona, o xaborandi, a raz de Colombo, o ans, a
macela, o po de valeriana, as follas de sen, a raz de xanz e a raz de Polgona.

15
Moitos dos botes, ademais de ter as citadas gravacins no exterior, conteen realmen-
te as plantas desecadas no seu interior malia o tempo transcorrido.
Esta farmacia hoxe o fiel testemuo da tradicional fitoterapia do Val de Barcala.
Algunhas das preparacins empregadas como purgantes a base de plantas desta far-
macia eran as seguintes:
Po de raz de xalapa: 80 partes
Escamonea de Alepo: 20 partes
Raz de turbit vexetal: 10 partes
Alcohol 60: 960 partes
Preprase en maceracin de 8 a 10 das. Para tomar 5,30 gramos diarios.
Follas de sen: 20 gramos
Auga fervendo: 120 gramos
Ccese e engdese man e sulfato sdico a 15 gramos e po de xalapa 1 gramo. Para
tomar das doses diarias.

Esta gua de Plantas tiles de Galicia consta de 104 especies con variadas aplicacins
medicinais e teraputicas de uso externo e interno para o tratamento de diferentes
doenzas, sempre baixo prescricin mdica para non incorrer nunha mala administra-
cin do produto e acentuar ou mesmo agravar a enfermidade.

16
Plantas tiles de Galicia

Partes dunha flor

1. Cliz
Formado por spalos e pode ser:
Dialispalo
Gamospalo
2. Corola
Formada por ptalos e pode ser:
Dialiptala
Gamoptala
3. Androceo
Aparato reprodutor masculino, est formado por estames.
Composto por:
Filamento: soporte flexible cuxa funcin a fixacin
Antera: consta de das tecas, cada unha delas ten:
- Epiderme
- Capa mecnica
- Conectivo
- Dous sacos polnicos con clulas nais
- Tapete
- Face liberoleosa

17
4. Xineceo
Verticilo feminino da flor. Est formado por varias follas carpelares e pode ser:
Monocarpelar: formado dun s carpelo.
Pluricarpelar: formado por dous ou mis carpelos.
O xineceo est formado polo pistilo, e este sa vez por:
Estilo
Estigma
Ovario
A flor est formada por:
1. rganos de fixacin
2. Envolturas florais
3. rganos reprodutores
1. rganos de fixacin:
1.a) Pednculo
1.b) Receptculo
2. Envolturas florais ou rganos protectores :
2.a) Aclamdea
2.b) Haploclamdea
2.c) Diclamdea
2.d) Heteroclamdea
2.e) Homoclamdea
3. rganos reprodutores:
A apertura da antera para deixar sar os grans de pole chmase dehiscencia da
antera
Os grans de pole frmanse a partir das clulas nais ou microsporas
Os estames: se os estames estn libres clasifcanse en:
Isostmono, se son todos iguais
Didnamos, se forman dous grupos de dous
Tetradnamos, se forman un grupo de catro e outro de dous
E se estn soldados en:
Monoadelfo, se forma un s grupo
Diadelfo, se se forman dous grupos
Poliadelfo, se se agrupan en tres ou mis
Sinanterio, cando os estames estn soldados polas anteras
A rexin onde se insiren os vulos denomnase placenta
A disposicin das placentas no ovario chmase placentacin

18
Plantas tiles de Galicia

Existen varios tipos de placentacin:


Na parte superior do ovario apical
Na parte inferior denomnase basal
Se se atopa nas paredes do ovario parietal
Cando se apoia no eixe central, conectado en ambos os dous extremos, axial.
central, se o eixe s est conectado por un extremo ao ovario

Clasificacin das flores polo seu sexo:


Bisexual ou hermafrodita
Unisexual
Monoica
Dioicas

19
Plantas tiles de Galicia

Especies

21
Actinidia chinensis
Nome vulgar: Kiwi

Nome cientfico: Actinidia chinensis


Familia: Actinaidaceae
Xnero: Actinidia
Especie: Actinidia chinensis
Hbitat: froito extico proveniente das abas do Himalaya. En Galicia
cultvase en espaleira e en forma de parra.
Caractersticas: planta rubideira. De follas alternas, simples, longas, re-
dondas e caducas, na sa parte superior presenta unha
intensa cor verde escura e o envs mis claro, con
tonalidades marrns e presenta lanuxes. O tamao da
folla oscila entre 10 a 30 cm. As flores estn dispos-
tas en inflorescencias cimosas. O froito unha baga
elptica e est recuberto dunha pel con lanuxe. De ta-
mao considerable, similar a un ovo, duns 80 g de
peso aproximadamente. De cor marrn coa polpa verde
esmeralda, con numerosas pebidas negras dispostas
circularmente.
Propiedades medicinais: laxante, saciante, antioxidante. Contn mis do dobre de
vitamina C que unha laranxa. O kiwi achega protenas,
vitamina E, ferro, calcio, fsforo, potasio e moita fibra.
Son baixos en caloras e non conteen colesterol.
Uso interno: consmese preferentemente como froita fresca.
Uso externo: sen datos
Toxicidade: a pel do kiwi, nalgunhas persoas pode provocar alerxias.
Consulte un profesional antes de inxerir calquera plan-
ta, especialmente, durante o embarazo ou se padece
algunha enfermidade ou doenza.

22
Plantas tiles de Galicia

23
Achillea millefolium
Nome vulgar: Gal.: herba dos carpinteiros, herba do soldado, milfo-
llas, herba da rula. Cast.: milenrama, flores mil, mil-
hojas.
Nome cientfico: Achillea millefolium
Familia: Asteraceae
Xnero: Achillea
Especie: Achilea millefolium
Hbitat: medra en prados non cultivados, beira de camios ou
regatos, en lugares hmidos.
Procedente de Eurasia, pouco abundante en Andaluca e
o sur de Portugal.
Caractersticas: as flores moi pequenas xntanse nos captulos con cinco
lgulas, moi compactadas, que dAN a sensacin de ser
unha nica flor.
Esta planta mielcola distnguese das sas irms princi-
palmente nas sas follas que chegan a medir ata 15
cm de longo e centmetro e medio de largo. As follas
divdense en segmentos moi pronunciados que chegan
ao nervio central da folla, sa vez estes segmentos
volven dividirse. O talo ten pequenos pelos enmaraa-
dos, finos e delgados que dan a sensacin de veludo,
nas follas tamn se aprecian, pero menos espesos.
Propiedades medicinais: Pedanio Dioscrides (Mdico S. I d.c.) comenta: Es muy
til aquesta hierba contra las efusiones de sangre, con-
tra las llagas recientes, antiguas y efistoladas
Uso interno: emprgase para combater a gastrite e aumentar o apetito.
Uso externo: cicatrizante. En botica popular sanse as cabezas florais
ou corimbos en infusin para lavar as feridas externa-
mente.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

24
Plantas tiles de Galicia

25
Adenocarpus complicatus
Nome vulgar: Codeso
Nome cientfico: Adenocarpus complicatus
Familia: Leguminosae
Xnero: Adenocarpus
Especie: Adenocarpus complicatus (L.) J. Gay; Adenocarpus aniso-
chilus Boiss.; Adenocarpus lainzii Castrov.
Hbitat: abunda en terreos silceos. Forma parte de matogueiras,
ou doutros arbustos como do toxo e a silveira. En Ga-
licia moi abundante. Florece dende abril-maio ata
setembro.
Caractersticas: o arbusto pode acadar uns 3 metros de altura, as ramas
estn estriadas lonxitudinalmente, son longas e flexi-
bles, e cando son novas son prateadas e estn cubertas
de pelo.
Follas trifoliadas, pecolo case tan longo como o fololo,
lanceoladas e algo ensanchadas no pice, acostuman
pregarse sobre si mesmas. Polo envs estn cubertas
de pelos, e pola face son peladas (sen pelos). Non son
moi abundantes
Flores numerosas en acios terminais, estn na axila dunha
brctea caediza, pedicelos (pednculos) con duas brac-
tolas caedizas. Cliz bilabiado, o superior mis curto
c inferior e dividido en dous lbulos triangulares, non
ten glndulas e est cuberto de pelos curtos e finos.
Corola con forma de bolboreta amarela, que pode ser
alaranxada. Ten 10 estames soldados.
Propiedades medicinais: sen datos.
Uso interno: sen datos.
Uso externo: sen datos
Toxicidade: Consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

26
Plantas tiles de Galicia

27
Agave americana L.
Nome vulgar: Gal.: pita, Agave amarelo. Cast.: pita, Agave amarillo,
cardn, acbara.
Nome cientfico: Agave americana
Familia: Agavaceae
Xnero: Agave
Especie: Agave americana
Hbitat: en terreos ridos, en xardns, moi resistente seca, s flo-
rece unha vez na sa vida, ao cabo duns 10 anos. Pode
chegar a formar unha inflorescencia duns 9 metros de
altura.
Caractersticas: planta perenne. As sas follas grandes, medran dende o
chan, lanceoladas e carnosas, de cor branca azulada
ou branca agrisada, enroladas a un talo central onde se
van formando ata quedar separadas, ten espias no seu
bordo de case 2 cm, agudas e finas. As follas rematan
no pice nunha agulla fina duns 4 cm de lonxitude e
de ata 1 cm de ancho. Florece unha soa vez na sa vida
e morre tras esta floracin.
Propiedades medicinais: utilzase para elaborar bebidas alcohlicas. O zume ex-
trado do talo fermntase para producir unha bebida
alcohlica chamada pulque.
Uso interno: elaboracin de bebidas alcohlicas.
Uso externo: vulneraria e cicatrizante. Aplcase en compresas sobre
contusins e feridas da pel.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

28
Plantas tiles de Galicia

29
Allium cepa
Nome vulgar: Gal.: cebola. Cast.: cebolla, ceba, tipula.
Nome cientfico: Allium cepa
Familia: Lilaceas
Xnero: Allium
Especie: Allium cepa
Hbitat: proveniente de Asia, en hortos como cultivo. Floracin
xullo e agosto.
Caractersticas: planta vivaz, bulbosa, que pode acadar ata catro palmos
de altura. O bulbo grande, redondeado ou deprimido,
aparece cuberto dunha pelcula que pode ser branca
ou de cor vio tinto. As follas son redondeadas, dun
ton verde-azulado, e as flores dispense nun rama-
llete globuloso, en forma de umbela. Os froitos son
diminutas cpsulas cheas de sementes finas e negras.
Propiedades medicinais: diurtica, antiinflamatoria, hipoglucemiante, antisptica e
reduce o nivel de colesterol. Hipotensoras, antihelmn-
ticas, febrfugas e antirreumticas.
Contra a asma, a ascite, a hipertensin, a xaqueca, a reu-
ma, a tuberculose, efecto antibitico e desinfectante.
sase tamn en cosmtica.
Uso interno: macerada con mel a cebola alivia activamente as afeccins
das vas respiratorias altas.
Uso externo: machucada serve como alivio contra as picaduras de in-
sectos. Contra abscesos e furnculos, aplicada en ca-
taplasma.
Toxicidade: a sa esencia lacrimxena. Consulte un profesional an-
tes de inxerir calquera planta, especialmente, durante
o embarazo ou se padece algunha enfermidade ou
doenza.

30
Plantas tiles de Galicia

31
Allium sativum
Nome vulgar: Gal.: allo, allo branco. Cast.: ajo.
Nome cientfico: Allium sativum
Familia: Liliaceae
Xnero: Allium
Especie: Allium sativum
Hbitat: solos ben drenados, entre rico e medio.
Caractersticas: planta perenne de 20 a 80 cm de altura, bulbo composto
de dentes e talo ergueito rematado nunha inflores-
cencia en umbela, con numerosos bulbios entre as
flores.
Propiedades medicinais: hipotensor, fluidificante do sangue, antibitico, antispti-
co, estimulante das defensas, vermfugo, tonificante,
depurativo, desintoxicante, preventivo de tumores ma-
lignos (especialmente dos cancros dixestivos). Contn
un aceite esencial e un composto sulfuroso, a alicina.
Utilzase para tratar arrefriados e a tose, unha boa
tnica dixestiva e contra a tensin alta. Reduce consi-
derablemente a taxa de colesterol e outras graxas no
sangue. Pode reducir formacin de trombos, polo cal
til en patoloxas cardiovasculares. Serve para tratar
dores de moas e odos.
Uso interno: bebido, potente desinfectante intestinal en caso de tras-
tornos dixestivos e contra a gripe.
Uso externo: contra a picadura de insectos (usar con moderacin).
Toxicidade: pode provocar eccemas en caso de uso prolongado. Con-
sulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

32
Plantas tiles de Galicia

33
Anemone nemorosa
Nome vulgar: Gal.: anmona, flor do vento, olor de zorro. Cast.: an-
mona.
Nome cientfico: Anemone nemorosa
Familia: Ranunculaceae
Xnero: Anemone
Especie: Anemone nemorosa
Hbitat: florece a comezos da primavera, normalmente no soto-
bosque.
Caractersticas: planta herbcea perenne de entre 4-16 cm de altura,
anda que a planta non desenvolva o seu porte areo,
no entanto vai estendendo baixo o terreo as sas ra-
ces parecidas a rizomas. Os rizomas estndense axia
contribundo sa rpida expansin nas condicins
favorables do bosque. A flor ten un dimetro de 2
cm, de cinco a sete ptalos parecidos a segmentos,
dunha intensa cor branca. Case sempre son brancas,
pero poden ser rosadas, lilas ou azuis, e a mido teen
unha tinguidura mis escura no envs dos ptalos. Non
teen perfume e teen pouco nctar.
Propiedades medicinais: velenosa para os humanos, non obstante pdese usar
como unha medicina.
Uso interno: sen datos. Txica.
Uso externo: utilizar moderadamente en friccins locais contra o reu-
matismo (non custico).
Toxicidade: a anmona de bosque txica: 200 mg de anemonina
son suficientes para provocar a morte dun animal de
10 kg. Consulte a un profesional antes de inxerir cal-
quera planta, especialmente, durante o embarazo ou
se padece algunha enfermidade ou doenza.

34
Plantas tiles de Galicia

35
Apium graveolens
Nome vulgar: Gal. / Cast.: Apio
Nome cientfico: Apium graveolens
Familia: Umbelferas
Xnero: Apium
Especie: Apium graveolens
Hbitat: aparece en lugares hmidos e pantanosos.
Caractersticas: planta de follas compostas, moi divididas e aromticas.
As flores aparecen en umbelas e son de cor branca-
verdosas.
Propiedades medicinais: ten propiedades antibacterianas. Elimina o cido rico.
Antirreumtica, eficaz contra a gota e a diabete. Para
tratar o aparato circulatorio, colesterol, a hipertensin e
evitar a aparicin de enfermidades cardiovasculares.
Uso interno: gota, arritmias cardacas, colesterol, expectorante, esto-
macal.
Uso externo: Vulnerario, para curar as frieiras; enxaugaduras bucais
(adecuado para curar chagas na boca); gargarismos,
para tratar a afona.
Toxicidade: evitar o consumo en cantidades elevadas e non administrar
en tratamentos teraputicos, en persoas con lesins
graves de ril ou vexiga. Abortiva. Consulte un profe-
sional antes de inxerir calquera planta, especialmente,
durante o embarazo ou se padece algunha enfermida-
de ou doenza.

36
Plantas tiles de Galicia

37
Arbutus unedo
Nome vulgar: Gal.: rbedo, albedro, erbedeiro. Cast.: madroo.
Nome cientfico: Arbutus unedo
Familia: Ericaceae
Xnero: Arbutus
Especie: Arbutus unedo
Hbitat: en xardns, bosques, abas e en terreos rochosos.
Caractersticas: arbusto de 4 ata 15 m de altura, o tronco curto coa
casca agretada, copa redondeada, espesa e escura.
Follas alternas, de 4-11 cm de lonxitude, serradas, con
dentes avermellados no seu extremo. Face verde escuro
e envs mis claro, co nervio central resaltado. Flores
en panculas colgantes cos ptalos soldados formando
unha soa peza urceolada, de cor branca verdosa, de
ata 1 cm de lonxitude. Froitos globosos de 1,5-2 cm de
dimetro, superficie granulosa, de cor amarela de novo
e vermella intensa na madureza, con polpa comestible
e numerosas sementes de pequeno tamao.
Propiedades medicinais: diurtico. Os froitos aprovitanse para obter bebidas iso-
tnicas. A casca utilzase en medicina natural como
diurtico.
Uso interno: sase para elaborar marmeladas e confeituras.
Uso externo: sen datos
Toxicidade: froito comestible ( conveniente non tomar mis dun
puado de rbedos ao da debido ao proceso de fer-
mentacin que xa se pode iniciar na mesma rbore e
que nos froitos maduros pode acadar certo grao al-
cohlico) Consulte a un profesional antes de inxerir
calquera planta, especialmente, durante o embarazo
ou se padece algunha enfermidade ou doenza.

38
Plantas tiles de Galicia

39
Asplenium fontanum
Nome vulgar: Gal.: fento das boticas, fento das rochas. Cast.: Culan-
trillo blanco menor.
Nome cientfico: Asplenium fontanum
Familia: Aspleniaceae
Xnero: Asplenium
Especie: Asplenium fontanum
Hbitat: entre gretas dos muros. En terreos rochosos. Florece entre
marzo e novembro.
Caractersticas: fento pequeno, de pecolo castao na parte basal. A lmina
de cor verde clara, co contorno lanceolado, de 2 a 3
veces dividida. Estes segmentos en que se divide estn
lobulados e coa marxe dentada. Na parte do envs
obsrvanse os soros dispostos preto do medio nervio.
Propiedades medicinais: sase para tratar as afeccins das vas respiratorias e a
tose.
Uso interno: non se emprega moito debido sa escasa eficacia.
Uso externo: sen datos.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

40
Plantas tiles de Galicia

41
Beta vulgaris
Nome vulgar: Gal.: remolacha, beterraba. Cast.: remolacha, acelga
blanca, betarava.
Nome cientfico: Beta vulgaris
Familia: Chenopodiaceae
Xnero: Beta
Especie: Beta vulgaris
Hbitat: en terreos cultivados en rotacin. Sensible ao fro e
humidade
Caractersticas: planta bianual. O rebento floral acada unha altura de 1,20
m, aproximadamente. As flores son ssiles e hermafro-
ditas. O cliz de cor verdosa e est composto por 5
spalos e 5 ptalos. As sementes son moi pequenas e
estn encerradas nun pequeno froito. As follas consti-
ten a parte comestible e son grandes, de forma oval,
tirando a acorazonada; ten un pecolo ancho e longo
que se prolonga no limbo, de cor variable, segundo
as variedades, entre verde escuro forte e verde claro.
A variedade de mesa de races grosas, vermellas e
carnosas, que se consomen cocidas; a cor dbese a
dous pigmentos, a betacianina e a betaxantina, que
resultan indixeribles, tinguen o bolo alimenticio e os
excrementos desa cor.
Propiedades medicinais: conteen importantes cantidades de vitamina C nas races,
as follas son unha fonte excelente de vitamina A. Tamn
contn cido flico e un alto contido de fibra soluble
e insoluble.
Uso interno: Como alimento en ensaladas. Dunha variedade de remo-
lacha extrese o azucre despois de varios procesos.
Uso externo: sase como colorante (E 162) vermello remolacha.
Toxicidade: planta comestible. Consulte un profesional antes de inxerir
calquera planta, especialmente, durante o embarazo
ou se padece algunha enfermidade ou doenza.

42
Plantas tiles de Galicia

43
Betula pendula
Nome vulgar: Gal.: bidueiro, bdalo, bido. Cast.: abedul.
Nome cientfico: Betula pendula
Familia: Betulaceae
Xnero: Betula
Especie: Betula pendula
Hbitat: nas beiras dos ros, parques e alamedas.
Caractersticas: rbore de grande porte, con ramas colgantes de cor par-
da, casca branca agretada na base do tronco. Follas
de pecolo moi longo, ao principio pegaentas, con
disposicin alterna nos ramos.
Propiedades medicinais: diurtico e desinfectante. As follas son utilizadas para
tratar enfermidades do aparato urinario e a reuma.
Uso interno: preparado de tisanas renais para as vas urinarias, a vexiga
e os clculos renais.
Uso externo: para baos refrescantes e curar a reuma. Para tratamentos
dermatolxicos.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

44
Plantas tiles de Galicia

45
Buxus sempervirens
Nome vulgar: Gal.: buxo. Cast.: boj.
Nome cientfico: Buxus sempervirens
Familia: Buxaceae
Xnero: Buxus
Especie: Buxus sempervirens
Hbitat: en parque, xardns e zonas sombras.
Caractersticas: rbore de follas persistentes. De madeira moi compactada,
dura e resistente. As ramas son de cor verde con follas
ovadas opostas, co bordo liso e a epiderme plana e
coricea. No inicio da primavera forman glomrulos
de flores amarelas na axila das follas. O froito unha
cpsula.
Propiedades medicinais: contn alcaloides, aceites esenciais e taninos. Con efecto
febrfugo en caso de hipertermia ou de inflamacin das
vas biliares e urinarias.
Uso interno: en infusin contra a inflamacin das vas urinarias e biliares,
sempre baixo criterio mdico.
Uso externo: preparado de compresas ou baos contra as dores reu-
mticas, erupcins cutneas e a gota.
A madeira, dada a sa dureza e resistencia, utilzase para
o talle de instrumentos musicais.
Toxicidade: planta txica. Consulte un profesional antes de inxerir
calquera planta, especialmente, durante o embarazo
ou se padece algunha enfermidade ou doenza.

46
Plantas tiles de Galicia

47
Calendula officinalis
Nome vulgar: Gal.: calndula, herba do podador. Cast.: calndula, ma-
ravilla.
Nome cientfico: Calendula officinalis
Familia: Compositae
Xnero: Calndula
Especie: Calendula officinalis
Hbitat: planta que medra de forma silvestre en viedos, prados e campos
prximos a cultivos. Tamn moi frecuente atopala cultivada
en xardns como especie ornamental. Florece de finais da
primavera a principios do outono e, durante este perodo,
collitanse as flores sempre que se amosen completamente
abertas e vaia bo tempo. Logo, pense a secar as flores
separadas sobre papeis ou reixas.
Caractersticas: planta pilosa e anual que mide entre 20 e 60 cm. Os seus talos
son erectos e ramificados na parte superior. As sas follas
son alternas e espatuladas e as flores presentan unha cor
amarela ou alaranxada.
Propiedades medicinais: antiinflamatoria, antisptica, astrinxente, cicatrizante,
desintoxicante e emenagoga.
Principios activos: aceite esencial, saponina, carotinoides, glucsidos, muci-
laxes e principios amargos.
Uso interno: pdese tomar en infusin para tratar diversos problemas como
gastrite, colite, lceras, menstruacins dolorosas ou irregula-
res, infeccins fnxicas e afeccins cutneas como a acne ou
as alerxias debido s sas altas propiedades desintoxicantes.
Uso externo: podmola utilizar en forma de locin, compresas, crema ou
aceite (elaborando preparados a partir dos ptalos); entre as
sas propiedades destaca a de acelerar e facilitar a curacin
e cicatrizacin de cortes, feridas, queimaduras, infeccins
fnxicas, alerxias cutneas, chagas...
Toxicidade: non presenta efectos txicos. Consulte un profesional antes de
inxerir calquera planta, especialmente, durante o embarazo
ou se padece algunha enfermidade ou doenza.

48
Plantas tiles de Galicia

49
Calystegia sepium L.
Nome vulgar: Gal.: correola maior, herba roqueira. Cast.: correhuela
mayor, campailla mayor.
Nome cientfico: Calystegia sepium
Familia: Convolvulaceae
Xnero: Calystegia
Especie: Calystegia sepium
Hbitat: especie abundante entre a maleza das beiras dos ros e
matogueiras hmidas.
Caractersticas: planta herbcea perenne de rizoma carnoso e rastreiro,
con talos que chegan a acadar os 3 metros de lonxi-
tude, angulosos e ramificados na sa parte superior.
Follas de cor verde escura na cara superior, de forma
oval-triangular. Con grandes flores illadas en forma de
embude de cor branca, rosa ou azul. O froito unha
cpsula globulosa.
Propiedades medicinais: diurtica e febrfuga. Contn taninos, un glucsido, ga-
lapina e mucilaxes. Estas substancias estimulan o fun-
cionamento dos msculos lisos e aumentan a secrecin
biliar.
Uso interno: en tisanas, accin catrtica e colagoga.
Uso externo: sen datos.
Toxicidade: tomada en grandes doses produce efectos purgantes
enerxticos. Consulte un profesional antes de inxerir
calquera planta, especialmente, durante o embarazo
ou se padece algunha enfermidade ou doenza.

50
Plantas tiles de Galicia

51
Calluna vulgaris
Nome vulgar: Cast..: queiroga comn, breixo, uz. Cast.: brezo, urce.
Nome cientfico: Calluna vulgaris
Familia: Ericceas
Xnero: Calluna
Especie: Calluna vulgaris
Hbitat: nas abas de montaas, abundante no Mediterrneo oc-
cidental. Florece a mediados primavera-principios do
vern.
Caractersticas: arbusto anano, talos moi ramificados, de cor parda aver-
mellada e de follas diminutas, de ata 2 mm. As flores
son rosadas, acopadas, cos tpalos mis longos que os
ptalos.
Propiedades medicinais: antidiarrica, diurtica, til para combater infeccins uri-
narias con efecto sedante.
Chamado Ur polos antigos celtas, asocibase, xunto ao
visgo, cor prpura e curacin e o desenvolvemento
a nivel espiritual. Utilzase no solsticio de vern para
aumentar o amor e a proteccin.
Uso interno: diurtica, acta contra a inflamacin da vexiga. Tmase
en infusin (50 gr/litro)
Uso externo: sen datos.
Toxicidade: recomndase non utilizar o breixo durante perodos pro-
longados. Consulte un profesional antes de inxerir cal-
quera planta, especialmente, durante o embarazo ou
se padece algunha enfermidade ou doenza.

52
Plantas tiles de Galicia

53
Campanula patula
Nome vulgar: Gal.: herba dos pitos, campaas, paxarios, bonetes.
Cast.: farolillos.
Nome cientfico: Campanula patula
Familia: Campanulaceas
Xnero: Campanula
Especie: Campanula patula
Hbitat: en herbais, franxa de faiais e matogueiras, entre 1.200 e
1.800 m. Florece entre xuo-xullo.
Caractersticas: de 25 a 70 cm de altura, pelosa ou pelada, bastante hirsuta,
perenne; talos delgados e erectos. As follas son ovais,
obovadas, atenuadas en pecolo curto, dentadas, as
superiores mis estreitas e sentadas. As flores son de
cor azul violeta, s veces tamn brancas, de 20 a 30
mm de longo, erectas e acampanadas.
Propiedades medicinais: astrinxente e vulneraria.
Uso externo: sen datos
Toxicidade: Consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

54
Plantas tiles de Galicia

55
Capsella bursa-pastoris (L.) MEDIK.
Nome vulgar: Gal.: panqueixo, herba dos dentes, bolsa de pastor.
Cast.: pan y queso, zurrn de pastor.
Nome cientfico: Capsella bursa-pastoris
Familia: Brassicaceae
Xnero: Capsella
Especie: Capsella bursa-pastoris
Hbitat: en hortos de todo tipo. Estendida por todo o mundo.
Caractersticas: planta anual ou bianual. Esta herbcea con non mis de
40 cm inconfundible ao ver os seus froitos, caracte-
rstica definitoria dentro da familia. Os seus froitos en
forma acorazanada lembran a forma dunha bolsa, de
a o nome vulgar de bolsa de pastor. De flor mi-
da, de apenas tres ou catro milmetros, dende finais
do inverno e xa case todo o ano de cor branca, con
pequenas lias avermelladas, as follas dispense en
roseta basal
Propiedades medicinais: xa en 1542 o doutor Andrea Mattioli da Siena recomenda
a Capsella bursa-pastoris contra las hemorrgeas y
prdidas cuantiosas de sangre. En Castela sbese da
sa utilizacin polas mulleres para cortar hemorraxias
producidas polo ciclo menstrual.
Segundo Dioscrides (s. I), entre outras cousas, o autor
grego di: bebida que rompe os abscesos do interior.
Provoca tamn os menstruos e destre os fetos.
Uso interno: de gusto desagradable, tmase en infusin. Actualmente
certas casas comerciais de medicina naturista utilzana
como tratamento sintomtico das menorraxias e me-
trorraxias.
Uso externo: utilzase para limpar feridas, erupcins cutneas e os ec-
cemas debidos calor excesiva.
Toxicidade: a grandes doses, txica. Consulte un profesional antes de
inxerir calquera planta, especialmente, durante o emba-
razo ou se padece algunha enfermidade ou doenza.

56
Plantas tiles de Galicia

57
Castanea sativa Miller
Nome vulgar: Gal.: Castieiro, castaeiro, castiro. Cast.: castao, cas-
tao comn.
Nome cientfico: Castanea sativa
Familia: Fagceae
Xnero: Castanea
Especie: Castanea sativa
Hbitat: en bosques, en solos profundos, secos e non calcarios e
clima hmido.
Caractersticas: rbore caducifolia, robusta, de grande porte, entre 20-30
metros de altura; o tronco pode chegar a medir 2 ou
3 metros de dimetro. Follas de entre 15-30 cm de
longo e 4-10 de ancho, son oblongo-lanceoladas e
dentadas.
As flores xorden a finais de xuo e cara ao outono, as
femininas convrtense en espientas landras que con-
teen de 3 a 7 noces apardazadas.
Propiedades medicinais: expectorante. Antidiarreico. A casca e follas emprganse
medicinalmente. As follas sanse para tratar inflama-
cins da boca e garganta e a codia e as pelas das casta-
as para curtir peles pola sa abundancia de taninos.
Uso interno: o froito consmese asado, cocido ou cru. Para tratar a
farinxite, vrquense 15 g de follas toradas nunha cunca
e frvense. Dixase repousar 15 m. e tmanse 3 cuncas
ao da.
Toxicidade: Consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

58
Plantas tiles de Galicia

59
Centaurea aspera
Nome vulgar: Cast.: travalera.
Nome cientfico: Centaurea aspera
Familia: Asteraceae
Xnero: Centaurea
Especie: Centaurea aspera
Hbitat: prados non cultivados. Abunda no Mediterrneo.
Caractersticas: familia das Compuestas. Planta vivaz e ramificada. Fo-
llas divididas en lbulos acuminados non espinulosos,
coas follas superiores sen lobular. Captulos con flores
de cor prpura flosculosas, as flores perifricas estn
mis laxas que as internas. Brcteas do involucro cun
apndice rematado en cinco pequenas espias, das
cales a mis interna a de maior lonxitude.
Propiedades medicinais: hipoglucemiante.
Uso interno: en infusin. Reduce a cantidade de azucre en sangue.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

60
Plantas tiles de Galicia

61
Citrus limon
Nome vulgar: Gal.: limoeiro. Cast.: limonero.
Nome cientfico: Citrus limon
Familia: Rutaceae
Xnero: Citrus
Especie: Citrus limon
Hbitat: en xardns, hortas cultivadas. En zonas clidas.
Caractersticas: rbore pequena, de 2-6 m de altura, con numerosas ramas
con espias duras e grosas. Follas unifoliadas de cor verde
plida, de oblongas a elptico-ovadas, de 5-13 cm de lon-
xitude e 2-6 cm de anchura. Punta curta e obtusa. Marxe
serrada-dentada. Pecolo curto e alado anchamente. Follas
novas avermelladas. Flores solitarias ou en acios axilares,
avermelladas en estado de botn. Ptalos brancos na parte
superior e purpreos debaixo. Froito oblongo ou oval,
mamilado cara aos extremos, de 7-12 cm de lonxitude,
amarelo claro ou dourado. Casca mis ou menos grosa e
punteada de glndulas. Zume agre e fragrante.
Propiedades medicinais: contn propiedades antiulcricas, depurativas. Diurtico,
anticancerxeno, til para deter as diarreas.
Uso interno: elimina a acidez gstrica, axeitado en caso de insuficiencia
heptica, calma a sede e quita a febre. til en caso de
reumatismo, gota, artrite, artrose e colesterol.
Uso externo: contra a halitose, xenxinvite e as caries. Contra os fungos
das uas, grans, espias, manchas da pel, estras do
embarazo, cicatrizante e antioxidante, emprgase
contra as picaduras de insectos.
Toxicidade: o zume do limn resulta perigoso para os dentes porque
ataca a placa dental. Contn aceites esenciais fototxicos-
irritantes que producen pstulas nos labios e dermatite
naquelas partes do corpo que estiveron expostas ao seu
zume. Consulte un profesional antes de inxerir calquera
planta, especialmente, durante o embarazo ou se padece
algunha enfermidade ou doenza.

62
Plantas tiles de Galicia

63
Citrus sinensis L.
Nome vulgar: Gal.: laranxeira.
Cast.: naranjo dulce, naranjo de la China.
Nome cientfico: Citrus sinensis
Familia: Rutaceae
Xnero: Citrus
Especie: Citrus sinensis
Hbitat: en solos frtiles, ben drenados, de tipo limo-areoso; ne-
cesita moita rega.
Caractersticas: rbore de 7-12 m de altura, coa copa redondeada. A sa
casca de cor castaa, lisa. Ramas novas angulosas e
espientas ou sen elas. Follas simples, oblongas, ova-
das ou elpticas, de 5-15 cm de lonxitude e 2-10 cm
de anchura. pice agudo e base redondeada ou ob-
tusa. Marxe denticulada. Face verde lustroso e envs
mate. Pecolo estreitamente alado. Flores solitarias ou
en acios, con 4-5 ptalos brancos, glandulosos. Froito
globoso ou oval de 6-10 cm de dimetro, coa casca
pouco rugosa, de cor laranxa. Polpa sen vesculas oleo-
sas.
Propiedades medicinais: afrodisaca, carminativa, antifebrfuga e estomacal.
Uso interno: utilzanse as follas en infusin para combater problemas
nerviosos; as flores para combater espasmos estoma-
cais e expulsar os gases.
Uso externo: o aceite esencial utilzase como estimulante sexual, axuda
a reducir o estrs e eliminar a tensin.
Toxicidade: Consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

64
Plantas tiles de Galicia

65
Convolvulus arvensis
Nome vulgar: Gal.: correola, capelo. Cast.: Correhuela.
Nome cientfico: Convolvulus arvensis
Familia: Convolvulaceae
Xnero: Convolvulus
Especie: Convolvulus arvensis
Hbitat: Asia e Europa. Estndese por grandes superficies enredada
s plantas, debiltaas, xa que lles fai a competencia pola
luz, a auga e os nutrientes.
Caractersticas: planta perenne, herbcea, rastreira e rubideira que se
desenvolve ata unha altura de 0,5 a 2,5 m. As follas
distribense en espiral, son lineares con forma terminal
de punta de frecha, duns 2 a 6 centmetros de longo,
cun peciolo de 1 a 2,5 centmetros,. As flores teen for-
ma de trompeta, cun dimetro de 1 a 2,5 centmetros,
de cor branca ou rosa plida, con raias radiais rosadas
levemente mis escuras.
Propiedades medicinais: utilzase a raz. Purgante e laxante. Axuda a baixar a tensin
e estimula a circulacin coronaria.
Uso interno: en decoccin da raz.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

66
Plantas tiles de Galicia

67
Corylus maxima
Nome vulgar: Gal.: abeleira, abeleira comn, abelaira europea.
Cast.: avellano, avellano silvestre.
Nome cientfico: Corylus maxima
Familia: Betulaceae
Xnero: Corylus
Especie: Corylus maxima.
Hbitat: en terreos non alcalinos. En grupos ou illada. En mbitos
urbanos, xardns.
Caractersticas: arbusto caducifolio duns 10 m de altura de casca agrisada.
Ramas peloso-glandulosas. Follas redondeado-ovadas a
anchamente obovadas. Base cordiforme. Marxe dobre-
mente serrada ou s veces lobulada. Face verde escuro,
glabra, con pelos nas nerviacins do envs. Flores en
amentos. Os masculinos de 4 a 8 cm de lonxitude,
amarelentos. Os femininos mis pequenos, ovoides.
O froito a abel, rodeada por un involucro tubular,
das veces mis longo c froito, con lbulos serrados
irregulares e glandulosos.
Propiedades medicinais: astrinxente, antipirtica e antiedematosa. Est especial-
mente indicada en varices, hemorroides, gripe e feri-
das.
Uso interno: utilzanse en tisanas polas sas propiedades diurticas,
tiles para o tratamento de varices e trastornos circu-
latorios.
Uso externo: para tratar feridas.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

68
Plantas tiles de Galicia

69
Cucumis sativus
Nome vulgar: Gal.: cogombro. Cast.: pepino.
Nome cientfico: Cucumis sativus
Familia: Cucurbitaceas
Xnero: Cucumis
Especie: Cucumis sativus
Hbitat: en terreos ben drenados e hortas cultivadas.
Caractersticas: planta herbcea anual. Ten grandes follas verdes formando
un dosel sobre os froitos, que nacen de brotes laterais
nas axilas destas. De talos grosos e espientos, estn
divididos en ns dos que nace un gabin e unha folla.
O seu froito, o cogombro, unha hortaliza de pel ver-
de mis ou menos escura ou mesmo amarelenta, con
forma cilndrica e alongada duns 30 cm. O interior
unha polpa branca e acuosa con pequenas sementes
aplanadas repartidas ao longo do corpo do froito.
Propiedades medicinais: diurtico, utilzase contra a gota e o reumatismo.
Uso interno: as sementes tmanse en infusin, son diurticas.
Uso externo: as toradas do cogombro aplicadas sobre os ollos fan des-
aparecer as bolsas e as patas de galo. Cortado en to-
radas e aplicado sobre a pel, contra as queimaduras
producidas polo sol.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

70
Plantas tiles de Galicia

71
Cucurbita pepo
Nome vulgar: Gal.: Cabacia.
Cast.: calabacn, calabazas de verano, zapatillo.
Nome cientfico: Cucurbita pepo
Familia: Cucurbitaceae
Xnero: Cucurbita
Especie: Cucurbita pepo
Hbitat: en solos de textura franca, profundos e ben drenados.
Caractersticas: planta herbcea anual cuxo froito se emprega como ali-
mento. Planta rastreira que pode chegar aos 10 m
de lonxitude, de talos acanalados e aspecto spero
e sarmentoso, follas pubescentes, lobuladas e acora-
zonadas. Flores grandes, amarelas, unisexuais. Froitos
oblongos de casca lisa e dura, de cor cambiante.
Propiedades medicinais: fonte de betacarotenos e vitamina C. Baixa en caloras
se se prepara fervida, pero alta se se frite.
Uso interno: cocida ou como produto fresco en ensaladas, por un baixo
achegue calorfico.
Uso externo: emoliente, elimina as manchas da pel, grans, espias e
pencas. Favorece a cicatrizacin das queimaduras.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

72
Plantas tiles de Galicia

73
Chaenomeles speciosa
Nome vulgar: Gal.: marmeleiro do Xapn. Cast.: membrillero del Ja-
pn.
Nome cientfico: Chaenomeles speciosa
Familia: Rosaceae.
Xnero: Chaenomeles
Especie: Chaenomeles speciosa
Hbitat: vive en calquera tipo de solo de xardn, anda que prefire
os medianamente frtiles e ben drenados. Formando
sebes ou pegado s paredes.
Caractersticas: arbusto de folla caduca, de floracin temper, de 1-3 m
de altura, con porte erecto e con ramas espientas.
Follas alternas simples, acuminadas e brillantes na cara
superior. Flores solitarias de cor vermella carmes, en
cuxo interior se separan os estames de cor amarela in-
tensa; existen variedades desta especie con flores de cor
rosa, branca, vermella escarlata. En outono aparecen
os froitos, de cor amarelenta.
Propiedades medicinais: o marmeleiro sempre se considerou unha froita fonte de
sade e con propiedades medicinais.
Uso interno: Utilzase para tratar a artrite. Os froitos utilzanse para
facer marmeladas e doces.
Uso externo: comn na medicina chinesa para o tratamento dos
edemas das pernas.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

74
Plantas tiles de Galicia

75
Chamaemelum nobile
Nome vulgar: Gal.: macela galega, camomila comn ou romana.
Cast.: manzanilla.
Nome cientfico: Chamaemelum nobile
Familia: Asteraceae
Xnero: Chamaemelum
Especie: Chamaemelum nobile (L.) AII.
Hbitat: en solos ben drenados e con moito sol; resistente s
xeadas, seca e escaseza de nutrientes.
Caractersticas: herba perenne, de talo procumbente de ata 30 cm de
longo, suavemente pubescente. Forma matas densas.
Presenta follas ssiles, alternas, bi ou tripinnatilobula-
das, finamente divididas, cos fololos lineares. Os floros
radiais son uns 20 mis ou menos, coa lgula branca;
mentres que os do disco son numerosos, hermafroditas,
coa corola amarela, as puntas das anteras ovadas e o
extremo do estilo trunco. A cabeza floral non adoita
superar 1 cm de dimetro. Os froitos son aquenios
cilndricos, de 1 mm de dimetro, aproximadamente,
os radiais algo maiores. A planta capaz de autopoli-
nizarse.
Propiedades medicinais: o talo tenro e as sumidades floridas sanse secos ou fres-
cos en infusin. Considrase dixestiva, carminativa,
sedante, tnica, vasodilatadora e antiespasmdica.
Uso interno: en infusin.
Uso externo: a infusin das flores sase para incrementar a cor dourada
do pelo, sobre todo en nenos. Tamn o seu aceite se
utiliza en aromaterapia.
Toxicidade: Se se alrxico pode provocar dermatite e anafilaxe.
Consulte un profesional antes de inxerir calquera plan-
ta, especialmente, durante o embarazo ou se padece
algunha enfermidade ou doenza.

76
Plantas tiles de Galicia

77
Chrysanthemum myconis
Nome vulgar: Gal.: pampillo/pampullo, cravo de defunto, ollo do boi.
Cast.. margarita del maz.
Nome cientfico: Chrysanthemum myconis
Familia: Asteraceae
Xnero: Chrysanthemum
Especie: Chrysanthemum myconis
Hbitat: en terreos baldos, pradeiras, hortas e beiras de camios.
Prefire solos modificados, ben drenados e soleados.
Floracin de febreiro a agosto.
Caractersticas: planta perenne, erecta, pouco ramificada, de 30-50 cm
de altura (pode acadar ata un metro), con diversas
canles formadas a partir de curtos rizomas. En grego,
crisantemo significa flor de ouro. Planta cultivada
hai mis de 2500 anos en China. Era o distintivo oficial
do exrcito e unha exclusividade da nobreza. Levado
polos budistas a Xapn. Pola sa semellanza co sol
nacente acabou sendo o smbolo do pas, ao trono do
emperador chmaselle Trono de Crisantemo.
Propiedades medicinais: sen datos.
Uso: ornamental
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

78
Plantas tiles de Galicia

79
Daboecia polifolia
Nome vulgar: Gal.: queiruga. Cast.: brezo de Vizcaya.
Nome cientfico: Daboecia polifolia
Familia: Ericaceae
Xnero: Daboecia
Especie: Daboecia polifolia
Hbitat: atpase en breixeirais, en bosques claros e terreos rochosos
cidos.
Caractersticas: ten ata 70 cm de altura. As follas son alternas, algo cori-
ceas, de ata 14 x 7 mm, lanceoladas ou elipsoideas, de
face verde escuro e envs esbrancuxado. Acios floxos,
con 3-12 flores colgantes de cor prpura-avermellada,
con lbulos curtos santes. Con oito estames.
Propiedades medicinais: sen datos.
Toxicidade: Consulte a un profesional antes de inxerir calquera plan-
ta, especialmente, durante o embarazo ou se padece
algunha enfermidade ou doenza.

80
Plantas tiles de Galicia

81
Daucus carota
Nome vulgar: Gal.: cenoria, cenoura. Cast.: zanahoria, forrajera.
Nome cientfico: Daucus carota
Familia: Apiaceae
Xnero: Daucus
Especie: Daucus carota
Hbitat: en hortas e terreos ben drenados. Como cultivo.
Caractersticas: planta bienal. Cunha raz vexetal, tipicamente alaranxada,
cunha textura leosa. A parte comestible un tubr-
culo. O rebento florecente mide preto de 1 metro de
alto, con ramalletes de flores brancas
Propiedades medicinais: contn nutrientes esenciais para o corpo como o cido f-
lico, vitamina K e calcio. Antidiarreica, remineralizante,
diurtica, alcalinizante do sangue, suavizante da pel,
carminativa, emenagoga, calma as dores de estmago
e o exceso de acidez.
Uso interno: como alimento en cru, enteiras, cortadas ou reladas
Uso externo: para suavizar a pel, a cenoria cocida e machucada aplcase
en cataplasma.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

82
Plantas tiles de Galicia

83
Digitalis purpurea
Nome vulgar: Gal.: estraloque, dedaleira, sanxon, croque.
Cast.: digital, calzones de zorra ou cartucho.
Nome cientfico: Digitalis purpurea
Familia: Plantaginaceae
Xnero: Digitalis
Especie: Digitalis purpurea
Hbitat: adoita vivir en terraplns, lindes de bosques ou entre penas
en zonas montaosas.
medra en dous anos; no primeiro, tras xerminar, produce unica-
Caractersticas:
mente unha roseta de follas basais, ovais, dentadas e de longo
pecolo, mentres que durante o segundo ano desenvolve un
talo longo de 0,5 a 3 m cuberto de follas ssiles e rugosas. As
follas son dentadas, simples e alternas, co envs finamente
texturado, son mis pequenas cara ao cume do talo.
As flores formando acios colgantes terminais, son tubulares, de
4 a 5 cm de longo, con ptalos de cor que vai dende o amarelo
plido ata o rosa intenso polo exterior e prpura no interior
da corola. Florecen de finais de maio a setembro no hemis-
ferio norte, dando lugar logo a unha cpsula. A polinizacin
realzana as abellas. As sementes esparxense polo vento.
Propiedades medicinais: regula as arritmias cardacas e para enlentecer as pulsacins do
ventrculo na fibrilacin ventricular.
Uso interno: en preparados farmacuticos a forma mis segura e mellor tolerada
de aplicar o estraloque. A infusin realzase cun gramo de po
(de follas secas) en 100 ml de auga quente sen chegar a ferver
( importante non superar esta dose, mximo cinco das).
Uso externo: en compresas, cunha ou das follas por litro de auga, aplcase
sobre a zona da pel afectada (lceras e chagas cutneas).
Cicatrizante.
Toxicidade: a toxicidade o resultado dunha sobredosificacin de estraloque
e produce unha visin amarela e a aparicin de visin de halos
e bradicardia en casos extremos. Consulte un profesional antes
de inxerir calquera planta, especialmente, durante o embarazo
ou se padece algunha enfermidade ou doenza.

84
Plantas tiles de Galicia

85
Echium plantagineum
Nome vulgar: Gal.: soaxe, borraxa brava, borraxn. Cast.:viborera,
taragontia, buglosa, hierba de las vboras.
Nome cientfico: Echium plantagineum
Familia: Boraginaceae
Xnero: Echium
Especie: Echium plantagineum
Hbitat: zonas chairas de toda Europa, ao longo de camios e terras
baldas. Floracin de febreiro a xullo.
Caractersticas: anual ou bienal. Planta herbcea de ata 7 dm de altura,
con talos ramificados. Toda a planta se acha cuberta
densamente dun indumento de pelos rxidos que dan
planta un tacto microspero.
As follas son lanceoladas, salvo as da roseta basal que son
oblongas.
Forma unha inflorescencia erecta. As flores son de cor
azul-violeta intensa cos ptalos soldados en case toda
a sa lonxitude. As flores soamente teen pelos sobre
os nervios.
Propiedades medicinais: en cosmtica. Para curar furnculos.
Uso externo: en cosmtica, eficaz emoliente para peles delicadas e
arrubiadas. Cataplasma de flores frescas para curar
furnculos e ueiros
Toxicidade: contn un alcaloide bastante txico chamado equiina,
parecido ao curare que usan os indios sudamericanos
para envelenar as frechas.
Describronse mortes de vacas por pastar e inxerir grandes
cantidades. Consulte un profesional antes de inxerir
calquera planta, especialmente, durante o embarazo
ou se padece algunha enfermidade ou doenza.

86
Plantas tiles de Galicia

87
Erica umbellata
Nome vulgar: Gal.: queiroga de umbela. Cast.: brezo de umbelas,
brezo enano, quirola.
Nome cientfico: Erica umbellata
Familia: Ericaceae
Xnero: Erica
Especie: Erica umbellata
Hbitat: en solos cidos e por degradacin dos bosques chega a
formar breixeiras. Floracin de febreiro a xuo
Caractersticas: arbusto sempre verde, de pouco talle, follas pequenas e
lineares, reunidas en verticilos de tres, coa marxe en-
rolada cara a fra. Flores xuntas en grupos terminais a
xeito de umbelas, con 4 spalos pequenos e 4 ptalos
dunha cor rosa intensa, soldados en forma de camp
estreitada no bordo e cos estames sobresando. Froito
seco tipo cpsula que se abre por 4 valvas.
Propiedades medicinais: o mel de Erica est recomendado para combater as en-
fermidades do corazn, ril, reumatismo, anemia, neu-
rastenia, inapetencia e desmineralizacin.
Uso interno: pdese tomar en infusin ou tintura como depurativa do
sangue, diurtica e para tratar as infeccins urinarias,
aclarando a cor dos ourios e devolvndolle o seu olor
habitual (cistite, inflamacins da vexiga, clculos re-
nais); tamn apta para tratar a reuma e a gota.
Uso externo: podmola usar en forma de compresas ou baos para
tratar os eccemas.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza. Pode producir dores
gstricas se se exceden as doses.

88
Plantas tiles de Galicia

89
Eucaliptus globulus
Nome vulgar: Gal./Casteln: eucalipto, eucalipto branco, eucalipto azul.
Nome cientfico: Eucaliptus globulus
Familia: Mirtceas
Xnero: Eucaplitus
Especie: Eucaplitus globulus
Hbitat: en bosques, moi estendido. Especie moi agresiva co medio
porque transforma ecosistemas grazas sa capacida-
de de secar a terra.
Caractersticas: rbore perenne duns 60 metros de altura. De talo erecto
con casca de cor gris azulada. Follas lanceoladas de
ata 30 cm de lonxitude pecioladas. Con nervio central
moi marcado de cor verde escura, brillante, de textura
dura. Flores reunidas en umbelas de tres, con moitos
estames e sen ptalos. O froito unha cpsula leosa
con catro celas, con numerosas sementes.
Propiedades medicinais: bronquite, gripe, dor de garganta, asma, farinxite, catarros,
febre, sinusite e rinite.
Uso interno: en gargarismo contra o mal alento (halitose).
Uso externo: contra as feridas, aftas bucais, herpes, acne, artrite reu-
matoide e dor muscular.
Toxicidade: pode provocar diarreas, nuseas e vmitos. En aplicacin
externa pode provocar dermatite. Non utilizar en lac-
tantes nin en mulleres embarazadas. O aceite esencial
sen dilur velenoso, unha culleria de aceite puro pode
provocar alteracins do ritmo cardaco, convulsins e
paradas cardiorrespiratoria. Consulte un profesional
antes de inxerir calquera planta, especialmente, du-
rante o embarazo ou se padece algunha enfermidade
ou doenza.

90
Plantas tiles de Galicia

91
Ficus carica L.
Nome vulgar: Gal.: figueira. Cast.: higuera.
Nome cientfico: Ficus carica
Familia: Morceas
Xnero: Ficus
Especie: Ficus carica
Hbitat: en lugares rochosos secos e clidos.
Caractersticas: rbore perenne de ata 4 metros de altura mis ancha
que alta. De talos lisos coa casca de cor gris. Follas
alternas palmatolobuladas de tacto spero pola face
e pubescentes polo envs. Flores en forma de pera
que mis tarde se converten en froito, que primeiro
de cor verde e mis tarde vlvese amarelo ou de cor
negra-violcea ao madurar.
Propiedades medicinais: laxante, reumatismo, bronquite e arrefriados.
Uso interno: utilzase para tratar o estrinximento, as como problemas
bucais e enfermidades reumticas.
Uso externo: para quitar as verrugas. Para quitar engurras e peles col-
gantes.
Toxicidade: Media. Exteriormente: o ltex pode ser irritante para a
pel. O contacto coa planta pode producir fotosensibi-
lidade que aparece formando ampolas. Interiormente
pode provocar irritacin do aparato dixestivo, diarrea
e vmitos. Consulte un profesional antes de inxerir
calquera planta, especialmente, durante o embarazo
ou se padece algunha enfermidade ou doenza.

92
Plantas tiles de Galicia

93
Foeniculum vulgare
Nome vulgar: Gal.: fincho, fiollo. Cast.: hinojo.
Nome cientfico: Foeniculum vulgare
Familia: Umbelferas
Xnero: Foeniculum
Especie: Foeniculum vulgare
Hbitat: terreos baldos, abas secas, especialmente en solo calca-
rio.
Caractersticas: planta aromtica e de sabor parecido ao do ans, talos
ramificados, finamente acanalados con raz carnosa. As
follas de aspecto plumoso estan divididas varias veces.
Umbelas de ata 14 cm de ancho, con 4-26 radios,
desiguais e non recargadas. Flores de cor amarela, de
longos pecolos. O froito aquenio oval de poucos mm
de tamao. Floracin dende xuo ata setembro.
Propiedades medicinais: problemas gstricos, en xeral. En infusin de follas ou
sementes.
Uso interno: en xarope feito co zume da planta fresca torada e espre-
mida mesturado con mel bo para a tose. As races, as
follas e os froitos utilzanse para aliviar a bronquite.
Uso externo: diurtico. A sa infusin til para lavados de ollos cando
estn conxestionados.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

94
Plantas tiles de Galicia

95
Fragaria vesca
Nome vulgar: Gal.: amorodo, amoroteira, moroteira. Cast.: fresa sil-
vestre.
Nome cientfico: Fragaria vesca
Familia: Rosceas
Xnero: Fragaria
Especie: Fragaria vesca
Hbitat: nas beiras de camios hmidos e xunto s sebes.
Caractersticas: planta perenne, cunha roseta basal de onde saen as follas
e os talos florais. As flores teen cinco ptalos bran-
cos, cinco spalos e numerosos estames. Da roseta
basal xorden outro tipo de talos rastreiros de onde
nacen outras plantas. O froito un engrosamento do
receptculo floral, sendo os puntios que hai sobre el
os autnticos froitos.
Propiedades medicinais: diurtica, antirreumtica, antiinflamatoria, astrinxente,
mineralizante e anticancerxena.
Uso interno: o froito est recomendado en rximenes dietticos. As
follas consmense como verdura.
Uso externo: as follas machucadas e aplicadas sobre a pel son un bo
remedio contra as engurras.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

96
Plantas tiles de Galicia

97
Fumaria officinalis
Nome vulgar: Gal.: fumaria, herba dona, herba do fogo. Cast.: fuma-
ria, zapaticos.
Nome cientfico: Fumaria officinalis
Familia: Papaverceas
Xnero: Fumaria
Especie: Fumaria officinalis
Hbitat: en terreos cultivados, solos secos, sobre todo na rea mediterrnea.
Floracin de mediados do inverno a mediados da primavera.
Caractersticas: anual. Planta de talos dbiles, follas alternas e divididas, moi
lobuladas. As flores son rosas e tubulares, teen 4 ptalos
estreitos, os superiores cun esporn, e agrpanse en acios en
forma de espiga.
Propiedades medicinais: regula a funcin heptica, diurtico e laxante. Emprgase en
certas afeccins cardiovasculares e do sistema nervioso.
Uso interno: tmase en forma de infusin, tintura ou zume e emprgase para
resolver problemas cutneos (acne, urticaria, psorase ou ecce-
mas) e tratar problemas biliares e regular as funcins hepticas,
contra o estrinximento, dores de cabeza... Tamn se pode inxerir
como tnico en perodos de debilidade xeral ou anemias.
Debido sa propiedade depurativa, o seu uso est moi reco-
mendado en problemas renais e da vexiga.
Uso externo: elabrase unha cataplasma coa planta fresca e machucada ou
seca (fervida nun saquio durante un minuto), e colcase
en forma de compresa sobre a parte afectada. Tamn se
pode fregar o seu zume. Deste xeito, poderemos tratar certos
problemas cutneos ou as afeccins do coiro cabeludo en
adultos e nenos acabados de nacer.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta, especial-
mente, durante o embarazo ou se padece algunha enfermi-
dade ou doenza.
Anda que non unha planta txica, non se debe exceder ou
aumentar as doses recomendadas xa que os seus alcaloides
poden resultar perigosos. Durante un tratamento prolongado
pode diminur a presin sangunea. Non usar mis de 20 das
seguidos.

98
Plantas tiles de Galicia

99
Galactites tormentosa
Nome vulgar: Gal.: cardota, galactites. Cast.: cardota, calcida blanca,
cardo.
Nome cientfico: Galactites tormentosa
Familia: Compostas
Xnero: Galactites
Especie: Galactites tormentosa
Hbitat: anual ou bienal. Beiravas e pastos, zona mediterrnea e
SO de Europa. Floracin de febreiro a xullo.
Caractersticas: planta de talo rxido e cuberto dun feltro branco. Follas
con face lisa e envs afeltrado, divididas en segmentos
espientos. A inflorescencia est formada por varios
captulos aplanados, con brcteas que se estreitan e
forman espias, cor rosa forte ou violeta e forma es-
trelada. A flor non spera ao tacto, senn suave e
plumosa.
Propiedades medicinais: sen datos.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

100
Plantas tiles de Galicia

101
Genarium robertianum
Nome vulgar: Gal.: herba de San Roberto, herba da agulla. Cast.: hier-
ba de San Roberto.
Nome cientfico: Genarium robertianum
Familia: Geraniaceae
Xnero: Genarium
Especie: Genarium robertianum
Hbitat: florece en abril. En lugares sombros e hmidos. Entre as
rochas, nos barrancos e ao p das penas.
Caractersticas: planta herbcea anual ou bienal, dotada dun talo peludo,
ramificado, no cal se insiren follas alternas; as sas
flores elvanse en parellas grazas presenza de longos
pednculos. Desprende un desagradable olor cando se
estrulla calquera parte da planta.
Propiedades medicinais: diurtica forte, astrinxente moderado. Cicatrizante
Uso interno: emprgase en decoccin e infusin, facendo gargarismos
para a dor e inflamacin de garganta, aftas, lceras
bucais e enxivas mancadas. Tamn apta para tratar
afeccins intestinais, lceras, diarreas, menstruacins
abundantes, hemorroides, clculos renais e contusins.
O zume fresco pdese usar para deter hemorraxias e a
tintura para fortalecer as enxivas.
Uso externo: para a curacin de chagas e lceras, aplcanse directamente
as follas frescas, lavadas e machucadas. Vndase con
gasas e renvanse as follas 2 veces ao da.
Toxicidade: importante proverse duns guantes xa que o zume da planta
pode producir ampolas. Consulte un profesional antes de
inxerir calquera planta, especialmente, durante o embarazo
ou se padece algunha enfermidade ou doenza.
Debido ao seu alto contido en taninos evitar tomar doses
altas continuadas porque poden ocasionar trastornos es-
tomacais. Non utilizar a esencia en doses elevadas xa que
pode causar trastornos nerviosos e reaccins alrxicas.

102
Plantas tiles de Galicia

103
Gladiolus segetum Ker
Nome vulgar: Gal.: gladolo, herba estoque, gladolo de campo, cristas
de galo, espadana das searas. Cast.: gladolo.
Nome cientfico: Gladiolus segetum
Familia: Iridiceas
Xnero: Gladiolus
Especie: Gladiolus segetum
Hbitat: nas beiras de camios e estradas, preto de zonas de cultivo.
Floracin entre marzo e xuo.
Caractersticas: planta robusta de 4 a 10 dm, perianto sub-bilabiado, flores
purpreas ou rosadas; anteras un pouco maiores cs
filetes; folIas alongadas en forma de espada e un pouco
curvas.
Propiedades medicinais: sen datos.
Uso: ornamental
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

104
Plantas tiles de Galicia

105
Globularia vulgaris
Nome vulgar: Gal.: globularia maior.
Cast.: escorciana, sen falso, globularia mayor.
Nome cientfico: Globularia vulgaris
Familia: Globulariaceas.
Xnero: Globularia
Especie: Globularia vulgaris
Hbitat: sobre solos pedregosos secos e soleados. Floracin entre
marzo e setembro.
Caractersticas: planta herbcea de algo mis de 5 a 30 cm de altura, algo
leosa na base, o que a diferencia das sas conxneres,
totalmente leosas. Follas obovadas, as da roseta ba-
sal atenuadas nun longo pecolo, mentres que as dos
talos, pola contra, son ssiles. Ten captulos solitarios
e esfricos de flores cor azul viva.
Propiedades medicinais: purgante, facilita o baleirado da vescula biliar, sudorfica
e estimulante.
Uso interno: en infusin.
Toxicidade: a doses altas pode provocar diarreas e vmitos. Consulte
un profesional antes de inxerir calquera planta, espe-
cialmente, durante o embarazo ou se padece algunha
enfermidade ou doenza.

106
Plantas tiles de Galicia

107
Hedera helix
Nome vulgar: Gal.: hedra, hedreira. Cast.: hiedra.
Nome cientfico: Hedera helix
Familia: Araliaceas
Xnero: Hedera
Especie: Hedera helix
Hbitat: en lugares pedregosos, paredes e muros.
Caractersticas: planta rubideira que pode acadar ata 50 metros de altura.
De talo leoso e follas palmeadas de cor verde escura.
Os froitos son unhas bagas globulosas de cor negra e
aromticas.
Propiedades medicinais: cicatrizante e analxsica.
Uso interno: como antitusxena e emenagoga (desencadeante da
menstruacin). Non recomendada dada a sa toxici-
dade.
Uso externo: en compresas sobre a pel. Como bao relaxante e analx-
sico (as follas).
Toxicidade: os froitos son moi txicos. As follas poden desencadear
reaccins alrxicas. Consulte un profesional antes de
inxerir calquera planta, especialmente, durante o emba-
razo ou se padece algunha enfermidade ou doenza.

108
Plantas tiles de Galicia

109
Hypericum perforatum
Nome vulgar: Gal.: abeloura, hiprico, herba de San Xon. Cast.: hip-
rico.
Nome cientfico: Hypericum perforatum
Familia: Hipericaceae
Xnero: Hypericum
Especie: Hypericum perforatum
Hbitat: en beiras de camios, matogueiras, abas secas, prados,
barrancos ou entulleiras. Florece ao final da primavera
e podmola atopar ata finais do vern. Adoita estar en
plena floracin a finais de xuo, en San Xon (de a o
seu nome). Desta planta recollitase as partes areas
(flores e follas) e pense a secar; tamn se poden
utilizar frescas para elaborar o aceite de hiprico.
Caractersticas: planta que mide entre 20 cm e 1 m. Pose un talo er-
gueito e moi ramificado na parte superior. As follas
son opostas, ovadas ou lineares e moteadas. As flores
son dunha cor amarela intensa, teen 5 ptalos e nu-
merosos estames; se se apertan entre os dedos ou se
machucan vlvense dunha cor vermella sangue debido
hipericina.
Propiedades medicinais: astrinxente, antidepresiva, antiinflamatoria, analxsica,
sedante e vulneraria.
Principios activos: aceites esenciais, resinas, flavonoides, rutina e hiperici-
na.
Uso interno: en infusin (1 ou 2 cullerias da planta por cunca, de
3 a 4 veces ao da) para tratar trastornos nerviosos,
depresins, insomnio, ansiedade, problemas tensionais
ou hormonais (menopausa), eneurese...
Uso externo: aplcase principalmente en forma de aceite para curar feri-
das, contusins ou aliviar cambras e dores reumticas;
serve tamn para curar calquera tipo de queimadu-
ras.
Tamn a podemos usar en forma de tintura (desinfec-
tante).

110
Plantas tiles de Galicia

Toxicidade: desaconsllase o seu uso durante o embarazo e, en caso de


depresins ou trastornos nerviosos severos, se se estn
a tomar medicamentos receitados baixo prescricin
mdica (antidepresivos, ansiolticos).
O uso prolongado desta planta pode producir fotosensi-
bilidade luz solar.
Consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.
111
Ilex aquifolium
Nome vulgar: Gal.: acivro. Cast.: acebo, agrifolio, cardn, cardonera,
aquifolio.
Nome cientfico: Ilex aquifolium
Familia: Aquifoliaceae
Xnero: Ilex
Especie: Ilex aquifolium
Hbitat: en ambientes hmidos e umbros, crase no interior dos
bosques ou nas abas de avesedo, cavorcos e desfila-
deiros de montaa. Floracin de agosto a setembro.
Caractersticas: rbore duns 5 ou 8 metros de altura, con tronco recto,
porte piramidal, que se ramifica dende a base. Casca
lisa de cor verdosa e a partir do segundo ano trnase
gris escura. As sas follas son persistentes, simples,
pecioladas, alternas, con forma ovada cun bordo es-
piento nos exemplares novos e nas ramas mis baixas
nos adultos, carecendo de espias as follas das ramas
superiores. Primeiro de cor verde moi brillante pola face
e verde amarelento mate polo envs, totalmente pela-
das e moi rxidas e coriceas. Flores de cor amarelenta.
Os exemplares femininos producen un froito carnoso,
dunha cor vermella brillante ou amarela viva.
Propiedades medicinais: en medicina popular empregouse para o tratamento das
afeccins reumticas, gota, inapetencia, estrinximento,
diarrea, febre, gripe e bronquite crnica.
Uso interno: decoccin ou infusin de follas secas para arrefriados,
febre e gripe.
Uso externo: dentro da medicina homeoptica emprgase a tintura para
febres e clicos.
Toxicidade: precaucin cos froitos xa que poden provocar a morte.
As bagas son purgantes e provocan o vmito, pero
pode producir gastroenterite de carcter grave e s
veces mortal. As bagas do acivro son moi txicas.
Consulte un profesional antes de inxerir calquera plan-
ta, especialmente, durante o embarazo ou se padece
algunha enfermidade ou doenza.

112
Plantas tiles de Galicia

113
Iris germanica
Nome vulgar: Gal./Cast.: lirio
Nome cientfico: Iris germanica
Familia: Iridaceas
Xnero: Iris
Especie: Iris germanica
Hbitat: cultivado en toda Europa.
Caractersticas: planta vivaz de talo erecto de 40 a 80 cm de altura.
Flores rechamantes de cor morada. Rizoma rastreiro
e groso.
Propiedades medicinais: o rizoma purgante, expectorante, antitusxeno, diurti-
co.
Uso interno: en decoccin de 5 a 20 gramos de po de rizoma seco nun
litro de auga fervida durante 10 min. (2 ou 3 cuncas
diarias).
Uso externo: polo seu aroma emprgase en perfumara e cosmtica .
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

114
Plantas tiles de Galicia

115
Jasminum mesnyi
Nome vulgar: Gal.: xasmn amarelo, xasmn de primavera, xasmn pr-
mula. Cast.: jazmn.
Nome cientfico: Jasminum mesnyi
Familia: Oleaceae
Xnero: Jasminum
Especie: Jasminum mesnyi
Hbitat: sobre muros e sebes. Florece dende final do inverno, toda
a primavera e ata chegar o vern.
Caractersticas: arbusto de ramas arqueadas, de porte desordenado, con
talos leosos e cor verde. Perennifolio ou caducifolio
dependendo do clima. De follas alternas, trifoliadas,
elpticas ou alongadas. As flores son de cor amarela
semidobres, duns 3 cm e moi abundantes. O froito
esfrico, de 6-10 mm, negro con paredes carnosas.
Propiedades medicinais: sen datos.
Uso: ornamental. Para cubrir muros. Para formar sebes.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

116
Plantas tiles de Galicia

117
Juncus sp
Nome vulgar: Gal.: xunco. Cast.: junco.
Nome cientfico: Juncus sp.
Familia: Juncaceae
Xnero: Juncus
Especie: Juncus sp.
Hbitat: medra en solos hmidos, en ribeiras de ros e pantanos.
Florece de primavera a vern.
Caractersticas: planta que chega a medir preto de 1,5 metros. As sas
follas son verdes, rectilneas, brandas e bastante longas.
As flores son pequenas e dunha cor apardazada. Os
froitos teen forma ovada e son marrns.
Propiedades medicinais: sen datos.
Uso: emprgase en cestara para facer teitumes e sebes natu-
rais.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

118
Plantas tiles de Galicia

119
Lamium maculatum
Nome vulgar: Gal.: chuchamel, ortiga morta. Cast.: ortiga ftida.
Nome cientfico: Lamium maculatum
Familia: Lamiaceae
Xnero: Lamium
Especie: Lamium maculatum
Hbitat: en solos hmidos e frtiles frecuentados polo gando, entre
800 e 2.000 m. Floracin de abril a setembro.
Caractersticas: altura de 10 a 70 cm, perenne. Talos cadrados. Follas den-
tadas, opostas e mis ou menos acorazonadas na base.
Flores prpura rosadas, duns 3 cm, co tubo recurvado,
os lbulos do labio inferior provistos dun dente e o
labio superior enteiro.
Propiedades medicinais: antigamente as follas empregronse como alimento. Tamn
se utiliza nalgunhas afeccins respiratorias e para o
tratamento das alteracins menstruais dolorosas.
Uso interno: en infusin.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

120
Plantas tiles de Galicia

121
Laurus nobilis
Nome vulgar: Gal: loureiro comn, loureiro bendito. Cast.: laurel, lau-
rel comn, loreda.
Nome cientfico: Laurus nobilis
Familia: Laurceas
Xnero: Laurus
Especie: Laurus nobilis
Hbitat: en bosques poboados de carballos e en solos hmidos,
anda que tamn se cultiva como especie ornamental.
En vern, recollense as follas; en outono, os froitos (ba-
gas) unha vez maduros. Estas partes conteen valiosos
aceites voltiles que se utilizan para elaborar o aceite
de loureiro ou pomadas.
Caractersticas: rbore perenne e sempre verde que pode chegar a medir
ata 15 metros de altura e vivir 100 anos. O seu tronco,
de cor agrisada, ten a casca lisa. As follas son duras,
aromticas, lanceoladas e dunha cor verde escura bri-
llante. Florece en primavera e as sas flores son dunha
cor esbrancuxada. O froito unha baga, que ao madu-
rar vlvese de cor negra. Os loureiros masculinos non
dan froito.
Propiedades medicinais: antiinflamatorio, antirreumtico, levemente diurtico, to-
nificante estomacal, carminativo (facilita a eliminacin
de gases) ou antisptico.
Uso interno: anda que se pode tomar de cando en vez en infusin, ou
como condimento culinario, xa que axuda a favorecer
a dixestin e a estimular o apetito ante a inapetencia,
o seu uso principal externo.
Uso externo: o aceite, extrado das sas follas ou froitos, utilzase para
tratar problemas circulatorios, doenzas cutneas, citica,
fatiga ou reumatismo.
En pomada, para abrandar lceras e para dar masaxes ante
dores musculares, luxacins, contusins ou lumbalxias.
O uso do aceite esencial, obtido dos froitos (manteiga
de loureiro) como parasiticida, emprgase sobre todo en
veterinaria.
122
Plantas tiles de Galicia

Toxicidade: en doses altas provoca nuseas, vmitos e irritacin da


mucosa gstrica. Pode producir dermatite de contacto.
En caso de gastrite e lcera desaconsllase o seu uso.
Consulte un profesional antes de inxerir calquera plan-
ta, especialmente, durante o embarazo ou se padece
algunha enfermidade ou doenza.
123
Lavandula augustifolia Miller
Nome vulgar: Gal./Cast.: lavanda
Nome cientfico: Lavandula augustifolia
Familia: Labiadas
Xnero: Lavandula
Especie: Lavandula augustifolia
Hbitat: en terreos secos e soleados.
Caractersticas: subarbusto de base leosa, de entre 15 e 60 cm de altu-
ra, follas de cor verde agrisada. Estreitas e alongadas.
Flores de cor azul dispostas en espiga terminal.
Propiedades medicinais: Sedante do sistema nervioso central. Dixestiva, antirreu-
mtica e antiinflamatoria. Cicatrizante e balsmica.
Uso interno: En infusin de flores e follas, 40 gramos por litro de auga.
En extracto fludo, 3 ou 5 gotas tres veces diarias.
Uso externo: en esencia, para feridas e lceras; en lavados e compre-
sas sobre o pescozo, costas e xeonllos. Como locin e
friccin.
Toxicidade: en uso interno dbese usar con precaucin, en doses altas
provoca nerviosismo e mesmo convulsins. Consulte
un profesional antes de inxerir calquera planta, espe-
cialmente, durante o embarazo ou se padece algunha
enfermidade ou doenza.

124
Plantas tiles de Galicia

125
Linaria cymbalaria
Nome vulgar: Gal./Cast.: cimbalaria
Nome cientfico: Linaria cymbalaria
Familia: Escrofulariceas
Xnero: Linaria
Especie: Linaria cymbalaria
Hbitat: en muros e rochas, en lugares sombros e hmidos. Flo-
racin en primavera e outono.
Caractersticas: planta herbcea anual. De flores pequenas na base e dun-
ha cor lila violcea. O froito unha cpsula redonda,
enchida de pequensimas sementes de forma ovoide,
escuras e de superficie moi desigual.
Propiedades medicinais: antiescorbtica, tnica e diurtica.
Uso interno: en infusin, unha cunca despois das comidas.
Toxicidade: elabora grande cantidade de glucsidos, moi txicos se
se empregan de forma caseira, sen consentimento do
mdico. Consulte un profesional antes de inxerir cal-
quera planta, especialmente, durante o embarazo ou
se padece algunha enfermidade ou doenza.

126
Plantas tiles de Galicia

127
Linaria triornithophora
Nome vulgar: Cast.: pajaritos
Nome cientfico: Linaria triornithophora
Familia: Scrophulariaceae
Xnero: Linaria
Especie: Linaria triornithophora
Hbitat: beira de camios, entre matogueiras e lugares sombros,
en bosques de solo cido.
Caractersticas: planta perenne que pode chegar a acadar 1 metro de
altura, erecta. As follas dispense en verticilos. De
flores grandes e vistosas de ata 5 cm de longo, de cor
rosa-violcea, agrupadas en inflorescencias de 3 ou 4
flores. Cliz de 5 spalos lanceolados e a corola de 5
ptalos soldados formando un tubo de cor amarela
na sa garganta cun esporn de 2,5 cm. O froito un
capsula de cor marrn escura.
Propiedades medicinais: txica.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

128
Plantas tiles de Galicia

129
Lithodora prostrata
Nome vulgar: Gal.: herba das sete sangras, herba das doas. Cast.: flor
de las siete sangras, sanguinaria.
Nome cientfico: Lithodora prostrata
Familia: Boraginaceae
Xnero: Lithodora
Especie: Lithodora prostrata
Hbitat: en terreos incultos. Florece entre febreiro e xuo.
Caractersticas: arbusto de tamao pequeno, de talos erectos ascendentes
e decumbentes, setoso-hspidos. Con follas alternas,
sentadas, linear-lanceoladas. As flores son de cor azul
intensa, en inflorescencias cimosas, brcteas superando
o cliz, hermafroditas, actinomorfas, pentmeras. Cliz
dividido case ata a base. Corola infundibuliforme.
Propiedades medicinais: hipotensora, hipocolesteremiante, hemosttica, antisptica
e anticatarral. Indicada en problemas de hipertensin
moderada, gripe, catarros, feridas e ulceracins drmi-
cas.
Uso interno: en infusion de follas, hipotensora, baixa a tensin arterial
e rebaixa o colesterol no sangue.
Uso externo: en va tpica, para lavados.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

130
Plantas tiles de Galicia

131
Lonicera peryclimenum
Nome vulgar: Gal.: cabrifollo, bigorda, herba salgueira. Cast.: madre-
selva.
Nome cientfico: Lonicera peryclimenum
Familia: Caprifoliaceae
Xnero: Lonicera
Especie: Lonicera peryclimenum
Hbitat: en muros e enreixados, en bosques hmidos e sombros. A
carn de cursos de auga. Florece de maio a outubro
Caractersticas: planta rubideira caducifolia. Os talos e as follas poden
ser pubescentes-glandulosos. As flores dispense en
grupos de 7 a 13, moi aromticas e pedunculadas.
Froito carnoso de 1 cm, avermellado e ovoideo.
Propiedades medicinais: os froitos vermellos e as follas son medicinais e con efectos
purgantes e emticos.
Uso interno: en infusin de follas, purgante.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

132
Plantas tiles de Galicia

133
Lotus corniculatus
Nome vulgar: Gal.: loto dos prados, cornichn. Cast.: loto de los pra-
dos, cuernecillo.
Nome cientfico: Lotus corniculatus
Familia: Leguminosae
Xnero: Lotus
Especie: Lotus corniculatus
Hbitat: anda que esta planta prefire os solos hmidos, prados
verdes e lugares herbceos, tamn se pode atopar en
zonas non tan idneas, como beiras de camios e mis
secas; nestes lugares atopmolo cuberta de lanuxe.
Recollitanse as flores dende finais de primavera ata co-
mezos do outono, e scanse esparexidas sobre papeis
nun lugar aireado e sombro.
Caractersticas: planta leguminosa, perenne, herbcea, con varios talos
areos ben ramificados. Os talos acadan unha lonxi-
tude entre 50 e 95 cm. As follas estn compostas de
cinco fololos. As inflorescencias son umbelas simples,
compostas de 4 a 8 flores de cor amarela unidas por
pedicelos curtos a pednculos axilares longos. As flores
novas poden presentar estras vermello-alaranxadas. O
cliz est composto de 5 spalos unidos. A corola ten
5 ptalos que varan na forma e funcin.
Propiedades medicinais: febrfuga, hipoglicrnica e vermfuga. Propiedades sedan-
tes e antiespasmdicas. Tnico cardaco.
Principios activos: flavonoides, substancias cianoxticas, taninos.
Uso interno: pode usarse en infusin ante trastornos do sono (insom-
nio), ansiedade, depresins, taquicardias...
Uso externo: emprgase para curar chagas ou feridas polas sas pro-
piedades vulnerarias. Tamn como inflamatorio.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

134
Plantas tiles de Galicia

135
Lychnis dioica
Nome vulgar: Gal.: cabacia, compaeiro blanco, grifo.
Cast.: borbonesa, doble campen, jabonera blanca.
Nome cientfico: Lychnis dioica
Familia: Caryophyllaceae
Xnero: Lychnis
Especie: Lychnis dioica
Hbitat: comn sobre os noiros, beira dos camios, nas runas e
a mido tamn nos campos. Florece dende maio ata
setembro.
Caractersticas: planta de 30 a 80 centmetros. As flores son individuais,
varn ou femia, pero soamente hai un sexo en cada
planta e son polinizadas por insectos. As flores do Lych-
nis dioica exhalan, pola noite, un perfume delicado.
Propiedades medicinais: sen datos. Descoecidas
Uso: empregbase a raz como substituto do xabn para lavar
a roupa
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

136
Plantas tiles de Galicia

137
Malva sylvestris
Nome vulgar: Malva
Nome cientfico: Malva sylvestris
Familia: Malvaceae
Xnero:

Especie: Malva sylvestris L.


Hbitat: en pradeiras, pastos, na beira dos bosques e nos claros.
Caractersticas: planta herbcea, de bianual a perenne, raz fusiforme, cun
talo ascendente e con lanuxe. Follas palmatilobuladas
e alternas. Flores de cor rosa con ptalos netamente
listados de violeta.
Propiedades medicinais: emprgase no tratamento das vas respiratorias superiores,
do estmago, dos intestinos e como laxante.
Uso interno: as partes mucilaxinosas facilitan a cicatrizacin de feridas
internas, lesins das mucosas e lceras de estmago.
Uso externo: preparacin de baos e apsitos contra as lceras e erup-
cins cutneas.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

138
Plantas tiles de Galicia

139
Menta rotundifolia
Nome vulgar: Gal.: mentraste. Cast. mentastro, menta del burro, hier-
babuena de burro.
Nome cientfico: Menta rotundifolia
Familia: Labiadas
Xnero: Menta
Especie: Menta rotundifolia
Hbitat: nas beiras de leiras e ros e arredor das casas.
Caractersticas: planta herbcea, perenne, con pelos longos, moi entre-
cruzados, pegaentos. De 0,3 a 1,5 m de alto. O talo
simple ou ramificado, erecto ou reclinado no chan
coas puntas ascendentes.
De follas opostas, ssiles ovado-triangulares a case circu-
lares, de ata 6 cm de longo; pice obtuso, con dentes
na marxe, base acorazonada, superficie rugosa, con
pelos longos, suaves e entrecruzados na cara inferior.
Propiedades medicinais: contra a flatulencia, ten actividade antibacterial e febrfugo.
Pdese utilizar para repeler insectos e roedores.
Planta armatica que proporciona un olor moi agrada-
ble.
Uso interno: estomacal, heptica e carminativa. Prevn a aparicin de
cataratas. Aumenta a suor e baixa a febre. Combate o
mal alento (halitose). Afrodisiaca.
Uso externo: emprgase como calmante para dores reumticas.
Toxicidade: en grandes cantidades os seus aceites esenciais poden
causar abortos. Consulte un profesional antes de inxerir
calquera planta, especialmente, durante o embarazo
ou se padece algunha enfermidade ou doenza.

140
Plantas tiles de Galicia

141
Narcissus bulbocodium
Nome vulgar: Gal.: narciso. Cast.: narciso de trompetillas, lilipa.
Nome cientfico: Narcissus bulbocodium
Familia: Liliaceae
Xnero: Narcissus
Especie: Narcissus bulbocodium
Hbitat: nace en terreos rochosos, prados e lugares elevados (como
outeiros ou montaas), anda que prefire os solos frtiles,
hmidos e ben drenados. Florece en primavera e, anda que
as sas partes usadas sexan as flores e o bulbo, recomndase
non recollleitala.
Caractersticas: herba vivaz, cun pequeno bulbo subterrneo. As follas de
forma linear e menos de 2 mm de anchura. O talo sen follas
aproximadamente igual de longo cs follas e est rematado por
unha flor solitaria protexida por unha brctea membranosa.
A flor de cor amarela moi plida, como o limn. Os tpalos
son 6 e teen forma linear. Os estames, en nmero de 6,
teen os seus filamentos arqueados e de lonxitude desigual.
O ovario nfero e ao madurar entre abril e xuo d lugar a
unha cpsula verdosa en forma de pera, con seccin transversal
case redondeada.
Propiedades medicinais: emtica (vmitiva), antitusiva e antiespasmdica.
Principios activos: alcaloides (narcisina), gliucsidos, saponinas e aceites esen-
ciais.
Uso interno: a inxestin desta parte pode provocar vmitos. A infusin de
flores combate a tose e a asma.
Uso externo: pode provocar somnolencia se se ulen as flores. Tamn pode
calmar a tose (polo seu efecto antiespasmdico).
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta, es-
pecialmente, durante o embarazo ou se padece algunha en-
fermidade ou doenza.
Esta planta contn un alcaloide (a narcisina) que se atopa en doses
baixas nas flores, pero en cantidades moi elevadas no bulbo. A
toxicidade desta substancia pode paralizar o sistema nervioso.
Recomndase non recolleitar por ser unha planta txica.

142
Plantas tiles de Galicia

143
Nerium oleander
Nome vulgar: Gal.: loendro, adelfa. Cast.: adelfa.
Nome cientfico: Nerium oleander
Familia: Apolynaceae
Xnero: Nerium
Especie: Nerium oleander
Hbitat: A carn de ros, barrancos, frecuentemente cultivada como
ornamental.
Caractersticas: arbusto de ata 5 metros de alto, ramificado dende a base,
con ltex branco. Follas lanceoladas de 10 a 20 cm,
opostas en vertilceos de 3 flores hermafroditas, pen-
tameras, en ramalletes terminais. Corola de 5 cm de
dimetro, infundiliforme, con ptalos rosados ou es-
brancuxados. Cliz con lbulos lineares lanceolados.
Froito con cpsula alongada.
Propiedades medicinais: velenoso. En medicina empregouse como insecticida. Con-
tn aceites esenciais, xolinerina e oleandrina, un glu-
cxido cardiotnico, diurtico, vermfugo e purgante.
Dada a sa alta toxicidade dbese administrar sempre
baixo control mdico.
Toxicidade: moi txico, produce vmitos, dilatacin da pupila, diarrea
e arritmias cardacas e respiratorias. Consulte un profe-
sional antes de inxerir calquera planta, especialmente,
durante o embarazo ou se padece algunha enfermida-
de ou doenza.

144
Plantas tiles de Galicia

145
Oenanthe crocata
Nome vulgar: Gal.: p de boi. Cast.: nabo del diablo.
Nome cientfico: Oenanthe crocata
Familia:

Xnero: Oenanthe
Especie: Oenanthe crocata
Hbitat: podemos atopar esta planta en solos hmidos, prados e
lugares preto dos ros. Florece en vern e aconsllase
absterse de recolleitala polas sas altas concentracins
txicas.
Caractersticas: planta perenne que chega a medir ata 1 m de altura. As
sas races conteen un lquido amarelo. O seu talo
robusto e as follas presentan unha forma triangular. As
flores son de cor branca ou rosada e medran no pice
da planta en umbelas. Cada unha delas consta de 15
a 30 radios. O seu froito cilindrco e redondeado.
Propiedades medicinais: narctico. En homeopata, para epilepsia
Toxicidade: produce un hidrocarburo txico, a oenantotoxina. Planta
moi velenosa debido ao seu alto contido en oenan-
totoxina, substancia que provoca accidentes mortais
nos nenos e graves intoxicacins no gando. Consulte
un profesional antes de inxerir calquera planta, espe-
cialmente, durante o embarazo ou se padece algunha
enfermidade ou doenza.

146
Plantas tiles de Galicia

147
Olea europea
Nome vulgar: Gal.: oliveira. Cast.: olivo, aceituno.
Nome cientfico: Olea europea
Familia: Oleceas
Xnero: Olea
Especie: Olea europea
Hbitat: crase silvestre, de forma illada ou formando oliveiras nas
terras baixas. Floracin en maio.
Caractersticas: rbore de tronco groso, irregular e retorto a medida que se
vai facendo mis groso. As follas son elpticas, enteiras,
estreitas e puntiagudas, verdes e lustrosas pola face e
esbrancuxadas polo envs. As flores de cor branca e
pequeno tamao dispense en ramos axilares. O cliz
minsculo e a corola dunha soa peza.
Propiedades medicinais: diurtica, hipocolesterolemiante, laxante, con propiedades
antihipertensivas, moi til en farmacia para preparar
numerosos medicamentos.
Uso interno: bebido un bo laxante.

Uso externo: emoliente en aplicacin tpica.


Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

148
Plantas tiles de Galicia

149
Origanum vulgare
Nome vulgar: Gal.: ourego. Cast.: organo.
Nome cientfico: Origanum vulgare
Familia: Labiadas
Xnero: Origanum
Especie: Origanum vulgare
Hbitat: como cultivo en hortas. Floracin xuo.
Caractersticas: planta pilosa, con follas opostas, ovadas, de cor verde clara
e talos ergueitos e ramificados, a mido avermellados e
leosos. Flores rosas, ou brancas, apertadas, formando
panculas, con longas brcteas de cor prpura e nume-
rosos estames santes. Despide un olor fragrante moi
caracterstico.
Propiedades medicinais: antiespasmdico. Estomacal e dixestivo. Alivia os sntomas
do arrefriado e a asma.
Uso interno: en infusin, emprgase para aliviar as regras dolorosas e
a tose. Condimento ideal para pratos elaborados con
salsa de tomate, como a pasta e as pizas. Combina ben
con tomate, ovos e queixo.
Uso externo: en forma de linimento, aplcase de forma externa en casos
de citica, artrite, reumatismo e outras afeccins das
articulacins.
Toxicidade: unha planta sen contraindicacins e sen efectos secun-
darios.
Consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

150
Plantas tiles de Galicia

151
Osmunda regalis
Nome vulgar: Gal.: dentabrn. Cast.: helecho real, helecho florido,
helecho acutico.
Nome cientfico: Osmunda regalis
Familia: Osmundaceae.
Xnero: Osmunda
Especie: Osmunda regalis
Hbitat: medra en zonas hmidas, bosques frescos, solos sil-
ceos, e bastante frecuente atopalo nas ribeiras dos
ros.
Recollitase en outono. Segundo a medicina popular, as
sas partes mis utilizadas son os rizomas; os cales
unha vez extrados do solo, lvanse para quitarlles a
terra e pense a secar axia.
Caractersticas: planta herbcea, rizomatosa. Rizoma erecto. Follas de ata
250 cm de altura dispostas en densos penachos. Pnnu-
las oblongas, curtamente pecioladas de base truncada.
Follas frtiles cos esporanxios agrupados na sa parte
terminal sobre unha serie de pinnas reducidas raque.
Parte frtil de cor castaa.
Propiedades medicinais: diurtico, remineralizante e astrinxente.
Principios activos: taninos, aceite esencial, principios amargos e substancias
antihelmnticas, ademais de abundantes sales mine-
rais.
Uso interno: en forma de infusin, emprgase contra o raquitismo
utilizando o po do rizoma.
Uso externo: aplcase o po a feridas, chagas e hernias.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.
Non se lle coecen grandes propiedades medicinais.
Desaconsllase o uso desta planta con fins teraputicos.
Usar baixo control mdico para evitar a intoxicacin por
doses altas, que pode provocar vmitos e diarreas.

152
Plantas tiles de Galicia

153
Pentaglottis sempervirens
Nome vulgar: Gal.: lingua de boi, herba do fgado. Cast.: miel de avis-
pa, buglosa, lenguaza, algamuza, chupamieles, raz de
fuego.
Nome cientfico: Pentaglottis sempervirens
Familia: Boraginaceae
Xnero: Pentaglottis
Especie: Pentaglottis sempervirens
Hbitat: anda que prefire os solos hmidos, podemos ver esta
planta en varios lugares: beiras de camios, entulleiras,
viedos, bosques frondosos. Florece a mediados de
primavera e podmola atopar ata finais do vern.
Desta planta recollitanse as follas e flores ao principio
da floracin, e logo scanse. A partir das sas races
pdese obter unha tinguidura vermella. Considrase
como unha planta rara ou en perigo de extincin.
Caractersticas: planta perenne cuberta de pelos esbrancuxados, mide
entre 30 e 90 cm. Aparece primeiro en forma de roseta
con follas lanceoladas. Mis tarde, xermola da base un
talo erecto e robusto do que saen varias ramificacins.
Presenta abundantes follas pilosas de cor verde. As
flores son azuis e agrpanse en ramalletes unilaterais
que se enroscan no seu extremo. O froito aovado e
dun ton agrisado.
Propiedades medicinais: expectorante, tnica, diurtica e sudorfica.
Principios activos: mucilaxes taninos, sales de potasio, alcaloides.
Uso interno: emprgase para tratar problemas catarrais, bronquite, tose.
As flores en infusin utilzanse con fins sudorficos. As
sas follas son aptas para ensaladas (debido ao seu alto
contido en vitamina C).
Uso externo: facilita a cicatrizacin das feridas.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.
Desaconsllase o seu uso de forma prolongada.

154
Plantas tiles de Galicia

155
Petroselinum sativum Hoffm
Nome vulgar: Gal.: perexil. Cast.: perejil.
Nome cientfico: Petroselinum sativum
Familia: Umbelferas
Xnero: Petroselinum
Especie: Petroselinum sativum
Hbitat: cultivado en case todo o mundo.
Caractersticas: planta herbcea bianual de 15 a 80 cm de altura, de talo
estriado e flores de cor amarela ou verdosa.
Propiedades medicinais: diurtico, emenagogo, vasodilatador e tonificante. Os
froitos sanse para as dismenorreas.
Uso interno: en infusin de follas, races ou froitos. Como zume da
planta fresca.
Uso externo: as follas frescas machadas aplcanse na zona afectada en
cataplasma (picaduras de insectos)
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

156
Plantas tiles de Galicia

157
Pinus sylvestris
Nome vulgar: Gal.: pieiro silvestre, pieiro rubio. Cast.: pino albar.
Nome cientfico: Pinus sylvestris
Familia: Pinaceae
Xnero: Pinus
Especie: Pinus sylvestris
Hbitat: en bosques. En solos ben drenados, hmidos e profun-
dos
Caractersticas: este pieiro pode chegar a uns 30 metros de altura por uns
5 metros de circunferencia. A copa de forma cnica,
primeiro; para mis tarde, de adulto, pasar a ser irregular,
ancha e deprimida. Follas simples, agrupadas de das en
das, aciculares, rxidas, punzantes e curtas, de 4 a 8 cm
de lonxitude, de seccin semicircular, redondeadas no
dorso e ao final dentadas. As flores teen forma oblonga,
de cor castaa, apfise poco sante, desprovisto de umbo
espiento, pequenas, de 5 a 8 cm de longo, reunidas de
2 a 3, caedizas, xa que apenas maduran. Os pins, que
son as sementes, son diminutos, dotados dunha .
Propiedades medicinais: contn trementina, aceite esencial, catecol, flavonoides, vi-
tamina C, bencenos, derivados fenlicos e glcidos. Ten
propiedades diurticas, balsmicas, antispticas e expec-
torantes. A trementina expectorante, balsmica e anti-
sptica.
Uso interno: a esencia de pieiro emprgase en preparacins pectorais e
bronquiais. Pdense tomar inhalacins de aceite de fo-
llas de pieiro, dilundo 20 gotas nunha cunca de auga
fervendo.
Uso externo: para tratar dores traumticas e reumticas. O aceite de pieiro
utilzase na auga do bao para relaxar e revitalizar.
Toxicidade: a trementina txica se se excede a dose, por va interna.
Consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece algunha
enfermidade ou doenza.

158
Plantas tiles de Galicia

159
Pirus malus
Nome vulgar: Gal.: maceira, macira. Cast.: Manzano.
Nome cientfico: Pirus malus
Familia: Rosceas
Xnero: Pirus
Especie: Pirus malus
Hbitat: prefire climas fros, moi estendido por todo o mundo.
Caractersticas: rbore de talle medio, de flores brancas e froitos carno-
sos.
Propiedades medicinais: antidiarreica, laxante, depurativa e diurtica. Hipolipe-
miante, tonificante, febrfuga e tonificante.
Uso interno: mazs cras ou fervidas. En zume. En decoccin da casca
como tonificante, febrgufo e astrinxente. En decoccin
das follas e flores como diurtico.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

160
Plantas tiles de Galicia

161
Plantago lanceolada
Nome vulgar: Gal.: chantaxe, chantaxe lanceolada, lingua de ovella, co-
rreola, orella de cabra. Cast.: Llantn menor, plantago,
llantn lanceolado, llantn de 5 nervios.
Nome cientfico: Plantago lanceolada
Familia: Plantaginceas
Xnero: Plantago
Especie: Plantago lanceolada
Hbitat: podmola atopar en prados, beiras de camios, solos hmidos
e terreos cultivados.
O perodo de colleita idneo no vern e antes da floracin.
Principalmente collitanse as follas tenras anda que toda
a planta pose propiedades medicinais (raz, sementes).
Caractersticas: planta perenne de entre 20 e 50 cm de altura. As follas
dispense nunha roseta basal, son paralelinervias e
presentan unha forma linear-lanceolada e duns 20 cm
de longo. De flores pequenas, de cor marrn claro, que
forman espigas cilndricas sobre longos pednculos
acanalados mis altos cs follas.
Propiedades medicinais: antibitico, astrinxente, antiinflamatoria, cicatrizante, de-
purativa e balsmica.
Principios activos: mucilaxes, glucsidos (aucubina), cido silcico, vitamina
C, pectina, taninos, minerais e azucres.
Uso interno: trastornos renais, en infusin ou decoccin como depura-
tivo. Especialmente indicada en afeccins respiratorias
e pulmonares xa que favorece a expectoracin e alivia
as mucosas inflamadas; tamn ten propiedades anti-
tusxenas (zume fresco da planta). Dores estomacais
(calmante dixestivo), diarreas, hemorroides...
Uso externo: en pomada, para as hemorroides ou cortes.
Preprase en infusins para enxaugaduras bucais, proble-
mas oculares, acne.
Aplcanse cataplasmas con follas frescas machucadas ou
maceradas sobre feridas ou chagas (picaduras, lceras).
Excelente planta con propiedades vulnerarias (favorece
a curacin e cicatrizacin de feridas).

162
Plantas tiles de Galicia

Toxicidade: planta apta para uso medicinal e non presenta efectos


secundarios relevantes.

163
Portulaca oleracea
Nome vulgar: Gal.: verdoaga, beldroa. Cast.: verdolaga, colchn de
nio.
Nome cientfico: Portulaca oleracea
Familia:

Xnero: Portulaca
Especie: Portulaca oleracea
Hbitat: terreos removidos, terreos incultos e solos hmidos. Flo-
racin maio-setembro.
Caractersticas: planta anual, de 15 a 40 cm, carnosa e glabra, prostrada.
unha herba moi ramallosa, coas ramas estendidas polo
chan formando extensas redes. Follas ssiles, obovadas.
Flores sentadas, con 2 spalos connados na base e de
4 a 6 ptalos amarelos. Froito en pixidio. A mido os
talos adquiren coloracins avermelladas.
Propiedades medicinais: laxante, diurtica e antihelmtica.
Uso interno: en infusin.
Uso externo: preparada unha infusin moi concentrada aplcase de
forma tpica sobre feridas, furnculos, abscesos, etc.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

164
Plantas tiles de Galicia

165
Potentilla fruticosa
Nome vulgar: Gal.: cinco en rama. Cast.: Cincoenrama, potentilla
arbustiva.
Nome cientfico: Potentilla fruticosa
Familia: Rosaceae
Xnero: Potentilla
Especie: Potentilla fruticosa
Hbitat: en solos lixeiros, ben drenados. Floracin en vern.
Caractersticas: arbusto de folla caduca. Planta esbrancuxada, aveluda-
da, de tipo arbustivo, de 40-100 cm de altura. Follas
compostas de 5 a 7 fololos elpticos, enteiros, sedosos
pola cara inferior.
Flores pentmeras de cor amarela, numerosas e reunidas
en pancula terminal.
Propiedades medicinais: o talo subterrneo, as follas e a raz fervidos e filtrados
axudan a cortar as diarreas e a gastroenterite.
Uso interno: en infusin de follas e races.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

166
Plantas tiles de Galicia

167
Primula acaulis (V. Married Hib.)
Nome vulgar: Gal.: primavera, cncaro. Cast.: prmula, orejas de oso.
Nome cientfico: Primula acaulis
Familia: Primulaceae
Xnero: Primula
Especie: Primula acaulis
Hbitat: lugares sombreados, preto de cursos de auga.
Caractersticas: planta perenne provista xeralmente de follas radicais oblon-
go-obovadas, dentadas, engurradas, mis claras pola
cara inferior.
Flores compostas por cinco ptalos e sostidas sobre un
pednculo e en penachos, son amarelas-brancas, rosa,
violeta ou vermellas.
Propiedades medicinais: expectorante, antiinflamatoria, febrfuga. Para tratar es-
pasmos, parlise, cambras e dores reumticas. As races
son antiespamdicas, astrinxentes, sedantes e vermi-
fugas.
Uso interno: dores de cabeza de causa nerviosa.

Uso externo: para tratar feridas da pel, faise un ungento coa planta.
Toxicidade: non debe ser usada por mulleres embarazadas nin persoas
sensibles s aspirinas. Consulte un profesional antes de
inxerir calquera planta, especialmente, durante o emba-
razo ou se padece algunha enfermidade ou doenza.

168
Plantas tiles de Galicia

169
Prunus avium L.
Nome vulgar: Gal.: cerdeira, cereixeira. Cast.: cerezo, cerezo silvestre.
Nome cientfico: Prunus avium
Familia: Rosaceas
Xnero: Prunus
Especie: Prunus avium
Hbitat: prefire solos ben drenados, lixeiramente calcarios, exposi-
cins con boa iluminacin e aireacin, abas suaves de
montaa e secaos.
Caractersticas: rbore caducifolia duns 20 m de altura, con casca lisa,
anelada, de cor marrn avermellada, que se desprende
en anchas bandas transversais. Follas simples, ovado-
oblongas, acuminadas, de 6-13 cm de lonxitude e 3-5
cm de altura, fasciculadas no extremo.
Marxe irregularmente serrada. Face glabra e envs pu-
bescente.
Pecolo de 4-5 cm de lonxitude, con 2-3 glndulas aver-
melladas preto do limbo. Flores de cor branca de 2-3
cm de dimetro.
Propiedades medicinais: laxante e tonificante. Empregouse como coadxuvante
no tratamento das infeccins urinarias, hiperuricemia,
gota, hipertensin arterial, edemas, sobrepeso acom-
paado de retencin de lquidos, gripe, arrefriados e
cardiopatas
Uso interno: contra o estrinximento crnico debido a preguiza ou atona
intestinal. Para tratar a gota e o cido rico.
Uso externo: os froitos, en varices, hemorroides, fraxilidade capilar e
retinopatas.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

170
Plantas tiles de Galicia

171
Prunus domestica
Nome vulgar: Gal.: ameixeira, ciroleira, ciroleira silvestre. Cast.: ciruelo.
Nome cientfico: Prunus domestica
Familia: Rosaceae
Xnero: Prunus
Especie: Prunus domestica
Hbitat: en terreos frtiles ben drenados e con moito sol.
Caractersticas: rbore de pequeno tamao, ramallosa, de follas ovais, se-
rradas nos bordos, rugosas, con pecolo curto, caducas.
As flores son de cor branca ou avermelladas, solitarias
ou en acios simples. Froitos en drupa, de polpa carnosa
e doce, redondeados ou ovoides, de diferentes tamaos
e cores: verdes, amarelas, negras, vermellas e violetas,
segundo a variedade. As variedades silvestres teen as
ramas espientas.
Propiedades medicinais: laxante e vitaminizante. Sen dbida, o efecto mis marcado
das ameixas o laxante de accin moi rpida.
Uso interno: As cirolas (ameixas) cmense frescas ou secas. Fanse con-
servas, marmeladas e un licor chamado slivoviz.
Toxicidade: consulte a un profesional antes de inxerir calquera plan-
ta, especialmente, durante o embarazo ou se padece
algunha enfermidade ou doenza.

172
Plantas tiles de Galicia

173
Prunus laurocerasus
Nome vulgar: Gal.: loureiro real, loureiro romano, falso loureiro.
Cast.: laurel cerezo.
Nome cientfico: Prunus laurocerasus
Familia: Rosaceae
Xnero: Prunus
Especie: Prunus laurocerasus.
Hbitat: en solos ricos en materia orgnica e ben drenados.
Caractersticas: arbusto sempre verde de ata 10 m de altura, de casca
agrisada con lenticelas. Follas coriceas, oblongas, de
7 a 15 cm de lonxitude e menos dun terzo de anchura.
Marxe enteira, dentada, acuminada cunha punta curta.
As follas son verde escuras, lixeiramente amarelentas
na face e verde mis plidas no envs. Flores aromti-
cas de cor branca, duns 8 mm de dimetro, reunidas
en acios axilares ou terminais erectos que miden 6-12
cm de lonxitude. Froitos ovoideos, arredor de 10 mm
de dimetro, de cor prpura moura, contendo unha
semente.
Propiedades medicinais: planta txica polo seu contido en hetersidos cianxe-
nos.
Toxicidade: txica. Consulte un profesional antes de inxerir calquera
planta, especialmente, durante o embarazo ou se pa-
dece algunha enfermidade ou doenza.

174
Plantas tiles de Galicia

175
Quercus petrea
Nome vulgar: Gal.: carballo albar, carballo albario. Cast.: Roble, roble
albar, roble de fruto sentado.
Nome cientfico: Quercus petrea
Familia: Fagaceae
Xnero: Quercus
Especie: Quercus petrea
Hbitat: en solos arxilosos e calcarios, hmidos e sombros anda
que pode vivir nalgns casos en solos mis secos.
Caractersticas: rbore de 30 a 35 metros de altura, de fuste moi recto e
longo, casca parda, agretada nos ps vellos. Copa bas-
tante regular, ampla, con ramas rectas, pouco flexuo-
sas. Follas simples, alternas e caduca, de 12 a 17 cen-
tmetros de longo e de 5 a 10 de anchura, entre 4 e 8
pares de lbulos e conectadas por un pecolo de 1 ou
2 cm. Face de cor verde intensa, brillante, envs mis
plido. Flores coetneas coas follas un pouco peduncu-
ladas e producen unha landra sentada ou subsentada
de cor parda, mis clara na punta.
Propiedades medicinais: astrinxente. As follas, casca e bugallas teen abundantes
taninos, polo que se usa para diarreas, farinxite, he-
morroides e para tratar varices.
Uso interno: pola sa accin antiinflamatoria, antisptica e antipirtica
resulta apropiado en casos de farinxite, estomatite,
amigdalite e vaginite.
Uso externo: para tratar feridas e queimaduras.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

176
Plantas tiles de Galicia

177
Quercus robur L.
Nome vulgar: Gal.: carballo comn, carballo, albario, rebolo.
Cast.: roble.
Nome cientfico: Quercus robur
Familia: Fagaceae
Xnero: Quercus
Especie: Quercus robur
Hbitat: en solos arxilosos e calcarios, hmidos e sombros anda
que pode vivir nalgns casos en solos mis secos.
Caractersticas: rbore de gran porte, maxestoso, de madeira bastante
dura de ata mis de 40 m de altura, con copa gran-
de, redondeada. Tronco dereito, groso en exemplares
illados e con sucos. Ramas grosas e tortuosas. Casca
griscea con tonalidades brancas, gris escura ou parda
en vellos exemplares.
Propiedades medicinais: astrinxente. Antidiarreico. Acta tamn como hemostti-
co en casos de hemorraxias nasais, gstricas, uterinas
funcionais e mesmo en dismenorreas.
Uso interno: accin antiinflamatoria, antisptica e antipirtica, polo
que resulta apropiado en casos de farinxite, estomatite,
amigdalite e vaginite.
Uso externo: para tratar feridas, hemorroides, eccemas e queimadu-
ras.
Toxicidade: polo seu alto contido en cido tnico pode provocar gastri-
te ocasionando vmitos en persoas moi sensibles, polo
que mis recomendable a sa administracin despois
das comidas. Consulte un profesional antes de inxerir
calquera planta, especialmente, durante o embarazo
ou se padece algunha enfermidade ou doenza.

178
Plantas tiles de Galicia

179
Ranunculus peltatus
Nome vulgar: Gal.: herba da prata, ouca. Cast.: milenrama acutica,
hierba lagunera, sardonia.
Nome cientfico: Ranunculus peltatus
Familia: Ranunculaceae
Xnero: Ranunculus
Especie: Ranunculus peltatus
Hbitat: marxes de cursos de auga de pouco caudal ou charcas.
Tamn se pode desenvolver sobre terra sempre que o
substrato sexa hmido.
Caractersticas: herba anual ou perenne, acutica ou terrestre. Talos con
follas alternas, estpulas membranosas adheridas par-
cialmente ao pecolo. Follas flotantes de reniformes a
orbculas, palmatilobadas, lbulos enteiros ou crena-
dos. As follas reniformes flotan sobre a auga, mentres
as peniciladas adoitan estar mergulladas. Flores solita-
rias. 5 spalos, patentes, caducos. Ptalos brancos con
ua amarela, foxa nectarfera lunular ou piriforme.
Propiedades medicinais: son especies ricas en compostos txicos, respectadas polo
gando e raramente utilizadas polo home con fins me-
dicinais.
Toxicidade: planta txica. Consulte un profesional antes de inxerir
calquera planta, especialmente, durante o embarazo
ou se padece algunha enfermidade ou doenza.

180
Plantas tiles de Galicia

181
Raphanus raphanistrum
Nome vulgar: Gal.: saramago, labestro. Cast.: rabizn ou rbano sil-
vestre
Nome cientfico: Raphanus raphanistrum
Familia: brasicceas
Xnero: Raphanus
Especie: Raphanus raphanistrum
Hbitat: nas beiras de camios e en terreos abandonados de escasa
fertilidade, como nos cultivos.
Caractersticas: planta herbcea anual. As follas medran en forma de roseta
na base dun talo erecto pubescente, mentres que as
demais medran ao longo del. Flores tetrmeras de cor
rosada e o seu froito unha silicua, raz engrosada.
Propiedades medicinais: colagoga, colertica, antibitica e pectoral. Mellora o
funcionamento da vescula biliar.
Uso interno: cru, en ensaladas.
Uso externo: en zume fresco do tubrculo adozado con mel.
Toxicidade: Consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

182
Plantas tiles de Galicia

183
Rosmarinus officinalis
Nome vulgar: Gal.: romeu, rosmanio, alecrn. Cast.: romero.
Nome cientfico: Rosmarinus officinalis
Familia: Lamiaceae
Xnero: Rosmarinus
Especie: Rosmarinus officinalis
Hbitat: en lugares secos e rochosos. Frecuentemente cultivado.
Caractersticas: arbusto perenne e aromtico, denso e moi ramificado. De
follas numerosas, estreitas de cor verde escura, pola
face, brancas, no envs, coriceas. Flores hermafrodi-
tas sentadas en grupos axilares. Cliz campanulado. A
corola de cor lila, bilabiada co tubo mis longo c
cliz.
Propiedades medicinais: en perfumara (aceite de romeu). Para locins capilares.
Dixestivo, antirreumtico, estimulante e diurtico.
Uso interno: como condimento en pratos fortes polas sas propiedades
dixestivas.
Uso externo: co aceite esencial preprase alcohol de romeu que usado
para dar masaxes.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

184
Plantas tiles de Galicia

185
Rubus fruticosus
Nome vulgar: Gal.: silveira, silva, amora. Cast.: zarza, zarzn, zarza-
mora.
Nome cientfico: Rubus fruticosus
Familia: Rosaceae
Xnero: Rubus
Especie: Rubus fruticosus
Hbitat: beiras de camios e lindeiros. Floracin en maio.
Caractersticas: as flores saen unicamente nas ramas novas do ano. Os
ptalos son rosados e localzanse en nmero de cinco;
a sa forma redondeada. No seu interior atpase
grande nmero de estames. A colleita das amoras rea-
lzase nos meses de vern cando estn completamente
maduras.
Propiedades medicinais: antidiarreica, diurtica e hemosttica. Contra a diabete
e a diarrea.
Uso interno: emprgase en enxaugaduras e gargarismos en afeccins
farnxeas.
Uso externo: o zume aplcase sobre as feridas.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

186
Plantas tiles de Galicia

187
Rumex pulcher
Nome vulgar: Gal.: labaza, lampaza. Cast.: acedera, arengada.
Nome cientfico: Rumex pulcher
Familia: Poligonaceas
Xnero: Rumex
Especie: Rumex pulcher
Hbitat: medra nas beiras de camios, prados e pastos nitrfilos.
Caractersticas: planta herbcea. Froito como unha noz. Talo dereito con
follas alternas e envaiadoras e flores pequenas, ver-
dosas e dispostas en verticilos. Follas basais que se
dispoen en forma de roseta, estas follas desaparecen
no momento da floracin e frutificacin.
Propiedades medicinais: rica en vitamina C e depurativa. Aperitiva, refrescante,
tonificante e antiescorbtica.
Uso interno: en infusin, dez gramos de follas por litro de auga en
zume fresco, un vaso diario.
Uso externo: en cataplasma e como locin sobre a pel afectada.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

188
Plantas tiles de Galicia

189
Ruscus aculeatus L.
Nome vulgar: Gal.: mesquita, xibarba, rascac, esvarda, gallern.
Cast.: rusco, brusco.
Nome cientfico: Ruscus aculeatus
Familia: Liliceas
Xnero: Ruscus
Especie: Ruscus aculeatus
Hbitat: en bosques e terreos calcarios.
Caractersticas: subarbusto sempre verde, de talo ergueito, de medio
metro a un metro de altura. O froito unha baga de
cor vermella.
Propiedades medicinais: o remedio vexetal con maior accin venotnica. Contra
as afecins venosas, gota, artritismo e litiase renal.
Uso interno: en decoccin, 60 g de raz ou rizoma por litro de agua.
Uso externo: como locin e en compresas para combater a celulite.
Toxicidade: Consulte a un profesional antes de inxerir calquera plan-
ta, especialmente, durante o embarazo ou se padece
algunha enfermidade ou doenza.

190
Plantas tiles de Galicia

191
Ruta graveolens L.
Nome vulgar: Gal./Cast.: Ruda
Nome cientfico: Ruta graveolens
Familia: Rutaceae
Xnero: Ruta
Especie: Ruta graveolens
Hbitat: preto dos muros en terreos incultos e secos.
Caractersticas: planta leosa no talo. Acada alturas de entre dous a catro
palmos e ten as follas dunha cor verde clara. As flores
forman ramalletes e teen entre cinco e catro ptalos,
sendo dunha cor amarela viva. O froito unha especie
de cpsula con cinco lbulos. A planta enteira ten un
aroma caracterstico.
Propiedades medicinais: contra as afeccins xinecolxicas, antiespasmdica, anti-
sptica, antirreumtica. Planta con grande contido de
vitamina C. Antiescorbtica.
Uso interno: en infusin como emenagoga, dicir, para provocar a
menstruacin ou para detela.
Uso externo: en compresas aplicadas sobre a pel.
Toxicidade: txica en doses altas e abortiva. Contraindicada durante
o embarazo. Consulte un profesional antes de inxerir
calquera planta, especialmente, durante o embarazo
ou se padece algunha enfermidade ou doenza.

192
Plantas tiles de Galicia

193
Salix atrocinerea
Nome vulgar: Gal.: salgueiro negro, salgueira. Cast..: sauce.
Nome cientfico: Salix atrocinerea
Familia: Salicaceas.
Xnero: Salix
Especie: Salix atrocinerea
Hbitat: beira dos ros. Floracin entre febreiro e maio
Caractersticas: rbore de tronco dereito e robusto. A casca parda-agrisada.
A copa case redondeada e pouco densa. Follas alon-
gadas, estn finamente dentadas. Polo envs os nervios
son mis prominentes e vermellos. Flores unisexuais,
verdosas ou amarelas, coa envolta floral reducida a
unha estrutura nectarfera e provistas dunha escama
pilosa de pice escuro.
As flores agrpanse en amentos laterais e non levan pen-
dnculo e se o levan con brcteas.
Propiedades medicinais: Desinfectante, febrfugo, excitacin nerviosa e antirreu-
mtico. A casca moi rica en tanino e contn salicilina,
base dun gran medicamento, a aspirina.
Uso interno: en decoccin, 30 g de casca e follas por litro de auga; en
po, triturando a casca; en infusin de flores secas.
Uso externo: decoccin de compresas para lavados da pel e irrigacins
vaxinais.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

194
Plantas tiles de Galicia

195
Salvia officinalis
Nome vulgar: Gal.: salvia, xarxa, sarxa. Cast.: salvia, salima.
Nome cientfico: Salvia officinalis
Familia: Labiatae
Xnero: Salvia
Especie: Salvia officinalis
anda que unha planta orixinaria de zonas mediterrneas
Hbitat:
(onde medra de forma silvestre), xeralmente atopmonola
cultivada en xardns e hortas.
Desta planta, utilzanse e colllitanse as follas xusto antes do
perodo de floracin (aproximadamente cara a finais de pri-
mavera). Anda que principalmente se utilizan as follas secas,
tamn convn usar as frescas para tratar algns problemas.
Caractersticas: planta aromtica que mide entre 20 e 80 cm. As sas follas
pilosas son elpticas ou ovadas e pecioladas; teen unha cor
verde agrisada e nacen de forma oposta. As flores son dunha
cor azul violcea e medran na parte superior da planta en
forma de acios pouco espesos.
Propiedades medicinais: astrinxente, antisptica, tonificante e reduce a sudoracin.
Principios activos: aceite esencial con tuiona, celo, linalol, alcanfor, salveno,
taninos, flavonoides, substancias amargas e estroxnicas.
Uso interno: ideal para tratar problemas bucais (enxivas, inflamacins,
aftas, lceras...) por medio de gargarismos ou mastigando
as follas frescas. Tamn se pode tomar como infusin para
aliviar as dores menstruais, os sufocos da menopausa ou para
reducir de forma notable a sudoracin.
Por ser unha planta aromtica, pdense utilizar as sas follas para
condimentar distintos pratos como sopas, guisos, ensaladas
ou peixes.
Uso externo: en forma de compresas ou como locin facilita e axiliza a
curacin de feridas, picaduras, inflamacins...
Toxicidade: esta planta non pose efectos secundarios relevantes.
Consulte un profesional antes de inxerir calquera planta, es-
pecialmente, durante o embarazo ou se padece algunha
enfermidade ou doenza.

196
Plantas tiles de Galicia

197
Sambucus nigra
Nome vulgar: Gal.: sabugueiro, bieiteiro. Cast.: saco, cailero.
Nome cientfico: Sambucus nigra
Familia: Caprifoliaceae
Xnero: Sambucus
Especie: Sambucus nigra
Hbitat: en lugares frescos e hmidos. Floracin de febreiro a
maio.
Caractersticas: arbusto caducifolio de 3-5 m de altura coa copa densa e
a casca agrisada e rugosa, mis adiante cortizosa Follas
opostas, imparipinnadas, con 5-7 fololos oval-lanceo-
lados, acuminados, de 10-15 cm de lonxitude.
Flores de cor branca, olorosas. Corola con 5 ptalos e 5
estames. Froito de cor avermellada ao principio e mis
tarde negro brillante.
Propiedades medicinais: combate as afeccins respiratorias e alivia a fatiga dos
ollos.
Uso interno: en infusin, tintura, xarope, zume das bagas, vio de
sabugueiro, pastillas e gotas.

Uso externo: para as alteracins oculares, aplcase con axuda de com-


presas en infusin sobre os ollos pechados.
Toxicidade: Consumir as bagas en exceso pode provocar vmitos.
Consulte un profesional antes de inxerir calquera plan-
ta, especialmente, durante o embarazo ou se padece
algunha enfermidade ou doenza.

198
Plantas tiles de Galicia

199
Sambucus racemosa
Nome vulgar: Sabugueiro vermello
Nome cientfico: Sambucus racemosa
Familia: Caprifoliaceae
Xnero: Sambucus
Especie: Sambucus racemosa
Hbitat: en lugares frescos e hmidos.
Caractersticas: arbusto caducifolio de 4 m de altura, casca agrisada e
medula castao-avermellada. Follas compostas de 3-7
fololos ovado-lanceolados ou elpticos, acuminados, de
marxe serrada, glabros ou con pubescencia esparexida
ao principio. Flores branco-amarelentas dispostas en
densas panculas ovoides de 2 a 6 cm de dimetro.
O froito maduro son bagas de cor vermella brillante
formando acios en forma de pancula. As sementes
son de cor amarela ou castaa.
Toxicidade: planta velenosa. Os envelenamentos manifstanse con
vmitos e diarrea. Consumir as bagas en exceso pode
provocar vmitos. Consulte un profesional antes de
inxerir calquera planta, especialmente, durante o emba-
razo ou se padece algunha enfermidade ou doenza.

200
Plantas tiles de Galicia

201
Sarothamnus scoparius
Nome vulgar: Gal.: xesta negra, vasoira.Cast.: ginesta, retama de es-
cobas.
Nome cientfico: Sarothamnus scoparius
Familia: Leguminosas
Xnero: Sarothamnus
Especie: Sarothamnus scoparius
Hbitat: en zonas de montaa pouco elevadas. Floracin de abril
a xuo.
Caractersticas: arbusto alto, leoso e desfollado nas sas partes baixas.
As flores saen dunha n e son de cor amarela doura-
da; o froito un legume moi aplanado, moi peludo
nos seus bordos. Tanto as ramas coma as follas son
moi amargas.
Esta xesta crase en terreos pouco calcarios de todo
o pas, sobre todo no norte da Pennsula e en zonas
montaosas pouco elevadas.
Propiedades medicinais: antiedematosa, diurtica e hipertensiva. En afeccins
agudas do aparato respiratorio como pleuresa, neu-
mona e bronconeumona.
Uso interno: en infusin (as flores).
Toxicidade: altamente txica, existen outras variedades de xestas, moi
similares a esta e algunhas realmente txicas, como a
Spartium junceum, moi comn na Pennsula Ibrica e
de alto contido en citisina, unha substancia moi txica.
Consulte un profesional antes de inxerir calquera plan-
ta, especialmente, durante o embarazo ou se padece
algunha enfermidade ou doenza.

202
Plantas tiles de Galicia

203
Sedum album
Nome vulgar: Gal.: uvas do lagarto. Cast.: vermicularia, uva de gato.
Nome cientfico: Sedum album
Familia: Crassulaceae
Xnero: Sedum
Especie: Sedum album
Hbitat: sobre muros e rochas. Floracin en xuo.
Caracteristicas: planta duns trinta centmetros. Ten dous tipos de talos, uns
que se denominan estriles e os rganos reprodutores
que posen flores que son os frtiles.
Propiedades medicinais: refrescante, astrinxente e cicatrizante.
Uso interno: en zume, por esmagamento da planta.
Uso externo: machucando a planta obtense unha pasta que se aplica
sobre feridas polo seu efecto vulnerario. Aplcase tamn
sobre lceras e feridas abertas, que as limpa e cura
vez, rexenera a pel, logra unha pronta cicatrizacin e
impide a aparicin doutras infeccins oportunistas.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

204
Plantas tiles de Galicia

205
Senecio jacobea
Nome vulgar: Gal.: herba de Santiago, herba do sapo. Cast.: hierba de
San Jaime, hierba jacob.
Nome cientfico: Senecio jacobea
Familia: Asteraceas
Xnero: Senecio
Especie: Senecio jacobea
Hbitat: en prados, herbais, regatos, zonas hmidas e cunetas da
estrada. Floracin entre xuo e setembro
Caractersticas: herba bienal ou perenne. De 30 a 70 cm de altura, pe-
lada, perenne. Flores de cor amarela, en captulos de
15-25 mm, con lgulas amarelas, en inflorescencias
corimbosas. Talos ramificados superiormente, con fo-
llas alternas, pinnatisectas ou bipinnatfidas, con 4 ou
5 pares de segmentos laterais e un terminal maior; as
basais pecioladas, as superiores semiamplexicaules.
Propiedades medicinais: emenagoga, sedante uterino, vulneraria para a cicatriza-
cin de feridas, hemosttica.
Uso interno: en infusin. Deixar repousar uns 15 minutos e filtrar. Tomar
unhas tres cuncas ao da.
Uso externo: emprgase para a cicatrizacin de feridas.
Toxicidade: contn unha accin txica para o fgado. Txica para os
animais. Consulte un profesional antes de inxerir cal-
quera planta, especialmente, durante o embarazo ou
se padece algunha enfermidade ou doenza.

206
Plantas tiles de Galicia

207
Sonchus oleraceus
Nome vulgar: Gal.: cardo molar. Cast.: cerraja, lechuguilla silvestre.
Nome cientfico: Sonchus oleraceus
Familia: Compuestas
Xnero: Sonchus
Especie: Sonchus oleraceus
Hbitat: en terreos removidos, bordos de camios e hortas. Flora-
cin de marzo a novembro.
Caractersticas: planta anual ou bienal, de 10-90 cm, que exsuda ltex
nas feridas. Follas caulinares amplexicaules dentadas
ou pinnatisectas, con pequenas espias nas marxes;
aurculas agudas. Os captulos con todas as flores ligu-
ladas, amarelas e cos estigmas verdosos. As brcteas do
involucro son glabras e en ocasins presentan glndulas
de cor clara. Aquenios comprimidos, con 3 costelas en
cada cara e lanuxe formada por pelos brancos.
Propiedades medicinais: laxantes, diurticas, depurativas e dixestivas.
Para tratar a gripe, arrefriados, cistite, gota, hipertensin
arterial, edemas e disquinesias hepatobiliares. Algunhas
follas de leitaruga son comestibles, especialmente as
mis tenras.
Uso interno: o zume desta planta un bo remedio contra as dores de
estmago.
Uso externo: en uso tpico: dermatite, feridas e otite.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

208
Plantas tiles de Galicia

209
Sparganium erectum
Nome vulgar: Cast.: Platanaria
Nome cientfico: Sparganium erectum
Familia: Sparganiaceae
Xnero: Sparganium
Especie: Sparganium erectum
Hbitat: en canles e zonas hmidas. Floracin abril.
Caractersticas: esta planta indicadora de augas pouco contaminadas.
Planta acutica que vive enraizada no sedimento, pero
ten as follas e flores fra da auga. Robusta, de follas
anchas, de centmetro e medio, aproximadamente. A
planta enteira acada o medio metro de altura.
Propiedades medicinais: sen datos.
Uso interno: sen datos.
Uso externo: sen datos.
Toxicidade: Consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

210
Plantas tiles de Galicia

211
Taraxacum officinale
Nome vulgar: Gal.: mexacn, dente de len. Cast.: diente de len.
Nome cientfico: Taraxacum officinale
Familia: Asterceas
Xnero: Taraxacum
Especie: Taraxacum officinale
Hbitat: en camios, pasteiros, prados e xardns
Caractersticas: planta vivaz, anual e perenne, con raz primaria e roseta
basal. Duns 40 centmetros. Ten follas alternas, sen
pecolo diferenciado, pinnatipartidas, con lbulos en
forma triangular de marxes dentadas e agudas, de
ramas ocas e flores hermafroditas. Corola en lgulas,
rematada en cinco pequenos dentes.
Propiedades medicinais: diurtico, astrinxente, antidiarreico, para dor estomacal e
para favorecer a menstruacin.
Uso interno: bo estimulante da funcin heptica e biliar. Propiedades
depurativas. Diurtico. As follas comestibles utilzanse
para ensalada
Uso externo: aplicada en forma de emplasto axuda a cicatrizar as feridas,
calmante e relaxante para problemas circulatorios.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

212
Plantas tiles de Galicia

213
Trifolium repens
Nome vulgar: Gal.: trevo branco. Cast.: trbol blanco.
Nome cientfico: Trifolium repens
Familia: Leguminosas
Xnero: Trifolium
Especie: Trifolium repens
Hbitat: planta de flores brancas que medra de forma silvestre en
comunidades pratenses, beiras de camios e entullei-
ras. Floracin primavera-vern.
Caractersticas: anual. Planta de talos tombados, radicantes. Longos peco-
los foliares. Follas en grupos de 3, ovadas. Flores bran-
cas, con lixeiro aroma a mel, formando inflorescencias
globulares, con longos pecolos. Froito encerrado na
flor seca.
Propiedades medicinais: antirreumtico. Pectoral, dixestivo. Contra as afeccins
respiratorias, bronquite, tose e rouqun. Afeccins
dixestivas, diarrea, gastrite e inapetencia.
Uso interno: en decoccin, durante 10 minutos 30 g de follas e flores
por litro de auga.
Uso externo: en compresas e baos coa mesma decoccin pero mis
concentrada.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

214
Plantas tiles de Galicia

215
Ulex europaeus
Nome vulgar: Gal.: toxo arnal, toxo macho. Cast.: tojo, tojo bravo.
Nome cientfico: Ulex europaeus
Familia: Leguminosas
Xnero: Ulex
Especie: Ulex europaeus
Hbitat: zonas asilvestradas e beiras de camios. Primavera e finais
de outono.
Caractersticas: planta invasora. Arbustos de xesta espienta de ata 4 m
formando parches densos. Flores de cor amarela. Os
talos producen abundantes brotes vexetativos, princi-
palmente cando son cortados ou queimados. A xesta
espienta necesita luz para un correcto desenvolve-
mento. A raz primaria moi profunda e grosa. Os
froitos son legumes de cor marrn, indumentados, de
ata 2 cm de longo. Cada froito pode ter ata 5 sementes
de 2 mm de longo, de cor verde clara a caf escuro.
Propiedades medicinais: cardiotnico, antimigraoso e diurtico.
Uso interno: as flores do toxo utilzanse para combater mal do fgado.
Tmanse en infusins.
Toxicidade: txica. Se nos picamos nun ollo prodcese unha infec-
cin perigossima. Fonte: Servizo de oftalmoloxa da
Residencia de Ourense. Consulte un profesional antes
de inxerir calquera planta, especialmente, durante o
embarazo ou se padece algunha enfermidade ou do-
enza.

216
Plantas tiles de Galicia

217
Umbilicus pendulinus
Nome vulgar: Gal.: concelo, couselo, conchelos, orella de frade.
Cast.: ombligo de Venus.
Nome cientfico: Umbilicus pendulinus
Familia: Crasulceas
Xnero: Umbilicus
Especie: Umbilicus pendulinus
Hbitat: nas fendas das penas e entre os muros, en lugares som-
breados. Floracin entre maio e xuo.
Caractersticas: planta herbcea, que pode acadar ata 90 cm de altura.
Ten unha base engrosada da que nacen follas de lon-
gos rabos, moi carnosas e substanciosas. O talo como
as follas son peladas. Da metade do talo cara a arriba
frmase un ramallete de flores sostidas por pednculos
curtos.
Propiedades medicinais: cicatrizante, antisptico, diurtico e emoliente
Uso interno: en infusin
Uso externo: para sandar chagas e feridas.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

218
Plantas tiles de Galicia

219
Urtica dioica
Nome vulgar: Gal.: Ortiga maior, ortiga verde. Cast.: Ortiga
Nome cientfico: Urtica dioica
Familia: Urticaceae
Xnero: Urtica
Especie: Urtica dioica
Hbitat: en solos hmidos, beiras de camios e hortos. Florece
do mes de xullo en adiante
Caractersticas: planta arbustiva perenne, dioica, de aspecto rudo e
que pode acadar ata 1,5 m de altura. Pose uns pelos
urticantes que teen a forma de pequensimas ampolas
cheas dun lquido irritante que ao contacto coa pel
producen unha lesin e verquen o seu contido de cido
frmico, provocando ronchas, prudo e prurito. Estes
pelos son moi duros e frxiles na punta. A raz moi
rica en taninos, que lle confiren unha accin astrinxen-
te. Talo de cor avermellada ou amarelenta, ergueito,
cuadrangular, ramificado e baleirado nos entrens. Est
dotado en todos os ns de parellas de follas e est
recuberto de pelos urticantes.
As follas son de figura ovada, rugosas, serradas, pun-
tiagudas e de ata 15 cm. Son cor verde escura e con
ptalos de cor amarela suave.
Propiedades medicinais: analxsica, antialrxica, antianmica, antigotosa, antihis-
tamnica, antiinflamatoria, antirreumtica, astrinxente,
colagoga, depurativa, diurtica, galactoxena, hemost-
tica e hipoglucemiante.
Uso interno: en infusin
Uso externo: en propiedades bactericidas e efectos favorables nos
tratamentos das afeccins da pel.
Toxicidade: como remedio diurtico debe ser evitado por persoas
con problemas de hipertensin arterial, cardiopatas ou
insuficiencia renal. Consulte un profesional antes de
inxerir calquera planta, especialmente, durante o emba-
razo ou se padece algunha enfermidade ou doenza.

220
Plantas tiles de Galicia

221
Vicia faba
Nome vulgar: Gal.: faba loba, fabada, faballn. Cast.: haba, habonci-
llo.
Nome cientfico: Vicia faba
Familia: Fabaceae
Xnero: Vicia
Especie: Vicia faba
Hbitat: en solos ben drenados e arxilosos.
Caractersticas: planta anual. A faba ten porte recto e ergueito, con talos
fortes e angulosos de ata 1,6 metros de altura. Mostra
follas alternas de cor verde, paripinnadas e compostas,
con foliolos anchos de forma ovada.
As flores presntanse en acios de 2 a 8, acadando os 4
cm, con ptalos brancos manchados de violeta, prpura
ou negro. Son hermafroditas. Os froitos posen unha
vaa alongada de lonxitude variable e consistencia
carnosa, dentro da que se sitan as sementes postas en
fila. A vaa, de cor verde en estado inmaturo, escurece
e vlvese pubescente ao secar.
Propiedades medicinais: os meristemos de Vicia faba son utilizados en anlise de
toxicoloxa para o estudo de axentes txicos e xeno-
txicos.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

222
Plantas tiles de Galicia

223
Vinca minor L.
Nome vulgar: Gal.: pervinca, semprenoiva. Cast.: vinca, pervinca.
Nome cientfico: Vinca minor
Familia: Apocinceas
Xnero: Vinca
Especie: Vinca minor
Hbitat: en lugares hmidos, sobre solos ricos. Florece en prima-
vera.
Caractersticas: planta perenne. Subarbusto perennifolio, de talos pros-
trados e enraizantes e ramas areas que acadan ata
os 20 cm de altura e con flores. Follas opostas, pecio-
ladas, con limbo de ata 5 cm de lonxitude, ovado e
de marxe enteira e glabra. Flores solitarias nas axilas
das follas, cun longo pednculo. Cliz con 5 spalos
lineares, curtos, fusionados na base. Corola de 2-3 cm
de dimetro, fusionada en tubo na base e aberta en 5
lbulos patentes, de pice truncado, azuis.
Propiedades medicinais: vulneraria, sedante, analxsica, nervina, dixestiva, antisp-
tica, carminativa e hipotensora.
Uso interno: en decoccin, para preparados farmacuticos, cpsulas
ou xaropes.
Uso externo: en compresas sobre a pel ou sobre as mamas para deter
a lactacin. En caso de hemorraxias ou hematomas as
compresas aplcanse fras. Sobre as mamas inflamadas
aplcanse quentes.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

224
Plantas tiles de Galicia

225
Vitis vinifera
Nome vulgar: Gal.: videira, vide. Cast.: vid.
Nome cientfico: Vitis vinifera
Familia: Vitceas
Xnero: Vitis
Especie: Vitis vinifera
Hbitat: por regra xeral, forma extensos viedos nos vales e abas
de case todo o pas, en Galicia comn vela tamn en
parras altas. Floracin en abril.
Caractersticas: presentada na sa forma orixinal (sen a accin da man
do home), a planta forma unha grosa cepa cun tronco
moi recio do cal saen os bacelos e os pmpanos; estes
pmpanos, sostidos por un longo rabo, son follas gran-
des, acorazonadas na base e divididas en cinco gallos
mis ou menos profundos.
Propiedades medicinais: afeccins circulatorias, gastoenterite, contra as hemo-
rraxias, as irritacins da pel, tonificante, desconxesti-
va, depurativa, antianmica, antiinflamatoria e cica-
trizante.
Contn cantidades moi variables de glicosa e outros azu-
cres. A vide utilzase principalmente para a fabricacin
de vio.
Uso interno: como zume, o aceite das sementes para rebaixar o nivel
de graxas en sangue
Uso externo: contra as manchas da pel e a inflamacin dos ollos.
Toxicidade: consumida en exceso pode poer en perigo a sade da
persoa. Consulte un profesional antes de inxerir cal-
quera planta, especialmente, durante o embarazo ou
se padece algunha enfermidade ou doenza.

226
Plantas tiles de Galicia

227
Zea mays
Nome vulgar: Gal: manzo, millo. Cast.: maiz, mijo.
Nome cientfico: Zea mays
Familia: Gramneas
Xnero: Zea
Especie: Zea mays
Hbitat: orixinario de Amrica central, cultvase en todo o mundo,
moi raro atopalo como planta silvestre.
Caractersticas: planta anual, con flores masculinas e femininas separadas.
As femininas agrupadas nunha espiga rematan conver-
tndose nunha mazoroca. Das flores femininas xorde
os estilos duns 20 cm de longo, estes, todos xuntos,
forman a chamada barba ou cabeleira do millo.
Propiedades medicinais: o gran do millo emoliente e protector da mucosa intesti-
nal e freador do metabolismo. Moi recomendado para
os hipertiroideos, os enfermos anmicos e desnutridos.
O aceite extrado do xerme do millo reduce o colesterol.
Para tratar as afeccins circulatorias, artrite e gota;
diurtico e depurativo.
Uso interno: como uso alimentario. En infusin de estilos. Como aceite
que se obtn do gran do millo. til en dietas de en-
gorde, como reconstitunte. Ideal para os nenos que
sofren mala absorcin intestinal ou diarreas crnicas.
Uso externo: en caso de clico renal aplcanse cataplasmas quentes
sobre os riles, as como sobre a vexiga urinaria en caso
de cistite.
Toxicidade: consulte un profesional antes de inxerir calquera planta,
especialmente, durante o embarazo ou se padece al-
gunha enfermidade ou doenza.

228
Plantas tiles de Galicia

229
Plantas tiles de Galicia

Principais maneiras de utilizar as plantas medicinais

INFUSINS
o xeito mis comn de preparar unha ou varias plantas medicinais cando se van
utilizar as sas partes areas (flores e follas).
Preprase engadindo auga fervendo sobre a planta; a proporcin adoita ser 1 ou 2
cullerias da planta seca por cada cunca (utilizando o dobre da cantidade se a planta
est fresca). Tpase e dixase repousar entre 5 e 10 minutos para que a auga extraia
os compoentes medicinais da planta. Despois, case e tmase sen adozar. Se o seu
sabor resulta moi desagradable pode adozarse con mel.
Tmanse de 3 a 4 cuncas por da e deben prepararse diariamente.

DECOCCINS
Aditanse realizar decoccins para extraer das partes mis duras das plantas (races,
casca, bagas, ramas...) os seus principios medicinais xa que non se desprenden con
facilidade.
Ponse a parte da planta que imos utilizar (cortada en anacos pequenos) nun cazo e,
seguindo a mesma proporcin de culleria por cunca, engdeselle auga fra. Ponse
ao lume e dixase ferver a lume lento entre 10 e 30 minutos. Finalmente, case e
tmanse de 3 a 4 cuncas diarias.

231
BAFOS
Os bafos son unha das maneiras mis axeitadas para tratar as afeccins das vas
respiratorias.
Ponse auga a ferver e no momento de ebulicin engdeselle a planta (a proporcin
adoita ser 2 culleradas por cada medio litro de auga). Despois de 2 ou 3 minutos,
retrase do lume, cbrense os ombros e a cabeza cunha toalla e inhlanse os vapores
que se desprenden durante uns 15 minutos. Aconsllase realizar este tratamento pola
noite e preferiblemente antes de deitarse.

TINTURAS
As tinturas utilzanse para que os principios activos dunha planta acten o mis rpido
posible sobre o organismo. Realzanse macerando a planta en alcohol e pdense
conservar ata 1 ou 2 anos.
Normalmente o alcohol utilizado vodka, ron ou augardente (35 -40)) e a proporcin
adoita ser de 100 g da planta seca (o dobre se est fresca) por litro de alcohol.
Ponse nun frasco de vidro transparente a planta cortada en anacos moi pequenos,
engdeselle o alcohol, pchase ben e axtase todo para que se mesture perfectamente.
Logo, grdase nun lugar escuro e seco durante 2 ou 3 semanas, axitndoo cada da.
Finalmente, case e almacnase en botellas de vidro opacas.
A dose estndar de 5 ml, diludos nun vaso de auga, 2 ou 3 veces ao da.

VIOS MEDICINAIS (TNICOS)


Os vios tonificantes son o mellor xeito de inxerir as plantas para aumentar a vitalidade,
xa que funcionan como un bo reconstitunte e favorecen a dixestin.
Somrxense 100 g de plantas con efecto tonificante nun litro de vio, axtase o frasco,
tpase e dixase repousar durante 5 semanas. Finalmente, case e embotllase. A dose
de 2 vasios ao da media hora antes das comidas principais. Estes vios medicinais
non se deben gardar durante mis de 4 meses.

COMPRESAS
Utilzanse para aliviar diversas doenzas do organismo a travs da pel.
Prepranse a partir dunha infusin, decoccin ou dunha tintura diluda en auga.
Somrxese un pano de algodn no lquido quente, escrrese e aplcase sobre a zona
afectada. Vlvese repetir a operacin cando a compresa se arrefre. Este proceso
dbese realizar durante 1 hora.

232
Plantas tiles de Galicia

CATAPLASMAS
Utilzanse para calmar dores, fracturas, esgazaduras... e para extraer o pus de feridas
e grans. Son un remedio ideal para tratar feridas difciles de cicatrizar e contusins
varias.
Frvese a planta, escrrese a auga sobrante e aplcase sobre a zona afectada, que foi
previamente cuberta de aceite (para que non se pegue a cataplasma). importante
que a planta estea quente cando a utilicemos. Logo cbrese cunha gasa ou venda e
dixase actuar durante 1 hora, ao cabo da cal se aplicara outra nova cataplasma.

ACEITES MEDICINAIS OBTIDOS


POR INFUSIN
A infusin dunha planta en aceite un dos mtodos mis axeitados para extraer os
compoentes activos solubles en graxa. Pdese realizar de das maneiras: por infusin
dunha planta en aceite quente ou fro.
O primeiro mtodo preprase ao bao mara, tapado e a lume lento durante 2 ou 3
horas. Logo dixase arrefriar, case e embotllase.
O segundo o mis adecuado cando utilizamos a planta fresca (partes areas). Ponse
nun frasco de vidro 250 g da planta seca (ou o dobre se est fresca), engdese o
aceite (750 ml aproximadamente), tpase e mvese para que se mesture todo
perfectamente. Despois, ponse o frasco nun lugar soleado durante 6 ou 7 semanas e
axtase diariamente. Finalmente, case e embotllase en envases de vidro opaco.
Pdense almacenar durante un ano. O aceite ideal para estes preparados o de
oliva.

233
Plantas tiles de Galicia

Receitas

A medida estndar que imos utilizar para as infusins e decoccins ser unha
ou das cullerias da planta por cunca (o dobre da cantidade se a planta est
fresca) e tomarase 3 ou 4 cuncas diarias. Deste xeito, manexamos cantidades
seguras e evitamos posibles efectos prexudiciais ou nocivos sobre o noso
organismo.
Utilizar o dobre da dose indicada, ou aumentala, non provocar que a planta
sexa mis efectiva; polo tanto non se deben aumentar as doses.
Aconsllase ter especial precaucin na utilizacin de plantas medicinais con
bebs, nenos, embarazadas e ancins, xa que as doses adoitan ser inferiores e
o uso dalgunhas plantas est desaconsellado.
Recomndase que calquera dbida sexa consultada cun profesional e, a ser
posible, usar as plantas baixo a supervisin deste.

PROBLEMAS RESPIRATORIOS

Infusin de flores de sabugueiro e tomio


Preprase unha infusin con estas das plantas. As doses sern unha culleria de cada
planta seca por cunca e tmanse 4 cuncas diarias.
Ambas as das plantas constiten un remedio eficaz para as afeccins das vas
respiratorias, xa que o tomio un importante antisptico e o sabugueiro axuda a
eliminar a mucosidade e a reducir a inflamacin e a febre.

235
Decoccin de raz de equincea
Este remedio preprase cocendo a raz seca e torada desta planta durante polo menos
15 minutos. A dose unha culleria por cunca e tmanse 4 ou 5 infusins diarias. Esta
planta moi apreciada e pdese utilizar para todo tipo de infeccins ou trastornos
por ser un grande estimulante do sistema inmunolxico. O seu uso est especialmente
recomendado para combater gripes, arrefriados, bronquite...
Outros remedios moi indicados para estes trastornos consistiran en inxerir abundantes
doses de: allo, por ser un excelente antibitico natural; limn, polo seu grande efecto
antibacteriano e antisptico, e de regalicia, polo seu alto poder expectorante e
calmante.

PROBLEMAS DERMATOLXICOS

Decoccin de raz de bardana


O uso desta planta ideal cando se presentan problemas cutneos polo seu grande
poder desintoxicante e depurativo e porque axuda a eliminar as toxinas do noso corpo.
O seu uso est altamente recomendado para tratar a acne, furnculos, eccemas,
infeccins... Tamn se pode utilizar en forma de cataplasma sobre a zona afectada.
Dbense tomar 4 cuncas diarias.
Pdese combinar o seu uso con outras plantas como o lapacho ou o dente de len
para obter un maior efecto positivo.

Infusin de calndula
Esta planta tamn est moi recomendada para problemas cutneos polo seu efecto
calmante, antiinflamatorio e cicatrizante. Ademais deste uso interno, pdese aplicar
de forma externa en forma de compresas sobre a rea afectada.
A dose dunha culleria por cunca e tmanse de 3 a 5 cuncas diarias.
Outras plantas indicadas para tratar problemas dermatolxicos seran o loe vera (ideal
para case todos os trastornos dermatolxicos), a equincea, a fumaria ou o dente de
len (acne, eccemas...) e o hiprico (queimaduras).

236
Plantas tiles de Galicia

PROBLEMAS DIXESTIVOS

Infusin de menta
Este remedio ideal para os problemas de gases, as inflamacins e a dor de estmago.
A menta estimula a secrecin biliar e relaxa os msculos estomacais e intestinais.
Tamn se pode utilizar durante episodios febrs xa que aumenta a sudoracin.

Infusin de bagas de xenebreiro


Esta planta carminativa (gases), diurtica e activa e favorece a dixestin. Tamn se
utiliza cando se padecen problemas reumticos. Preprase collendo unha culleria de
bagas por cunca, machcanse un pouco, mtense na auga fervendo, tpase a cunca
e dixase repousar durante 20 minutos.
Non se debe inxerir en caso de padecer enfermidades ou problemas renais.

Infusin de fincho
O seu uso ideal para tratar problemas dixestivos; estimula a dixestin, calma os clicos
e os gases. O seu uso tamn se recomenda se se padecen problemas respiratorios
(bronquite, tose...).
Outras plantas indicadas para problemas dixestivos seran a calndula (gastrite,
clicos...) ou herba dos carpinteiros ou milfollas (favorece a dixestin).

PROBLEMAS CIRCULATORIOS

Decoccin de castieiro de indias


Esta planta, malia ser unha das mis utilizadas, debe inxerirse de forma moderada
ou en pequenas doses e baixo a supervisin dun profesional por ser potencialmente
txica. Entre as sas propiedades medicinais destacan o de activar a circulacin e o
de axudar a fortalecer os capilares das veas para evitar que rompan; o seu uso est
indicado en problemas de varices e hemorroides. Tamn pose efectos diurticos. A
dose unha culleria por cunca 3 veces ao da.
Tamn se pode agregar a decoccin da casca ou sementes auga do bao para
obter un efecto calmante sobre as articulacins ou aliviar as varices. A proporcin
de 30 g por litro de auga.

237
Decoccin de cola de cabalo
unha das plantas mis indicadas para tratar problemas de retencin de lquidos pola
sa accin diurtica, pero acta sen que o organismo perda cantidades relevantes
de minerais a travs dos ourios. Tamn se utiliza para tratar problemas urinarios; e,
empregada externamente, facilita a curacin de feridas.
Outras plantas tiles seran o escambrn, moi utilizado cando se padecen afeccins
cardacas (inxerir soamente baixo a supervisin dun profesional); tamn regula a pre-
sin sangunea e aumenta a circulacin do sangue.
O allo (mellora a circulacin, dilata os capilares, evita que o sangue se espese e baixa
os niveis de colesterol); o xinkgo (afeccins cardacas, presin sangunea...).

PROBLEMAS NERVIOSOS

Infusin de hiprico
A herba de San Xon ou hiprico unha das plantas mis importantes para tratar
problemas de ansiedade ou depresin. Grazas ao seu efecto sedante tamn axuda a
conciliar o sono e alivia a dor nas articulacins producida polas tensins. Tomar de 3
a 4 cuncas diarias.
Non se debe utilizar esta planta se se estn a tomar antidepresivos ou ansiolticos
baixo prescricin mdica.

Infusin de tila e pasiflora


A combinacin destas das plantas est especialmente indicada para tratar casos pun-
tuais ou non relevantes de insomnio e trastornos do sono, xa que exercen un efecto
relaxante e sedante sobre o sistema nervioso. Tamn se poden combinar con valeriana
(reduce a tensin nerviosa, relaxa os msculos e beneficiosa para tratar problemas
de estrs e ansiedade).

Outras plantas que se poderan utilizar para este tipo de problemas seran o romeu
(depresin, debilidade, estrs...), a avea (en folerpas), a macela ou a lavanda.

238
Plantas tiles de Galicia

Recomendacins para o uso seguro de plantas medicinais

1.- Ante calquera sntoma estrao necesario someterse a un diagnstico mdico.


2.- Se o estilo de vida pouco saudable, o tratamento con plantas resulta de pouca
utilidade.
3.- Usar unicamente plantas ben identificadas (en moitos pases europeos prohbese
a venda ambulante de plantas medicinais).
4.- Evitar a autoprescricin lixeira. As receitas con plantas deben estar prescritas
polo mdico.
5.- Non se deben usar plantas durante un perodo de tempo prolongado sen consello
facultativo.
6.- Ao igual que calquera medicamento hai que extremar a prudencia coas mulleres
embarazadas e cos nenos. Existen algunhas plantas abortivas e moitsimas txicas.

239
Plantas tiles de Galicia

Dicionario botnico

. Dilatacin laminar folicea ou membranosa que se estende na


superficie ou o contorno das sementes ou froitos, ou ao longo
do talo, pecolo e raque.
Albuminada. Semente que pose endosperma.
Abaxial. Parte dun rgano mis afastada do eixe da planta.
Abscisin. Separacin dun rgano vexetal.
Acaule. Que non presenta talo.
Acrvulo. Masa pulviniforme de hifas formando un estrato chato, sube-
pidrmico ou subcuticular nunha planta hspede.
Accula. Folla filiforme delgada e con extremo agudo.
Acompaante, clula. Clula adxacente aos elementos cribosos do floema nas
Anxiospermas.
Acio. Inflorescencia indefinida co eixe alongado que leva flores pedi-
celadas.
Aciomosa. Tipo de inflorescencia indefinida.
Acrocrpico. Mofos pouco ramificados.
Acrogamia. Cando o tubo polnico penetra no vulo pola micrpila.
Acrtona. Tipo de ramificacin
Actinomorfa. Flor con simetra radiada.
Actinostela. Tipo de protostela cuxo xilema en corte transversal ten aparen-
cia de estrela.
Adaxial. Parte dun rgano mis prxima ao eixe da planta.

241
Adelfa. Que non ten estames.
Adnacin. Fusin dun rgano con outro.
Aerobio. Organismo que s pode vivir nun medio con osxeno.
Afila. Planta sen follas.
Agregado. Froito composto polos carpelos separados dunha flor.
Aguilln. Talo modificado, curto, rxido e puntiagudo.
Agulla. Accula.
Albuminfera. Clula rica en protenas caracterstica do floema das Ximnos-
permas.
Aleurona. Grnulos proteicos presentes nas sementes de numerosas
plantas.
Alga. Organismo eucariota fotosinttico que carece de rganos
sexuais ou estes son unicelulares.
Alterna. Tipo de disposicin das follas ou das xemas.
Alxina. Glcido presente na parede celular das Lamimnariales.
Amento. Flores aperiantadas frecuentemente pequenas e unisexuadas.
Amidn. Polisacrido complexo formado por amilosa e amilopectina.
Amplexicaule. Que presenta brcteas ou follas que abrazan o talo.
Anaerobio. Organismo cuxos procesos biolxicos non requiren osxeno.
Anlogo. Nunha planta, rgano con distinta orixe pero que o aspecto ou
funcin poden ser iguais.
Anamorfo. Estado imperfecto dun fungo o cal s se reproduce en forma
asexual.
Anastomose. Comunicacin entre dous nervios vecios.
Androceo. Verticilo floral masculino, constitudo polos estames.
Androspora. Clula masculina, propia dalgunhas Clorofceas.
Androxinforo. Prolongacin do receptculo que leva o androceo e xineceo
vez.
Anel. Estrutura en forma de anel que se atopa no p do basidioma
de certas especies de Agaricales, un resto do veo interno.
Anemocoria. Dispersin das sementes dun vexetal mediante as correntes de
aire.
Anemofilia. Anemogamia. Polinizacin dos vexetais por medio do vento.
Anemogama. Flor cuxa polinizacin se realiza por anemofilia.
Anfigastrio. Folla ventral.
Anfimixe. Na fecundacin das Anxiospermas fusin do ncleo esperm-
tico co ncleo da osfera.
Anfitecio. Capa ou capas celulares externas.

242
Plantas tiles de Galicia

Anftona. En vexetais superiores, tipo de ramificacin debido ao desen-


volvemento das xemas axilares na cara lateral dunha rama.
Anfivasal. Face vascular concntrica na que o xilema rodea ao floema.
Anisofilia. Dimorfismo foliar que se manifesta nas follas dunha mesma
planta.
Anisogamia. Modalidade de fecundacin na cal os gametos masculinos son
mis pequenos que os femininos.
Anisoptala. Flor con ptalos desiguais.
Antera. Parte frtil do estame. Contn os sacos polnicos onde se pro-
ducen os grans de pole.
Anteridio. Estrutura sexual masculina que produce os anterozoides.
Anterozoide. Gameto masculino.
Antese. Momento en que se produce a apertura da xema floral.
Antocianinas. Pigmentos hidrosolubles de tonalidades vermellas e azuis pre-
sentes nos vacolos das clulas dos ptalos das flores.
Antofilo. Cada unha das follas florais.
Antofita. Planta con flores.
Anual. Planta que solo vive durante unha tempada de crecemento.
Anxiosperma. Vexetal superior que presenta os vulos encerrados dentro dun
ovario que madura axia para dar un froito.
Aperiantada. Flor desprovista de perianto.
Apetala. Flor desprovista de ptalos.
Aplantico. Non mbil.
Aplanogamia. Tipo de fecundacin na cal os gametos de ambos os dous
sexos son inmbiles.
Apocarpo. Froito proveniente dun xineceo apocrpico.
Apfise. Rexin basal da cpsula das carrizas, s veces engrosada.
Apogamia. Proceso polo cal se desenvolve unha planta a partir dos game-
tos sen existir fecundacin.
Apotecio. Ascoma aberto, en forma de prato, que na sa superficie leva
un himenio onde se producirn os ascos.
Aquenio. Froito seco, indehiscente, monospermo.
rbore. Calquera planta de grande altura, cun eixe principal con ma-
deira abundante, inclundo moitas conferas e plantas con flor.
Arbusto. Planta leosa perenne cuxa estatura relativamente baixa.
Ascidia. Folla modificada en forma de urna, que serve para atrapar in-
sectos en plantas carnvoras.

243
Asco. Estrutura con forma de saco que contn un nmero determi-
nado de ascosporas.
Ascogonio. Gametanxio feminino de Ascomycotina.
Ascospora. Espora de orixe endxeno que resulta da cariogamia e meioses
sucesivas, sempre est contida dentro dun asco.
Aurculas. Par de proxeccins alongadas situadas na base da lmina das
gramneas.
Autocompatible. Termo referido a un talo capaz de reproducirse por si mesmo.
Autogamia. Polinizacin dunha flor por medio do seu propio pole.
Autoincompatible. Termo referido a un talo que non se pode reproducir sexual-
mente por si mesmo.
Autopolinizacin. Mecanismo no cal unha planta se fecunda a si mesma.
Autotrofo. Organismo capaz de sintetizar os seus metabolitos esenciais a
partir de substancias inorgnicas.
Axnico. Cultivo que presenta unicamente un organismo.
Axial. Relativo ao eixe do rgano.
Axila. ngulo formado polo talo e a folla na sa insercin.
Baga. Froito carnoso indehiscente, xeralmente con moitas sementes.
Barocoria. Tipo de diseminacin no cal as disporas maduras se despren-
den e caen ao chan polo seu propio peso.
Basidio. Estrutura que leva externamente un nmero determinado de
basidiosporas, tipicamente catro.
Basidioma. Corpo frutfero dos Basidiomycotina que leva basidios dispos-
tos de diversa forma, en xeral sobre un himenio.
Basidiospora. Son esporas unicelulares, uninucleadas e haploides.
Presentan forma, tamao e cor variables.
Basifixa. Antera cuxo filamento estaminal se insire pola base.
Basofila. Planta que se desenvolve exclusivamente ou preferentemente
nun medio bsico.
Bienal. Planta que require das tempadas de crecemento para com-
pletar o seu ciclo de vida, florecendo e morrendo na segunda
tempada.
Bipinnada. Follas das veces composta.
Blastospora. Espora formada por xemacin.
Brctea. Calquera estrutura con forma de folla reducida.
Braquiblasto. Talo con entrens curtos e crecemento limitado caracterstico
das Ximnospermas.
Brotacin. Xemacin.

244
Plantas tiles de Galicia

Bulbios. Bulbo pequeno que se forma na axila das follas ou na base dun
bulbo. Anxiospermas.
Bulbo. rgano de almacenamento das Anxiospermas.
Bulliforme. Clula epidrmica presente na maior parte das follas da Mono-
cotiledneas. Serve para o enrolamento das follas.
Caliptra. Cofia da raz.
Caliptrxeno. Meristemo a partir do cal se orixina a cofia ou caliptra da raz.
Cliz. Verticilo floral exterior formado polos spalos.
Calo. Acmulo celular nun cultivo de tecido en desenvolvemento.
Cmara polnica. Escavacin presente na nucela dos vulos de certas Ximnosper-
mas.
Cmara subestomtica. Cavidade situada por debaixo do estoma, limitada polas clu-
las parenquimticas para permitir o intercambio de gases.
Camefita. Planta que presenta a xema de renovo entre cero e trinta cen-
tmetros do chan.
Capa separatriz. Capa de abscisin. Capa de clulas especializadas na base das
follas ou outro rgano, responsable da abscisin.
Capa suberosa. Capa de clulas que forma a codia cicatricial da zona de absci-
sin.
Capilicio. Conxunto de estruturas estriles filamentosas, libres ou anasto-
mosadas, presentes entre as esporas nos corpos frutferos de
moitos Mixomicetos e Gasteromicetos.
Captulo. Inflorescencia caracterstica das compostas, cuxas flores ssiles
se insiren sobre un receptculo comn rodeado por un involu-
cro de brcteas.
Cpsula. Vaa coloidal en algas e bacterias.
Carena. Nas flores das leguminosas pailionoideas os dous ptalos sol-
dados que forman parte da corola.
Carotenos. Pigmentos alaranxados, constitudos por corenta carbonos
dispostos en forma de cadea non saturada, que carecen de
osxeno e de anel pirrlico.
Carozo. Endocarpo lignificado que protexe unha ou mis sementes pre-
sente nas drupas.
Carpelo. Cada unha das estruturas que levan os vulos e forman o xine-
ceo.
Carncula. Repregamento do tegumento que aparece nalgunhas semen-
tes.
Casca. Tecido primario que se atopa entre os tecidos vasculares e a
epiderme en talos e races.

245
Catfila. Folla modificada xeralmente incolora que presentan os bulbos
e os rizomas.
Caulinar. Pertencente ao talo.
Clula nai. Clula que pose un ncleo diploide e que por meiose dar
catro ncleos haploides.
Celulosa. Polisacrido formado por molculas de glicosa en configura-
cin beta, dispostas en cadeas longas, rectas e altamente inso-
lubles, compoente principal das paredes celulares.
Cenobio. Talo primitivo, formado por grupos de clulas a mido unidas
entre si por unha mucilaxe.
Cera. Substancia lipdica xeralmente asociada cutina presente nas
paredes exteriores das clulas epidrmicas.
Cespitoso. Planta de rizomas curtos que medran dando matas densas e
cuxas innovacins se desenvolven prximas aos talos do ano
anterior.
Ciclo de vida. Conxunto de fenmenos transcorridos entre un momento
dado dunha xeracin dun organismo e o mesmo da xeracin
seguinte.
Cigospora. Ver cigoto.
Cigoto. Clula diploide resultante da fecundacin dos gametos femini-
no e masculino ou compatibles.
Cigoto. Clula diploide resultante da unin de dous gametos haploi-
des.
Cilindro vascular. Cilindro central. Termo aplicado ao conxunto de tecidos vascu-
lares e ao tecido fundamental asociado en talos e races.
Cima. Inflorescencia definida de ramificacin simpodial onde as flores
externas son mis novas cs internas.
Cinina. Hormona vexetal que estimula a divisin celular.
Circumnutacin. Movemento helicoidal que segue un talo ao medrar.
Circuncisa. Tipo de dehiscencia na que o rgano se abre por unha lia
transversal que o rodea.
Cistidio. Estrutura estril, relativamente grande e con forma globosa,
que se acha no himenio de moitos Basidiomicotina.
Cistocarpo. Conxunto formado polo carposporanxio e clulas estriles de
cuberta asociadas nas Rodophita.
Cistlito. Concrecin intracelular de carbonato de calcio en forma de
maza, sostida por un pednculo de calosa.
Citocinina. Regulador do crecemento dos vexetais.
Cladodio. Talo modificado, aplanado, que ten a aparencia dunha folla.

246
Plantas tiles de Galicia

Cladofilo. Folla de natureza caulinar ou rameal.


Clamidospora. Parte dunha hifa que se rodea dunha parede grosa e se separa
do micelio parenteral.
Cleistogama. Flor na cal a polinizacin se realiza cando anda est pechada.
Clornquima. Parnquima clorofiliano, clulas parenquimticas con cloro-
plastos encargadas de realizar a fotosntese.
Clorofila. Pigmento fotosinttico de cor verde, formada por catro ncleos
pirrlicos unidos a un tomo de magnesio central, esterificados
polo fitol.
Cofia. Estrutura en forma de cono que protexe o pice da raz.
Colateral. Tipo de face vascular que ten floema soamente no lado exter-
no do xilema.
Coleoptile. Coleptilo. rgano tubular que envolve o pice caulinar e as
primeiras follas no embrin das gramneas.
Coleorriza. rgano tubular que envolve a raz primaria do embrin das
gramneas.
Colonia. Grupo de individuos da mesma especie que viven en estado de
asociacin.
Conceptculo. Cavidade especial de forma semiesfrica, afundida no talo e
cunha abertura ao exterior, que contn as estruturas reprodu-
toras en Phaeophita. Fucus sp.
Concrescente. rgano que medra adherido a outro.
Conectivo. Porcin vascularizada e estril do estame que se acha entre as
tecas das anteras.
Conidio. Espora asexual, formada xeralmente no extremo dunha hifa.
Conidiforo. Hifa especializada no extremo da cal se producen os conidios.
Conidioma. Corpo frutfero asexual que contn conidios.
Contorta. Tipo de prefoliacin onde cada elemento do perianto cobre o
seguinte e cuberto polo anterior.
Convoluta. Tipo de prefoliacin onde a folla se arrastra lonxitudinalmente
en espiral.
Coprfilo. Que medra sobre esterco.
Cordado. Ten forma de corazn.
Corimbo. Acios cuxos pedicelos basais son mis longos cs apicais, dis-
pondose as flores aproximadamente nun plano.
Cormo. Talo subterrneo curto e groso, de posicin vertical que acu-
mula reservas. Ex. Gladiolus .
Cormofita. Planta con talo.
Corola. Segundo verticilo do perianto, constitudo polos ptalos.

247
Corolino. Perianto ou perigonio que pola sa cor vistosa parece unha
corola.
Corpus. Parte central do meristema apical do fillo, onde os planos de
divisin teen ordenacin aleatoria.
Corte radial. Plano de corte que se estende lonxitudinalmente ao longo dun
rgano cilndrico, en forma paralela a un radio parenquimti-
co.
Cotiledn. Folla seminal embrionaria producida polo embrin dunha plan-
ta con semente.
Crecemento determinado. Crecemento que nun momento dado se deter debido ao ce-
samento da actividade meristemtica.
Crecemento indeterminado. Crecemento que pode continuar indefinidamente, como os
meristemas apicais e laterais.
Crecemento primario. Crecemento vexetal resultante da divisin das clulas dos me-
ristemos apicais.
Crecemento secundario. Tecidos do vexetal producidos polos meristemas laterais ou se-
cundarios.
Cripto. Oculto, escondido, pouco visible.
Criptgama. Planta que non produce sementes.
Cromatforo. Cromoplasto de grande tamao que ocupa a maior parte da
clula.
Corpos mucferos. Corpsculos submembranares situados por debaixo da mem-
brana celular, contendo mucilaxe, esta expulsada en resposta
a unha excitacin externa.
Cutcula. Estrutura de natureza frecuentemente glicoproteica que reco-
bre as clulas en contacto co medio externo nalgunhas algas,
permeable e nunca est cutinizada como a das plantas supe-
riores.
Cutina. Lpido incrustante presente por fra das paredes externas
tanxenciais e radiais das clulas epidrmicas nas plantas supe-
riores.
Decidua. Planta que perde as sas follas
Dehiscencia. Apertura dunha antera, froito ou outra estrutura que permite
a sada das estruturas reprodutoras que contn.
Dermatxeno. Conxunto de clulas iniciais dos pices que orixinan a epider-
me segundo a teora dos histxenos.
Diadelfo. Estames dunha flor cando estes estn soldados entre si polos
seus filamentos formando grupos.
Dialiptala. Flor ou corola cuxos ptalos estn libres entre si.

248
Plantas tiles de Galicia

Dispora. Estrutura de diseminacin dos vexetais. Pode ser unha semen-


te ou unha espora ou outras.
Dicogama. Planta na cal non maduran simultaneamente o xineceo e an-
droceo da flor.
Dicotmico. Divisin ou bifurcacin dun eixe en das ramas mis ou menos
iguais.
Diclina. Planta con flores unisexuadas, podendo un individuo presentar
flores masculinas, femininas ou ambas as das.
Didinamia. Clase do sistema de Lineo que corresponde s flores hermafro-
ditas con androceo con catro estames, dous deles mis longos
cs outros.
Dinospora. Espora biflaxelada, caracterstica dos Dinoflaxelados.
Dinoxantina. Pigmento carotenoide do tipo das xantofilas.
Diplobintico. Ciclo de vida onde a maior parte est constituda por un talo
diploide.
Disco. Excrecencia xeralmente glandular que se forma no receptculo
da flor, polo xeral ten forma discoidal ou anular.
Dstica. Disposicin das follas en das ringleiras, nun s plano e a am-
bos os dous lados dun eixe.
Doliporo. Engrosamento do tabique na parte central dunha hifa forman-
do un conduto con forma de barril cos extremos abertos.
Caracterstico de Basidiomicotina.
Dorsifixa. Antera cuxo filamento estaminal se insire no seu dorso.
Durame. Parte interna e mis escura do pau, xeralmente non funcional.
Ecidiospora. Espora binucleada, producida nun ecidio.
Ectofloemtica. Tipo de ronsel no cal a medula est rodeada por xilema, floema
e periciclo.
Ectofloico. Co floema por fra do xilema.
Edfico. Relativo ao solo.
Efmera. Planta que xermina e desenvolve todo o seu ciclo vital nun
curto perodo.
Embriofitas. Grupo de plantas que incle todos os organismos fotosintti-
cos que comezan o desenvolvemento da sa xeracin esporo-
ftica dentro dun arquegonio.
Embrin. Rudimento do esporofito, primordio da planta, contido dentro
dunha semente e orixinado a partir do cigoto.
Endocarpo. Parte interna do pericarpo. Corresponde parte mis interna
da parede do ovario.
Endofito. Un organismo que vive dentro doutro organismo vexetal.

249
Endosperma. Tecido nutricio contido nas sementes situado fra do em-
brin.
Endospora. Espora que se forma no interior dun esporocisto e que se libera
ao romper a parede deste.
Endosprico. Gametofito que se desenvolve dentro da parede da espora.
Endotecio. Capa subepidrmica da antera cuxas clulas teen paredes en-
grosadas, relacinase coa dehiscencia da antera.
Endxeno. Que se orixina en tecidos internos do rgano.
Entomfila. Planta cuxa polinizacin se fai por medio dos insectos.
Entomofilia. Modo de polinizacin no cal os insectos levan os grans de
pole.
Entren. Parte do talo situada entre dous ns sucesivos.
Epicarpo. Capa exterior do pericarpo.
Epictilo. Porcin do talo situada entre a insercin dos cotiledns e a
extremidade caulinar.
Epiderme. Tecido adulto de orixe primaria que recobre a superficie da
planta.
Epfita. Planta que medra sobre outro vexetal usndoo soamente como
soporte pero que non o parasita.
Epihidrgama. Tipo de polinizacin que se leva a cabo sobre a superficie da
auga.
Episperma. Cuberta da semente.
Eptona. Tipo de ramificacin debido ao desenvolvemento das xemas
axilares na cara superior das ramas.
Epixeo. rgano vexetal que se desenvolve sobre o solo.
Ergsticas. Substancias relativamente inertes producidas pola actividade
celular, son inclusins, cristais, etc.
Escamadura. Desprendemento das clulas epidrmicas nos vexetais debido
xelificacin da laminia media.
Escapo. Talo areo que provn do rizoma ou bulbo, desprovisto de fo-
llas e que leva flores no pice.
Escifila. Planta que vive sombra.
Esclerosado. Lignificado, endurecido.
Esclerotesta. Capa media do vulo de certas Ximnospermas.
Escorpioide. Inflorescencia cimosa cuxo pseudoeixe se arrastra en espiral
como a cola dun escorpin.
Escudete. Cotiledn de forma elptica que se atopa en contacto co en-
dosperma no embrin das gramneas.

250
Plantas tiles de Galicia

Espdice. Espiga que presenta un eixe carnoso rodeado por unha espata.
Monocotiledneas.
Espata. Brctea ampla que envolve a inflorescencia dalgunhas plantas.
Monocotiledneas.
Espatiflora. Plantas cuxas flores reducidas se renen en espigas de eixe car-
noso rodeadas por unha brctea.
Espermatofita. Planta que produce sementes.
Espiga. Inflorescencia alongada, parecida ao acio, pero con flores ssi-
les. un tipo de inflorescencia frecuente nas gramneas.
Espiguia. Inflorescencia elemental das gramneas.
Espia. Folla modificada, curta, rxida e puntiaguda que nace do tecido
leoso.
Espora. Nas plantas, unha estrutura reprodutora que se pode desen-
volver nun individuo adulto multicelular sen fusin con outra
clula.
Esporanxio. Estrutura formadora de esporas, de orixe sexual ou asexual.
Esporanxiospora. Espora producida e contida dentro dun esporanxio.
Esporocarpo. Grupo de esporanxios nas carrizas acuticas
Esporocisto. Estrutura formadora de esporas cuxa parede a mesma c da
clula.
Esporodoquio. Estroma pequeno en forma de almofada, cuberto por conidi-
foros.
Esporofilo. Folla que leva esporanxios.
Esporopolenina. Politerpeno resistente aos axentes qumicos e impermeable
que se atopa na parede das esporas e a exina do gran de
pole.
Esporxeno. Tecido que d orixe s esporas.
Estame. Parte da flor que leva os sacos polnicos no seu extremo.
Composto xeralmente por filamento e antera.
Estaminodio. Estame non funcional a mido moi modificado, sen anteras
diferenciadas ou con anteras que non producen pole ou este
non viable.
Estandarte. Ptalo mis grande e ergueito que se opn quilla na corola
das leguminosas papilionoideas.
Estigma. Parte superior do pistilo, de diversas formas, que serve para
recibir os grans de pole, en xeral pegaento.
Estilo. Parte do pistilo que une o ovario ao estigma.
Estpite. Parte do tronco desprovisto de ramas nunha rbore.

251
Estpulas. Apndices dobres xeralmente foliceos, situados a ambos os
dous lados da base da folla nalgunhas plantas.
Estoln. Talo delgado, longo, prostrado ou subterrneo que forma xe-
mas nos ns e no pice.
Estoma. Abertura na epiderme de talos ou follas dunha planta que per-
mite o intercambio de gases co exterior.
Estomio. Rexin pola cal se produce a rotura e sada de esporas no espo-
ranxio das carrizas.
Etalio. Tipo de frutificacin relativamente grande, s veces maciza,
con forma de almofada que corresponde a unha agrupacin
de esporanxios sen p.
Etiolacin. Conxunto de caractersticas que presentan as plantas que me-
draron na escuridade ou con moi pouca luz.
Exalbuminada. Semente que non presenta endosperma na madureza.
Exarco. Termo referido a xilema e floema.
Exina. Membrana interna do gran de pole grosa e a mido ornamen-
tada, formada por esporopolenina.
Exocoria. Zoocoria externa cando as disporas son levadas na superficie
externa dun animal.
Exoderme. Capa mis externa da casca dalgunhas races, en posicin hi-
podrmica.
Exoscpico. Embrin que se forma a partir da clula mis prxima ao colo
do arquegonio, a dita clula provn da divisin transversal do
cigoto.
Exosprico. Gametofito que se desenvolve por fra da parede da espora
que lle deu orixe.
Exxeno. Que se orixina a partir de tecidos superficiais.
Explodiflora. Planta na cal os estames das sas flores despiden o pole de
forma violenta
Fanero. Visible, manifesto, visible a simple vista.
Fanerofita. Planta que presenta a xema do rebento a mis de 30 cm do
chan.
Fanergama. Vexetal que presenta os rganos reprodutores en forma visible,
sendo facilmente recoecibles.
Fasciculadas. Races dispostas nun fato ou feixe.
Feromonas. Substancias voltiles emitidas polos gametos femininos para
atraer os gametos masculinos, en determinadas Phaeophytas e
Chlorophitas.

252
Plantas tiles de Galicia

Filide. Estrutura con forma de botella, situada no extremo dun coni-


diforo, sobre a cal se producen esporas.
Fibra. Clula esclerenquimtica alongada e estreita con extremos
afiados e parede xeralmente lignificada.
Fbula. Estrutura con forma de fibela ou ponte, caracterstica do mice-
lio secundario de moitos Basidiomicotina.
Ficobilinas. Pigmentos algais de cor vermella ou azul, unidos a unha prote-
na, que se atopan nas Cianobacterias e Rodophyias.
Filamento. Parte que sostn a antera nas Anxiospermas.
Fillo. Crecemento do talo dunha planta leosa durante unha esta-
cin.
Filotaxia. Modo de disposicin das follas ao longo do talo.
Floema. Tecido condutor que permite o transporte do zume elaborado
e das substancias orgnicas.
Flor. Conxunto de estruturas reprodutoras das plantas con flor, for-
mada por androceo e xineceo e un ou dous verticilos perinti-
cos que poden estar reducidos ou ausentes.
Fololo. Cada unha das partes foliceas dunha folla composta.
Folioso. Lique cuxo talo est formado por lbulos aplanados, os cales
son hetermeros e dorsiventrais.
Folla. rgano xeralmente plano e fotosinttico, que presentan late-
ralmente os talos, insertos a nivel dos ns.
Foraminada. Nunha antera cando existen orificios por onde sae o pole.
Forma imperfecta. Estado imperfecto ou conidial.
Forma perfecta. Estado perfecto.
Fotoaperidica. Planta cuxa floracin independente da cantidade de luz reci-
bida.
Fotoperiodicidade. Resposta fisiolxica das plantas duracin relativa dos pero-
dos de da e noite que se suceden en forma rtmica.
Fotorespiracin. Proceso respiratorio das plantas
Fototropismo. Movemento por crecemento diferencial da planta producido
por accin da luz.
Froito. Nas plantas con flor, estrutura que encerra as sementes.
Fronde. Fronde. Folla dos fentos.
Funculo. Cordn ou filamento que une o vulo placenta.
Gabin. Folla ou talo modificados que se enrrolan a un soporte para
soster ou fixar a planta a este.
Gametanxio. Estrutura uni ou multicelular produtora de gametos.

253
Gametofito. Xeracin dun organismo que produce gametos, o seu comple-
mento cromosmico haploide.
Gamocarpelar. Sincrpico. Ovario constitudo por dous ou mis carpelos uni-
dos entre si.
Gamoptala. Corola de ptalos soldados entre si polo menos na base.
Gamospalo. Cliz de spalos soldados entre si polo menos na base.
Gleba. Parte interna, frtil, do basidioma dos Gasteromicetos.
Glbulo. Termo co que se denomina o anteridio das Charofitas.
Gota de infeccin. Gota de orballo sobre unha folla ou talo dun hspede.
Nela xerminar un espora dun fungo parasito permitindo a in-
feccin.
Gutacin. Exsudacin de auga en forma lquida polas follas, a travs dos
hidatodos.
Hbito. Patrn xeral de desenvolvemento dunha planta.
Halfilo. Vexetal que vive nun medio salino.
Haplostela. Tipo simple de protostela con xilema central e floema arredor.
Haplostmono. Androceo formado por un s verticilo de estames.
Hapoclamdea. Flor de perianto simple.
Haptonema. Estrutura filamentosa presente nas Haptofceas, vinculada
fixacin.
Heliofila. Planta que require sol directo para o seu desenvolvemento.
Hematocromo. Pigmento carotenoide de Chlamidomonas nivalis que pola sa
abundancia d cor vermella neve.
Hemeroperidica. Planta cuxas flores se desenvolven soamente cunha ilumina-
cin superior a 12 horas diarias.
Hemicriptofita. Planta que presenta a xema do rebento a nivel do chan.
Hemisifonado. Talo filamentoso multinucleado que presenta tabiques a inter-
valos irregulares.
Herba. Planta que carece dun talo leoso persistente sobre o nivel do
solo.
Hercgama. Planta cuxas flores teen dispositivos especiais que impiden a
autogamia.
Heteroclamdea. Flor cuxo perianto est formado por cliz e corola.
Heterofilia. Cando as follas dunha mesma planta presentan formas dife-
rentes.
Hetergamo. Captulo con dous ou mis tipos de flores.
Heteroico. Fungo parasito que precisa dispoer de dous hspedes diferen-
tes para completar o seu ciclo de vida.
Hetermera. Flor con distinto nmero de pezas en cada verticilo.

254
Plantas tiles de Galicia

Heterosporado. Que produce das formas ou tamaos de esporas.


Heterosporanxiado. Que produce dous tipos de esporanxios especificamente mico-
esporanxios e macroesporanxios.
Hidatodo. Estrutura presente xeralmente na beira das follas e que segrega
auga en estado lquido polo fenmeno chamado gutacin.
Hidrocoria. Mecanismo de diseminacin dos vexetais que se realiza me-
diante a auga.
Hidrofita. Planta que ten a xema de rebento debaixo da auga.
Hidrogama. Planta cuxa polinizacin se realiza mediante a auga.
Hifa. Unidade vexetativa estrutural nos fungos.
Higrofita. Planta que vive nun medio hmido.
Himenio. Estrato frtil de ascos ou basidios acompaados de parfise
que se sita de varios modos dentro ou sobre os corpos frut-
feros dos fungos.
Hipantio. Prolongacin tubulosa do receptculo por enriba do ovario que
soporta o perianto e o androceo no pice.
Hipoxeo. rgano que permanece por debaixo da superficie do solo.
Hipoxina. Flor na cal o perianto e o androceo se insiren por debaixo do
ovario.
Hipsofilas. Follas superiores modificadas ou reducidas para dar brcteas.
Hspido. Que ten pelos rxidos.
Homlogo. rgano de igual orixe, pero cuxo aspecto ou funcin poden ser
distintos.
Hommera. Flor co mesmo nmero de pezas florais en cada verticilo.
Homosporado. Isosporado. Que produce esporas dun s tipo ou tamao.
Homosporia. Producin de esporas monomrficas nunha planta, as cales
xerminan para dar gametofitos hermafroditas.
Homotlico. Autofrtil. A fecundacin realizarase por unin de dous game-
tos provenientes do mesmo talo.
Homoxilado. Pau simple e homoxneo formado esencialmente por traquei-
das e parnquima, caracterstico das Ximnospermas.
Humus. Substancia de composicin complexa orixinada pola degrada-
cin dos restos que se atopan nos horizontes superiores do
solo.
Indehiscente. Termo referido en xeral aos froitos que non se abren ao madu-
rar.
Indusio. Estrutura de orixe epidrmica foliar que se dilata e recobre o
receptculo e os esporanxios nos fentos.

255
Induvia. Cada unha das partes florais persistentes, que s veces acom-
paan o froito.
Inequifacial. De caras desiguais como a maiora dos estames que s teen
un plano de simetra.
Inflorescencia. Conxunto de flores cuxos pednculos parten do mesmo eixe.
Infrutescencia. Conxunto de froitos desenvolvidos sobre un receptculo co-
mn.
Infundibuliforme. En forma de embude.
Inmotiflora. Planta con flores inmbiles.
Interfascicular. Cambium situado entre as faces vasculares, produce xeralmen-
te parnquima cara a ambos os dous lados.
Intina. Membrana interna do gran de pole, formada por celulosa.
Introrsa. Antera que se abre cara ao eixe floral.
Involuto. rgano que se arrastra cara a dentro. Termo en xeral referido
prefoliacin.
Isidio. Protuberancia pequena do talo dun lique que incorpora algas e
tecido medular, cuberta por unha casca.
Isocontada. Clula con todos os seus flaxelos iguais e coa mesma estrutu-
ra.
Isogamia. Tipo de reproducin sexuada na que interveen gametos mor-
foloxicamente iguais, polo xeral mbiles.
Isogamo. Captulo que presenta un s tipo de flores.
Isomorfo. rgano que ten a mesma estrutura que outro.
Isostmona. Flor que ten o mesmo nmero de estames que elementos dos
outros verticilos.
Labelo. Ptalo inferior moi modificado nas Orchidiaceae.
Labiado. Cliz ou corola cuxas pezas estn soldadas en grupos, un supe-
rior e outro inferior, de tal modo que semellan dous labios.
Lagoa foliar. Espazo recheo de parnquima que queda no ronsel ao des-
prenderse as faces vasculares propios da folla.
Lmina. Calquera parte ancha e aplanada dunha planta
Lanceolado. Angostamente elptico, afinndose cara aos extremos.
Ltex. Zume leitoso que presentan algunhas plantas, branco ou de
diversas cores.
Laticfero. Clula ou tubo composto por clulas fusionadas que contn
ltex.
Legume. Froito seco, unicarpelar, dehiscente polo nervio dorsal e a sutu-
ra ventral.
Lemma. Glmula inferior das inflorescencias das gramneas.

256
Plantas tiles de Galicia

Lgula. Tipo de corola cigomorfa gamoptala que presentan as com-


postas.
Limbo. Lmina. Parte ancha e estendida da folla.
Lique. Combinacin dunha alga e un fungo, na cal os dous compo-
entes estn de tal modo entretecidos que forman o que se
pode considerar un individuo nico.
Macroesporanxio. Megasporanxio. Esporanxio no cal se forman as macrosporas.
Macrospora. Megaspora.
Macrosporocarpo. Estrutura presente no fentos que contn os megasporocarpos.
Macrosporofilo. Esporofilo que leva os macrosporanxios.
Madeira. Tecido secundario das plantas con semente. Composto princi-
palmente por xilema.
Marxinal. Tipo de placentacin na cal os vulos se sitan sobre a beira da
folla carpelar en ovarios uni ou dialicarpelares.
Mastigonema. Estruturas laterais que poden presentar certos flaxelos, consti-
tudas por fibras de 0,5 a 2 mm de lonxitude.
Medula. Masa de tecido fundamental que ocupa o centro do talo por
dentro dos tecidos vasculares, xeralmente parenquimtica, s
veces pode ser oca.
Megafanerofita. Termo aplicado s rbores de mis de trinta metros de altura.
Megagametofito. Gametofito feminino orixinado a partir dunha megaspora.
Megaspora. Macrospora. Espora orixinada por meiose a partir dun megas-
porocito e que desenvolver un gametofito feminino nas plan-
tas heterosporadas.
Megasporanxio. Macrosporanxio. Esporanxio onde se producen as megaspo-
ras.
Megasporocito. Clula nai das megasporas, s cales dar orixe despois dunha
divisin meitica.
Mericarpo. Cada un dos segmentos en que se dividen naturalmente certos
froitos secos como o esquizocarpo.
Mesarco. Posicin do xilema na face vascular cando o protoxilema est
no centro e a diferenciacin faise a partir de tal centro en todo
sentido.
Mesocarpo. Mesocarpio. Capa media do pericarpo.
Mesofanerofita. Termo aplicado a rbores de 8 a 30 metros de altura.
Mesfilo. Parnquima clorofiliano das follas, pode ser en estacada, es-
ponxoso ou indiferenciado.

257
Microcclico. De ciclo curto. Aplicado s especies de Royas que non produ-
cen outras esporas binucleadas que as teleutosporas.
Microfanerofita. Termo aplicado s rbores de menos de 8 metros de alto.
Microgametofito. Gametofito masculino que se desenvolve a partir dunha mi-
crospora.
Micrpilo. Abertura que deixan os tegumentos no extremo do vulo pola
cal se producir a fecundacin.
Microspora. Espora producida por meiose nun microsporanxio, producir
un gametofito masculino.
Microsporanxio. Esporanxio que produce microsporas.
Microsporocarpo. Nos fentos, estrutura que contn os microsporanxios.
Microsporocito. Clula nai das microsporas, por divisin meitica producir ca-
tro delas.
Microsporofila. Folla que leva un ou mis microsporanxios.
Mitospora. Espora producida como resultado dunha divisin mittica.
Mitosporanxio. Esporanxio no cal as esporas se producen por divisins nuclea-
res mitticas e non meiticas.
Monandria. Clase do sistema de Lineo que comprende flores hermafroditas
cun s estame.
Monocaritico. Que contn un s tipo de ncleos, orixinados no ncleo dunha
espora.
Monocrpica. Anual. Planta que florece e frutifica unha soa vez, morrendo
despois.
Monoclina. Hermafrodita. Flor que ten os dous sexos sobre un mesmo re-
ceptculo.
Monopodial. Tipo de crecemento onde sempre a xema terminal a que pro-
duce ano tras ano os fillos.
Monospermo. Froito que presenta unha soa semente.
Monotalmico. Agregado. Froito formado polos carpelos separados dunha
flor.
Mucilaxe. Substancia orgnica que ten a propiedade de incharse ao em-
paparse con auga.
Nanosporas. Endosporas de pequenas dimensins orixinadas por divisins
vexetativas dunha clula nai.
Nastia. Movemento de curvatura cuxa direccin est determinada pola
constitucin anatmica do rgano.
Nectario. Estrutura secretora epidrmica, produtora da substancia azu-
crada chamada nctar, xeralmente situada nas flores.

258
Plantas tiles de Galicia

Nictiperidica. Planta que florece soamente cunha iluminacin inferior a doce


horas.
N. Rexin do talo entre dous entrens, o punto de insercin das
follas.
Nomfila. Cada un das follas normais dun planta.
Noz. Froito seco indehiscente orixinado a partir dun ou mis carpe-
los cun pericarpo duro e ptreo.
Nucela. Tecido esporoftico presente no vulo das Fanergamas dentro
do cal se diferencia a clula nai das macrosporas.
Ncula. Noz pequena.
Oclusivas. Par de clulas de forma variable que pechan o poro do estoma
debido a cambios na sa forma.
Oligmero. Flor con verticilos que teen menor nmero de pezas cs de-
mais.
Ollo. Xema caulinar que produce un fillo.
Oocisto. Gametocisto feminino.
Oogamia. Tipo de fecundacin entre un gameto masculino mbil e pe-
queno e un gameto feminino grande e inmbil.
Osfera. Gameto feminino, grande, espido e inmbil.
Oospora. Cigoto rodeado por unha parede grosa, orixinado pola fecun-
dacin dunha osfera.
Oprculo. Estrutura que pecha o extremo da cpsula das carrizas e se
libera por ruptura do anel.
Oposta. Disposicin das follas ou xemas que se dan por pares en cada
n.
rgano. Conxunto de tecidos que realizan unha funcin particular ou
conxunto de funcins no corpo dunha planta.
Ostolo. Poro. Abertura dos mis diversos rganos.
Ovario. Nas plantas con flor, parte basal do xineceo que encerra os
vulos.
vulo. A estrutura que dar a semente.
Palinoloxa. Ciencia dedicada ao estudo do pole e outras esporas.
Palmada. Folla cuxos nervios nacen da base da folla e diverxen como os
dedos dunha man aberta.
Papus. Cliz reducido a pelos ou escamas caracterstico das compos-
tas.
Paracolorola. Coroa. Conxunto de apndices ligulares dos ptalos ou tpa-
los

259
Parfise. Estruturas estriles que acompaan as frtiles, presntanse no
himenio de Asco e Basidiomicotina.
Paralelinervio. Follas e outros rganos foliceos que teen os nervios princi-
pais aproximadamente paralelos. Gramneas e monocotiled-
neas.
Parede celular. Capa resistente que rodea unha clula e a sa membrana celu-
lar. Esta parede est composta principalmente por celulo-
sa (nas plantas).
Parietal. Tipo de placentacin onde os vulos se insiren sobre as pare-
des do ovario.
Paripinnada. Folla composta que ten un nmero par de fololos.
Partenocarpia. Formacin dun froito sen previa fecundacin. Estes froitos ca-
recen de sementes.
Partenoxnese. Desenvolvemento dunha osfera para dar un cigoto sen que
aconteza fecundacin.
P. Estrutura mis ou menos cilndrica que sostn o pleo no basi-
dioma dos Agaricales.
Pecolo. Parte da folla que une a lmina ao talo.
Pecilulo. Pecolo de cada fololo dunha folla composta.
Pectinado. Tipo de flaxelo que leva mastigonemas soamente dun lado.
Pednculo. Final dunha flor, eixe dunha inflorescencia.
Peltada. Folla cuxo pecolo se insire no centro da lmina ou nalgn pun-
to distinto da marxe.
Penduliflora. Planta que ten as flores que colgan.
Pentacclica. Flor que ten cinco verticilos florais, dous deles son estames.
Perenne. Referido a aquelas plantas que non perden as follas en outo-
no.
Perforacins. Rexins delgadas da parede celular das clulas condutoras do
xilema.
Perianto. Verticilo floral que rodea o androceo e xineceo, consta xeral-
mente de cliz e corola.
Pericarpo. Pericarpo. Parte do froito que rodea a semente.
Periciclo. Estrato celular externo ao cilindro central, situado entre as fa-
ces vasculares e a endoderme na raz e talo.
Periclinal. Paralelo superficie do rgano.
Peridio. Cuberta externa ou parede dunha frutificacin.
Peridiolo. Cmara glegal dos Gasteromicetos. Contn as basidiosporas e
acta como unha unidade de propagacin.

260
Plantas tiles de Galicia

Perigonio. Perianto formado por pezas non diferenciadas en cliz e coro-


la.
Periplasto. Diferenciacin da parte externa do citoplasma e da membrana
citoplasmtico constitundo unha pelcula elstica ou rxida.
Periquetal. Termo referido s follas mis ou menos modificadas que ro-
dean o arquegonio das carrizas.
Perisperma. Tecido de reserva diploide presente nalgunhas sementes que se
orixina a partir da nucela.
Peritecio. Ascoma de orixe sexual, con forma de botella.
Ptalo. Cada un dos apndices dunha flor que forman a corola.
Picnidio. Corpo frutfero asexual, con forma de botella cun poro apical.
Picniospora. Espora pequena uninucleada e haploide producida nun picnio,
que funciona como gameto masculino.
Pleo. Parte superior ou sombreiro de certo tipo de basidioma.
Pia. Falso froito do pieiro e outras Ximnospermas.
Pinatisecta. Folla composta cuxos fololos teen incisins que chegan ata o
nervio.
Pinnada. Tipo de nerviacin dos rganos foliares onde os nervios secun-
darios se dispoen a ambos os dous lados do raque como as
barbas dunha pluma.
Pirenosomas. Grnulos que constiten a parte central dos pirenoides, de na-
tureza protica.
Pistilo. Conxunto central de rganos nunha flor, est composto dun
ou mis carpelos.
Pivotante. Raz principal que se afunde verticalmente no solo, cun des-
envolvemento moi importante con respecto s races secunda-
rias.
Placenta. Rexin do ovario onde se orixinan os vulos e cal quedan
unidos por medio do funculo.
Placentacin. Disposicin dos vulos sobre a placenta.
Planacin. Achatamento das ramas nun vexetal.
Planogameto. Gameto flaxelado.
Planogamia. Fecundacin entre dous gametos mbiles.
Pleuridios. Filamentos curtos, de crecemento limitado, que se dispoen
en verticilos con respecto a un eixe principal nos talos de tipo
cladomtico.
Plurilocular. Estrutura multicelular, onde cada unha das clulas compoen-
tes produce unha estrutura reprodutora.
Pole. Microsporas das plantas con semente.

261
Poliadelfo. Androceo cuxos estames estn soldados en varios grupos.
Poliandra. Flor que presenta moitos estames.
Policntrico. Talo que ten un nmero de centros de crecemento e desenvol-
vemento e mis dun rgano reprodutivo.
Polgama. Planta que ten flores hermafroditas e flores unisexuadas sobre
o mesmo individuo ou sobre individuos diferentes.
Polmera. Flor cuxos verticilos estn compostos de numerosas pezas.
Polinia. Masa de grans de pole fusionados que ser transferida a un
estigma como unha unidade. Orquidceas.
Polinizacin. Proceso de transferencia do pole dende o lugar onde se pro-
duce ata o lugar onde se atopa a osfera. Pdese producir con
axuda do vento, auga, insectos, paxaros ou outros medios.
Politalmico. Froito mltiple.
Prefanergama. Ximnosperma primitiva con reproducin sexual de caractersti-
cas arcaicas.
Prefloracin. Disposicin das pezas florais no botn floral.
Prefoliacin. Disposicin das follas nas xemas foliares antes de expandirse.
Promeristema. Nos pices vexetais conxunto formado polas clulas iniciais e as
sas derivadas inmediatas.
Propgulo. Estrutura que serve para a reproducin vexetativa dun organis-
mo.
Protoderme. Meristema primario que d orixe epiderme.
Protofloema. Primeiros elementos do floema en diferenciarse mentres que o
rgano anda est elongndose.
Protonema. Estrutura filamentosa produto da xerminacin dunha espora
nalgunhas carrizas e hepticas que dar orixe ao gametofito
folioso.
Quilla. Carena. rgano formado pola fusin de dous ptalos, propio
da corola das leguminosas papilionoideas.
Quitina fnxica. Substancia da cor do xofre, complexa, similar atopada no
tegumento dos insectos.
Radcula. Extremo basal do eixe embrionario, raz orixinada na semente
e que dar a raz primaria.
Rfides. Cristais de oxalato de calcio en forma de agulla, presentes xe-
ralmente no parnquima.
Raz. rgano das plantas, xeralmente subterrneo, que carece de
follas e cumpre funcins de absorcin, fixacin e reserva.
Raque. Nas follas compostas a continuacin do pecolo a partir dos
fololos basais.

262
Plantas tiles de Galicia

Receptculo. Ensanchamento apical do eixe que soporta as flores dun cap-


tulo.
Reticulado. Interconectado, en forma de rede.
Rizforo. Estrutura presente en certas Licopsida que penetra no solo e
pode orixinar races.
Rizoma. Talo subterrneo groso e horizontal que serve como rgano de
almacenamento.
Rizomorfa. Cordn groso, formado por hifas somticas anastomosadas e
con ordenacin paralela.
Roseta. Conxunto de follas dispostas moi xuntas nalgunhas plantas,
debido a que presenta entrens moi curtos, xeralmente a nivel
do solo.
Saco embrionario. Gametofito feminino das Anxiospermas.
Saco polnico. Parte da antera onde se forman os grans de pole.
Semente. Estrutura que se produce a partir dun vulo, logo da fecunda-
cin.
Spalo. Estrutura mis externa dunha flor, xeralmente verde.
Septado. Tabicado. Que presenta septos ou tabiques transversais, que
dividen a estrutura en unidades celulares.
Ssil. Que carece de p ou estrutura de soporte. Nunha folla que
carece de pecolo.
Seudoelaterio. Clulas estriles que se sitan entre as esporas dos Antocerota-
les.
Silcula. Froito seco dehiscente das crucferas cuxas valvas son tan an-
chas como largas.
Simbionte. Cada un dos organismos integrantes dunha simbiose.
Simbiose. Asociacin ntima de dous organismos diferentes, os que obte-
en beneficios mutuos desta.
Sinanxio. Grupo de esporanxios que se fusionaron no desenvolvemen-
to.
Sinapse. Conxunto formado por dous discos refrinxentes planocon-
vexos que obturan o plano existente entre paredes contiguas
nalgunhas Rodophita.
Sinema. Estrutura alongada, produtora de conidios, formada por un
conxunto de conidiforos paralelos reunidos.
Suculenta. Planta con follas ou talos carnosos que almacenan auga.

263
Tabulada. Raz area modificada en forma de tboa na base dos troncos,
cumprindo funcins de soporte.
Tlamo. Receptculo.
Talo. Corpo vexetal relativamente simple, non diferenciado en raz,
talo e follas.
Talo. Parte xeralmente area do eixe dunha planta dividida en ns e
entrens. Leva follas e rganos reprodutores.
Talofita. Planta que presenta un talo, dicir, que non presenta diferen-
ciacin na raz, talo e follas.
Taloide. Taloso. Plantas que non presentan races, talo ou follas ou os
seus anlogos.
Tapete. Capa interna da antera e dos esporanxios cuxa funcin nutrir
os grans de pole e esporas en desenvolvemento.
Teca. Cada unha das das unidades que forman unha antera.
Tegumento. Capa ou capas que envolven un rgano e o protexen.
Tpalo. Cada unha das pezas que forman o perigonio.
Terofita. Planta anual que non presenta xema de rebento.
Testa. Cuberta externa da semente.
Tetradnamo. Androceo formado por catro estames longos e dous curtos.
Tlide. Estrutura que frecuentemente obstre a cavidade dos elemen-
tos condutores do xilema.
Tricoma. Estrutura epidrmica variable en tamao, forma e funcin.
Tubrculo. Porcin moi engrosada de certos talos subterrneos
Tubo criboso. Elemento condutor do floema, formado por clulas vivas alon-
gadas, dispostas unha a continuacin da outra, cuxos dous
extremos presentan placas cribosas.
Tubo de fecundacin. Hifa delgada, orixinada no gametanxio masculino e que pene-
tra a parede do gametanxio feminino.
Tubo de xerminacin. Primeira hifa que emite unha espora dun fungo ao xerminar.
Tubo estaminal. Tubo formado pola soldadura dos filamentos estaminais.
Tubo polnico. Estrutura tubular resultante da xerminacin dun gran de pole.
Tnica. Folla modificada, con substancias de reserva, presente en cer-
tos bulbos.
Umbela. Inflorescencia definida, cuxas flores estn sostidas por pedn-
culos da mesma lonxitude, nacendo todas dun mesmo punto
do eixe.
Unpara. Cima na cal un dos dous eixes aborta.
Unlla. Porcin estreita nalgunhas formas de ptalos pola cal se insire
no receptculo.

264
Plantas tiles de Galicia

Utrculo. Froito seco dehiscente, xeralmente monospermo, con pericar-


po membranoso
Vaa. Base da folla mis ou menos ensanchada que abraza o talo.
Valva. Cada unha das pezas en que o froito se separa naturalmente
na madureza.
Valvar. Tipo de dehiscencia nos froitos que se realiza polas valvas.
Venacin. Disposicin das nervaduras nunha folla.
Vernalizacin. Proceso fisiolxico que permite aos vexetais adquirir baixo o
efecto do fro a aptitude para florecer.
Verticilo. Conxunto de rganos florais dispostos en crculo.
Vexetativa. Unha das clulas que constite o gametofito masculino ou
gran de pole nas Fanergamas.
Vexetativo. Crecemento nunha planta por divisin de clulas sen que haxa
reproducin sexual.
Voluble. Talo ou outro rgano que ten a propiedade de enroscarse ao
redor dun soporte.
Xema. Brote ou fragmento dun organismo que funciona na reprodu-
cin asexual.
Xemacin. Forma de reproducin asexuada nos fermentos
Xeocarpo. Froito que madura baixo terra.
Xeofita. Planta que presenta a xema do rebento baixo terra.
Xeroftico. Vexetal adaptado para resistir perodos de seca ou vivir en me-
dios ridos.
Xiberelinas. Grupo de hormonas do crecemento que provocan a elonga-
cin dos talos.
Xilema. Tecido das plantas vasculares que serve para a conducin de
auga e substancias disoltas a travs do corpo do vexetal.
Ximno. Espido, ao descuberto, sen proteccin.
Ximnosperma. Xeralmente, unha planta con semente que non produce flo-
res.
Xineceo. rgano feminino da flor formado polo ovario, estilo e estig-
ma.
Xinforo. Prolongacin do eixe floral que soporta o xineceo.
Zanco. Tipo de raz area que emerxe do tronco ou das ramas e cum-
pre funcins de soporte.
Zoidogamia. Tipo de fecundacin na cal os gametos masculinos alcanzan o
gameto feminino desprazndose nun medio acutico.
Zooclorelas. Algas verdes en simbiose constante con animais.

265
Zoocoria. Tipo de dispersin das disporas dos vexetais mediante animais
que as transportan sobre ou dentro do seu corpo.
Zoospora. Espora mbil, flaxelada, producida asexualmente dentro dun
esporanxio.

266
Plantas tiles de Galicia

Terminoloxa

Absorbentes: que absorbe os tumores, materiais purulentos e demais lqui-


dos malignos danios para o organismo.
Adaptxena: potenciador do sistema orgnico
Analptico: reconstite o organismo e rexenera as forzas, estimula as fun-
cins vitais.
Andino: analxsico.
Antilxico: anestsico.
Antiasmtico: calma a asma.
Antibitico: impide o desenvolvemento ou multiplicacin de certos micro-
bios ou destreos.
Anticanceroso: axuda a combater o cancro.
Anticimticas: destre os organismos parasitos.
Anticoagulantes: evita a formacin de cogulos no sangue.
Anticonceptivas: evita a concepcin.
Antdoto: contraveleno, neutraliza a accin dos velenos.
Antielastasa: protexe os tecidos elsticos e conxuntivo da accin das enzi-
mas proteolticas.
Antiequintico: mellora os negrns e as mazaduras.
Antiespasmdico: calma os espasmos musculares.
Antifloxstico: antiinflamatorio.
Antifnxico: axuda a combater os fungos ou fermentos e parasitos.
Antihelmtica: combate parasitos intestinais.
Antihidrpica: contra a hidropisa.

267
Antihistamnico: que se opn accin nociva da substancia histamina, para
combater as alerxias.
Antiltica: disolve os clculos.
Antimictica: acta fronte aos fungos e fermentos.
Antimittico: inhibe a reproducin celular.
Antimutaxnico: protexe e mantn a establidade do ADN celular ante lesins
tumorais.
Antineurlxico: calma as neuralxias.
Antioxidante: axuda a protexer da oxidacin e do deterioro o organismo.
Antiperiodica: contra as febres peridicas.
Antipirtica: para baixar a temperatura corporal ou a febre.
Antiprurixinosa: combate ou evitar a comechn.
Antisptica: evita a putrefaccin e a infeccin.
Antisifiltica: contra a sfile.
Antisudoral: aplcase contra o mal olor da transpiracin do corpo.
Antitrmico: antipirtico.
Antitusxeno: calma ou suprime a tose.
Antivirus, antivrica, antiviral: Que se opn ao desenvolvemento dos virus.
Aperitiva: que aumenta o apetito.
Aromtica amarga: une as propiedades das amargas s das aromticas
Aromtica: estimula a mucosa gstrica pola sa fragrancia ou olor a espe-
cias.
Bactericida: destre as bacterias.
Bacteriosttica: evita a proliferacin bacteriana.
Balsmica: mucolitica, antisptico e antiespasmdico das vas respirato-
rias.
Bquica: contra a tose.
Calefaciente: produce sensacin de calor en uso externo.
Calicida: abranda os calos.
Calmante: anula a dor sen inhibir a sensibilidade.
Cardioactiva: Acta sobre o corazn.
Cardiotnica: aumenta a forza cardaca.
Carminativa: produce peristalse e expulsa os gases.
Catrtica: purgativa.
Custica: destre tecidos vivos.
Ceflica: contra a dor de cabeza.
Cicatrizante: que cicatriza feridas.
Cloruroltica: diurtica, elimina os sales inorgnicos.
Coadxuvante: reforza a accin doutra terapia.

268
Plantas tiles de Galicia

Colagoga: reduce a secrecin biliar.


Constrinxente: astrinxente.
Convulsante: causa convulsins.
Cordial: cardioactiva.
Correctiva: corrixe ou fai mis agradable a accin doutros medicamentos.
Corrinxente: correctiva.
Demulcente: protexe con mucilaxes as membranas de mucosas irritadas.
Depilatoria: remove pelos.
Depresante: sedante.
Depresiva cardaca: dimine a actividade do corazn.
Depreso-motora: dimine a actividade motora.
Depurante: favorece a excrecin dos emuctorios.
Depurativa: depurante.
Desconxestionante: dimine os procesos conxestivos impedindo que se acumule o
sangue nunha parte do corpo.
Desinfectante: destre as materias orgnicas de putrefaccin.
Desodorizante: destre ou encobre os malos olores.
Deterxente ou detersiva: limpa feridas, ulceras, etc.
Dilunte: dile excrecins e secrecins.
Diurtica: aumenta a secrecin dos ourios.
Dixestante: dixestiva.
Dixestiva: axuda disolucin do alimento.
Drstica: purgativa que produce forte irritacin.
Ecbolias: provoca aborto.
Ecoprotica ou ectroprotica: laxativa.
Emenagoga: regulariza a menstruacin.
Emtica: vomitiva.
Emoliente: dimine a irritacin dos tecidos.
Epistatica: vexigatoria.
Errina: aumenta a secrecin nasal.
Escartica: custica.
Espamoltica: que calma as contraccins dos intestinos.
Estimulante cardaca: excita temporalmente a actividade cardaca.
Estimulante: excita temporalmente a actividade nerviosa ou muscular, exci-
tan a actividade fsica, qumica e biolxica do corpo.
Estomacal: estimulante do estmago.
Estupefaciente: afecta o centro nervioso e produce hbito.
Evacuante: purgativa e favorece a evacuacin en xeral.
Excitante: estimulante.

269
Expectorante: incrementa secrecins musculares, facilitan a expulsin das
mucosidades dos bronquios e vas respiratorias.
Febrfuga: disipa a febre.
Galactgoga: aumenta a secrecin lctea.
Galactxena: dimine a secrecin de leite.
Hemosttica: detn as hemorraxias.
Heptica: axuda nos males do fgado.
Hidragoga: purgativa con descargas acuosas.
Hipntica: produce sono.
Inmunoestimulante: activa o sistema inmunitario.
Inmunomoduladora: que potencia a inmunidade.
Laxante: laxativa.
Laxativa: purgativa suave.
Midritica: dilata a pupila.
Mitica: contrae a pupila.
Mucoltica: axuda a expulsar o moco.
Narctica: anodianas, hipnticas.
Neurtica: acta sobre o sistema nervioso.
Nutriente: que nutre.
Odontlfico: alivia a dor de dentes e moas, (ouregano e tomio).
Oftlmica: utilzase para afeccins dos ollos e plpebras.
Oxitcica ou ocitcica: estimula as contraccins e facilita o parto.
Pectoral: combate enfermidades e inflamacins das vas respiratorias.
Peristltica: aumenta a peristalse.
Profilcticas: prev a aparicin ou desenvolvemento das enfermidades.
Purgante: purgativa.
Purgativa: provoca copiosas descargas intestinais.
Refrescante: calma a sede e dimine a calor do corpo. Froitas cidas.
Remineralizante: favorece a retencin dalgns sales minerais e achega outros.
Resolutiva: resolve as inflamacins.
Rubefaciente: irrita e arroiba. Revulsiva.
Sedante: sedativa.
Sialagoga: activa a secrecin salival.
Somnfera: induce ao sono.
Soporfica: produce sono.
Sudorfica: que produce sudoracin.
Tnica: tonifica o organismo.
Uroltica: elimina o cido rico.

270
Plantas tiles de Galicia

Venotnico: regula a circulacin, mellora a elasticidade das veas e aumenta


a resistencia capilar e reduce a sa permabilidade.
Vermicida: destre os vermes intestinais.
Vermfuga: expulsa os vermes intestinais.
Vesicante: vesicatoria.
Vesicatoria: produce ampolas.
Vulneraria: para curar chagas ou feridas.

271
Plantas tiles de Galicia

Bibliografa

Diccionario ilustrado de los nombres vernculos de las plantas en Espaa, Andrs Ceballos
Jimnez. I.C.O.N.A. 1986
El Gran Libro de las Plantas Medicinales. SUSAETA, S.A. 1988
La nueva era de las Hierbas. Editorial Everest, S.A.
Flora agrcola.Enrique Sanchez Monge. Ministerio de Agricultura, Pesca y Alimentacin.
1991Tomo I
Partes de la Flor. www.geocities.com.Universidad y Ciencia.
Aizpuru et al. (1993, 1999), Bols et al. (1993).
Gua das rbores de Galicia. Henrique Nio Ricoi. Carlos Silvar.
La vegetacin de ribera de la mitad norte de Espaa, de Francisco Lara, Ricardo Garilleti y
Juan Antonio Calleja.
El gran libro de las plantas medicinales. Editorial Everest, S. A. - 3 edic.M. Pahlow
Gran gua de la naturaleza: Plantas Medicinales. Editorial Everest, S. A. Dieter
Podlech Guas de naturaleza Blume. Plantas Medicinales: bayas y verduras silvestres.
Edit. Blume. Grau, Jung y Mnker
Plantas medicinales en casa. Edit. Blume. Penelope Ody
Plantas Medicinales. Edit. Susaeta. David Hoffmann
Plantas medicinales y venenosas de Asturias, Cantabria, Galicia, Len y Pas Vasco. Edit.
Ayalga. Matas Mayor Lpez y ngel J. lvarez Rodrguez.
Plantas medicinales. El Discrides renovado. Po Font Quer.
Enciclopedia de las plantas Medicinales de Jorge D. Pamplona Roger, doctor en Medicina y
Ciruga, Editorial Sanfeliz S.L., Madrid 2002.
Recursos.cnice.mec.es. Ministerio de Educacin y Ciencia.

273