Está en la página 1de 55

Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

1. DESCARTES

1. Obras e bibliografa.
2. Contexto.
3. Vida.
4. A mathesis universalis
5. O mtodo
6. A dbida metdica
7. O cogito como indubidbel
8. A antropoloxa cartesiana: o dualismo e as paixns.
9. A res infinita

1
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

1. Obras e bibliografa.
Obras:
1628. Regras para a direccin do esprito (publcanse en 1701).
1637. Discurso do mtodo (inclundo Diptrica, Os meteoros e Xeometra).
1641. Meditacins metafsicas.
1644. Principios de filosofa.
1648. Tratado de Fsica: Tratado do mundo e Tratado do Home (publcanse en 1664).
1649. As paixns da alma.
Edicins das obras completas:
- Descartes, R., Ouevres compltes, ed. Adam-Tannery, Pars, 12 vols.
- Descartes, R., Ouevres et lettres, ed. Gallimard, Pars, 1953.
Traducins espaolas:
Reglas para a direccin do esprito, ed. Alianza, 1984.
Discurso do mtodo, ed. Clsicos Alfaguara.
Meditaciones metafsicas, ed. Gredos.
El mundo o el Tratado de la luz, ed. Alianza universidad, Madrid, 1991.
Principios de filosofa, Alianza, Madrid, 1995
Pasiones del alma, Tecnos, 1997.
Tratado del hombre, ed. Nacional.
Bibliografa:
Allard, Y. L, Le mathmatisme de Descartes, Universit deOttawa, Canda, 1962.
Vuillemin, Y., Mathmatiques det metaphysique chez Descartes, PUF, Paris, 1960.
Gueroult, M., Descartes selon lordre des raisons, Aubier-Montaigne, Paris, 1968.
tudes sur Descartes, Spinoza, Malebranche et Leibniz, George Olms, Verlag, Hildersheim,
1970.
Rodis Lewis, G., Louevre de Descartes, J. Vrin, Paris, 1971.
Descartes et le rationalisme, PUF, Paris, 1970.
La morale de Descartes, PUF, Paris, 1971.
Belaval, Y., Leibniz critique de Descartes, Galimard, Paris, 1969.
Firscheisen-Kohler, M., Descartes, Spinoza, Leibniz, Revista de Occidente, Madrid, 1925.
Monografas:
Hamelin, O, El sistema de Descartes, ed. Losada, Buenos Aires, 1949.
Rbade, S., Descartes y la gnoseologa moderna, ed. G. Del Toro
Mtodo y pensamiento en la modernidad, Narcea, 1981.
Gmez Pin, V., Descartes, Barcanova, 1984.
Turro, S., Descartes. Del hermetismo a la nueva ciencia, Anthropos, Barcelona, 1985.

2
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

A) Obras publicadas durante la vida de Descartes


1628. comeza a redactar as Regras para a direccin do espiritu, que sern publicadas en 1701.
1637. "Discours de la mthode pour bien conduire sa raison, et chercher la Verit dans les sciences. Plus la
Dioptrique, le Mtores et la Gometrie, qui sont des essais de cette mthode". ("Discurso del mtodo",
seguido de la "Diptrica", los "Meteoros" y la "Geometra"), editada en Leyden por Jean Maire.
1641. "Renati Descartes Meditationes de Prima Philosophia", editada por Michel Soly en Pars. En esta
primera edicin en latn de las "Meditaciones metafsicas" se incluyen slo las seis primeras series de
objeciones y respuestas.
1642. "Renati Descartes Meditationes de Prima Philosophia", segunda edicin en Amsterdam, a cargo de
Louis Elzevier, en las que se incluyen las sptimas objeciones y la carta al P. Dinet.
1643. "Epistola Renati Descartes ad celeberrimum virum D. Gisbertum Voetium", tambin editada por Louis
Elzevier, en la que Descartes responde a un escrito denigratorio editado por Voetius.
1644. "Renati Descartes Principia Philosophiae", primera edicin de los "Principios de la filosofa", a cargo
de Louis Elzevier en Amsterdam, obra dedicada a Elisabeth de Bohemia.
1644. Edicin en latn del "Discurso del mtodo", traducido por Et. de Courcelles y revisado por Descartes,
con la "Diptrica" y los "Meteoros", pero no la "Geometra", (que ser editada en latn en 1649 por Schooten
en traduccin no revisada por Descartes.)
1647. "Les Mditations mtaphysiques de Ren Descartes", traducidas por el duque de Luynes son la
primera edicin en francs de las "Meditaciones", editadas en Pars por Veuve Jean Camusat y Pierre Le
Petit. Se incluyen las respuestas a las primeras, segundas, terceras, cuartas y sextas objeciones, traducidas
por Clerselier. Ambas traducciones fueron revisadas por Descartes
1647. "Les principes de la philosophie", primera edicin en francs, en Pars, a cargo de Henri Le Gras. La
traduccin del abate Picot fue revisada por Descartes, quien aade una carta prefacio.
1649. "Les Passions de l'me", (ms conocida entre nosotros como el "Tratado de las pasiones"), publicada
por varios editores: en Holanda por Louis Elzevier y en Francia por Henri Le Gras, entre otros.
B) Obras publicadas tras la muerte de Descartes
El principal editor de Descartes es su cuado Claude Clerselier. A la muerte de Descartes en Estocolmo el
embajador de Francia Hector-Pierre Chanut se hace cargo de sus escritos, que enva a Clerselier, quien
procede a editar algunas de sus obras y gran parte de su correspondencia:
1657. "Lettres de Descartes", editadas por Charles Angot y Henri Le Gras, en Pars. Un segundo volumen
ser editado en 1659, con traducciones ms o menos afortundas de su correspondencia en latn.
1664. "L' homme de Descartes" (el Tratado del hombre) y el "Trait de la formation du foetus", ambas
editadas por Charles Angot y Thodore Girard.
1667. "Le Monde", segn el texto original, editado por Michel Bobin y Nicolas Le Gras, junto a una nueva
edicin del Tratado del hombre .

3
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

1668. Ediciones del "Tratado de mecnica" y del "Tratado de msica", as como de nuevas entregas de la
correspondencia cartesiana, a cargo de varios editores.
El resto de las obras inditas de Descartes se publicaron espordicamente a lo largo de los siglos XVIII y
XIX, culminando en la edicin de sus obras completas por Charles Adam y Paul Tannery entre los aos 1897
y 1909, convertida en la obra de referencia de la bibliografa cartesiana

Cronoloxa da sa obra
1. 1626-1628. Permanece en Pars e escrebe Regulae ad directionem ingenii.
2. 1629-1649, longa estada en Holanda, onde entre escrebe o Tratado do mundo (1629-1632), que non ser
publicado at 1664. Aps a condena de Galileo, Descartes escribiulle ao P. Mersenne: se o movimento da
Terra falso, toda a mia filosofa, tamn (22 xullo 1633).
3. Porn, non abandonou o seu proxecto de publicar a sa Fsica. E os tres ensaios que acompaan o seu
Discurso (1637), tian a intencin de preparar o camio.
4. En 1641, as Meditacins. Tomou grandes precaucins porque contian tamn os fundamentos da sa
Fsica.
5. En 1642 manifesta a Huygens a sa intencin de publicar o seu Mundo en latn e engadirlle a Suma de
filosofa (Principios de filosofa que aparecen en 1644).
6. Cntrase a partir de 1644 nas cuestins morais: Tratado das paixns da alma (1649).
7. En 1650 Descartes morre en Estocolmo a causa dunha neumona hospedado pola princesa Cristina de
Suecia.
8. Dende 1663 por orde do Papa Xoan XXIII a obra de Descartes figura no Index de libros proibidos.
9. En 1664 publcase O mundo ou o Tratado da luz (inclua tamn o Tratado do home)

4
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

2. Contexto sociocultural:
"Barroco" sera a disposicin anmica e intelectual dominante nun certo tempo europeo, da que derivaran os
sistemas de formas estticas, as estruturas econmicas, a mentalidade social, etc.; todo isto baixo un mesmo
colorido de atmosfera tormentosa, neste caso, atravesando a gran borrasca do sculo XVII. Concretamente, a
idade barroca ofrece, como ningunha poca anterior, o paradoxo de que a exuberancia e a extravagancia
chegan a un extremo no mesmo instante no que, dende a perspectiva da historia das ideas, comeza
claramente a "Idade ra Razn". O contraste entre o final dun proceso -fin do Renacemento-, e o Barroco
como arranque da era racionalista que trala etapa, anda nubrada, da "Idade da Razn" chegar a ser "O
sculo das Luces". Formalmente podemos dicir que o Barroco o Renacemento volto revs, alporizado no
tratamento dos seus motivos, paradoxal, tenso e consciente da sa violencia; cronoloxicamente, a
delimitacin mis ardua, tamn porque, sen necesidade de meternos en determinismos econmicos,
evidente a coincidencia do momento central do Barroco cunha vasta crise econmica e poltica -sobre todo
blica-, mis ou menos entre 1.620 e 1.680.
2.1. Contexto histrico
Estamos en pleno sculo XVII; o tema do racionalismo non nada novo. Tivo as sas orixes na filosofa
grega: a preferencia do coecemento racional sobre o sensible; contina na filosofa medieval, sobre todo
coa Escolstica; recibe un duro golpe con Ockham, e contina despois do Renacemento. Co auxe das
ciencias empricas, sobre todo coas Matemticas, como modelo cientfico de certeza e exactitude, a filosofa
intenta aplicar un mtodo filosfico que poida xerar verdade e certeza.
En canto a situacin xeogrfica podemos dicir que, dende o sculo XVI, o centro sociopoltico e econmico
se trasladou do Mediterrneo Atlntico.
Holanda. A nacin que mis anticipa o porvir, as provincias do Norte dos Pases Baixos que, trala rebelin de
1.567, chegarn a ser independentes e protestantes (calvinistas), mentres que as provincias do Sur (Flandes)
seguen baixo o dominio militar espaol durante case un sculo mis (Paz da Haya en 1.648). Os barcos e as
finanzas sern as grandes armas holandesas: Amsterdam despraza a Amberes e a principios do sculo XVII
a primeira cidade que, xunto a un gran Banco, ten unha especie de Bolsa onde se negocian as participacins
nas "compaas". As Compaas das Indias Orientais (1.602) e das Indias Occidentais (1.621) emprenden,
con exrcitos propios e amparadas por privilexios, a explotacin colonial. Na primeira metade do sculo
XVII, os holandeses son os grandes transportistas do mundo, aparte de ser tamn colonizadores na medida en
que o permita a sa pequena poboacin -Nova York empezou por ser Nova Amsterdan, ata a posterior venda
deses territorios s ingleses-. A Inglaterra custaralle tres guerras (1.652-1.674) desprazar a Holanda da sa
condicin de "raa dos mares" para seguir imitndoa cada vez mis en todo. Pas de tolerancia, onde se
refuxian os filsofos e librepensadores.
Francia. A gran potencia da poca do Barroco. Francia via sendo un pas moi poboado dende a Idade Media,
e en 1.600, tia uns 18 millns de habitantes -que aumentar moderadamente durante o sculo, mentres que

5
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

os pases alemns baixan dende ese mesmo punto de partida a pouco mis da metade-; entre tanto, Inglaterra
pasa nese perodo de pouco menos de 5 millns a pouco mis deles, e en Espaa descende ata arredor dos 8
millns. (Os Estados italianos baixan lentamente arredor s 12 millns, mentres que Rusia sobe un pouco
arredor da mesma cifra. Holanda non chega s 2 millns). Aparte de que, no eido relixioso, a historia
francesa desta poca se caracteriza polas tensins coa minora protestante, que non ser suprimida, a pesar da
guerra feita pola Coroa, e de episodios como o da noite de San Bartolom (no ano 1.572, a matanza de preto
de 20.000 hugonotes), mais a gran cuestin, na segunda metade so sculo XVII e comezos do XVIII, a do
absolutismo. Os ltimos lustros do Rei Sol xa se encamian seu ocaso baixo o acoso ingls; Francia tarda
en modernizar o seu mercantilismo, rixidamente orientado sobre todo por Colbert. En Norteamrica e na
India, a presencia francesa escasa, sobre todo en nmero, e pronto vaise ver que o mbito colonial o
autntico campo de batalla entre as grandes potencias europeas. Francia, como Inglaterra fomenta un novo
"modo de producin": a manufactura, que deixa atrs o traballo gremial. A manufactura ou factora, sen a que
non sera posible mis tarde a creacin da mquina de vapor, abre unha nova demanda de traballo barato e
pouco cualificado. Pero, nesta institucin de tanto porvir, os franceses non sacan todas as consecuencias. Con
todo Francia non deixar de marcar o ton cultural no mundo nin anda cando Inglaterra a desprace na
hexemona; a moda seguir sendo francesa incluso na corte inglesa, a pesar de certo fugaz e ridculo intento,
no sculo XVIII, de adoptar un estilo oriental, por patriotismo durante unha guerra.
Inglaterra. O seu caso mis obvio que o de Holanda no seu adianto e modernizacin -proceso no que
compre non esquecer que, por ser unha illa, o nico pas que non necesita o gasto dun exrcito, podendo
dedicarse s guerra naval, e s capturas de metal precioso. Pero tamn hai unha acertada poltica productiva
no interior, detrs do grande asalto esfera colonial -Norteamrica no sculo XVII; a India no XVIII; as,
Inglaterra o pas onde mellor se pode falar de certa "revolucin agrcola" -non s nas tcnicas de cultivo en
alternancia, senn na sa organizacin do traballo un pouco modo da factora, nos cercados-, en contraste
co estacionamento europeo da agricultura, tamn debido a ter reducido s pases eslavos a un
"subdesenvolvemento" de simples provedores cerealsticos. Ademais habera que engadir das revolucins
polticas -1.649 e 1.688- na que a Coroa se ve reducida a cpula suprema para cubrir o poder parlamentario.
(Mentres tanto, paga a pena lembralo, xira o crculo infernal na no que a exportacin de armas e ron a frica
serve para obter escravos que, nas Antillas e Norteamrica, e cunha vida til de s sete anos, se non morran
na viaxe, estableceran outra rama do intercambio coa metrpole, todo isto lonxe da vista e do corazn de
Europa). Con iso, Inglaterra estende a mis ampla escala o que xa fixera Holanda, isto , prescindir da
alianza mercantilista entre a Coroa e os mercadores-corsarios, orientndose cara laisser faire liberal.
Tendo en conta que Descartes nace en 1.596 e morre en 1.650, podemos dicir que a sa filosofa abrangue a
primeira metade do sculo XVII, perodo que se caracteriza fundamentalmente por tres realidades: o feito do
absolutismo, o feito da Contrarreforma e o triunfo da nova ciencia.
O absolutismo rexio.

6
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

O absolutismo vaise afianzando a travs dun longo proceso que se inicia na Idade Media coa loita da
monarqua contra a nobreza. Este proceso manifstase dun xeito especial en Francia, onde os reis veen
loitando dende o sculo XIV para recuperar o poder que pasar a mans dos seores feudais. Nesta loita os
reis utilizan tdolos medios seu alcance para conseguir que volva de novo a eles. Nesta longa loita gaa a
monarqua debido a varias causas: a forte personalidade dos soberanos e dos seus ministros; o cansazo das
guerras poltico relixiosas que xa duraban demasiado; o apoio da burguesa que va no robustecemento da
monarqua unha garanta de paz e seguridade fronte s arbitrariedades dos nobres. Os problemas relixiosos
tamn inflen na creacin dos Estados absolutos; os pases protestantes de Europa necesitan unha autoridade
que dea estabilidade Reforma. Esta estabilidade lograse dando Soberano a supremaca sobre as novas
Igrexas. Na paz de Augsburgo (1.555, encamiada a clarificar as relacins entre catlicos e protestantes)
outrgaselle Soberano a facultade de decidir cal debe ser a relixin dos seus sbditos. As vai aumentando
o poder dos monarcas. O Soberano chega as a concentrar tdolos poderes, el quen ostenta o poder
lexislativo, o executivo e o xudicial. O reino chega a ser unha propiedade privada do rei. No plano social, o
absolutismo implica necesariamente unha serie de privilexios concedidos a uns poucos, que son os que
posen as riquezas e os honores, nos que se apoia o monarca para exercer o seu poder absoluto. Neste
ambiente de loitas ten lugar a Guerra dos Trinta anos, na que toma parte Descartes. Esta estndese dende
1.618 ata 1.648. En principio era unha guerra entre catlicos e protestantes de Alemaa, pero pronto remata
sendo unha contenda de mbito europeo. Conflen nela as tensins existentes entre as nacins catlicas e as
protestantes, entre os representantes dos Estados territoriais e os prncipes, entre as cidades imperiais e o
emperador, entre os Habsburgo e a dinasta francesa. Comezou por un decreto que prohiba s protestantes
celebrar asembleas. Comezada a guerra, os protestantes son derrotados das veces, e entn entra Suecia no
litixio (1.625) en apoio dos protestantes. Francia intervn en 1.635, baixo a poltica astuta do cardeal
Richelieu, ministro de Luis XIII. Richelieu foi o maior impulsor do absolutismo. Anterior a Luis XIII foi o
rei Henrique de Navarra, protestante, que ser derrotado en Ruan polos exrcitos espaois, pensando que a
sa relixin era un obstculo, renegou do protestantismo; mis tarde, non obstante, asinou o Edicto de Nantes
polo que se garanta s hugonotes a tolerancia relixiosa. A Luis XIII sucdelle en 1.643 Luis XIV, que tera
como primeiro ministro cardeal Mazarino. Luis XVI foi o ltimo monarca antes da revolucin francesa
(1.789) coa que remata de feito a monarqua e o absolutismo monrquico en Francia. O absolutismo non s
unha doutrina nin unha poca histrica, senn que unha mentalidade, unha actitude. O absoluto o rei, o
seor, o que pode exercer o dereito sobre calquera "relativo" (sbdito, escravo, subordinado...). A
mentalidade absolutista consagra o despotismo e o servilismo como formas bsicas de comportamento
humano, e fai que se crean os mellores, os nicos sabios, os que o poden todo e esta actitude
particularmente inimiga da democracia.
A Contrarreforma.
A Reforma tivera lugar no sculo anterior pois Lutero nace no 1.483 e morre en 1.546. As famosas teses de
Wittenberg, coas que se inicia a ruptura con Roma, foron postas nas portas das igrexas no ano 1.517. Esta

7
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

reforma ten consecuencias en Suza (Ulrich Zwinglio, 1.484-1.531), en Xenebra (Xon Calvino, 1.509-64), e
en Inglaterra (anglicanismo 1.531). Houbo ademais outras correntes derivadas da reforma como o
xurdimento dos baptistas, os melchoritas e os mennonitas.
A problemtica. Para algns este acontecemento foi unha contrarreforma no sentido de que a contra a
Reforma realizada polos protestantes. Para outros, non obstante, foi a verdadeira Reforma da Igrexa que,
segundo eles, acontecera igual anda que non existira o protestantismo. De feito chmase Reforma
movemento protestante que se inicia con Lutero en 1.517, e Contrarreforma, movemento da Igrexa catlica
durante o sculo XVII. Os feitos mis significativos da Contrarreforma son:
a) a fundacin da rama reforma do Carmo con santa Teresa de Xess ou de vila no ano 1.563, que vai
influr durante toda a segunda metade do sculo XVI e parte do sculo XVII. Realiza esta reforma xunto con
san Xon da Cruz.
A Orde dos Irmns da Benaventurada Virxe Mara do Monte Carmelo (en latn: Ordo Fratrum Beatissimae
Mariae Virginis de Monte Carmelo), mis coecida como Orde Carmelita, unha orde mendicante catlica,
que ten a sa orixe nas comunidades eremticas que existan no sculo XII no Monte Carmelo, en Palestina.
O Primeiro Libro dos Reis, un libro histrico da Biblia, relata como o profeta Elas reuniu unha comunidade
de homes no Monte Carmelo, que en arameo significa "xardn", e dende al traballou en defensa da pureza da
fe no Deus de Israel, vencendo ao desafo dos sacerdotes de Baal.
Inspirndose en Elas, estabelecronse moi pronto al comunidades monsticas cristis, e cando os cruzados
chegaron en 1099, atoparon xa relixiosos estabelecidos, de rito maronita e que seguan a regra de San
Basilio. Arredor de 1154 retirouse al o nobre franco San Bertoldo, chegado a Palestina xunto ao seu curmn
Aimery de Limoges, patriarca latino de Antioqua, e reuniu aos eremitas para levar unha vida cenobtica. Os
relixiosos edificaron unha pequena igrexa en medio das sas celas e a dedicaron Virxe Mara, tomando o
nome de "Irmns de Santa Mara do Monte Carmelo".
Bertoldo converteuse no primeiro prior da orde. Cando rematou a terceira cruzada, algns cruzados e
peregrinos unronse a el, para levar unha vida eremtica
En el siglo XVI espaol, santa Teresa de Jess y san Juan de la Cruz impulsaron la reforma de la Orden de
Nuestra Seora del Monte Carmelo. As, fundaron la Orden de los Carmelitas Descalzos.
En el ao 1562, santa Teresa de Jess efectu una reforma en la orden religiosa y fund el primer convento
de Carmelitas descalzas en la ciudad de vila. Posteriormente, junto con San Juan de la Cruz, fund la rama
de los Carmelitas descalzos.
A partir del ao 1562, santa Teresa de Jess y san Juan de la Cruz impulsaron la reforma del Carmelo,
fundando los primeros monasterios de Carmelitas descalzos. La nueva regla busca retornar a la vida centrada
en Dios con toda sencillez y pobreza, como la de los primeros eremitas del Monte Carmelo.
Los Carmelitas descalzos se dividen en tres ramas: frailes (Primera Orden), monjas contemplativas (Segunda
Orden) y hermanos terceros o seglares (de la Venerable Orden Tercera de los Carmelitas o del Carmelo
Seglar).

8
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

b) a compaa de Xess, fundada por santo Ignacio de Loiola en 1.540 e que ter unha grande influencia en
toda a Contrarreforma, por medio dos seus telogos no Concilio de Trento, e a travs da educacin da
mocidade.
c) o Concilio de Trento, que dura dende 1.545 ata 1.563 e que sera a grande arma da Igrexa para a
Contrarreforma. Trento marca unha reordenacin dogmtica e disciplinaria que influir decisivamente na
posterior evolucin do catolicismo. Mais lado deste feitos, que son a verdadeira Reforma da Igrexa, hai
outros factores de influencia negativa na Igrexa e na sociedade.
O Concilio de Trento foi o XIX Concilio ecumnico da Igrexa Catlica, celebrado en perodos descontinuos
entre 1545 e 1563. Tivo lugar en Trento, unha cidade do norte da Italia actual que por aquel entn era unha
cidade libre rexida por un prncipe-bispo.
Dende 1518 os protestantes alemns vian reclamando a convocatoria dun concilio alemn, e Carlos I
tentaba pechar as diferenzas entre catlicos e reformistas para poder facer fronte ameaza turca. Na Dieta de
Worms (1521) tentouse resolver as disputas, pero sen xito: Martio Lutero (a quen Carlos I permitiu que se
convocara a dita Dieta) acusou a Roma de exercer a tirana, e o emperador se comprometeu por escrito a
defender a fe catlica anda que fose coas armas. Nas Dietas posteriores os prncipes alemns, tanto
protestantes como catlicos, continuaron insistindo nun concilio.
En vista da situacin houbo grandes presins do emperador sobre o papa Clemente VII para que o convocara,
ao que este se resista. Non foi ata 1529 cando Clemente VII se comprometeu a iso, pero a oposicin do
legado papal na Dieta de Augsburgo de 1530 atrasou de novo o proxecto. As e todo, o principal responsable
de que non se chegara a convocar foi a frrea oposicin do rei Francisco I de Francia, xa que para que o
concilio tivese xito era necesaria a aprobacin da maiora dos monarcas catlicos.
Anda que non conseguiu reunificar cristiandade, o concilio de Trento supuxo para a Igrexa Catlica unha
profunda catarse.
Convocouse como resposta reforma protestante para aclarar diversos puntos doutrinais. Tamn aboliu os
ritos eucarsticos locais e estableceu un rito unificado coecido como Misa Tridentina. Desde un punto de
vista doutrinal un dos concilios mis importantes e influentes da historia da Igrexa Catlica.
Por outro lado abordouse a reforma da administracin e disciplina eclesisticas. O concilio eliminou moitos
abusos flagrantes como a venda de indulxencias ou a educacin dos clrigos, e obrigou aos bispos a residir
nos seus bispados, co que se evitou a acumulacin de cargos.
d) a inquisicin.
A loita ideolxica por manter a pureza doutrinal desenvlvese dun modo violento, pola forza, sobre todo a
travs do tribunal da Inquisicin (que tivo as sas orixes no sculo XIII), no que moitas veces estiveron de
acordo protestantes e catlicos. Foi unha arma contra a liberdade de pensamento.
As loitas polticas.
Enfrontan a catlicos e protestantes pola hexemona duns pases que foron catlicos e que pasar
protestantismo rompern a unidade europea. Sguese mesturando a relixin cos intereses polticos. Froito

9
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

dese enfrontamento ser a Guerra dos Trinta Anos que culmina coa paz de Westfalia, en 1.648.
Consecuencias da paz: os cambios de confesin sern tolerados pola autoridade; ter lugar a plena soberana
dos Estados imperiais e dar lugar a un novo mapa europeo. Comeza a era do Estado secularizado que
recoece o principio de tolerancia relixiosa. En Europa desaparece a hexemona dos Habsburgo. Xorden
novas grandes potencias: Francia, Suecia e os Pases Baixos, en cambio limitadas polo principio do
equilibrio. Concle, definitivamente, a hexemona espaola. En Alemaa prevalece a "liberdade dos
prncipes" fronte poder central imperial. O imperio fraccionase nunha confederacin de Estados
independentes; Austria seprase por primeira vez do Imperio.
O triunfo da nova ciencia. O xurdimento da Filosofa moderna, que se inicia con Descartes, est en ntima
conexin co triunfo da ciencia moderna. Coprnico, Kepler e Galileo poen os alicerces para o edificio da
nova ciencia experimental. o triunfo dunha nova forma de facer ciencia, utilizando o mtodo experimental,
que vai unido renacer dunha nova forma de filosofar. As matemticas e os principios matemticos sern a
base para todo pensar cientfico e filosfico; sern o autntico modelo de saber que haber que acudir
como modelo de todo razoamento lxico.
2.2. Contexto econmico.
En primeiro lugar prodcese unha crise na orde feudal. As estruturas feudais (e a sa consecuencia poltica: o
predominio da nobreza terratenente) estaban sendo ameazadas polo desenvolvemento da burguesa comercial
nas cidades. Como consecuencia dos descubrimentos xeogrficos e a apertura das rutas atlnticas, que
ofreceron novas fontes de recursos e incitaron expansin mercantil, os pases europeos comezaron a
establecer imperios coloniais e a converter o comercio en empresa mundial. O aumento do trfico de
mercadoras e de artigos estimulou a demanda, desenvolvndose a banca, o crdito, as sociedades por
accins e a organizacin de negocios. a nacendo as un modo de producin baseado na propiedade privada,
na liberdade de empresa, na competencia, e no afn de lucro: o capitalismo. Os novos mtodos de producin
aplicados industria do tecido e a fundicin de metais fixeron nacer a figura do asalariado, co declive dos
gremios de artesns, incapaces de atender a demanda. O desenvolvemento do comercio e da industria foi
favorecido polo poder poltico para asegurar s Estados un balance comercial favorable. Vaise afirmando a
economa monetaria; a producin aurfera das minas centroeuropeas e a progresiva monetarizacin das
relacins feudais contriben seu reforzamento,
estendndoa por toda Europa, dende o centro e o norte de Italia, a travs de Alemaa meridional, Francia e
Holanda. A doutrina econmica imperante cocese como "mercantilismo", poltica proteccionista cuxos
instrumentos foron os aranceis, as primas exportacin, as axudas producin e a instalacin de novas
industrias. O "mercantilismo" unha alianza entre a Coroa e os comerciantes, onde o aumento de calquera
Estado debe ser a base do estranxeiro. Comeza, pois, a guerra econmica de todos contra todos. O feito que
o ouro e a prata se converten nos "feitizos" da riqueza das nacins; s os avanzados holandeses son capaces
de non ceder prexuzo, vendendo e comprando os metais preciosos como calquera outra mercadora. Nace,
pois, unha sociedade de mercado. O mercantilismo, que considera o factor principal da riqueza a moeda en

10
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

si, vai erosionando as relacins de tipo feudal e d lugar ascenso paulatino dunha crase urbana que non se
basea xa nunha orixe familiar determinada, senn na simple condicin econmica. O sistema mercantilista,
que parece dar un gran poder s reis, final fndeos levndoos insolvencia econmica. Pois os reis son os
que pagan as guerras cada vez mis caras, ademais de pagar os seus crecentes gastos de luxo e
administracin da Corte, en cambio as sociedades de rapina colonial e internacional benefcianse do apoio
armado dado polo Estado. O resultado que todas as Coroas estn chamadas bancarrota. Todo se volve
"dbeda nacional", o cal centraliza e estatifica o dieiro, pero vez contribe cambio de signo tpico da
economa moderna; non se vive sobre o gaado xa, senn sobre o presupostado. O evidente que hai unha
depresin dende arredor de 1.620, e sobre todo dende 1.640, que chega seu fondo na dcada dos 70-80 e
que se vai remontando dende a dcada final do sculo, con destinos variables para cada nacin. A poboacin
estncase ou retrocede, e os prezos caen nalgunhas reas e perodos, por falta de demanda. O comercio e a
industria. A necesidade de capital rene s grandes mercadores en compaas privadas. Estas sociedades
mercants desenvolven o transporte terrestre e a construcin naval, e constiten axencias no estranxeiro
(factoras). O novo tipo de empresas opera mediante a concesin de crditos. A prohibicin eclesistica de
percibir xuros eludida pola propia Igrexa establecendo un sistema de rendas. Os prncipes, abeiro deste
procedemento, arrendan os dereitos de aduana, de acuacin de moeda e de mercado, as como as minas e o
solo. As cartas de pago (letras de cambio), non traspasables, empezan a ser utilizadas nas transaccins entre
os grandes comerciantes, a Igrexa e a Coroa. A acumulacin de capital permite o desenvolvemento ou a
creacin de bancos en Siena, Florencia, Augsburgo, Bruxas e Amberes. O banqueiro-comerciante promove
empresas de exportacins propias, organizadas segundo o procedemento da industria domiciliaria. O
capitalista ( vez comerciante, banqueiro e industrial) tende a obter monopolios e influencia poltica
mediante o dominio dun sector econmico: a minera, o comercio de exportacin, o crdito, etc. O Estado ,
a mido, o seu rival e reclama estes monopolios por dereito de soberana. Os Mdicis de Florencia e os
Fugger de Augsburgo son claros exemplos deste tipo de banqueiros. A agricultura. A crecente demanda nas
cidades de produtos alimenticios e de materias primas motiva unha transformacin agraria que d paso a
unha producin cada vez mis especializada e decadencia da relacin feudal. A prestacin do campesio
substituda polas rendas censatarias, desenvolvendo outras formas de explotacins das terras. As creses
sociais. Por un lado, a economa de mercado impulsa a circulacin monetaria, por outro, a superproducin de
prata conduce a repetidas depreciacins e subidas dos prezos. Nas cidades frmanse ncleos proletarios que
empurran s corporacins a loitar contra a nobreza polo dominio do burgo. Epidemias e pestes agravan ou
desencadean creses sociais e relixiosas. Con todo isto, a burguesa foi adquirindo peso poltico na sociedade
da poca e paralelamente comezou a diminur a importancia do status herdado, desprazado por factores de
tipo persoal, como a riqueza ou os mritos. A acumulacin de capital contribuu formacin dunha economa
urbana e dineraria que comezou a substitur economa rural imperante na Idade Media. A nobreza intentou
resarcirse dos prexuzos mediante a usurpacin das terras s campesios, a reimplantacin da servidume e a
crecente intervencin na vida econmica. Esa actuacin da nobreza, que obstaculizaba a transformacin da

11
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

economa cara s formas capitalistas xerou tensins entre a clase feudal dominante e os ncleos burgueses e
as clases campesias (que desembocaran en frecuentes revoltas campesias dende o sculo anterior).
2.3. Contexto cultural: o teatro.
O teatro , por excelencia, o lugar natural do Barroco literario; o esprito, reconcentrado e crtico do home de
entn, cando sae do seu recuncho pensativo, para caracterizarse espectacularmente en fantasmagora. O
mundo enteiro para el unha dubidosa e bela "aparencia". Con todo, o teatro espaol de Sculo de Ouro,
establecer a sa estructura e as sas regras de xogo, non anda plenamente "barroco"; chegarao a ser
longo do seu desenvolvemento, ata culminar en Caldern, co seu sentido xadrecstico da intriga e a sa
imaxinacin de grande espectculo. A estructura deste teatro madura, sobre todo, na ltima dcada do sculo
XVI, con Lope de Vega e Guilln de Castro. Era, non obstante, un teatro pobre, uns cegos con guitarras
tocaban o preludio e acompaaban as cancins e danzas das comedias. O decorado era case que nulo, e tia
que ser aludido de palabra para suxerilo imaxinacin. Caldern un "dramaturgo puro", xa que a sa
actividade consistiu, sobre todo en inventar novos modos de existir para o teatro mesmo, novas formas no
universo escnico. En cambio, o tema, o argumento, era para Caldern algo secundario, e anda menos lle
importaba a expresin mesma, o estilo potico, para el todo est servicio dese desenvolvemento como de
intriga policial, que ven a ser o seu desenvolvemento dramtico. De a a gran variedade da sa obra,
destacando "La vida es sueo". Xunto a Caldern teriamos que citar tamn a Tirso de Molina con "El
burlador de Sevilla".

2.4. Contexto filosfico: o paradigma renacentista en Francia.


O naturalismo renacentista impxose como paradigma xeneralizado na Europa dos sculos XV e XVI. Neste
contexto, Francia ocupou un lugar central pola sa privilexiada situacin xeogrfica no continente. Onde
mellor quedou reflectido o carcter do Renacemento francs foi no seu afastamento progresivo e na
oposicin s centros universitarios do pas. Mentres que en Italia e Alemaa as teses naturalistas se
integraron na propia universidade, en Francia deuse moi rapidamente unha oposicin entre a intelectualidade
da poca e a ensinanza da tradicin aristotlica das universidades, en especial da Sorbona. As novas clases
florecentes no paradigma renacentista an cursar estudios a Italia, incorporando volta as teses do
naturalismo. Esta primeira xeracin de italo-franceses iniciou o desenvolvemento da corrente intelectual que
culminara coa pliade de poetas e literatos no sculo XVI. Resultado destas correntes en oposicin
tradicin aristotlica das universidades, foi o xurdimento dos chamados libertinos e racionalistas que
poboaron a totalidade do sculo XVI, e que constituron a elite cultural da poca.
Unha das figuras mis representativas e influentes desta xeracin de "racionalistas" foi, sen dubida ningunha,
Franois Rabelais. A sa obra principal, Gargantue e Pantangruel, unha xigantesca fantochada na que se
arruna a tradicin medieval, par que se sentan as bases dun escepticismo final.
A vida de Gargntua e de Pantagruel (em francs: La vie de Gargantua et de Pantagruel) uma pentalogia de
romances escrita no sculo XVI (1532-1564) por Franois Rabelais, que fala das aventuras de dois gigantes,

12
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

Gargntua e seu filho Pantagruel. O texto escrito numa veia humorosa, extravagante e satrica, e apresenta
muita crueza, humor negro e violncia (listas de insultos explcitos ou vulgares preenchem vrios captulos).
Os censores da Universidade de Sorbonne tacharam a obra de obscena, e no clima social de opresso
religiosa que prevalescia, era tratada com desconfiana, e seus contemporrios evitavam mencion-la. De
acordo com Rabelais, a filosofia de seu gigante Pantagruel, o "Pantagruelismo", se baseava numa "certa
alegria de esprito, confeitada no desprezo pelas coisas fortuitas".
Rabelais estudara grego antigo e o aplicara na inveno de centenas de palavras novas na obra, algumas das
quais tornaram-se parte da lngua francesa. Trocadilhos e humor picante abundam em sua escrita.
Rabelais, ao captulo 51 do terceiro livro de Pantagruel, atribui a descoberta da cannabis a Pantagruel,
derivando-lhe o nome Pantagruelio.
Durante o sculo XVII eran chamados virtuosos a unha serie de cientficos non profesionais que parte de
ter os seus traballos ou as sas boas posicins econmicas, dedcanse por pracer estudio das ciencias.
Adoitaban defender a ciencia experimental. Pero ser con Charron e Bodin onde as teses renacentistas
francesas atoparn os seus mis ntidos representantes. Con eles consmase a separacin radical coa
ensinanza do aristotelismo ortodoxo nas universidades. A partir deles, os libertinos e racionalistas, os ateos e
epicreos multiplicronse por centos ata chegar os sculos XVI e XVII.
O escepticismo renacentista.
Unha das escolas antigas que renace cunha forza un tanto sorprendente, o escepticismo. O escepticismo foi
unha desas doutrinas do perodo helenstico que buscaba a felicidade, facendo consistir esta na calma e na
tranquilidade da nima, e na evitacin das angustias do existir. Pero estas angustias dependen mis dos
prexuzos e opinins que nos formamos das cousas que destas mesmas; de a que para acadar esa calma de
esprito debemos volvernos conscientes da fiabilidade e relatividade dos nosos xuzos e opinins. Os
escpticos dotronse dun arsenal de argumentos contra os dogmticos, dicir, contra quen pretenda que o
home pode acadar certezas absolutas: os sentidos engnannos moitas veces e son subxectivos; os
razoamentos siloxsticos non poden considerarse rigorosamente demostrativos; a toda opinin sempre cabe
opoer e argumentar outra contraria; entre os homes reina unha gran variabilidade de costumes e opinins,
de forma que ningn filsofo est de acordo con outro, etc. A conclusin de todo isto que o escptico debe
absterse de xulgar, suspender o xuzo, de onde vira a tranquilidade da alma e liberarse das disputas
interminables entre os homes. O escepticismo rexurdiu no Renacemento, gracias sobre todo obra de Sexto
Emprico. Pero o escepticismo renacentista non unha simple reproducin do antigo. Incluso cando fai uso
dos vellos tpicos, estes adquiren un sentido novo, porque se utilizan no contexto das circunstancias do
Renacemento. Entre estas circunstancias destacan tres: as disputas relixiosas, os descubrimentos xeogrficos
e a crtica da escolstica aristotlica. Rastrexamos xa este escepticismo en Erasmo de Rotterdam (1.466-
1.536), na sa obra o Eloxio da loucura. Nela pntanos a "Loucura", e non a razn, gobernando o mundo.
Pero distingue entre unha loucura feroz, que conduce fanatismo, supersticin, guerra, loucura que hai
que evitar, e outra "loucura" amable e xa, sinnimo de vitalidade, de paixn, de irreflexin gozosa, de ilusin

13
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

necesaria para sobrelevar esta traxicomedia que a vida. Erasmo, baixo o eloxio desta loucura, est
preconizando a volta a un cristianismo mis sinxelo, mis evanxlico, mis centrado na moral e nos deberes
da caridade, abandonando as sutilezas dunha teoloxa escurantista. Michel de Montaigne (1.533-1.592)
quizais a expresin mis acabada do escepticismo renacentista, mis polo refinamento do seu estilo literario
que pola novidade dos argumentos que aporta. A sa novidade quizais radica na maneira en que utiliza os
vellos tpicos para convertelos na reflexin da sa poca. A debilidade da mente humana e a variedade dos
costumes e opinins humanas son os principais temas dos seus Ensaios. Nalgunha ocasin, este escepticismo
achgao idea de tolerancia: "Quen impn a sa idea pola forza e autoridade, mostra que a sa razn
dbil". Non obstante, o seu escepticismo non o conduce incredulidade nin o trastorno da orde relixiosa ou
poltica, senn que acaba no conservadorismo e no fidesmo. As, non avogou pola liberdade de culto dos
hugonotes. Anlogo fidesmo atopamos no amigo e discpulo de Montaigne, o clrigo Pierre Charron (1.541-
1.603). Interesante como anticipo da dbida metdica de Descartes podemos considerar filsofo e mdico
portugus Francisco Snchez (1.550-1.623), profesor de medicina en Toulouse e autor da obra titulada Que
nada se sabe. Fronte lxica de Aristteles, Snchez vai preconizar a experiencia e o xuzo como nicos
medios de conseguir a ciencia. A experimentacin o comezo da ciencia, pero o xuzo tamn necesario
para saber interpretar correctamente os resultados das observacins e xulgar cando esta enganosa. Consta
que Descartes leu s escpticos. Utiliza algns dos vellos argumentos destes, como o da diversidade das
opinins para poelas todas en dbida. Pero a dbida de Descartes non ten nada que ver coa dos autores
escpticos.

14
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

3. Vida.
A infancia e os estudos.
Ren Descartes naceu en La Haya (Turena) o 31 de marzo de 1.596, no seo dunha familia relacionada coa
pequena nobreza. Xentilhome que fixo gala de selo, a sa subsistencia econmica estivo garantida gracias
patrimonio familiar, sobre todo a partir do ano 1.662, cando a liquidacin da herdanza familiar permitiulle
decatarse de que poda vivir de rendas durante o resto da sa vida. O seu pai, Joachim Descartes, foi primeiro
conselleiro e finalmente decano do Parlamento de Bretaa en Rennes ata a sa morte en 1.640. O av
paterno, Pierre Descartes, foi medico e estaba casado con Claude Ferrand, filla doutro mdico. A sa nai,
Jeanne Brochard, era filla do lugartenente de Poitiers. A avoa materna, Jeanne Sain de Brochard, foi unha
rica herdeira dunha familia de comerciantes de Chtel-lerault. Renato foi o terceiro fillo que tivo a sa nai,
quen morreu o 13 de maio de 1.597 de resultas dun novo parto, no que tamn pereceu a criatura. Descartes
foi educado sobre todo pola sa avoa materna, dicir, nun ambiente militar. Un dbil estado de sade
acompaouno durante a sa infancia, que xerou nel o costume de permanecer na cama ata ben entrada a
ma. O seu pai creu na intelixencia do pequeno Renato e as foi como, s 10 anos, ingresou interno no
colexio Henrique IV que os xesutas acababan de fundar na Flche (Anjou). Al permaneceu ata o ano 1.614.
A Compaa de Xess en Francia.
Se o marco xeral da cultura francesa no sculo XVI aparece claramente escindido entre o paradigma
renacentista dominante e o ensino aristotlico das universidades, tal divisin se acenta considerar o papel
que xogou a Compaa de Xess tan pronto como se estableceu no pas. De feito, o paradigma renacentista
non contaba con outros medios docentes que a imprenta e o Colexio de Francia, de a a importante funcin
desempeada polos xesutas na formacin sistemtica de enxeeiros, tcnicos e funcionarios, servicio do
paradigma e en contra da tradicin aristotlica. Xa en 1.450, cando Paulo III instituu oficialmente a orde dos
xesutas, santo Ignacio tia en mente a dedicacin preferente ensinanza mediante a creacin de institucins
escolares mesmo nivel que as universidades. Neste sentido, a importante consideracin do labor docente e
o tipo de ensino transmitido polo xesutas, significou a institucionalizacin nos pases catlicos do paradigma
renacentista, do mesmo modo que a Reforma significou o propio nas nacins protestantes. Nas grandes
cidades e en tdalas provincias os xesutas fundaron colexios, descentralizaron o ensino, arruinaron a
autoridade teolxica de La Sorbona e a autoridade moral das universidades. O primeiro centro da Compaa
estableceuse en Billon en 1.545. Pouco tempo despois Francisco I, en 1.560, e despois de varios intentos,
formulou a peticin que foi aceptada coa condicin de que o colexio xesuta se inscribira como entidade
privada e non utilizara o nome da orde. Fundouse as o importante colexio de Clermont, que culminara a
expansin da Compaa por toda Francia. A subida trono de Henrique IV en 1.589, e a reaccin hostil por
parte dos xesutas, motivaron a prohibicin das sas actividades en todo o territorio francs (1.594). A
Sorbona fixo valer de novo os seus dereitos e enfrontouse ilegal docencia en 1.598. A prohibicin da
Sorbona e a invalidacin oficial dos ttulos acadmicos expedidos polos xesutas, na practica non significou
diminucin ningunha das sas actividades no sur de Francia. Ante este feito patente e a crecente presin

15
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

xesuta por recobrar a legalidade, o sentido realista e pragmtico de Henrique IV levouno a institucionalizar
de novo a sa docencia en todo o territorio francs, ags no distrito de Pars, por decreto no ano 1.603. O
mesmo monarca cedeulles La Flche para establecer al o colexio central da orde. Fundouse as o "colexio
real de Henrique IV de La Flche", destinado, segundo as intencins da orde e o consentimento da
monarqua, formacin e instruccin dos futuros altos funcionarios e estadistas de Francia.
O ensino nos colexios xesutas.
De todo o dito desprndense das importantes consecuencias: que os alumnos dos colexios xesutas
procedan na sa maior parte das clases burguesas e artesanais, predominantes no paradigma renacentista, e
que a educacin que reciban da Compaa estaba enfocada a habilitalos para o exercicio de cargos pblicos
e das profesins da poca. No panorama francs dos sculos XVI e XVII, "a orixinalidade dos xesutas
consista especialmente no sistema da educacin. Deixando para outros as escolas dos pobos, propuxronse
educar s fillos da aristocracia, da nobreza e da burguesa, chamados un da a gobernar o Estado. Os seus
alumnos, escollidos con coidado, estaban educados nos costumes do mundo, moldeados nas boas maneiras,
instrudos para presentarse, saudar e falar. Os colexios xesutas proporcionaban os dous grandes ciclos de
ensinanza: os estudios xerais de seis anos de duracin que correspondan en certo modo antigo bacharelato;
e os tres cursos de filosofa, que habilitaban para conseguir facilmente o ttulo de licenciado en calquera
universidade do pas. Ademais, existan os cursos especiais de teoloxa para quen desexara seguir a carreira
eclesistica na orde. Os estudios xerais, sa vez, comprendan tres grandes reas docentes:
a. A gramtica, as linguas clsicas (latn e grego), e o francs.
b. As humanidades: A historia, a literatura e a cultura dos clsicos grecolatinos.
c. A retrica: o dominio estilstico das tres linguas con vistas argumentacin e a persuasin.
de notar que o paradigma renacentista imprime neles a sa pegada dun modo palpable: en primeiro lugar, o
posto reservado s linguas clsicas, coa carga de erudicin e filoloxa que comporta; en segundo lugar, o
papel central das humanidades como sntese da cultura literario-erudita do Renacemento; e en terceiro lugar,
o exercicio da retrica, de tanta importancia nas epstolas, discursos e dilogos da poca.
A estes cursos xerais seguan os tres cursos de filosofa, encamiados preparacin para a licenciatura en
artes, avogaca ou medicina. igual que os estudios xerais, os cursos de filosofa prestaban a influencia
inequvoca do paradigma renacentista.
O primeiro curso dedicbase lxica (aristotlica). O segundo curso reservbase para as matemticas e a
fsica conxuntamente (astronoma, ptica, perspectiva, msica, mecnica, hidrulica, topografa, balstica e
arte da fortificacin). Por ltimo, o terceiro ano dedicbase metafsica e moral (aristotlica).
As clases de filosofa eran de catro tipos:
Lecciones, dictado que segua o comentario do profesor.
Repetitiones, revisin das ltimas leccins.
Disputationes, o eixe do mtodo xesuta (un alumno expoa un tema, que replicaba un compaeiro con
tres preguntas; unha vez contestadas toda a clase poda intervir).

16
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

Descartes en La Flche.
Descartes ingresou en La Flche na Pascua de 1.607 e deixouno en setembro de 1.615. Cando Descartes
ingresou en La Flche, faca tan s dous anos que funcionaba o centro, de modo que anda faltaban por
rematar numerosas instalacins, en concreto os dormitorios. Entre 1.606 e 1.609, Descartes seguiu os catro
cursos de gramtica. ano seguinte (1.610), cando Descartes segua o curso de humanidades feneceu
Henrique IV e o seu corazn foi trasladado capela de La Flche. ano seguinte rematou os seus estudios
xerais co curso de retrica. Ingresou na ensinanza superior de filosofa en 1.612. O curso de filosofa que
engaiolou a sa atencin foi o de matemticas, co padre Franois, que ocupou a ctedra de matemticas en
La Flche ata 1.616. Descartes recibiu del as primeiras nocins de mecnica, ptica, xeometra, topografa,
msica e balstica. A este curso, seguiu o de metafsica e moral. Con isto rematou os seus estudios de
filosofa e dispxose a abandonar La Flche. Despois de abandonar o colexio xesuta licenciouse en Dereito,
en Poitiers en 1.616.
En La Flche Descartes coece ao P. Marin de Mersenne, introdutor da mecnica de Galileo en Francia,
autor de Nouvelles penses de Galilee sur les mcaniques (1639), e que lle acabara presentando a outros
pensadores relevantes da poca como Hobbes, Gassendi, Arnauld.
As viaxes.
Entre 1.616 e 1.617 debeu de producirse a ruptura entre Descartes e as expectativas de futuro da sa familia,
ruptura debida inconformismo dun mozo que nin lle convenca entregar a sa vida burocracia xurdica,
nin especializarse nunha profesin determinada. Deste modo, durante 1.617 e comezos de 1.618, Descartes
visitou Pars e outras cidades do pas, vagabundeando e percorrendo os mis diversos lugares. Al atopa a
Mydorge e a Mersenne, antigos compaeiros de La Flche, con que manter unha relacin duradeira; eles
foron os que o introduciron en actividades onde o seu enxeo a ser posto a proba: a busca da verdade. Pero
convencido de que esta non debe ser buscada nos libros, senn en si mesmo e no mundo. Inicia unha etapa
de viaxes que se prolongar ata 1.629, dicir durante case once anos. Os virtuosos, anteriormente citados,
apareceron impulsados por Marin Mersenne (1.588- 1.648), que fundou un grupo de filsofos naturais que se
reunan e que crearon un gran centro de discusin, que en 1.666 dara lugar Academie Royale des Sciences.
Os virtuosos pretendan construr unha teora que reflectira a natureza como unha mquina perfecta
(mecanicismo), que funcionaba sen axudas externas e que os seres humanos podan estudiar e comprender.
Pensaban que exista unha dobre revelacin de Deus. Por un lado, estaba a Biblia, que representaba unha
serie de verdades dirixidas a todo o mundo, especialmente xente comn e pouco instruda. Despois existan
outras verdades localizadas na natureza, que como demostraran Coprnico, Kepler e Galileo, as veces
contradican os escritos bblicos. Estas verdades s estn alcance dos iniciados, e as sas leis naturais
podan ser estruturadas matematicamente e, polo tanto, estudadas e comprendidas polos expertos. Hai que ter
en conta que os virtuosos pensaban en todo momento nunha ciencia aplicada.
Nese vagabundeo, e fiel sa afeccin militar, en 1.618 alistouse no exrcito protestante de Mauricio de
Nassau, aliado de Francia contra os espaois. Como soldado, Descartes foi mis un espectador que un actor.

17
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

As campaas militares proporcionbanlle a ocasin para coecer novas persoas e para observar os costumes
e curiosidades. As foi como en Breda, deterse a ler un papel pegado nos muros onde era proposto un
problema matemtico, pediu a un dos curiosos que llo traducira flamenco; este tradutor que resultou ser
Isaac Beeckman (un universitario holands dez anos maior que Descartes), un home moi informado dos
avances cientficos e tcnicos da poca, fxoo coa condicin que, en troques, Descartes se comprometese a
darlle a solucin do mesmo. Aceptado o desafo, Beeckman quedou asombrado recibir da seguinte a
visita do mozo Descartes coa solucin, establecndose a partir dese momento unha relacin que foi moi
intensa durante dez anos, mediante a cal Descartes tivo ocasin de afondar considerablemente nos seus
coecementos cientficos. As, nesta poca xunto a escritos que versan sobre temas tan diversos como a
esgrima e a msica, ocupouse de problemas de fsica, lxica e matemticas.
ano seguinte Descartes abandona os Pases Baixos e, a travs de Dinamarca, pasa a Alemaa, onde asiste
coroacin do Emperador Fernando II e, pouco despois se enrola de novo no exercito catlico de Maxilimiano
de Baviera. Desa poca, 10 e 11 de novembro de 1.619, datan os soos que deron sentido sa vida. O 19
de novembro de 1619, durmido ante unha estufa na aldea alem de Ulm, ten tres grandes ideas a travs dun
soo: a idea da unidade da ciencia, a idea dun mtodo unificado e a idea dunha mathesis universalis. A
primeira xa estaba no ambiente filosfico e Raimundo Llul e o crculo dos Rosacruces xa falaran dela.
Descartes fixo votos de ir ese mesmo mes de novembro en peregrinacin dende Venecia ata o santuario de
Loreto, promesa que, anda que con bastante atraso, parece ser que cumpriu na sa ulterior viaxe a Italia
(1.613-1.615). Desta poca son os Iuvenilia: os Olympica e Experimenta. O Parnasus e Preambula. As
referencias nova ciencia universal, cuns fundamentos que acaba de descubrir Descartes, multiplcanse
durante esta poca. Estas ideas son propias deste tempo, o singular de Descartes vai consistir en relacionalas
precisamente coas matemticas, as cales, sen equivaler ciencia universal, constituirn unha especie de
modelo constante dela a causa da certeza e a evidencia das sas razns. As Regras para a direccin do
esprito, son escritas, parecer, final desta etapa viaxeira (1.628). Antes de producirse esta transformacin,
non obstante, Descartes vai seguir cumprindo o seu itinerario. Co exrcito de Maxilimiano de Baviera entra
vencedor en Praga o 9 de novembro de 1.620; estivo na primavera de 1.621 en Hungra coas tropas do conde
de Bucquoy e a continuacin viaxou cara norte de Europa pasando por Silesia, Polonia e a Pomerania,
camio de Holanda. A esta poca pertencen o Inventum mirabile e o Studium bonae mentis. Nesta viaxe tivo
que desenvaiar a espada para defenderse duns marieiros que trataban de roubarlle, Descartes que xa
coeca o flamenco, obrigounos a desembarcalo nun porto seguro. Durante os anos 1.620-21 intentou as
mesmo trabar relacins coa confraternidade dos "Rosacruces" bastante estendida en Alemaa.
En 1.622 tmolo de novo en Francia, concretamente en Bretaa, onde visita seu pai, e en 1.623, tras visitar
Poitou e Pars, parte cara a Italia, pasando por Suza. En Venecia asiste cerimonia das vodas do Dogo e o
Adritico, e en Roma xubileo de Urbano VIII. Dende o vern de 1.625 outono de 1.627 vive de novo en
Francia, case que sempre en Pars, onde volve a ver xemetra Mydorge e P. Marin Mersenne, da orde dos
mnimos que desempear no sculo XVI un papel fundamental como enlace entre os cientficos e filsofos

18
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

europeos, e en concreto con respecto a Descartes, a quen ter informado dos descubrimentos e polmicas
durante o seu retiro en Holanda. Constitese unha especie de Academia onde tian lugar discusins e
polmicas nas que Descartes brillou a grande altura. A imaxe que o noso pensador daba na poca, outono de
1.627, era en efecto a dun home de mundo dedicado oficio cabaleiresco; en Pars tivo ocasin de esgrimir
de novo a sa espada, batndose en duelo por unha dona.
En outubro de 1.628 Descartes viaxa a Holanda co fin de buscar al unha residencia de onde instalarse e
obter a tranquilidade que lle era imprescindible para meditar. Volve a Pars brevemente e en 1.629 desprzase
de novo a Holanda, onde permanecer durante 31 anos, con espordicos regresos a Francia. precisamente a
finais de 1.629, cando empeza a estudar anatoma porque quere sistematizar toda a fsica, ou o estudio de
toda a natureza, que comprende a fisioloxa.
A estada en Holanda.
Tralos dez anos de deambular por Europa, vaise iniciar unha etapa completamente diferente, dominada pola
preocupacin de desenvolver as sas meditacins e, sobre todo, de preservar o illamento e a serenidade de
nimo para levar a cabo esta tarefa, o cal o levou a cambiar continuamente de domicilio, sempre a barrios
afastados do centro, conforme a sendo coecido en calquera deles; con isto poa en prctica a mxima de
Ovidio: "ben viven quen ben se oculta". Viviu primeiro en Franeker, logo en Amsterdam, Leyden, novamente
en Amsterdam, Deventer, Utrecht, Leyden, Santport (onde escribiu as Meditacins a partir de 1.637), etc.
Descartes recluuse voluntariamente e dedcase fsica (destes traballos sairn a ptica e os Meteoros), s
matemticas (s cnicas, a lxebra, a invencin da xeometra analtica), construcin de aparatos e
filosofa (a teora da creacin das verdades eternas, a teora da creacin continua). Elixe para isto Holanda,
un pas de comerciantes. s seus 35 anos Descartes ten logrado instalarse nun pas no que se sente a gusto,
sen preocupacins econmicas, con todo tempo libre para consagralo reflexin filosfica. Os resultados
desta situacin persoal mostraranse rapidamente: en si mesmo, no seu propio ocio, na satisfaccin que lle
produce o seu lento espertar coti e nas sas longas meditacins nocturnas, Descartes atopar o obxecto de
reflexin do que xurdir a sa filosofa. Con certeza as sas investigacins cientficas continan, pero a
adquisicin dun mtodo xeral, que se precisar definitivamente nesta poca, permitiralle inclur estes
traballos como partes da sa ciencia universal. Tampouco deixa de lado a experimentacin, sobre todo no
mbito da medicina, pero tamn en botnica, xardinera, hidrodinmica e arquitectura, sen esquecer temas
mis especficos como o reloxo de sol ou o lume dunha candea. En 1.633 est a punto de publicar as sas
teoras fsicas e astronmicas no seu Tratado da luz (le Monde), onde define a teora heliocntrica; mais a
condena de Galileo pola Inquisicin ese mesmo ano disudeo de facelo; esta obra aparecer como pstuma
en 1.644. No ano 1.635 ten unha filla natural cunha serventa holandesa, chamada Elena, a quen coecera un
ou dous anos antes. Sen que chegaran a casar, a nena Francine, nacida o 9 de xullo, foi bautizada na igrexa
reformada de Deventer. A partir de 1.637, en Santpoort, Elena e Francine vivirn con Descartes ata abril de
1.640, ano no que se traslada el s a Leyden. Pouco despois a menia enferma de escarlatina, morrer o 7 de
setembro de 1.640. Ese mesmo ano morreu tamn o pai de Descartes.

19
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

Mentres tanto, publicouse no ano 1.637 o seu primeiro libro, escrito en francs, que comprende a Diptrica,
os Meteoros e a Xeometra, precedidos polo Discurso do Mtodo para dirixir ben a razn e buscar a verdade
nas ciencias, e que suscitou unha gran polmica. A filosofa cartesiana comezou a batallar por difundirse e
introducirse nas Escolas e Universidades. Como xa vimos, no sculo XVII a universidade entrara nun
perodo de franca decadencia a consecuencia da sa cerrada defensa das vellas ideas en filosofa natural. Isto
quere dicir que o ensino nas facultades de artes segua basendose en plans de estudo que tian como ncleo
central a fsica e a cosmoloxa de Aristteles. Por iso os estudantes estaban desexosos e mostraban un grande
interese cara s modernos e en especial mxima figura da filosofa natural antiaristotlica: Ren Descartes,
quen poda presentar un novo sistema do mundo que en nada se pareca de Aristteles.
En 1637 o senado holands prohibe a ensinanza da sa filosofa aps unha serie de polmicas cos
aristotlicos.
En 1.641 publcanse as Meditacins Metafsicas, nas que o texto en latn vai acompaado dunha serie de
obxeccins que, a travs de Mersenne, Descartes solicitara enviando o seu manuscrito. Caterus, o propio
Mersenne, Hobbes, Arnauld, Gassendi e un grupo de filsofos, telogos e xemetras fixeron en efecto
obxeccins, que se publicaron xunto coas respostas de Descartes.
Coa publicacin das Meditacins a polmica arredor do cartesianismo foi intensificada. Acusado de atesmo
por Voetius, a Universidade de Utrech condena a sa filosofa en 1.641 e 1.643. En 1641 ten unha polmica
con Voetius, reitor da universidade de Utrecht, quen se pronuncia a favor da antiga filosofa. En 1643 hai
unha orde de detencin por parte do concello da vila de Utrecht. A devandita Universidade prohibiu a
publicacin das obras tanto a favor como en contra de Descartes.
En 1643 coece a princesa Elisabeth, filla do elector Federico V do Palatinado, quen ser a sa
correspondente e amiga.
En 1.644 publicouse a traducin latina do Discurso.
En 1.643 empeza a sa relacin epistolar coa princesa Isabel, a quen dedicou o se seguinte libro, os
Principios de Filosofa, publicado en 1.644 en latn e traducido francs, con correccins de Descartes e
unha importante carta do autor tradutor como prefacio da edicin francesa (1.647). Neste tempo viaxa a
Francia e entrevstase con Pascal. Entra en contacto coa Princesa Cristina de Suecia por medio de Chanut, o
embaixador francs, con quen xa se escribira en 1.646.
A viaxe a Suecia e a sa morte.
Tras unha terceira viaxe a Pars, de onde volve precipitadamente vista das primeiras axitacins da Fronda
(1.648), emprende a sa definitiva viaxe a Estocolmo (1.649), que supor o final da sa estada en Holanda.
Descartes sentouse "desgustado" durante a sa ultima viaxe a Francia, pero tamn cambiara a sa relacin
con Holanda. A raa Cristina, non obstante, insiste e, tralos diversos aprazamentos, decide trasladarse a
Estocolmo onde chega a primeiros de outubro de 1.649.
O seu ltimo libro publicado en vida, o Tratado das Paixns, que sistematiza os temas da sa
correspondencia con Isabel, aparece en Pars, en francs, en novembro de 1.649, cando xa abandonara o pas

20
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

que o acolleu durante 21 anos. Dende a sa chegada convrtese no cortesn favorito da raa. En Estocolmo
dballe clases de filosofa Princesa Cristina de Suecia a primeiras horas da ma. Tras compoer un ballet
para a ela, que se bailou o 19 de decembro con grande xito (Cristina cumpra 23 anos), e incluso un texto
dramtico, unha das mas nas que tivo que cortar bruscamente os seus sonos para ir Pazo, Descartes
colleu unha pulmona que, en parte pola sa oposicin a ser sangrado e polas sas negativas a ser tratado
polos mdicos holandeses, agravouse e chegou a ser mortal o 11 de febreiro de 1.650. O embaixador Chanut,
en cuxa residencia vivira e agonizara Descartes, opxose s desexos de Cristina de enterralo con gran
pompa. Tivo pois una sepultura provisional ata que, en 1.666, os seus restos chegaron a Pars. Coleccionistas
e fanticos cartesianos abriron mis dunha vez o cadaleito onde eran transportados os seus restos, co fin de
quedarse coas reliquias; o propio cranio desapareceu no traslado e non volveu a aparecer ata o ano 1.822.
Tamn o traslado dos seus papeis (1.653) foi accidentado, pois o barco que os transportaba, afondouse no
Sena e os cofres coa importantsima correspondencia e os textos ser rematar (Regulae) foros descubertos por
casualidade no ro. Dentro da sa obra hai que realizar unha mencin especial sa correspondencia. Esta,
por unha banda, cuantiosa xa que forma a maior parte da obra conservada, pero ademais, pola outra banda,
devandita correspondencia cumpra a funcin social que mis tarde ocuparn as revistas cientficas e as
Academias das Ciencias, isto , relacionar os cientficos e filsofos entre si. Isto longo do XVII s era
posible mediante as comunicacins persoais por carta. Desta correspondencia salientable: a de Mersenne, a
de Beeckman e a da princesa Isabel.
Por ltimo e a modo de recapitulacin xeral, o cartesianismo pode esquematizarse en tres momentos:
a. Un primeiro momento central dentro do paradigma renacentista. Sitase entre 1.606 e 1.622; as sa etapas
delimititativas son a recepcin da tradicin naturalista de La Flche, os primeiros traballos baixo a influencia
de Beeckman, o hermetismo simblico dos escritos de 1.619, e a lenta evolucin ata interpretar a sabedora
universal como mathesis universalis no Studium bonae mentis do ano 1.621.
b. Un segundo momento de despegue, crtica e afastamento do naturalismo cara formulacin do
mecanicismo. Inciase nos traballos de ptica en Pars entre 1.623 e 1.628, coa formulacin anda ambigua
das Regulae, as investigacins en Holanda en medicina e fsica, rematando coa formulacin explcita do
mecanicismo no Tratado do mundo.
c. Un terceiro momento de reasuncin dos grandes ideais renacentistas dun coecemento universal e
aplicado, coa transmutacin introducida pola mediacin terica do mecanicismo. Emprazase arredor
Discurso do mtodo e introducin dos ideais tcnicos do Renacemento, culminando na exposicin textual
do mecanicismo nos Principia por un lado, e coa reflexin epistemolxica das Meditacins metafsicas polo
outro.

21
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

4. A cuestin do mtodo.
4.1. Crtica da lxica das Escolas
Desde o Renacemento a lxica aristotlico-escolstica era estril e inaxeitada para o coecemento da
Natureza. A lxica das Escolas para Descartes:
- pura dialctica:
A lxica da Escola non propiamente falando mis ca unha dialctica que ensina os medios de facer
comprender a outro as cousas que un sabe, e, mesmo, tamn, a dicir sen xuzo varias palabras en relacin a
aquelas que un non sabe (Principios, prefacio)
- escura, inaxeitada para o coecemento da natureza:
En verdade, non semellan senn proferir palabras mxicas... dicindo que o movemento, que unha cousa
ben coecida por todo o mundo, o acto dun ser en potencia en tanto que est en potencia (Regras, XII).
- crtica do siloxismo por ser estril:
Os dialcticos non poden formar ningn siloxismo en regra que conduza a unha conclusin verdadeira se
non teen primeiramente a materia; dicir, se eles non coeceron anteriormente a verdade mesma que
deducen do seu siloxismo (Regras X).

4.2. A diversidade das ciencias.


Para Aristteles exista unha diversidade de ciencias e cada unha delas diferencibase das demais por ter:
- un obxecto formal propio
- e un mtodo especfico.
Isto orixina distintos xneros de saber, que segundo Aristteles, eran incomunicables. As, por exemplo, a
aritmtica e a xeometra; mentres a primeira ten por obxecto formal propio o descontinuo, a segunda, ten o
continuo, e en consecuencia, ambas resultan incomunicables. Non obstante, Descartes rexeita tal principio de
incomunicabilidade, por considerar que saber humano non se diversifica pola distincin de obxectos formais,
pois sendo a razn unha, o saber do ser humano un, sen admitir lmites interiores. No caso da aritmtica e
da xeometra, a comunicacin que xenialmente estableceu Descartes foi por medio da xeometra analtica
A comunicacin de todos os saberes, fundamentalmente todos cos mesmos principios, supuxo o nacemento
dunha nova forma de facer ciencia, a ciencia moderna e con ela dun mtodo nico. Descartes achganos a
seguinte definicin de mtodo:
"Conxunto de regras certas e fciles; todo aquel que as observe exactamente nunca tomar nada falso por
verdadeiro e, non empregando inutilmente esforzo ningn da mente, senn aumentando gradualmente a
ciencia, chegar coecemento de todas aquelas cousas das que capaz".

4.3. A cuestin histrica do mtodo: Galileo (1.564-1.642).


Con Galileo atopmonos co primeiro cientfico moderno, que concibe a realidade fsica dunha forma
cuantitativa e non cualitativa: a matematizacin da realidade.

22
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

O mtodo resolutivo-compositivo.
O mtodo de resolucin e composicin (anlise e sntese)xa era utilizado polos filsofos de Oxford e Padua
dende o sculo XIV. Contra quen se enfronta o mtodo galileano contra o nominalismo vixente na sa
poca, por unha banda, e contra a simple recollida de datos a partir da experiencia para conseguir unha
xeneralizacin indutiva (Francis Bacon). O seu mtodo consta de tres pasos: 1o. A resolucin ou anlise: o
fenmeno analizase ou descomponse, deixando fra da nosa consideracin todos aqueles aspectos que non
sexan cuantificables, matematizables, e tomando en consideracin s aqueles que sexan susceptibles de
medicin.
2o. A composicin ou sntese: a construcin mental dunha hiptese establecendo unha relacin entre algns
dos elementos cuantificables antes analizados, dndolle a esa relacin unha expresin matemtica. dicir, na
composicin exprsase a relacin entre os fenmenos estudados en forma de proposicins entre nmeros, ou
cadrados de nmeros, ou en forma de relacins entre lias, ngulos, reas, etc. Desta hiptese dedcense
consecuencias que debern ser vlidas para fenmenos futuros. 3o A verificacin: comprobar na experiencia
se as leis formuladas e a sas consecuencias suceden en realidade tal e como son constitudas na mente. Aqu
onde interveen as probas experimentais preparadas polo cientfico. Galileo non entende o experimento
como unha pura observacin da realidade, senn como unha operacin preparada previamente, trtase da
producin dun efecto previsto como unha consecuencia da lei construda na mente. Este o papel
corroborador do mtodo experimental. interesante sinalar que, en moitos casos, Galileo non d este
terceiro paso, conformndose coa realizacin do "experimento mental", que o convencan da verdade dunha
hiptese porque os clculos matemticos a presentaban como necesaria, sen necesidade de recorrer
experiencia.

4.4. A mathesis (sabedora) universalis.


Os escritos de 1.618.
Son os primeiros tratados de Descartes, que ofreceu a Beeckman para a sa aprobacin e que foron
conservados intercalados no seu diario. Os seus temas estn intimamente relacionados cos que lles ocupaban
a ambos. Nestes tratados adoita situarse o inicio da xeometrizacin da natureza na obra de Descartes e,
consecuentemente, afrmase que a partir de entn o pensador se situou xa no seguro camio da fsica
moderna; non obstante, a nova fsica non supn tan s o tratamento matemtico da natureza, anda que isto
lle sexa consubstancial, senn que ademais esta supn unha determinada conceptualizacin da realidade e
unha ontoloxa paralela do mundo.
O primeiro tratado versa de experiencias en fontanera e artificios hidrulicos, no fondo o tema da gravidade,
cun tratamento claramente artesanal.
O segundo escrito trata sobre a cada dun grave, nel anda mis explcita a exposicin tradicional sobre o
tema.
No que respecta ao terceiro, Compendium musicae, tamn aqu o tratamento aritmtico das harmonas e

23
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

disonancias do son, segundo a proporcin na lonxitude das cordas, contextualzase na tradicin da poca e
nas teses clsicas de Aristteles acerca do pracer e dos sentidos.
Por conseguinte, os tratados de Descartes de 1.618, lonxe de ser o inicio da nova fsica, deben recolocarse no
seu verdadeiro marco categorial: o paradigma renacentista e o seu animismo naturalista. Nada anda que
anticipe a natureza escrita nunha linguaxe matemtica de Galileo, nin o mundo como extensin desvitalizada
do propio Descartes da madureza.
Os estudos de comezos de 1.619.
A comunicacin entre Beeckman e Descartes baseouse exclusivamente na sa correspondencia, onde
Descartes comezou xa a utilizar o xnero epistolar como vehculo de transmisin de estudos e investigacins,
tal e como o fara anos despois en Holanda. Uns tratan sobre as demostracins matemticas (as divisins dos
ngulos, as ecuacins cbicas,..); outros sobre o tema renacentista da sabedora universal, as matemticas no
seu aspecto alxbrico como algo prximo cbala e iniciacin saber universal (R. Llull, Agrippa,
hermetismo,..).
Deste modo, Descartes abandonou Holanda cara a maio de 1.619 camio de Alemaa, un mozo que estaba
interesado de novo polas matemticas que lle ensinaron en La Flche, que descubriu novos mtodos
operativos cos smbolos matemticos herdados da cbala, e que tia en mente a idea de converter tales
smbolos na sabedora universal que predicaban Agrippa, Llull e os chamados rosacruces. O simbolismo
matemtico apuntaba, pois, a convertese na linguaxe universal que permita o dominio e control totais da
realidade, abarcando dentro de si as forzas da natureza.
Os Iuvenilia.
A noite do 10 de novembro de 1.619, na que o esprito da Verdade se lle a apareceu en soos novo
pensador, quedou gravada como un fito fundamental na memoria da sa evolucin espiritual. A raz daqueles
soos, o filsofo anda novo, imbudo de entusiasmo e satisfaccin, decidiu realizar unha peregrinacin
santuario de Santa Mara de Loreto, centro de culto e adoracin de toda a tradicin renacentista francesa
polos seus milagres e prodixios.
Por estas mesmas datas, e recollendo as ideas nacidas a partir dos soos, Descartes comezou un caderno de
notas con dobre entrada: os Olympica e os Experimenta.
Os Olympica son un conxunto de observacins acerca "das cousas espirituais e puramente intelixibles",
acerca "das cousas do alto", encabezadas pola narracin minuciosa dos tres soos e a sa interpretacin; todo
este conxunto de anotacins forma un corpo doutrinal da mis clara tradicin hermtica, cunha notable
influencia da literatura rosacruciana.
O "Rosicrucianismo" um movimento filosfico que se popularizou na Europa no incio do sculo XVII
aps a publicao de vrios textos que pretendiam anunciar a existncia de uma ordem esotrica at ento
desconhecida para o mundo. [1] Rosacruzes, anteriormente Rose Kreutzer, um nome atribudo com base no
lendrio personagem de fico literria Christian Rosencreutz, que o ponto de partida ideal para vrias
organizaes Rosacruzes [2][3] Os manifestos no falavam extensivamente sobre o assunto, mas

24
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

mencionavam a Kabbalah, o Hermetismo e o Cristianismo. O movimento era ento tido em conta como um
Colgio de Invisveis" nos mundos internos, formado por grandes adeptos, com o intuito de prestar auxlio
evoluo espiritual da humanidade. Alguns metafsicos consideram que o rosa-cruzismo possa ser
compreendido, de um ponto de vista mais amplo, como parte, ou mesmo como fonte, do hermetismo cristo,
patente no perodo dos tratados ocidentais de alquimia que se segue publicao da Divina Comdia de
Dante. Alguns historiadores, no entanto, sugerem a sua origem num grupo de protestantes alemes, entre os
anos de 1607 e 1616, quando trs textos annimos foram elaborados e lanados na Europa: Fama
Fraternitatis R.C., Confessio Fraternitatis Rosae Crucis e Npcias Alqumicas de Christian Rozenkreuz Ano
1459. A influncia desses textos foi to grande que a historiadora Frances Yates denominou este perodo do
sculo XVII de Iluminismo Rosacruz
Os Experimenta estn compostos por unha serie de notas nas que Descartes examina as sas propias
"experiencias", aparecendo nelas observacins sobre os sentimentos, as reaccin espontneas e crenzas.
Xunto con este caderno de notas, Descartes iniciou tamn a recompilacin de ideas para das obras tituladas
Parnasus e Preambula. Neste ltimo desenvolvanse as consideracins preliminares sobre a sabedora
universal e recompilbanse os descubrimentos matemticos de 1.619. O Parnasus fai referencia a un amplo
proxecto que quera desenvolver un simbolismo hermtico que relacionara o corpreo-sensible e o espiritual-
intelixible, segundo o modelo da sa lxebra e en conexin coa idea cabalstica do saber universal. O
Descartes mozo que, nos seus anos de la Flche gustaba da poesa e das artes retricas, e que falaba a
Beeckman da inspiracin e das musas nos seus descubrimentos xeomtricos e alxbricos, renova o seu
interese pola poesa e a sa capacidade creativa nestes escritos hermticos.
A superioridade dos poetas sobre os filsofos debese, no fondo, superioridade do entusiasmo e da forza da
imaxinacin sobre a razn. Por conseguinte, a sabedora universal debe xurdir mis da metodoloxa do poeta
que da do filsofo. O primeiro, coas sas comparacins arriscadas, coas sas atrevidas metforas, co seu
proceder simblico, logra penetrar no fondo da realidade e descubrir, modo do alquimista, os seus
profundos segredos. Neste Descartes de 1.619-20 atopamos, pois, a sntese mis perfecta da cbala, a
literatura rosacruciana e a exaltacin ficiana (Marsilio Ficino) do poeta e do profeta; s a forza da
imaxinacin que se manifesta no entusiasmo permite o acceso verdadeira sabedora, e s a presentacin
metafrico-simblica a axeitada exposicin dela. A poesa convertese as no eixe mesmo da mirabilis
scientia de 1.619, e que Descartes intentara desenvolver no simbolismo hermtico do Parnasus, en conexin
coa propia lxebra e xeometra.
A imaxinacin representa os corpos sensibles mediante imaxes. A imaxe as a representacin do real. O
valor da imaxe non outro que o dun indicio, sinal ou smbolo da realidade. Polo tanto, as operacins con
imaxes se converten, axeitadamente interpretadas, en operacins sobre a realidade. Deste modo, as achegas
cartesianas en xeometra son interpretadas como un primeiro nivel de simbolizacin metafrica. O smbolo
pose, en certo modo, as propiedades da cousa simbolizada, e desenvolver as propiedades dos smbolos
significa, polo tanto, tratar con propiedades da realidade. O mesmo acaece coas palabras: as palabras e as

25
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

ideas por elas significadas relacinanse co proceder simblico da mente. igual que na cbala, as palabras e
as cousas non gardan unha conexin convencional, senn que manteen un profundo nexo de comunicacin.
En funcin deste hermetismo simblico, o saber universal queda recludo esfera dos iniciados na materia.
Descartes presntasenos como un home para quen a natureza segue sendo a mesma que no paradigma
renacentista, e o concepto do saber segue inmerso nas redes do hermetismo. Non obstante algo ten cambiado,
a sabedora non se concibe como a repeticin do que xa foi dito polos filsofos, senn como o arrancar novas
verdades das semina que temos na nosa mente. O poder dos antigos foi vencido pola reflexin sobre a
poesa. razn que nos gua polo terreo do saber recibido, engdese a inventiva das novas verdades. A
pescuda polo saber universal levou Descartes mozo corazn mesmo do paradigma renacentista, pero ese
mesmo paradigma descbrelle o poder creativo da poesa e da metforas, encamindoo a ver na lxebra e
na xeometra as materias nas que de modo mis visible se d a invencin das novas verdades. E aqu
precisamente iniciarase, co inventum mirabile de fins de 1.620, o camio cara mecanicismo e a fsica
hipottica-deductiva. As musas do Descartes mozo, medio poeta e medio cabalista, certamente alumearon o
nacemento da nova ciencia e o conseguinte cambio de paradigma.
O inventum mirabile.
Froito dos traballos de 1.620 sera a invencin admirable, invencin que ven sinalar outra data clave nos seus
apuntamentos bibliogrficos. Invento que non outro que ter atopado un simbolismo matemtico que unifica
a lxebra e a xeometra. Tal a orixe da "xeometra analtica". A "invencin admirable" de 1.620 veu
propiciada polo tratamento simblico e maximamente xeral das proporcins numricas: Temos unha serie de
nmeros calquera, sexa A) 1, 3, 5, 7, 9, ..., que se pode reducir seguinte regra y = 2x-1. A partir de a xorde
entn, na mente de Descartes, a idea de considerar os pares numricos como unidades dun espacio
bidimensional, co cal as rectas trazadas a partir deles sern a funcin que os representa. Noutras palabras,
cada funcin simbolizar tamn unha lia xeomtrica. As funcins de primeiro grao, de forma xeral
simbolizan lias rectas; as de segundo grao, de xeito xeral simbolizan curvas cun s punto de inflexin; e as
de terceiro grao, de forma xeral simbolizan curvas con dous puntos de inflexin. Dende o punto de vista
matemtico, o descubrimento parcial de Descartes foi unir a lxebra e a xeometra, e demostrar que grfica
dunha curva poda ser asociada a unha ecuacin alxbrica que a representara. A xeometra analtica era un
avance para establecer as matemticas como un sistema pechado e completo, que permitise sistematizar o
mundo. Descartes traballou tamn na lia de introducir unha notacin clara e unificada como a , etc.
O studium bonae mentis.
O Studium bonae mentis. O tema renacentista dunha ciencia ou sabedora sobre a totalidade, as ideas do
novo filsofo sobre o simbolismo hermtico, ten realmente a sa viabilidade prctica no campo do
simbolismo alxbrico. Dado que o traballo matemtico sobre as series aritmticas e as proporcins amosan
unhas constantes de investigacin, o tratamento dunha forma minuciosa destas constantes poder facer
realidade o gran soo da tradicin renacentistas, polo menos, e para principiar, en canto se refire
simbolismo matemtico. Xorde as en Descartes a idea de redactar un novo tratado que, deixando entre

26
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

parntese polo momento toda referencia simbolismo hermtico dos corporalia e spiritualia, se centre no
estudo das regras para chegar saber, tal e como este se concreta no proceder matemtico.
En efecto, se as series de nmeros ser asociadas a unha orde de numeracin consecutiva reslvense nunha
funcin alxbrica que as integra, e este o poder simblico da mente, tamn a serie das ciencias, se teen
que acadar unha unificacin nunha sabedora universal como a postulada polo Renacemento, teen que poder
reducirse a algo tan simple como as series numricas.
Deste xeito aparece o tema da memoria, dicir, o modo de reter no intelecto os coecementos. No proceder
matemtico, as series e proporcins son retidas na forma dunha funcin. Temos, pois, dous tipos de memoria:
- unha que require "frecuentes repeticins para manter os seus hbitos" e que Descartes chama "corporal";
- e outra "que non depende mis que da alma e que non cra que fose capaz de incremento ou diminucin en
si mesma", e que chama "intelectual", pois procede por comprensin da regra xeral.
De a a dobre divisin das ciencias en "ciencias experimentais" e "ciencias cardinais" (a verdadeira filosofa,
que depende do entendemento, e a verdadeira matemtica, que depende da imaxinacin). A distincin entre
as ciencias experimentais e as cardinais presaxia xa a imposibilidade do proxecto cartesiano de que haxa un
s saber universal da totalidade.
Do mesmo modo que o aristotelismo ortodoxo tia como modelo subxacente o biolxico, e o paradigma
renacentista tia o mxico animista, a nova ciencia esta xurdindo sobre o modelo da matemtica, polo que
tampouco ser casual que a fsica apareza no seu momento como unha fsica matemtica.

A mathesis universalis
Descartes produce varios cambios sobre o paradigma renacentista que orixinan a modernidade:
- a distincin entre a experiencia inmediata e a ciencia,
- a aparicin do modelo matemtico de pensamento
- a limitacin do saber
A mathesis universalis unha ciencia xeral da orde e da medida que se pode aplicar a calquera obxecto que
sexa ordenbel e mensurbel:
Se un reflexiona mis atentamente, un percibe que todas as cousas nas que se estuda a orde e a medida
refiren matemtica, sen que importe que esta medida sexa buscada en nmeros, figuras, astros, sons, ou
calquera outra cousa; un nota as que debe haber unha ciencia xeral que explique todo o que se refire orde e
medida sen aplicacin a unha materia particular, e que esta ciencia chamada, non cun nome estrao,
senn cun nome xa antigo e recibido polo uso, matemtica universal, posto que ela contn todo aquilo polo
que as outras ciencias son chamadas partes das matemticas (Regulae, px. 377-78).
A matemtica universal comprende non s a Aritmtica e a Xeometra, senn tamn a Msica, a ptica, a
Mecnica e toda outra ciencia cuxo obxecto sexa mensurbel ou ordenbel. O que fai que un saber sexa
ciencia o feito de que o seu obxecto sexa mensurbel.
Os obxectos matemticos pertencen para Descares ao campo do puramente ideal:

27
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

Todo o mundo sabe que a xeometra estuda a orde e a medida; todo o mundo sabe que non os considera
obxectos reealmente existentes, senn obxectos puramente ideais (Charpentier, T.V., Essais sur la mthode
de Descartes, p. 95-96).
Podemos con rigor falar do idealismo e do platonismo da concepcin cartesiana da matemtica.
Platnica porque para Platn os seres matemticos non estaban sometidos a ningn tipo de cambio (xeracin
ou corrupcin) e polo tanto eran propiamente ideais.
As matemticas... s elas tratan dun obxecto o bastante puro e simple para non admitir nada que a
experiencia fixera incerto (Regra II).
Mais no que se refire s esencias que coecemos claramente e distintamente, tales como a do tringulo ou
dalgunha outra figura da xeometra, confsovos sinxelamente que as ideas destas cousas non foron extradas
das cousas singulares (Rponses aux cinquimes objections, A.T., VII, p. 380).
A matemtica unha ciencia pura non emprica, cuxo obxecto intelixbel de forma pura.
A defensa do innatismo en Descartes pode ter a sa orixe no seu idealismo matemtico.
Dentro das matemticas ser o proceder dedutivo da xeometra a disciplina a imitar: Estas longas cadeas de
razns todas simples e sinxelas, das que os xemetras teen costume de empregar para acadar as sas mis
difciles demostracins, dronme ocasin de imaxinar que todas as cousas, que poden caer baixo o
coecemento dos seres humanos, acdanse da mesma maneira (Meditacins).
Foucault sinalou que nesta ciencia universal haba un desequilibrio fundamental consistente en que os
problemas da medida podan sempre remitir aos da orde. E as, o proxecto cartesiano, na sa aplicacin
filosofa reduciuse finalmente ao ideal dunha ordenacin rigorosa das nosas ideas.
Por outra parte existe unha conxuncin entre o proceder do xemetra analtico e a mentalidade mecanicista.
En xeometra analtica trtase de a descomposicin das figuras ou dos corpos nos seus elementos ou pezas
mis simples [superficies, rectas, puntos], e recomposicin dos corpos, segundo estruturaciones xeomtricas
ou espaciais diversas. Ex.: o tringulo descomponse no noso entendemento en lia, ngulo e o nmero 3
(Regra III).
Anlise descomposicin; sntese recomposicin.
O mesmo debemos facer cos nosos pensamentos: descompolos nas sas ideas ou intuicins mis simples,
para logo recompoelos (sntese) de novo.

4.5. As regras
Dende finais de 1.627, movido pola intencin de sistematizar o mtodo de traballo destes frutferos anos en
Pars, Descartes emprendeu a redaccin dunha nova obra: as Regulae, a primeira obra non fragmentaria,
anda que non acabada. Xa dende o seu inicio, as Regulae centran a temtica na sabedora universal. Esta
amosa unha profunda unidade por enriba das diferencias debidas s distintos obxectos s que se aplica,
rompendo coa compartimentacin dos artesns e tcnicos do paradigma renacentista.
De todos os saberes existentes, s a aritmtica e a xeometra aparecen coa consistencia suficiente como para

28
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

ocupar o posto de modelos regulativos. A grande achega deste escrito a transmutacin da sabedora
universal renacentista en mathesis universalis, co tratamento paralelo da matemtica como modelo de
pensamento subxacente.
Os ncleos temticos das Regulae:
a). O tema da sabedora universal, e a sa derivacin en mathesis universalis. Ocupa as cinco primeiras
regras.
b). A utilizacin da matemtica como modelo de pensamento (a intuicin, a deducin, a enumeracin, etc).
Desenvlvese nas regras seis a once, coa parntese da oitava.
c). O intento de compoer o plan orixinario (a sabedora universal), a raz dun conxunto de problemas
producidos pola regra oitava. Estn compostas polas regras doce a dezaoito.
Con isto, as Regulae aparecen perfectamente caracterizadas como unha obra de transicin no total sentido do
termo. Transicin a nivel cronolxico e, a nivel do contido, pois ocorre nesta obra a primeira reformulacin
dos temas renacentistas do Descartes mozo, pondose en marcha o novo aparato conceptual que culminar
nos escritos de 1.637.
As Regulae e a sa epistemoloxa.
Dende o momento en que son necesarias unha regras xerais para dirixir a marcha do pensamento cara a
resultados frutferos, o camio azaroso das ciencias e das artes na tradicin renacentista aparece desprovisto
de valor. Que non posible acadar o saber sen mtodo significa que tanto a tradicin renacentista como os
primeiros intentos de Descartes en Holanda e Alemaa, quedan relegados plano da fortuna, non da ciencia.
O descubrimento casual de verdades carece de valor. A creatividade mis froito dun traballo regulamentado
que da espontaneidade. Estas crticas Renacemento e esta inversin dos temas renacentistas do propio
Descartes, faise en nome e co fin de conseguir a mis prezada aspiracin do naturalismo: a sabedora
universal.
Por outro lado, as matemticas tampouco son xa o estrao conxunto de saberes prcticos que consideraba a
tradicin renacentista, senn a ciencia do nmero e da orde, prescindindo do obxecto que se apliquen, tal e
como evidenciou a lxebra-xeomtrica. Ademais, o nmero e a orde quedan englobadas na teora xeral das
proporcins, e esta, xunto coa xeometra, no simbolismo alxbrico, do que desaparecen incluso as cantidades
concretas, para quedar nunha pura estrutura funcional. O proceder firme e seguro da mente consiste en pasar
da simple relacin indefinida percepcin indubidable e segura da sa estrutura subxacente. A
transformacin da serie na funcin xeral desvela a estrutura matemtica subxacente, logrando pasar do
confuso claro e distinto. O mesmo ocorre respecto s figuras xeomtricas, reunilas nunha funcin
matemtica de ensimo grao. En consecuencia, a epistemoloxa das Regulae presntasenos en dependencia
directa da lxebra-xeomtrica.
Os temas clsicos da enumeracin ordenada e suficiente, dos elementos absolutos e relativos, da intuicin e
da deducin, das ideas claras e distintas, non alcanzan a sa plena explicacin terica se non conectndoas
co modelo matemtico sobre o que se asentan.

29
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

A regra VIII e a sa problemtica.


Recollendo o dito, resulta que o simbolismo hermtico de 1.619 converteuse nun ideal dun mtodo (mathesis
universalis) que consolida a ciencia unificada (humana sapientia), concretndose tal mtodo na lxebra e
impoendo, por conseguinte, como modelo epistemolxico o proceder matemtico da mente. Os conceptos
que estruturan a epistemoloxa cartesiana nas Regulae fan referencia directamente proceder matemtico da
mente, dando por sobreentendido que toda disciplina pode reducirse a este modelo.
Que significa que "toda disciplina pode reducirse modelo matemtico"?. Significa tres cousas:
a. Que pode facerse abstraccin dos obxectos de estudo desa disciplina e s considerar os nmeros que
miden tales obxectos.
b. Que eses nmeros poden tratarse como formando unha serie e, polo tanto, como ordenados en pares.
c. Que as progresins as obtidas poden quedar formuladas por unha funcin alxbrica que dea razn delas,
logrndose aqu a perfecta intuicin e, polo tanto, a plenitude do coecemento.
Que toda disciplina reducible modelo matemtico significa, pois, que poidan representarse os seus
problemas en series numricas operando entn na xeneralidade do simbolismo alxbrico. Por conseguinte,
que calquera disciplina reducible modelo matemtico equivale a dicir que en toda disciplina se pode
achar uns elementos absolutos a partir dos cales podemos definir o resto, como ocorre nas series numricas.

30
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

5. O mtodo
Na regra VIII, o mtodo exposto como constando de das operacins fundamentais:
a) a intuicin a concepcin clara e distinta das ideas claras e distintas ou das naturezas simples. A intuicin
a funcin por excelencia do entendemento, unha funcin puramente racional. unha especie de instinto ou
luz natural.
Por intuicin entendo non o testemuo cambiante dos sentidos ou o xuzo enganador dunha imaxinacin
que compn mal o seu obxecto, senn a concepcin dun esprito puro e atento, concepcin tan sinxela e tan
distinta que ningunha dbida queda sobre o que comprendemos (Regulae III, p. 368).
- As naturezas simples non son conceptos, senn que son indefinbeis. S fala delas nas Regras VI e XII.
Non se sabe se son entidades gnoseolxicas ou ontolxicas. Non hai ningunha definicin lxica desas
cousas que son moi simples e se coecen de modo natural como a figura, a extensin ou o movemento. Son
de tres tipos:
- puramente materiais: figura, extensin, movemento
- puramente espirituais: coecemento, dbida, volicin
- mixtas: existencia, unidade, duracin
Hamelin considera que son algo as como tomos de evidencia, elementos intelixbeis ltimos en si mesmos
indivisbeis e simples, dos cales todos os nosos coecementos se constiten ou compoen:
- No que respecta s ideas non son concibidas ao modo escolstico como signos formais que fan coecer o
real extra-mental (adaequatio intellectum ad rem). O obxecto directo, inmediato non o real existente, senn
a idea.
Unha idea clara, en canto que se autoimpn ao entendemento que a inte.
Chamo clara esta que presente a un esprito atento; de modo similar a como dicimos ver claramente os
obxectos cando estando presentes actan con forza, e os nosos ollos son dispostos a miralos; e distinta esta
que precisa e diferente de todas as restantes (Principios de Filosofa, AT, IX, 44).
Unha idea distinta cando est separada, cando se diferencia doutras ideas e, por tanto, non contn nada que
pertenza s demais ideas.
Chamamos simples estas ideas cuxo coecemento tan claro e distinto que o esprito non as pode dividir
nun maior nmero cuxo coecemento sexa mis distinto, tales como a figura, a extensin e o movemento
(Reg. XII, AT, X, 418).
As ideas claras e distintas son tamn de tres tipos:
- ideas innatas: Deus, alma, conceptos das figuras xeomtricas.
- verdades evidentes, como cogito ergo sum
- nocin comns: o todo maior c parte; das cousas iguais a unha terceira son iguais entre si.
A suma de claridade e distincin orixina a evidencia.
b) a deducin o percorrido mecnico por unha serie segundo unha regra fixa, sendo o seu exemplo modelo
as sucesins proporcionais. unha especie de intuicin continuada mediante a que comprendemos con

31
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

certeza todas as cousas que son consecuencia doutras. A deducin cartesiana moi distinta do siloxismo
escolstico. O siloxismo unha vinculacin entre conceptos. A deducin unha vinculacin entre verdades.
Operacin pola cal entendemos todo o que se concle necesariamente doutras cousas coecidas con
certeza (Regulae III, p. 369).
Ambas son operacins puramente intelectuais: en Descartes s o entendemento coece e s o entendemento
activo. O mtodo consiste, polo tanto, en partir de verdades simples e ir cara s mis complexas.
S o entendemento activo e s o entendemento coece. As outras facultades en tanto que corporais son
pasivas. O suxeito pasivo cando coece a travs da imaxinacin. O entendemento pose maior amplitude
c imaxinacin.
Contraposicin entendemento / imaxinacin
Xeometra Entendemento: suxeito Ideas claras e distintas Ideas de maior amplitude
activo
Sensacins Imaxinacin: suxeito Ideas escuras e confusas Ideas limitadas
pasivo

A crtica ao coecemento sensorial en Descartes


- a revolucin copernicana defendendo o heliocentrismo fixo que se desconfiara dos datos dos nosos
sentidos.
- a contraposicin entre as antigas imaxes sensoriais e as novas imaxes pticas proporcionadas polo
telescopio e polo microscopio. Hobbes, Descartes, Leibniz escribiron Tratados de ptica.
- a fisiologia mecanicista do proceso da percepcin en Descartes distingue entre o obxecto e a sa imaxe
Obxecto 1 impresin ou pegada (retina) filamentos nervosos- 2 impresin ou pegada (corteza cerebral)
-esprits animaux- 3 impresin ou pegada (sensacin ou imaxe na glndula pineal)
- as percepcins sensoriais teen que ver coa imaxinacin: falan mis ben da natureza dos nosos rganos
sensoriais e non da natureza das cousas exteriores. As impresins-sensacins sobre a glndula pineal son
signos ou sinais mediante os que a nosa alma concibe as cousas exteriores.

A formulacin das regras.


No discurso do mtodo Descartes sinala catro regras, para dirixir a razn, "en orde procura da verdade":
1. Evidencia. Non aceptar como verdadeiro mis que o que se presenta tan clara e distintamente ao meu
entendemento que non tea motivo algn para dubidar.
2. Anlise. Dividir cada unha das dificultades a examinar, en tantas partes se poida, e en cantas sexan
requiridas para mellor resolvelas".
3. Sntese. "Conducir ordenadamente os meus pensamentos, comezando polos obxectos mis simples e mis
doados de coecer, para subir pouco a pouco, como por graos, ata o coecemento dos mis compostos". Esta
regra supn o procedemento ordenado, propio da Xeometra. Esta orde suposta para Descartes a orde da

32
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

deducin, que unha intuicin sucesiva das naturezas simples e das conexins entre elas, por unha banda
descompoendo o obxecto nos seus elementos mis simples (anlise) e, por outra, reconstrundo
dedutivamente o complexo ou composto, a partir do simple (sntese).
d. A enumeracin: "Facer enumeracins tan completos e revisins tan numerosas [das cadeas dedutivas], que
poida estar certo de non ter omitido nada". Trtase, por tanto, de facer constantes comprobacins e
verificacins do que se chegou a deducir.
Esta catro regras simples compoen a parte construtivo-positiva do mtodo cartesiano, que segundo
Descartes reuna as avantaxes dos mtodos da lxica, da anlise xeomtrica e da lxebra. Tres nocins
sosteen o entretecido destas regras positivas e, xa que logo, xustifican a pretensin de certeza do mtodo:
intuicin, deducin e orde.
A orde: permtenos situar no lugar do caos aparente da experiencia sensorial, unha orde racional, que
xustamente o obxectivo da ciencia.
Conclusin: o ideal cartesiano dunha mathesis universalis, como ciencia xeral da orde e da medida,
reduciuse, na sa aplicacin filosofa, a unha mera ordenacin dos nosos pensamentos. A orde predominou
sobre a medida, tal e como sinalou Foucault.

33
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

6. A dbida metdica.
Os seus estudos en La Flche demstranlle que a filosofa non ten un obxecto firme. As sas viaxes
ensnanlle que os costumes varan dun lugar a outro. Os seus sentidos enganrono s veces.
Ntase a influencia de Montaigne (Ensaios, 1580; edicin completa 1595) e de Bacon (Novum Organum,
1620).
A dbida de Descartes non un estado crtico definitivo, senn un punto de partida, s un paso ou trmite
cara adquisicin da certeza absoluta, un acceso certamente negativo. Hai motivos para dubidar dos
coecementos que vulgarmente pretendemos que sexan verdadeiros e certos. Esta dbida , pois, un
instrumento, un artificio metdico radical, unha plataforma instrumental instaurada para posibilitar a certeza.
unha dbida:
6.1. Universal
A dbida practicada e recomendada por Descartes universal no sentido de que se aplica universalmente a
todo aquilo que pode ser dubidado; dicir, a toda proposicin acerca de cuxa verdade sexa posible a dbida.
Isto ser o que mis se lle criticar a Descartes, porque anda sendo certo que o coecemento sensorial me
ten enganado en ocasins respecto a obxectos lonxanos ou casos illados, difcil admitir que nos ten
enganado sempre.
basta con que os nosos sentidos nos enganaran algunha vez para que ningn dato sensorial poida ser
admitido como verdadeiro.
O seu racionalismo contraposto ao sentido comn.
Todo o que recibn at o presente como mis verdadeiro e seguro, aprendino polos sentidos. Pois eu
observei, algunhas veces, que os meus sentidos me enganaron, e prudente non fiarse nunca daqueles que
nos enganaron algunha vez (Meditacins, I, p. 268).
Supoo que todas as cousas que vexo son falsas, persudome de que nada do que a mia memoria me
representa foi, penso non ter ningn sentido, creo que o corpo, a figura, a extensin, o movimento e o lugar
non son mis que ficcins do meu esprito. Que o que poder ser estimado por verdadeiro? Pode ser que
ningunha cousa, ags que non hai nada no mundo de certo? (Meditacins II, p. 247).
Descartes dubida mesmo da existencia do propio corpo:
Pensarei que o ceo, o aire, a terra, as figuras, os sentidos, e todas as cousas exteriores que vemos no son
senn ilusins e enganos... considerareime a min mesmo como non tendo sangue, como non tendo ningn
sentido, mais crendo falsamente ter todas estas cousas

6. 2. Metdica ou hiperblica.
A sa dbida hiperblica por ser metdica. dicir, a sa radicalidade orintase consecucin dunhas
primeiras verdades indubidbeis. preciso atopar unhas primeiras verdades indubidbeis desde as cales
poder deducir as demais. A dbida non practicada non por amor dbida mesma, senn como unha etapa
preliminar na procura da certeza e no cambio do falso verdadeiro, do probable certo, do dubidoso

34
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

indubidable.
6. 3. Teortica
No sentido de que non debe estenderse conduta, pois, a estamos obrigados a respectar a moral provisional.
Como temos necesariamente que actuar o mis normal seguir as opinins probbeis. Quen se perde nun
bosque non se pon a pensar, senn que toma unha resolucin para encamiarse sempre na mesma direccin.
Na accin as opinins mis dubidosas sern seguidas por completo tal e como se foran indubidbeis
Anda as, a dbida non afecta por completo crenza na existencia de Deus nin ao mundo das matemticas.
4. Provisional, no sentido de que constite unha etapa preliminar na procura da certeza e no sentido de que
Descartes non se propn necesariamente substitur as proposicins nas que anteriormente cra por outras
totalmente novas.

O proceso da dbida ten das presentacins:


No Discurso do mtodo:
a. Dubdase dos sentidos, porque as veces nos enganan.
b. Dubdase dos razoamentos dos xemetras, porque as veces estes se equivocan.
c. Dubdase dos nosos pensamentos, do interior do meu esprito, polo argumento dos soos. Confusin entre
o que acontece nos soos e o que acontece cando estamos espertos (a realidade).
Nas Meditacins metafsicas:
a. Decateime de que os sentidos algunha vez me enganan. Hai que dubidar deles.
b. Cando durmo (soo) acontecen cousas parecidas a cando estou en estado de vixilia, e non teo indicios
suficientes para poder distinguir un estado doutro.
Admitamos ao menos a realidade dos elementos cos que as imaxes finxen, isto , a aritmtica e a xeometra.
As ciencias que dependen da consideracin das cousas compostas -como a fsica, a astronoma ou a
medicina-, dicir aquelas que tratan da existencia das cousas son moi dubidosas e incertas Con isto volve a
poer en primeiro plano a problematicidade da ciencia fsica que tantos problemas deu s antigos. Hai outras
ciencias que, como a aritmtica e a xeometra non tratan senn de cousas simplicsimas e, polo tanto,
conteen "algo de certo e indubidable".
c. Podo pensar incluso nun Xenio Maligno (un diao) que poa todas as sas habilidades en enganarme.
Como asegurarnos entn de que non estamos tolos, de que non confundimos vixilia e sono? Esta hiptese
improbable, mais conducira dbida de todos os nosos coecementos, se anda quedase algn non
cuestionado. Aqu Descartes propn unha hiptese froito da ficcin coa finalidade de acabar con toda clase
de prexuzos. Este xenio ou diao en realidade unha manifestacin da dbida voluntaria e intelectual. O
xenio unha ficcin que responde a algo tan real como o costume que encadea as opinins e prexuzos. A
vontade contra o maligno que non senn o costume. A verdade non pode ter outro aliado que a vontade
porque so ela pode igualar ou neutralizar o poder case omnmodo da opinin acostumada.
Malia todo, o xenio maligno non pode eliminar a certeza das verdades matemticas: estea esperto ou

35
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

durmido, dous mis tres sempre sern cinco, e o cadrado non ter mis que catro lados (Meditacins I, p.
270).
Se ocorrera que algun mentres dorme tivera unha idea clara e distinta, as, p. ex., que un xemetra
inventara algunha nova demostracin, o seu soo non lle impedira ser verdadeiro (Discours, 4, VI, 39).
d. A partir do anterior a dbida acentase coa hiptese do Deus Deceptor (Deus enganador). "Teo cravada
na mia mente unha vella opinin de que existe un Deus que o pode todo e polo cal fun creado tal e como
existo". Como podo saber que non me engana ou fai a mia natureza defectuosa?.
Esta dbida asntase na crenza de que Deus, sendo poderoso, puido crear o ser humano de tal xeito que estea
abocado erro, mesmo no contesto daqueles coecementos que considera como evidentes. Este motivo
hipottico e incompatible coa bondade e perfeccin divina. Mis en concreto, o pensamento erra, dado que s
veces usamos mal a razn. Por tanto tamn se derivan dbidas.
A do Deus-todopoderoso-enganador unha hiptese intelectual facilitada pola confusin que rodea nocin
do Deus da tradicin, que permite atacar s que se cran verdades firmes como as da aritmtica e xeometra.
, por outra parte, cumprir co mandato da regra III que manda non fiarse, acerca dos obxectos propostos do
que outros pensen, pero aproveitando a falsidade para forzar entendemento a que entenda mellor.
Se Deus o quixera, eu me enganara todas as veces que sumo 2 e 3, ou que considero todos os lados dun
cadrado, ou calquera outra cousa mis evidente
A certeza matemtica non resiste a hiptese dun Deus enganador.
En xeral, podemos afirmar que a dbida cartesiana chega por tres motivos:
a. Un motivo real: os sentidos.
b. Un motivo verosmil: os soos.
c. Un motivo hipottico-metodolxico: o Xenio maligno e o Deus Deceptor.
En definitiva, nada certo (nihilismo epistemolxico). Estou persuadido de que de nada hai no mundo
(nihilismo ontolxico). A dbida cartesiana as esbozada vese abocada nada existencial. Remata cando xa
non hai nada de que dubidar.

36
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

7. O cogito como indubidbel


A partir da raz mesma desta dbida universal xorde na filosofa cartesiana a primeira certeza, o cogito,
verdadeiro punto de apoio de toda a sa metafsica. O cogito unha verdade evidente, inmutable e que, por
tanto, pode ser a base do sistema filosfico que Descartes intenta construr. No seo mesmo da dbida
universal atpase a primeira verdade, a primeira certeza: o Eu, que pensa.
A formulacin desta primeira certeza no Discurso : "pero logo decateime de que, mentres quera pensar
deste xeito que todo era falso necesariamente precisaba que eu, que o pensaba, fose algunha cousa. E
advertindo que esta verdade: eu penso, logo son, era tan firme e segura que todas as mis extravagantes
suposicins dos escpticos non eran capaces de perturbala, xulguei que poda recibila sen escrpulos como o
primeiro principio da filosofa que eu buscaba". (Discurso, AT, px. 32).
A formulacin nas Meditacins: "Xa me persuadn a min mesmo de que non existe nada no mundo, nin ceo,
nin terra, nin mentes, nin corpos; non suceder, por tanto, que tamn eu non existo? contrario, eu
certamente exista se me persuadn de algo. Pero hai un non sei que enganador, moi poderoso, moi hbil, que
sempre me engana adrede. Mais, sen dbida, eu tamn son, se me engana; e engneme canto poida, que
nunca conseguir, non obstante, que eu sexa nada mentres eu pense que son algo. De maneira que, unha vez
examinadas mis que suficientemente todas estas cousas, finalmente hai que establecer que este enunciado
Eu son, eu existo, sempre que sexa dito por min ou pensado, necesariamente verdadeiro". (Meditacins, AT
IX, px. 19).
Trtase da mesma certeza expresada con frmulas distintas. O cogito non ten carcter de siloxismo ou
entimema: "cando advertimos que somos cousas pensantes, trtase dunha nocin primeira que non se
concle finalmente de siloxismo ningn". Non estamos, pois, ante unha inferencia lxica entre das
proposicins, senn ante unha simplex mentis intuitus, ante unha mera intuicin da mente: imposible
pensar sen existir. O ergo expresa a conexin necesaria que into entre o meu pensamento actual e a
actualizacin da mia existencia.
, pois, a apercepcin intelectual dunha relacin necesaria. O cogito (penso, logo son) non un razoamento,
un siloxismo senn a aprehensin directa dun vnculo indisociable entre "penso" e "son"; dito doutro modo,
eu son un ser pensante. O cogito ergo sum unha intuicin clara e distinta. unha intuicin intelectual non
emprica, non imaxinativa, senn algo que se lle impn ao noso esprito. A sa verdade dsenos de golpe.
Cada cal pode captar de modo intuitivo que pensa e que , anda que o mundo externo (os corpos) e o propio
corpo, a sa existencia enteira sexan imaxinarias.
Vctor Gmez Pin apunta que mellor traducir sum por son, posto que existere implica estar no mundo e de
momento o propio corpo e o mundo externo anda non existen. Descartes emprega indistintamente ambas
expresins: Je suis, jexiste necesariamente verdadeiro todas as veces que o pronuncio, ou que o concibo
no meu espirito (Meditacins II).
no acto de dubidar, en tanto son unha accin e, por tanto, un suxeito, cando cabe afirmar o meu ser.
Constite unha verdade mis simple, mis evidente, que calquera outra que puidese obter inferindo un

37
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

suxeito de calquera operacin expresable en primeira persoa. o primeiro principio da filosofa. A sa


verdade non se deriva xa de termos maximamente xerais, senn de enunciados simplicsimos.
Persuadirse pensar, e se eu penso ser algo, polo simple feito de formular ese pensamento, a proposicin do
mesmo necesariamente verdadeira: ningn enganador por moi astuto ou malicioso e poderoso que sexa,
poder facer que se cambalee a evidencia que devandita proposicin ten, pois anda que no da anterior, na
meditacin precedente, puidese pensar que non me podo basear, por desconfiar dos recordos, o certo que a
verdade desa frmula renvase conforme pensada, e con ela a certeza de que son. Por moito que me
pretenda enganar o xenio maligno, non pode converterme en nada, polo feito mesmo de enganarme: presento
a hiptese de que estou sendo enganado, e por iso dubido, pero xa na hiptese mesma do engano estou
pensando, e daquela son.
A cogitatio cartesiana incle calquera acto de conciencia: dubidar, querer, odiar, amar, afirmar, negar, sentir,
imaxinar.
O anterior lvanos nun primeiro momento a un certo solipsismo do eu e as sas ideas.
Do cogito non se deduce a introducin non xustificada do concepto de sustancia. Eu non son mis ca unha
cousa que pensa, dicir, un esprito, entendemento ou razn (Meditacins 2).
O que sucede que Descartes vai facer un salto dende o cogito introducindo ilexitimamente o concepto de
substancia (res), un concepto que non puido ter resistido o proceso da dbida e que provn da tradicin. O
sistema de Descartes lvanos a tres ideas ideas claras que se corresponde coas chamadas tres substancias: o
pensamento ou esprito ("res cogitans"), Deus, ("res infinita") e as cousas ("res extensa"). Por substancia
entende "unha cousa que existe de tal xeito que ela non ten necesidade mis que de si mesmo para existir".
Desa definicin sguese que o nome de "substancia" non unvoco respecto de Deus e das criaturas, xa que
falando propiamente, s Deus pode existir por si mesmo e, por tanto, s el substancia propiamente.
A autntica base do "son", tanto no Discurso como nas Meditacins, anda que nesta ltima formula cambie,
est no cogito. A probar que "son" pdese chegar por varias vas; pero cando, a continuacin, se reflexiona
sobre a primeira verdade, e Descartes pregntase que son?, vai obterse, tras rexeitar varias respostas
posibles, a resposta mediante a cal se funda o cartesianismo na sa especificidade:
"Ns somos unha cousa que dubida, entende, confirma, nega, afirma, quere e non quere, e tamn imaxina e
sente" (Meditacins, AT IX). O atributo fundamental desta substancia o pensamento.
O cogito expresa a posta en prctica ou a realizacin dalgunha das forma ou actos da cogitatio; e o mbito da
cogitatio coincide co da conciencia. Queda atrs toda vinculacin corporal. O esprito por natureza
intelixencia, dicir, que excle a imaxinacin e os sentidos. A res cogitans abrangue exclusivamente o
pensamento, o cal define - o atributo- suxeito, que no amplo sentido que lle d Descartes coincide co
"psquico", a alma escolstica; pero nega que esta sexa o principio do movemento do corpo vivo, o principio
de vida; e en consecuencia que a morte sexa a separacin da alma do corpo.
O percibido clara e distintamente est presente na mente, pero mesmo tempo non nada "meu", particular
e en certo modo arbitrario; por este lado o pensamento finito podera ser unha simple presencia dun

38
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

pensamento absoluto. E, non obstante, a res cogitans finita para Descartes unha substancia, algo que se
afirma como independente no seu ser, como eu; para isto preciso que no pensamento haxa algo que non a
necesidade, o absoluto, senn a liberdade de decisin, o continxente, o arbitrio. A liberdade da vontade,
segundo Descartes, cocese sen proba: o seu coecemento forma parte da propia conciencia inmediata de si
mesmo, dicir, da propia evidencia do cogito, xa que a dbida mesma, na que se produce esa evidencia,
unha eleccin libre.
Tralo eu son de partida, Descartes tamn vai preguntarse por quen son?; pero farao en segundo lugar,
posteriormente cuestin precedente, centrndoa no que. Do cogito, sum inicial non se pasa ego cogitans
ou sum cogitans, senn res cogitans. A cuestin psicolxica da identidade do eu para el carece de
importancia. Descartes dicir, que el se define como unha cousa pensante, en resposta pregunta que son
eu? e, non quen son eu?, est dando un paso decisivo cara suxeito transcendental -estrutura ou natureza do
coecer- que nada ten que ver co eu psicolxico ou co proceder psicolxico da nosa mente. Anda que
Descartes non chegou a dar ese paso que dara posteriormente Husserl, non cabe a menor dbida que abriu
ese camio, e presentou, anda que fose dende unha perspectiva individual, de forma correcta e precisa o
problema do suxeito e da filosofa do eu.
O pensamento algo que non pode separarse do eu. A partir de a, Descartes deber enfrontarse problema
de deducir a existencia da realidade extramental, isto , do mundo das cousas materiais. O problema
podmolo formular do modo seguinte: como demostrar a existencia da realidade extramental partindo
exclusivamente da existencia do pensamento?. As ideas, son para Descartes a reposta a este problema, estas
son a mediacin inevitable entre o suxeito pensante e as cousas. O pensamento opera sempre sobre as ideas
non sobre as cousas mesmas. Descartes cambia o concepto de "idea" respecto filosofa anterior, tanto
platnica como medieval (a idea era un simple intermediario entre o pensamento e a cousa pensada), porque
o pensamento recaa sobre as cousas. Para Descartes a nica certeza a existencia mental das ideas.
Descartes expresa o que entende por idea:
"Co nome de idea entendo aquela forma de calquera pensamento, do que de maneira inmediata son
consciente; de maneira que nada podo expresar con palabras, cando entendo o que digo, sen que por isto
mesmo sexa certo que teo en min a idea da cousa que as mias palabras significan. E as non chamo ideas
s sas imaxes pintadas na fantasa, contrario, de ningunha maneira lles chamo aqu ideas, en canto que
estn na fantasa corprea, dicir, pintadas nalgunha parte do cerebro, senn en canto informan mente
mesma aplicada a esa parte do cerebro".
Descartes o nico que ten mostrado polo de agora e que sabe con absoluta certeza que a mia idea de
mundo existe. Como demostrar entn que a mia idea de mundo se corresponde cunha realidade
extramental?
Para dar resposta a este interrogante, Descartes procede a analizar a natureza das ideas, e distinguir nela un
dobre aspecto:
a) As ideas en tanto que modos de pensamento, isto actos mentais.

39
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

b) As ideas en tanto que imaxes que representan algo, isto , en tanto que posen un contido representativo
ou contido obxectivo, contido que Descartes denomina "A realidade obxectiva das ideas".
As ideas en tanto que actos mentais ou modos de pensamento son todas iguais. Pero en tanto que
representacins de cousas, isto , no seu contido, son diferentes, pois unhas representan unha cousas e outras,
outras cousas. O paso seguinte que dar Descartes analizar aquilo no que as ideas son diferentes, isto ,
proceder a unha anlise do contido. E distingue tres tipos de ideas.
a) Ideas adventicias: adheridas experiencia sensbel; aquelas que son "estraas e proceden de fra". Por
exemplo: gato, casa, etc.
b) Ideas facticias: as que proveen do libre xogo imaxinativo; son aquelas que "son feitas e inventadas por
min mesmo". Son inventadas e construdas polo noso pensamento, a partir doutras ideas. Por exemplo: o
dragn.
c) Ideas innatas: sen correlato imaxinativo, as que o entendemento pose por natureza, aquelas "nacidas
comigo". Por exemplo: o pensamento, Deus, etc.
Para Descartes, o autntico coecemento, non xorde do testemuo flutuante dos sentidos (ideas adventicias),
nin do xuzo falaz da imaxinacin (ideas facticias), senn so da mente pura e atenta, que mirando en si
mesma, logra descubrir os seus verdadeiros contidos.
A principal consecuencia de poer como punto de partida o cogito vai ser que anda non podo saber nada do
mundo exterior-material; para ese campo segue tendo vixencia a hiptese do Xenio maligno. Dende
Descartes a primaca gnoseolxica que tia o obxecto transcendente obxecto conquistada polo suxeito. El
abriu a va da modernidade pola que transitou despois a historia da filosofa.
En definitiva como di Hegel: "Con Cartesio entramos nunha filosofa propia e independente, que sabe que
procede substantivamente da razn e que a conciencia de si o seu momento esencial da verdade. Esta
filosofa erixida sobre bases propias e peculiares abandona totalmente o terreo da teoloxa filosofante, polo
menos en canto principio, para situarse doutro lado. Aqu, xa podemos sentirnos no noso lar e gritar,
fin...terra!".

Facultades do coecemento
Descartes distingue das grandes facultades cognoscitivas:

Razn ou O coecemento un Intuicin Ideas claras e distintas: Coecemento de maior


innatas, verdades amplitude.
entendemento (res proceso onde o evidentes, nocins Ex.: trozo de cera que
cogitans) suxeito activo e comns cambia, quilogono
produce ideas claras (polgono de mil caras)
- Naturezas simples
e distintas
Deducin Vontade activa ou
espiritual
Exclusivo dos seres Paixns causadas pola
humanos accin da alma
Linguaxe reflexiva
como expresin do

40
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

pensamento:
concursividade, non
determinado por
estmulos, creativo
Corpo ou O coecemento Percepcins sensoriais Ideas escuras e Coecemento limitado

imaxinacin (res sensorial pasivo e confusas


extensa) mecnico e produce Vontade pasiva e
ideas escuras e corporal
confusas.
Comn a animais e Memoria
seres humanos
Paixns causadas Linguaxe
mecanicamente polo exclusivamente
corpo comunicativo
Movementos do corpo
e funcins dos
distintos rganos

Hobbes e Gassendi, crticos de Descartes

1. A crtica ao coecemento sensorial de Descartes exaxerada


Aceptan o cgito, anda que Gassendi afirma que calquera accin -mesmo as corporais como andar ou
comer- son indubidbeis. Gassendi afirma que non serve s o cogito, senn calquera accin. Para Descartes
respirar non serve, senn pensar que respiro.
2. Son unha cousa que pensa que chamo esprito, entendemento ou razn
Hobbes afirma que unha cousa que pensa necesariamente debe ser natural.
Gassendi afirma que o ser que pensa tamn ten as cualidades dos corpos: medra, debiltase e morre co corpo.
Pode ser un corpo moi sutil.
3. Hobbes afirma que non posumos a idea innata de Deus.
4. Gassendi afirma que o criterio de verdade -ideas claras e distintas- un criterio subxectivo. Bravo!
5. Locke no Ensaio afirma que Descartes antes de pensar o problema do dualismo debeu preguntarse se ao
mellor non chegaba cunha soa sustancia (o corpo) para entender o ser humano en vez de das (corpo e alma).
6. Gassendi: Que extravagancia dubidar das percepcins sensoriais como as do propio corpo ou das mias
mans.

Antecedentes do cogito:
Aristteles, De sensu, VII, 488a25, Phys, VIII 3, 254a22: A autopercepcin vai acompaada da propia
existencia
Agostio de Hipona, De civitate Dei, Libro XI, cap. 26: E que se te enganas? Se me engano son [Quid si
falleris? Si enim fallor sum]. Nas respostas s cuartas obxeccins Descartes limtase a afirmar que el non fai
o mesmo uso que Agostino.

41
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

8. A Antropoloxa cartesiana: o dualismo e as paixns.

O problema do dualismo antropolxico e as sas consecuencias.


Breve historia da alma-corpo

a) concepcins primitivas
Sopro, soplo, alento, hlito, respiracin que se apaga coa morte.
Especie de lume, calor vital que se apaga coa morte.
Nefesh (hebreo), nefs (rabe), atman (snscrito), pneuma (grego), animus-anima (latn), que significan todos
alento. Logo ir aparecendo o significado dun certo principio ou realidade separada do corpo.

b) concepcins gregas
Atomistas: a alma composta por tomos moi suts.
Antes de Platn: a alma como algo divino condenado a estar no corpo. Influencias chamansticas: en cada ser
humano hai un anaco da realidade divina, que preexistiu ao corpo e perdurar aps a morte e corrupcin do
corpo. O corpo material a crcere da alma inmaterial, non sensbel. A misin liberar esta alma.
Platn: no Fedn defende un dualismo radical, que logo advertiu que provocaba numerosas dificultades
epistemolxicas, metafsicas e morais. Tres tipos de alma: sensitiva (apetito e desexos), irascbel (valor) e
intelixbel. S esta ltima parte separbel do corpo.
Aristteles: a alma como forma do corpo. A alma o quid esencial do corpo: Se o ollo fora un animal, a
vista sera a sa alma. Tres funcins da alma:
- vexetativa: nutritiva, poder de alimentarse e desenvolverse
- sensitiva: capacidade de percibir y de sentir pracer e dor e a partir deles de desexar.
- intelectual ou racional: sabedora, entendemento, ciencia, prudencia e tcnica.
Descartes: a palabra o nico signo da presenza do pensamento no corpo. Os animais son autmatas, anda
que non insensbeis.

Hai que sinalar para empezar que non hai dualismo en Descartes se por tal se entende a irredutibilidade
absoluta dun dos polos outro. Cabe dicir que Descartes tanto un pensador da indisociabilidade alma-
corpo como da inevitable distincin entre ambos, ou mellor, para pensar a unidade do corpo e da alma hai
que ter distinto concepto dun e doutra. De a que o dualismo sexa un inevitable momento da reflexin, o
quen non quere dicir que sexa a ltima palabra a pronunciar.
A afirmacin principal de Descartes consiste en distinguir, fronte res cogitans, a res extensa. O que
pertence medula mesma do pensamento de Descartes o postulado de que todo o que corpreo
precisamente e puramente corpreo (extenso), mentres que o "eu penso" perfectamente independente de
todo o corpreo. Como podemos dar conta das relacins entre os dous xneros de cousas, en aparencia

42
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

totalmente diferentes? Por un lado, hai cousas tales como os nosos pensamentos e as nosas sensacins, que
pensamos que son subxectivas, conscientes e inmateriais. Por outro lado, hai cousas fsicas, que se estenden
no espazo e interactan causalmente con outras cousas fsicas.
A teora das das substancias adquire unha importancia de primeira orde na antropoloxa de Descartes, Pois
permitiralle salvar a liberdade dentro do seu universo mecanicista (como a Kant). En efecto, Descartes
elabora unha teora antropolxica dualista, isto , unha concepcin do ser humano como un composto das
das substancias: o pensamento e a materia extensa, como substancias independentes e irredutibles entre si.
Na Meditacin 6a di Descartes:
"Polo tanto, como sei de certo que existo e, non obstante non advirto que convea necesariamente mia
natureza ou esencia outra cousa que ser pensante, conclo rectamente que a mia esencia consiste s en ser
unha cousa que pensa..., e teo un corpo que estou estreitamente unido, con todo posto que, por unha parte
teo unha idea clara e distinta de min mesmo, en canto que eu son s unha cousa que pensa -non extensa- e,
por outra parte, teo unha idea distinta do corpo, en canto que el s unha cousa extensa -e non pensante-
certo entn que ese eu ( dicir, a mia alma, pola que son o que son) enteiramente distinta do meu corpo, e
que pode existir sen el".
importante sinalar nesta cita dous puntos:
a) A afirmacin rotunda de que a alma e o corpo estn estreitamente unidos.
b) A grande insistencia de Descartes en afirmar a alma como un ser pensante, unha substancia
completamente diferente e independente do corpo, materia extensa, e que, pese a esa estreita unin pode
existir sen el. Esa insistencia non gratuta, pois nela est en xogo a liberdade, un asunto de importancia
fundamental na sa filosofa. Se insiste en afirmar a distinta natureza do corpo e da alma, e a sa total
independencia, para subtraer alma do cumprimento das leis necesarias do universo mecanicista. deixar
a salvo a liberdade, Descartes quere, ademais, salvar o resto de valores espirituais nos que cre e que defende,
como, por exemplo, a inmortalidade da alma. Dentro da sa concepcin mecanicista do universo material
todo est rexido por leis necesarias, e este un mbito no que non hai lugar para a liberdade. O noso corpo,
como unha cousa material mis, esta suxeito, por tanto, s mesmas leis da materia, polo que carece de
liberdade. O corpo concibido como unha simple mquina, moi complexa, pero unha simple mquina que
responde a todas as leis mecnicas da fsica. Se queremos salvar a liberdade humana, e para Descartes a sa
existencia algo evidente, entn debe residir en algo que por natureza est marxe das leis necesarias, e ese
algo s pode ser a alma, a res cogitans, o eu como pensamento. O problema que ter que afrontar Descartes
como consecuencia da sa afirmacin dualista, a relacin entre ambas substancias.
Alma e corpo son distintos, estn separados, xa que as sas nocins respectivas son diferentes. O cogito est
establecido, como as restantes verdades, separadamente de calquera consideracin corporal, e polo tanto a
alma e o corpo poden ser pensados independentemente, logo son independentes a unha doutro.
Foi a princesa Elisabeth, na sa carta do 16 de maio de 1.643, quen preguntou a Descartes sobre a maneira na
que a alma, que se reduce a substancia pensante, pode determinar accins voluntarias no corpo. Na sa

43
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

reposta, que supor a orixe dunha longa correspondencia, paralela na sa primeira poca redaccin do
Tratado das Paixns, Descartes recoece a importancia da cuestin: "Pois habendo das cousas na alma
humana, das que dependen todo o coecemento que podemos ter da sa natureza, unha das cales consiste en
que pensa e a outra en que, estar unida a un corpo, pode actuar e padecer con el, non dixen case que nada
desta ltima, e ocupeime unicamente en facer entender ben a primeira, porque o meu principal obxectivo
consista en probar a distincin que hai entre a alma e o corpo".
A explicacin desta unin empeza coa afirmacin de que, igual que o pensamento e a extensin, a unin
entre a alma e o corpo unha idea innata, da cal se derivan, non s a posibilidade de que a alma mova o
corpo, senn tamn a de que o corpo afecte alma, dicir, as paixns, que ser o tema no que se vai centrar
Descartes. clara a substitucin da nocin aristotlica da alma como forma do corpo, pola nocin de alma
como puro pensamento, e unida a un corpo onde todo se explica pola extensin e o movemento; todo isto
conducir a unha transformacin radical na concepcin das paixns humanas.
"As cousas que pertencen unin da alma e do corpo, unicamente mediante o entendemento non se coecen
mis que escuramente, nin sequera polo entendemento con axuda da imaxinacin, mentres que se coecen
moi claramente polos sentidos".
Non distinguir entre alma e corpo, ou o que o mesmo, filosofar partindo s dos sentidos, equivale a
concibir a unin entre alma e corpo, o cal ocorre na vida e nas conversacins ordinarias. A unin entre alma e
corpo manifstase, polo tanto, na vida corrente, cando o suxeito non se esforza en reflexins filosficas,
matemticas, nin sequera en conversacins sobre temas serios que esixan unha atencin especial.
Precisamente por iso concibir esa unin filosoficamente particularmente difcil, pois o noso acceso a ela se
d principalmente pola va da experiencia, entendendo por tal o que constite a nosa vida de cada da.
Como explicar esta estreita relacin? Descartes recorre a unha explicacin de tipo fisiolxico, explcanos
que o centro, na parte mis baixa do cerebro a tpase unha glndula, chamada pineal, que onde residir a
alma ou, menos, sera un punto de contacto onde tera lugar a interaccin corpo-alma. Anda que a alma
estea en realidade en todas as partes do corpo, tamn certo que hai unha onde exerce de maneira mis
particular as sas funcins, e esta non o corazn, nin o cerebro na sa totalidade, senn na devandita
glndula pineal que movida polo calor poer en funcionamento os diversos rganos corporais que teen
poder para mover o corpo1.
Para Descartes, a glndula pineal unha peza nica, ao contrario que o resto das pezas cerebrais. A glndula
pineal o lugar privilexiado onde conflen todos os tubos (nervos) polos cales circulan os esprits animaux.
A correspondencia entre os obxectos exteriores e os movementos desa glndula perfecta, e establcese a

1 A glndula pineal ou epfise unha glndula endcrina piriforme, do tamao dun chcharo, situada no medio do
encfalo, detrs do tlamo e encima dos tubrculos cuadrixminos superiores, e que forma parte do diencfalo ou
cerebro intermedio. A glndula pineal , nos mamferos, un rgano secretor evolucionado a partir dun rgano
fotorreceptor mis antigo, un terceiro ollo dorsal ou epifisial, presente nos anfibios e rptiles, que non forma
imaxes, senn que se limita a captar a intensidade da luz. As aves e os mamferos producen na sa glndula pineal
melatonina, que desempea un papel na regulacin dos seus ciclos circadianos. A glndula pineal regula o ciclo do
sono e a vixilia, segregando melatonina cando chega a escuridade, o que induce sono.

44
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

travs dos sentidos e dos nervios, sempre por vas mecnicas. A glndula pineal aparece polo tanto como un
intermedio entre a alma e o corpo de dous tipos:
- accins, como unha especie de concentracin puntual de todos os espritos animais, os cales, a travs dos
nervios, producen unha alteracin muscular e o conseguinte movemento; a alma pode controlar os
movementos corporais actuando sobre o lquido "esprito animal" na glndula pineal. A alma move a
glndula pineal, que unha especie de msculo, que vez poa en movemento os lquidos chamados
espritos animais, que a sa vez, mediante unha serie de empuxes hidrodinmicos sucesivos acababan
movendo a perna. Nas Paixns da alma expn como o sangue, dilatarse o corazn, produce uns fludos moi
tenues, chamados "espritos animais" sometidos s leis da hidrodinmica. Estes fludos quedan atrapados nos
poros do cerebro, dende onde, a travs dos nervios, chegan s msculos, producindo contraccins. Antes de
sar do cerebro, pasan pola glndula pineal, onde a alma interacciona con eles. A alma actuara sobre a
glndula pineal cunha accin similar dun fontaneiro (Paixns, 814; hai que lembrar as numerosas fontes
que existan no barroco nos xardns).
Toda a accin da alma consiste en que, polo s feito de que eu queira unha cosa, fai que a pequena glndula
que est unida se mova da maneira en que requirida para producir o efecto ao que se refire esta vontade
(Artigo 41, Paixns da alma).
- paixns: como unha alteracin do msculo transmtese a travs dos nervios, ata chegar glndula, onde,
actuando sobre os espritos animais, produce unha reaccin da alma.
Por que elixiu Descartes a glndula pineal? Galeno pensaba que era como unha vlvula que serva para
regular o fluxo do pensamento dende o cerebro. Sobre todo, Descartes pensaba que a glndula pineal era un
rgano que s se atopaba nos humanos, e non nos animais. Por iso, outros animais, desprovistos de glndula
pineal, carecan de mente, de alma, eran simples mquinas. Non obstante Nicols Steno (1.638-1.686)
descubriu, unhas dcadas mis tarde, a glndula pineal noutros animais. Hoxe, tal e como xa dixemos,
sabemos que case todos os vertebrados teen glndula pineal, e incluso que nalgns rptiles est bastante
mis desenvolvida que en ns. Descartes consideraba o sistema nervioso como unha rede de condutos e
vlvulas que operaban de acordo con principios hidrulicos, na que os filamentos nerviosos conducan dun
lado para outro por todo o corpo determinadas cantidades do chamados "espritos animais". Estes espritos
concibanse como un fludo enrarecido e en continuo movemento capaz de flur libre e rapidamente a travs
dos poros minsculos dos filamentos nerviosos, estes fluxos seran bidireccionais.
Un trazo importante da teora de Descartes era que sostia que o eu actuaba sobre o seu corpo s mediante a
alteracin da direccin do movemento dos espritos animais, e non comunicndolles un novo movemento.
Certamente, Descartes cra que a "cantidade de movemento" total do universo fsico non se altera nunca
senn que unicamente se redistribe entre os corpos materiais interaccionar uns contra os outros por
impacto. As, nunha colisin entre dous corpos, un que estivese antes en repouso poda empezar a moverse,
pero s a expensas de que outro corpo perdese algo da sa "cantidade de movemento".
Gassendi:

45
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

Como a alma pode mover o corpo se ela non en absoluto material? Descartes responder recoecendo que
anda non lograra explicar a unin da alma co corpo, restando o problema do dualismo como un dos
problemas centrais da poca moderna.
Gassendi: a alma podera ter pequenas partes materiais, imperceptbeis.
Hobbes: a alma material.
Malebranche: ocasionalismo. Deus quen realiza a funcin de comunicar ambas as entidades e quen crea o
coecemento nos seres humanos; pois, ao non haber contacto entre mente e corpo, o ser humano por si s
est imposibilitado para coecer o mundo. A presenza de Deus na alma dos seres humanos suple a sa
carencia para coecer outras entidades, pois o ser humano como quedou ditove en Deus o resto das
cousas.
Spinoza: o paralelismo sen conexin entre os atributos de extensin e pensamento dunha nica substancia. A
mente idea do corpo.
Leibniz: teora da harmona preestabelecida.
DHolbach: afirma que as respostas de Malebranche como a de Leibniz son relixiosas: As quimeras... da
harmona preestabelecida e do ocasionalismo son obstculos que a Teoloxa opn Filosofa (Sistema de la
Naturaleza o de las Leyes del Mundo Fsico y del Mundo Moral (1770), p. 347). A imposiblidade de resolver
o problema do dualismo manifesta que un problema relixioso, non racional. Trtase dunha concepcin
relixiosa que en ltimo termo remite ou ten a sa orixe na creacin ex nihilo, nocin incomprensbel para a
nosa razn.
Voltaire: a alma inmaterial unha fbula, unha novela.
La Mettrie: hai unha unidade psico-fsica do ser humano, cunha alma material.
Hume: comprensin natural da alma a travs da memoria. A conciencia de si (memoria da propia vida) e o
principio asociativo de causa e efecto teen a sa orixe na memoria. Somos percepcins ou memoria.
Diderot: somos unha ferramente sensbel dotada de memoria.

As paixns da alma (1649).


Non obstante cando Descartes vai intentar aproximarse filosoficamente problema no Tratado das Paixns
(1649), que supn a sistematizacin dos temas tratados na correspondencia con Pierre Chanut 2, con Elisabeth
e con Christine. Nesta obra, seguindo a tradicin do sculo XVI e XVII, tratar de dar unha explicacin mis
profunda e orixinal problema das paixns.
a) Descartes intenta construr unha moral cientfica fundamentada no estudo fsico das paixns humanas.
Para Descartes son en ltimo termo fenmenos fsicos.

2 Pierre Chanut, n le 22 fvrier 1601 Riom et dcd le 3 juillet 1662 Livry-sur-Seine, est un conseiller d'tat
franais. Il est charg de plusieurs ambassades, en Sude, en Allemagne (1649-1653) et aux Pays-Bas (1653), et
rside de 1645 1649 la cour de Sude o il conseille la reine Christine de Sude de faire venir Ren Descartes.
Il entretient un commerce de lettres avec la reine depuis l'abdication de cette princesse, et meurt Livry-sur-Seine
le 3 juillet 1662, laissant des Mmoires et Ngociations, qui furent publis aprs sa mort.

46
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

A ltima e mis prxima causa das paixns da alma non outra, senn a axitacin con que os esprits
animaux moven a pequena glndula (artigo 5).
As verdades da Fsica forman parte dos fundamentos da mis alta e perfecta moral (Carta a Chanut
26feb1649).
A nocin tal como a tratei de adquirir da Fsica serviume moito para estabelecer fundamentos certos en
moral (Carta a Chanut 15xuno1646).
O meu desexo non foi explicar as paixns como orador, nin mesmo como filsofo, senn s como fsico
(Carta a Chanut, 14agosto1649).
A mis perfecta moral presupn un enteiro coecemento das outras ciencia (IX, B. 14)
Agrado publicar este vern un pequeno tratado das paixns no que se ver de que maneira, na mia opinin,
todos os movementos que acompaan s nosas paixns son producidos non pola nosa alma, senn s pola
maquinaria do corpo (Carta a Morus, 15 abril 1649, p. 1335).
b. Hai unha valoracin positiva das paixns, porque dispoen a alma a querer cousas que conservan o corpo:
O amor, o odio, o desexo, a alegra, a tristura [...] refrense ao corpo [...] de tal maneira que a sa utilidade
natural consiste en incitar alma ao consentimento e contribucin cara s accins que serven para conservar
o corpo ou volvelo mis perfecto (Paixns da alma, p. 759).
As paixns, estudndoas, case todas as encontrei boas e en gran maneira tiles para esta vida (Carta a
Chanut, 1nov1646).
c. Distingue catro tipos de paixns:
causadas pola accin da alma: as nicas propiamente da alma, malia que ela sinta todas. R elacinanse co
libre arbitrio e son espirituais, como a xenerosidade.
causadas polos seres e cousas externos en razn da sa utilidade ou nocividade
orixinadas por causas somticas.
causadas por impresins ou imaxes fortutas do cerebro.
Tras unha explicacin xeral, analizar o nmero e a orde destas e a explicacin das seis paixns primitivas.
d) Como se xeran as paixns?
No artigo 137 fala da orixe das 6 paixns primitivas:
Cousas que danan o corpo dor tristura odio ao que causa dor desexo de librarse diso
Cousas tiles para o corpo cosquilleo (pracer) gozo amor ao que o causa desexo de adquirilo
O desexo algo que se dirixe sempre ao porvir.
Para Descartes os sentimentos orixinan os desexos. Para Spinoza sern os desexos os que orixinen os
sentimentos. En mbolos dous o sentimento de amor provoca desexo de unirse, aproximarse; o sentimento de
odio ou medo provoca desexo de afastarse.
Descartes quere tratar as paixns como un fsico, e de feito, introduce, na sa explicacin, toda a sa
fisioloxa. Toda a teora cartesiana das paixns alumeada polo seu dualismo. Descartes dinos que a relacin
entre a alma e o corpo asemella un combate entre os apetitos naturais ou paixns, que son o propio do corpo,

47
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

e a razn e a vontade que son facultades propias da alma.


As paixns son percepcins, sentimentos ou emocins que se dan en ns e que afectan alma, e cuxa orixe
non se atopa normalmente nela. A orixe das paixns o corpo e son causadas polas forzas vitais ou as
tendencias do corpo. ser xeradas polo corpo as paixns caracterizasen por ser:
a) Involuntarias, pois non dependen da alma racional, senn que se lle impoen a ela.
b) Irracionais, pois non son acordes cos ditados da razn, obrigando vontade a establecer unha loita para
sometelas seu control. A forza da alma consistir, precisamente en tratar de controlar e dirixir as paixns.
Para Descartes as paixns non son sempre malas, pero a sa esixencia de ser satisfeitas de forma inmediata,
sen mis consideracin, e a sa forza, obrigan vontade a unha loita para encarrilalas racionalmente.
En realidade, as paixns non son en si mesmas nin boas nin malas; o bo ou o malo o uso que se faga delas,
polo que se ten que aprender a gobernalas. Neste combate, a razn a encargada de proporcionar o
coecemento e os xuzos para que a vontade poida conducir axeitadamente as accins da vida. Descartes,
consecuente coa sa admisin da liberdade humana, sostn que a vontade humana pode controlar as paixns
bloqueando os movementos mecnicos corpreos que as acompaan. Polo tanto, a alma, por medio da sa
vontade, ten certo poder sobre o corpo. Pero non sempre ten xito, pois o corpo, a travs dos hbitos, fai moi
fortes certos movementos, os cales a vontade pode reconducir pero non bloquear. Trtase dunha forma
indirecta de actuar a alma sobre o corpo consistente en utilizar certas ideas que de forma natural estn unidas
a determinados movementos do corpo, os cales desencadean procesos fisiolxicos que posibilitan, vez, o
control de certas paixns. dicir unha forma indirecta de control. Sera o caso dos principios morais, por
exemplo. Por tanto o dominio das paixns require unha certa educacin ou disciplina que permita a
formacin de certos hbitos que son o verdadeiro medio de potenciar ou eliminar as paixns.
En conclusin, o poder da alma sobre as paixns pode chegar a ser absoluto, mais de maneira indirecta:
As nosas paixns non poden ser provocadas, nin suprimidas pola accin da nosa vontade, mais poden selo
indirectamente pola representacin das cousas que teen costume de estar unidas coas paixns que queremos
ter, e que son contrarias s que queremos rexeitar. As, para provocar nun mesmo a ousada e facer
desaparecer o temor, non chega con ter vontade delo, senn que preciso aplicarse a considerar as razns
que nos persuaden de que o perigo non grande, de que hai sempre mis seguridade na defensa que na
fuxida, de que se ter a gloria e a alegra de ter vencido, mentres que non se pode agardar mis que o pesar e
a vergoa de ter fuxido, e cousas semellantes (artigo 45).
Para Descartes a funcin da moral regular os desexos. As paixns, sentimentos orixina os desexos. A razn
humana debe intervir e regular os nosos desexos. Isto posbel mediante unha firme decisin da vontade,
que a mesma que permite que aflore a paixn mis virtuosa da alma: a xenerosidade.
En Spinoza a moral tamn ten como fin regular os desexos, mais os desexos particulares deben ser xulgados
en relacin ao conatus e para que ese realice na sa mxima potencia, deben ser limitados os desexos
particulares.
4.4. A liberdade.

48
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

na loita por controlar e encarrilar as paixns onde intervn a liberdade. Para Descartes a liberdade s pode
residir na alma, porque non ser substancia extensa non est sometida ditado das leis necesarias da
mecnica. A alma ten das funcins: o entendemento e a vontade. En tanto que entendemento, a facultade
de pensar, de ter intuicins das verdades claras e distintas. A vontade, pola sa parte, a facultade de afirmar
ou negar, e Descartes identifcaa coa liberdade.
A vontade, ser a facultade de afirmar ou negar, a veces afirma con precipitacin a realidade e a verdade
dalgunha idea do entendemento cando esta confusa, mentres que outras veces, por prevencin, nega unha
idea clara e distinta. En ambos casos, como se sinala no primeiro precepto do mtodo, a vontade cae no erro.
O tema central respecto vontade a liberdade, porque incluso a posibilidade de erro derivada da
liberdade. Descartes sostn que a existencia da liberdade algo evidente, e ademais a mxima perfeccin
do home. Nos Principios da Filosofa dinos: "Polo demais, tan evidente que temos unha vontade libre que
pode dar o seu asentimento, ou cando lle praza non dalo, que esta pode ser contada como unha das primeiras
e mis comns nocins, innatas en ns..". Pero non s evidente e unha idea innata, senn "...Que a
principal perfeccin do ser humano consiste e ter libre albedro, que o que o fai digno de loanza ou de
censura". A liberdade , pois, a caracterstica esencial da vontade e ela a que nos pode levar verdade ou
erro, ben ou mal, segundo como a utilicemos.
Pero en que consiste a liberdade?. A liberdade basicamente a capacidade de elixir entre diversas opcins
que se nos presentan. Agora ben, consistir a liberdade na total indiferenza ante as diversas opcins, porque
as non me sentira inclinado por ningunha e podera elixir "libremente"? A resposta de Descartes negativa.
A liberdade non consiste na indiferenza. A indiferenza entre as diversas opcins non significa mis liberdade,
senn contrario, pois a indiferenza se debe ignorancia do entendemento. S cando o entendemento ten as
ideas claras e distintas sobre o bo e o malo, ou sobre o verdadeiro e o falso, a vontade pode elixir con plena
liberdade. Porque a liberdade consiste precisamente en que a vontade elixa aquilo que o entendemento lle
presenta con claridade e distincin como o bo e o verdadeiro. A liberdade, pois, consiste no sometemento da
vontade ao que o entendemento presenta clara e distintamente. E este sometemento a idea central da tica
cartesiana.
A alma pode vencer as emocins ou polo menos frear as solicitacins sensibles que a distraen
da actividade intelectual proxectndoa cara a paixn. O ser humano non debe guiarse polas
emocins ou polos sentimentos, senn que a razn a nica que pode valorar, e polo tanto aceptar
ou rexeitar determinadas emocins. Sen embargo confesa que o poder da alma sobre as paixns
limitado e indirecto. A alma debe valerse do propio corpo para dominalas, posto que elas son
corporais. Non poden ser provocadas pola vontade. A nosa imaxinacin ten que prever cal ser o
resultado da nosa conduta regulatoria. A nosa vontade ben rexida polo Ben pode acadar un poder
absoluto indirecto.
Para eliminar a tirana das paixns propuxo algunhas normas:

49
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

1. A primeira era obedecer as leis e costumes do meu pas, observando de forma constante a
relixin na que Deus me concedeu a graza de ser instrudo dende a nenez, e axustndome en tdalas
demais cousas s opinins mis modernas e mis afastadas de todo exceso, que resulten aceptadas e
practicadas polo xeral polas mis sensatas de entre as persoas coas que me tocou vivir. Distingue
entre contemplacin e busca da verdade e as esixencias cotis da vida, de forma que nestas ltimas
chega co bo sentido, expresado nos costumes do pobo no que se vive, chegando coa probabilidade
(non fai falla a verdade).
2. A segunda mxima era perseverar nas mias accins coa maior firmeza e resolucin que
puidese, e seguir as opinins mis dubidosas, unha vez que me determinara a elo, coa mesma
constancia que empregara no caso de que se tratase de opinins segursimas. Elimina as dbidas e
invita a superar a indecisin.
3. [...] esforzarse sempre por vencerme mis a min mesmo que sorte, e por cambiar os
meus desexos mis ben que a orde do mundo; en xeral, habituarme a crer que non hai nada que
estea completamente no noso poder, salvo os nosos pensamentos. Fala dunha autorreforma
mediante un perfeccionamento da razn coas regras da claridade e distincin. Reformando o
pensamento, refrmase a vontade.
4. [...] de empregar toda a mia vida no cultivo da mia razn e avanzar o mis posible no
coecemento do verdadeiro, seguindo o mtodo que me prescribira.
Estamos ante unha submisin da vontade razn. O estudo das paixns e da sa interaccin
na alma proponse facilitar a consecucin da hexemona da razn sobra a vontade e as paixns. A
liberdade da vontade s se realiza mediante a submisin lxica da orde, que o intelecto est
chamado a descubrir, tanto fra como dentro de si mesmo. S baixo a verdade o ser humano faise
ceibe, no sentido de que se obedece a si mesmo e non a forzas exteriores. Se o eu res cogitans.
Axustarse verdade non mis que axustarse a un mesmo.
A virtude a vontade de ben, e esta a vontade de pensar o verdadeiro. A liberdade como indiferenza o
grao mis baixo de liberdade, mentres que a liberdade como necesidade o seu grao mis alto, porque se
identifica coa verdade, que a razn logra e propn.
En moitos aspectos, avanza a Spinoza.

50
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

8. A res infinita.
A segunda das substancias a substancia infinita ou divina: Deus. Deus unha substancia increada, que
pensa e que causa de todos os seres creados. Deus unha substancia infinita, eterna, inmutable,
independente, omnisciente, omnipotente, etc. Deus ser a garanta da veracidade. Todo canto hai en ns vn
de Deus e, por tanto, tamn as nosas ideas claras e distintas.
A presentacin que Descartes vai realizar de Deus, a pesar de ser un cristin crente, vaise situar fra do
mbito teolxico e, en consecuencia, fra da tradicin escolstica. O seu fin ltimo non ser relixioso-crente,
nin a problemtica derivada desta orde de razns, senn en relacin problema do coecemento e a sa
garanta ltima. A garanta de Deus ten en Descartes unha funcin gnoseolxica.
Partindo da primeira verdade, o cogito, ter que buscar o criterio que a fundamente, para restitur
posteriormente a verdade das matemticas, e por ltimo fsica e resto das ciencias. O criterio de verdade
(distincin + claridade) quedou establecido, mais a existencia da cousa pensada, en cambio, anda non
sostbel. Nin sequera as verdades matemticas, tan claras e distintas, son absolutamente indubidables mentres
se mantea a hiptese do xenio maligno; podera ser que a nosa mente estivese en si mesma constituda de
forma que se equivocase.
A recuperacin da obxectividade fsico-matemtica s ter lugar exclur devandita hiptese, o cal implica,
no s demostrar previamente a existencia de Deus, senn tamn a sa veracidade. O engano do xenio
maligno vai ter unha rplica mellorada na veracidade divina, a nica va, na filosofa cartesiana, para chegar
certeza de que o mundo e os obxectos que nel aparecen efectivamente existen. Descartes non conta cos
efectos sensibles para demostrar a existencia de Deus (como Aristteles ou Tom de Aquino) porque
quedaron descartados pola dbida; parte do pensamento e susceptible de consideralo de dobre modo: ou
ben como a mente que pose a idea de infinito que non puido darse en si mesma, ou como a mente que existe
e non pode darse a si mesma o ser. (Nas probas tomistas conclese mis do que permiten as premisas, e a
causa ten mis realidade da que demandan os obxectos).
A orde dos seres.
Dende a orde dos seres, Deus a primeira substancia: o Ser Infinito principio e fin de todo por propia
definicin.
Dende a orde do coecemento, nunca hai que esquecer que a primeira substancia coecida segue sendo o
cogito, o recurso substancia infinita, para nada anula esa primeira verdade que punto de partida de todo o
demais includa a substancia infinita. A finalidade desta exposicin reside na necesidade de superar a
hiptese do Xenio maligno. Pois sen iso non podemos acceder mundo da ciencia, s cousas da natureza.
Descartes considera que, se demostra que a mente non pode estar enganosamente constituda, entn polo
menos as verdades matemticas tern validez para a "realidade en si"; e que isto pode probalo demostrando
que a mente e o mundo foron feitos por un ser infinito, bo, que, por ser bo, non pode querer enganar e, por
ser infinito, fai precisamente aquilo que quere. E entn Descartes tratar de demostrar a existencia de Deus,
pero, naturalmente, a partir s do cogito e das ideas, xa que de momento non admite outra realidade. A

51
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

demostracin da existencia de Deus ten que consistir en poer de manifesto que a mente non pode dubidar da
existencia de Deus. En consecuencia todas as sas demostracins non poden partir do feito da experiencia
(do real) tal e como eran as probas tomistas. As sas probas van supoer un salto radical con respecto
discurso seguido ata agora. Do cogito e da regra da claridade e distincin como criterio de verdade, pasase a
unha consideracin das ideas en que a res cogitans pensa.
As probas da existencia de Deus nas sas obras.
Os argumentos para probar a existencia de Deus atpanse nestes apartados: o Discurso do mtodo (cuarta
parte); as Meditacins (terceira e quinta). [A meditacin III trata da existencia de Deus.
A Deus chgase na Meditacin III a travs do longo rodeo da doutrina das ideas. ens certum, indubidatum
da II meditacin, engdese o ens creatum (continxencia)]. Respostas s segundas obxeccins; e nos
Principios (primeira parte). Non hai mis que das vas para demostrar que Deus existe, unha polos efectos
(principio de causalidade), e a outra pola sa mesma esencia ou natureza ( proba ontolxica).
Os argumentos da existencia de Deus.
Tres sern os argumentos que empregar Descartes para a demostracin da existencia de Deus:
a) O argumento da causalidade da idea de Ser Infinito.
b) O argumento de Deus como causa do meu ser.
c) O argumento ontolxico.
A. O argumento da causalidade aplicada idea de infinito: Deus. Proba baseada na idea de Deus que hai en
min: cal a causa da mia idea de Deus?. Este argumento basease na teora da realidade obxectiva das
ideas. Lembremos que a realidade obxectiva dunha idea o seu contido representativo ou contido obxectivo,
isto , a imaxe que representa algo. O cogito un suxeito que foi descuberto a travs da dbida. , polo tanto,
limitado e imperfecto. A idea como realidade obxectiva ou representacin dunha cousa, ten que ter unha
causa real que sexa proporcional idea. A idea dun ser infinito non pode ter sido causada por min mesmo,
posto que eu son un ser finito, senn que debe ter sido causada por un ser cuxa realidade formal, isto , a sa
realidade en acto, sexa proporcional idea, en suma, por un ser infinito. De onde se infire que ese ser infinito
existe. (Meditacin terceira e Discurso).
B. O argumento de Deus como causa do meu ser. Proba baseada na mia propia existencia: cal a causa do
meu ser?. Este argumento como o anterior basea a sa forza na mesma teora da realidade obxectiva e
realidade formal das ideas (Descartes nas sas probas parte do pensamento, Tom do sensible). A
formulacin mis clara deste argumento atpase non Principios de Filosofa e na parte IV do Discurso, onde
Descartes analiza e expn por separado os dous temas que lle serven de relacin: A conservacin no ser, que
o leva insuficiencia radical do ser humano: recoezo que son, pero non teo o poder de conservarme na
mia existencia. Se eu tivese o poder de conservar a mia existencia exercerao sen cesar; pola contra, non
teo conciencia dese poder. Teo, pois, conciencia da mia continxencia radical. A necesidade dunha causa
explicativa dun ser imperfecto que ten en si a idea do perfecto: eu non me din o ser a min mesmo, pois se o
fixese, configurarame perfecto, con todas as perfeccins que atopo na Idea de Deus. E incluso, non

52
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

suficiente o recurso s meus pais ou a calquera outro ser menos perfecto que Deus, pois non explicara a idea
innata de infinito que se d en min. Logo non hai mis posible conclusin que esta: Deus creoume e Deus
existe.
C. O argumento ontolxico. Este , sen lugar a dbidas, o mis clebre e controvertido dos intentos de
demostrar a existencia de Deus: Foi formulado por vez primeira por Anselmo de Canterbury no sculo XI, e
tivo unha vida azarosa; foi rexeitado por Tom de Aquino, e retomado por Descartes. A novidade e o
realmente orixinal do argumento ontolxico que pretende ser unha proba da existencia de Deus partindo da
idea mesma de Deus. Santo Anselmo formlao da seguinte forma: todos os seres humanos teen unha idea
de Deus, entendendo un ser tal que imposible entender un ser maior que el. Agora ben, un ser tal debe
existir non s nos nosos pensamentos senn tamn na realidade, pois en caso contrario, poderamos pensar
un ser maior ca el, isto , un ser que posura a perfeccin da existencia, e entn caeriamos en contradicin.
En consecuencia Deus debe existir non s no pensamento, senn na realidade. A idea de Deus considerada
en si mesma, e non xa en relacin coa nosa finitude, afrmase de tal modo na sa plenitude, que a esencia de
tal ser ten que inclur a existencia. Calquera nocin que non fose a de Deus non leva consigo mis que unha
existencia posible. Deus, pola contra, pensado como absolutamente perfecto, non pode, sen contradicin non
ser.
O resumo de toda a actitude cartesiana neste tema podera ser a seguinte: do feito de existir e de posur en
min a idea de infinito, infrese necesariamente a existencia de Deus: cogito ergo sum, ergo Deus est.
Unha vez demostrada a existencia de Deus e recoecida a sa natureza como a suma de todas as perfeccins,
pode afirmarse a sa bondade e veracidade, e procede rexeitar a hiptese do xenio maligno, enganador. No
sistema cartesiano, pois, o criterio de verdade esta garantido por Deus. As, todas as ideas que percibamos
clara e distintamente son verdadeiras.
Deus como substancia infinita.
Deus res cogitans infinita; polo tanto vontade infinita; infinita non s no seu campo de aplicacin, senn
tamn no seu poder; en Deus non hai distincin entre a libre decisin e o coecemento do que (entre a
vontade e o entendemento), porque todo o que el decide absolutamente polo feito de que el o decide; e a
inversa, todo o que , porque Deus o quere; incluso as verdades necesarias, as cousas teen que ser como
son e non as podemos pensar doutra maneira; son necesariamente as porque Deus o quere e a vontade de
Deus necesidade, mellor, a necesidade, metafisicamente entendida, non outra cousa que a vontade eterna
e infinita de Deus. Deus causa sui (causa de si mesmo) fronte ipsum esse subsistens escolstico.
Conclusin
A existencia de Deus coecida conforme criterio de verdade establecido a partir do cogito; e non s iso,
senn que a partir desta segunda verdade o propio criterio de verdade vai quedar fundamentado de maneira
mis rigorosa. A certeza das verdades matemticas, por tanto, depende de Deus, retomndose doutro modo a
doutrina da creacin das verdades eternas. Dous e tres son cinco porque Deus existe. O autntico fundamento
da verdade e, polo tanto, o alicerce do toda ciencia, no s a existencia de Deus, senn sobre todo a

53
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

veracidade do crear divino. Dende a subxectividade do Eu non pode Descartes xustificar o valor dese
carcter representativo das ideas. E el quere salvar un verdadeiro realismo gnoseolxico; as representacins
das ideas son a verdadeira realidade das cousas; o cal suxire un paralelismo entre pensar e ser. Pero unha vez
que se chega certeza da existencia de Deus, desaparece a hiptese metodolxica do Xenio maligno. Deus,
sumamente perfecto ten a perfeccin da veracidade; e, se me creou, non o vai facer con facultades que
funcionen mal. Deus pois, a ltima instancia na lexitimacin cientfica do coecemento humano, o apoio
do criterio cartesiano de evidencia, de que as mias ideas claras e distintas sexan verdadeiras; o
fundamento ontolxico da verdade e a garanta da evidencia.
Obxeccin de Arnauld
Nas cuartas obxeccins s Meditacins Arnauld sostn que o pensamento cartesiano incorreu nun crculo
vicioso, ou nunha peticin de principio: Como posbel que as ideas claras e distintas garantan a realidade
da mia idea innata de Deus, e Deus sa vez garanta todas as mias ideas claras e distintas?. Descartes
non sabe responder.

54
Historia da Filosofa Moderna Grao en Filosofa Curso 2017/18

9. A res extensa. A fsica.


A terceira das substancias est representada polas cousas materiais (res extensa). Esta substancia ten como
atributo fundamental o da extensin nunha tripla dimensin: figura, posicin e movemento. Percibimos o
mundo, as cousas fsicas e os corpos, como cousas que teen extensin; dicir, ocupan lugar. A verdade
desta idea da extensin vn de Deus, que a garanta de que non nos poidamos enganar.
final da Meditacin quinta o programa de Descartes est cumprido na sa maior parte. Deus existe,
segundo se puido derivar a partir de diversos argumentos, e sobre todo do que estaba baseado nas ideas
innatas. Por outra parte, Deus veraz, pois o engano unha imperfeccin e sa esencia correspndelle a
perfeccin. Partindo desas verdades, e asumindo as verdades eternas das matemticas, dependentes a sa vez
das ideas innatas, Descartes vai poder afrontar por fin o problema que tia aprazado tantas veces, por non ter
os medios para solucionalo con certeza: a natureza corprea. Abandonado o reino das verdades eternas,
Descartes vai fundamentar as verdades continxentes, dicir, aquelas que se refiren s corpos, mundo
fsico, cal a matemtica se aplica, certamente, pero cuxa existencia s pode ser establecida
metafisicamente, recorrendo de novo a Deus e sa veracidade.
O paso a unha fsica fundamentada rigorosamente na metafsica comeza na parte quinta do Discurso do
Mtodo, onde explica o contido do Tratado do Mundo e do Tratado do Home. Contina na Meditacin sexta,
e nos Principios de Filosofa, cuxa segunda parte explcita as leis do movemento, para dedicar logo a terceira
e cuarta estudio de problemas concretos. As mesmo, a primeira parte do Tratado das Paixns importante
para entender a concepcin da bioloxa de Descartes.

55