Está en la página 1de 84

Euskal Kultura Saila

Euskal Herria
Pas Vasco

Country
Basque
10 Joseba Zulaika

Euskal Kultura Saila


Tradizioak
Coleccin Cultura Vasca / Basque Culture Series Tradiciones Traditions

KULTURA SAILA Tradizioak Tradiciones Traditions


DEPARTAMENTO DE CULTURA
Joseba Zulaika

Tradizioak
Tradiciones Traditions

EUSKAL HERRIA
PAS VASCO
BASQUE COUNTRY
Euskal Kultura Saila
Coleccin Cultura Vasca / Basque Culture Series

1 Euskararen historia laburra / Breve historia de la lengua vasca / A Brief History of the Basque Language
2 XX. mendeko euskal literatura / Literatura vasca del siglo XX / Basque Literature in the Twentieth Century
3 Euskal musika klasikoa / Msica clsica vasca / Basque Classical Music
4 Euskal kantagintza: pop, rock, folk / La cancin vasca: pop, rock, folk / Basque Songwriting: Pop, Rock, Folk
5 Estanpa bilduma / Coleccin de estampas / A Collection of Prints
6 Euskal zinema / Cine vasco / Basque Cinema
7 Arkitektura eta diseinua / Arquitectura y diseo / Architecture and Design
8 Euskal dantza / La danza vasca / Basque Dance
9 Bertsolaritza / El bertsolarismo / Bertsolaritza
10  Tradizioak / Tradiciones / Traditions
11 Euskal sukaldaritzaz / Sobre cocina vasca / On Basque Cuisine
12 Euskal antzerkia / Teatro vasco / Basque Theater

Euskal Kultura Sailaren editorea


Editora de la Coleccin Cultura Vasca
Basque Culture Series Editor:
Mari Jose Olaziregi
Testua / Texto / Text:
Joseba Zulaika
Euskarazko itzulpena:
Mitxel Murua
Traduccin al espaol:
scar Gilella
Diseinua / Diseo / Design:
Tiktak multimedia
Azala / Portada / Front Cover:
Argazki. Eusko Jaurlaritzako irudi-bankua /
Banco de imgenes de EJ-GV. Mikel Arrazola
Inprimatzailea / Imprime / Printed by:
Grficas Dosbi
L.G. / D.L. / L.D.: VI-77/2012
ISBN: 978-84-614-9759-1

Etxepare Euskal Institutua


Instituto Vasco Etxepare / Etxepare Basque Institute
Prim 7, 1
E- 20006 Donostia-San Sebastin
etxepare@etxepare.net
www.etxepareinstitutua.net
Euskara, jalgi hadi mundura
Euskara, mustrate al mundo
Euskara, go forth into the world
1545. urtean, Bernart Etxeparek bere En 1545, se public el primer libro In 1545 the first book in Euskara,
Linguae Vasconum Primiae, euska- en euskara Linguae Vasconum Pri- Linguae Vasconum Primiae, was
razko lehenengo liburua, argitaratu miae de Bernart Etxepare, quien published by Bernart Etxepare, who
zuenean, desira bat adierazi zuen: formul un deseo: Euskara, jalgi expressed one wish: Euskara, jalgi
Euskara, jalgi hadi mundura. hadi mundura (Euskara, mustrate hadi mundura Euskara, go forth into
Etxepare Euskal Ins tutuak gure al mundo). the world.
lehenengo idazlearen omenez har- El Ins tuto Vasco Etxepare toma su The Etxepare Basque Ins tute takes
tu du izena, eta, haren desira gure nombre de este primer autor vasco, its name from this first Basque
izatearen ardatz bilakaturik, euskara y convierte, adems, su deseo en author and, moreover, converts his
eta euskal kultura mundura atera- nuestro lema. Siendo el obje vo y la wish in our mo o. The Ins tutes
tzea eta zabaltzea du helburutzat. misin del Ins tuto la de promocio- objec ve and mission is to promo-
Bate k, gure eginkizuna euskararen nar y difundir la lengua y la cultura te and diuse the Basque language
ezaguera sustatzea da eta haren vasca por todo el mundo. and culture throughout the world.
ikasketa bultzatzea esparru akade- Por un lado, es nuestra tarea fomen- On the one hand, our task is to pro-
mikoan; eta beste k, gure sortzai- tar el conocimiento sobre nuestra mote knowledge about our langua-
leak eta haien adierazpen ar s koak lengua, y su aprendizaje en el mbi- ge, and its study in the academic
nazioartean ezagutarazten ahale- to acadmico. Y por otro, queremos sphere. And on the other, we want
gintzen gara: gure ar sta plas koak, dar a conocer internacionalmente las to introduce the crea ve expres-
musikariak, dantzariak, idazleak, manifestaciones ar s cas de nues- sions of our ar sts: visual ar sts,
zine-zuzendariak, antzezleak... tros creadores: ar stas pls cos, musicians, dancers, writers, film di-
Gure hizkuntza eta kultura munduan msicos, bailarines, escritores, direc- rectors, actors, and so on.
barrena zabaltzeko ahalegin horre- tores de cine, actores, etc. One of the first tasks in the inter-
tan, liburu-sorta bat sortzea izan da Una de las primeras tareas en la na onalisa on of our language and
gure lehenengo lanetako bat, horren internacionalizacin de nuestra len- culture has been to create this co-
bidez informazioa emateko euskara- gua y cultura ha sido crear esta co- llec on with the aim of informing
ri buruz eta gure kultura osatzen eta leccin con el obje vo de informar people about our language, Euskara,
aberasten duten alor ar s ko eta sobre nuestro idioma, el euskara, y and about the ar s c and cultural
kultural guz ei buruz. sobre todas las disciplinas ar s cas disciplines that make up the wealth
y culturales que conforman la rique- of our culture.
za de nuestra cultura.
Aizpea Goenaga
Etxepare Euskal Ins tutuko zuzendaria
Directora del Ins tuto Vasco Etxepare
Director of the Etxepare Basque Ins tute
Aurkibidea
ndice Index
Laburpena
Sinopsis
Abstract 6
Euskaldunen irudia historian
Representaciones histricas de los vascos
Historical Representa ons of the Basques 12
Apartekoak al dira euskaldunak?
Son nicos, los vascos?
Are Basques Unique? 16
Historiaurreko euskal artea eta tresnak
Arte y artefactos prehistricos vascos
Basque Prehistoric Art and Ar facts 22
Erromanizazioa eta kristautzea
Romanizacin y cris anizacin
Romaniza on and Chris aniza on 30
Baserria eta auzotasuna
La cultura de los caseros y las vecindades
The Baserri and Auzo Culture 44
Baserritarren eta arrantzaleen tradizioak eta horien arteko aldeak
Contrastes entre las tradiciones pesquera y agrcola
The Contras ng Fishing and Farming Tradi ons 58
Euskal besarioa
El bes ario vasco
A Basque Bes ary 68
Folklorea eta ahozkotasuna
Folclore y oralidad
Folklore and Orality 72

Bibliografia / Bibliogra a / Bibliography 78


Argazkiak / Fotogra as / Photographs 79
Joseba Zulaika 80
Tradizioa gaur egungo kulturaren parte da. Etnogra-
Joseba Zulaika foek eta folklore-ikertzaileek alderdi desberdineta k
aztertu dute euskal kultura tradizionala. Saiakera
Laburpena honetan, antropologo kulturalek egin dituzten aur-
kikuntzak jasotzen dira. Ikertzaile guz ak ohartzen
dira, nolanahi ere, giza portaeraren ikuspegi esen-
Sinopsis Abstract tzialistak ezin zaizkiela erantsi gaur egungo euskaldu-
nei, mundu globalizatu eta postmoderno batean bizi
direnez. Hori guz a kontuan hartuz, tradizioak euskal
gizartearen parte zabal baten mundu-ikuskerari nola
eragin zion iraganean aztertu nahi dugu hemen, eta
baita gaur egun nola eragiten dion ere.
Saiakera honetan euskaldunei buruz gaur arte iraun
duten estereo po batzuk berrikusten dira. Euskal
tradizioen berezitasunaren oinarrian halakorik
izan bada zer ote dagoen aztertzen da, eta aur-
kikuntza arkeologikoen berri ere ematen da. Ondo-
ren, Euskal Herriko historiaurreko artea eta tresnak
aztertu eta haiei buruz egin diren interpretazioak
ikusten dira. Euskal populazioaren erromaniza-
zioari eta kristautzeari buruzko artxibo historikoak
aurkeztu eta gero, baserria ins tuzio gisa azter-
tzen du saiakerak, haren kultura, giza antolaketa
tradizionala eta auzoekiko harremanak. Segidan,
arrantza eta nekazaritza alderatzen dira, bi bizibide
horiek printzipalak bai ra gizarte tradizionalean,
eta bakoitzak bere mundu-ikuskera propioa baitu.
Animaliek etxean duten eginkizuna deskribatzen da
hurrena, eta baita ehiza ere; halaber, zezenak kul-
tura tradizionalean duen konplexutasuna ikusten
da. Bes arioa dator atze k, kulturaren eta hizkun-
tzaren adierazpenetan metafora-iturri dena. Saiake-
raren bukaeran, kultura eta folklore tradizionalean
ahozkotasunak duen garrantziari erreparatzen zaio,
eta horren barruan leku berezia ematen zaio bat-
bateko bertsolaritzari.
La tradicin es un componente de la cultura con- Tradion is a component of contemporary culture. 7
tempornea. Los diversos aspectos de la cultura The various aspects of Basque tradional culture
tradicional vasca han sido estudiados en su mayora have been studied mostly by ethnographers and
por etngrafos y folcloristas. Este ensayo agrupa los folklorists. This essay brings together findings by
hallazgos de antroplogos culturales conscientes de cultural anthropologists who are aware that essen-
que las visiones esencialistas de la conducta humana alized views of human behavior can hardly apply
dicilmente pueden aplicarse a los vascos contem- to contemporary Basques living in a globalized and
porneos que viven en un mundo globalizado y pos- postmodern world. We are interested in how tradi-
moderno. Estamos interesados en la manera en que on has informed the worldview of a large part of
la tradicin ha afectado la visin del mundo de una Basque society in the past and how it connues to
gran parte de la sociedad vasca en el pasado y en do so at present.
cmo conna hacindolo en el presente. The essay reviews some of the enduring stereotypes
El ensayo revisa algunos de los estereopos impe- about the Basques. It explores what the grounds are,
recederos acerca de los vascos. Explora las bases, if any, for the uniqueness of Basque tradions, in-
de haberlas, de la singularidad de las tradiciones cluding archeological findings. It examines the rele-
vascas, e incluye los hallazgos arqueolgicos. Exa- vant presence of Basque prehistoric art and arfacts,
mina la presencia relevante del arte y los artefactos and the various interpretaons given to them. Aer
prehistricos vascos, as como las diversas interpre- introducing the historical record of the Romaniza-
taciones que se han hecho de ellos. Tras presentar el on and Chrisanizaon of the Basque populaon,
archivo histrico de la romanizacin y crisanizacin the essay discusses the tradional social organiza-
de la poblacin vasca, el ensayo trata de la cultura on and culture of the baserri farmstead and its
y la organizacin social tradicional de la explotacin neighborhood relaonships. It contrasts fishing and
agraria del casero y sus relaciones vecinales. Con- farming as the two main occupaonal characters and
trapone la pesca y la agricultura como las dos princi- worldviews of tradional society. The role of animals
pales figuras profesionales y visiones del mundo de in farming and hunng is described, as well as the
la sociedad tradicional. Se describe el papel de los cultural complex of the bull; the role of the besary
animales en la granja y la caza, as como la compleji- as a source of metaphor in expressive culture is con-
dad cultural del toro; asimismo, se considera el papel sidered. The essay concludes with the oral nature of
del besario como fuente de metforas en la cultura tradional culture and folklore, including the instu-
expresiva. El ensayo concluye con la naturaleza oral on of troubadour verse improvisaon or bertsola-
de la cultura y el folclore tradicionales, e incluye la ritza.
instucin de la improvisacin de versos trovadores-
cos, o bersolaris.
8 Euskaldunak, Europaren barruan, gizarte eta kultu-
ra moderno eta pos ndustrial batean bizi dira. Hala
ere, tradizioa euskaldunen nortasun poli koaren eta
kulturalaren funtsezko partea da gaur egun ere.
Folklorista eta etnografo askok alderdi desberdineta-
k aztertu dute euskal kultura; hala ere, bada ikerlari
bat, denen gaine k nabarmentzen dena: Jose Miguel
Barandiaran (18901991). Aita Barandiaranek ezin
konta ahala arkeologia-ikerketa egin zuen, eta giza
hezur asko aurkitu zituen haietan; hala ere, Baran-
diaranen eskolak egin zuen lanik handiena galtzeko
bidean ziren antzinako mitoak eta sinesmenak bil-
tzea izan zen, makina bat kontu zahar jaso baitzuen
Jose Miguel Barandiaran ikerketa-lanean / Jos Miguel Barandiarn eta baita an goaleko tresnak, lanabesak eta beste
realizando trabajo de campo / Jose Miguel Barandiaran doing field- gauza asko ere. Aita Barandiaranen ikasleen artean,
work. Julio Caro Baroja (191695) nabarmendu behar da.
Antropologia eta historia soziala konbinaturik, ehun
liburu k gora idatzi zituen, eta haren lana funtsezkoa
da euskal kultura eta gizartea aztertu nahi duen oro-
rentzat. Gaur egun, antropologoen belaunaldi be-
rri bat ari da lanean euskal poli kako eta kulturako
gaien inguruan, eta tradizioak gaur egungo bizimo-
duan daukan eragina ikertzen dute bereziki. Saiake-
ra honek antropologiaren ikuspegi k begiratzen die
euskal kultura tradizionalari buruz egin diren ikerke-
ten emaitzei. Lan honen bertsio osatuagoa aurkituko
du irakurleak Basque Culture, Anthropological Pers-
pecves liburuan (William A. Douglass eta Joseba
Zulaika).
Antropologoek giza esperientzia konfigurazio sozia-
letan eta kulturaletan banatzeko joera izaten dute;
gero, konfigurazio horiek kultura espezifikoetan ba-
teratzen dituzte, eta kultura horietako bakoitza bi-
zitzeko modu jakin baten bakarraren adierazpena
dela kontsideratzen dute. Joera horren herentziak,
ordea, arazoak sortzen ditu, eredu antropologikoek
sarritan modu homogeneoan eta monoli koan iru-
dikatzen eta sailkatzen bai tuzte pertsonak, gizatal-
deak eta kulturak. Alde horreta k begiratuta, ordea,
nekez erantsi dakieke giza portaeraren ikuspegi esen-
Los vascos viven en una sociedad y una cultura eu- Basques live in a modern, pos ndustrial European 9
ropeas modernas y posindustriales. Sin embargo, la society and culture. Yet tradion is very much a pri-
tradicin sigue siendo un componente primordial de mordial component of their cultural and poli cal
su iden dad cultural y pol ca. self-defini ons.
Muchos folcloristas y etnlogos han estudiado los Many folklorists and ethnographers have studied
diversos aspectos de la cultura tradicional vasca, de the various aspects of Basque tradi onal culture,
los que sobresale una figura centenaria: Jos Miguel but one centenarian figure stands out: Jose Miguel
de Barandiarn (1890-1991). Barandiarn llev a Barandiaran (1890-1991). Barandiaran conducted
cabo innumerables inves gaciones arqueolgicas innumerable archeological inves ga ons and un-
que revelaron restos seos humanos, pero el pilar covered human skeletal material, but the main
de su escuela fue la recopilacin de creencias, mitos, thrust of his school was the collec on of beliefs,
rasgos y artefactos antes de que desaparecieran. De myths, traits, and ar facts before they would dis-
entre sus discpulos, destaca la figura de Julio Caro appear. Among his many disciples excels the figure
Baroja (1916-1995). Combinando antropologa e of Julio Caro Baroja (1916-95). While combining an-
historia social, Caro Baroja fue el autor de ms de thropology and social history, Caro Baroja authored
cien libros; su obra es indispensable para cualquier more than a hundred books; his work is indispensa-
estudiante de la cultura y la sociedad vascas. En la ble for any student of Basque culture and society.
actualidad existen nuevas generaciones de antro- There are now new genera ons of anthropologists
plogos que inves gan temas pol cos y culturales doing research on Basque poli cal and cultural is-
vascos, incluida la influencia de la tradicin en los sues, including the influence of tradi on on current
es los de vida actuales. Este ensayo aglu na los ha- lifestyles. This essay brings together the findings
llazgos acerca de la cultura tradicional vasca desde about Basque tradi onal culture from an anthro-
una perspec va antropolgica. La versin ampliada pological perspec ve. An expanded version of this
de este texto se encuentra en el libro de William A. text can be found in William A. Douglass and Joseba
Douglass y Joseba Zulaika, Basque Culture: Anthro- Zulaika, Basque Culture: Anthropological Perspec-
pological Perspecves (La cultura vasca: perspec- ves.
vas antropolgicas). Anthropologists tend to parse the human experience
Los antroplogos enden a dividir la experiencia into dis nc ve cultural and social configura ons that
humana en configuraciones sociales y culturales dis- then tend to be reified into specific cultures each
n vas que luego enden a reunificar en culturas represen ng a unique way of life. A par cularly
especficas, cada una de las cuales representa un problema c aspect of this legacy has been the ten-
nico modo de vida. Un aspecto par cularmente dency of anthropological models to portray peoples
problem co de esta herencia ha sido la tenden- and cultures in monolithic, homogeneous terms.
cia de los modelos antropolgicos a representar las An essen alized view of human behavior, however,
gentes y las culturas en trminos homogneos y mo- can hardly apply to the current Basques living in the
nol cos. Sin embargo, di cilmente puede aplicarse fragmented postmodernity of the 21st century glo-
una visin esencialista del comportamiento humano balized world.
a los vascos actuales, que viven en la posmoderni- On the other hand, from the perspec ve of the in-
dad fragmentada de un mundo globalizado en el ven on of tradi on carried out by the anthropologi-
siglo XXI. cal disciplines, the key ques on is not whether such
10 Gakoa ez da identate tradizionala berriki asma- tzialista gaurko euskaldunei, XXI. mendean, mundu
globalizatu bateko posmodernitate za katuan bizi
tua izan den kontsideratzea; hori baino garran- direnez.
tzitsuagoa da kontuan hartzea horrek nolako Beste k, diziplina antropologikoek tradizioa asma-
eragina izan zuen iraganean euskaldun askoren tu ere egiten dute, eta, ikuspegi horreta k begiratu-
mundu-ikuskeran eta nolako eragina izaten ja- ta, gakoa ez da iden tate tradizionala berriki asmatua
rraitzen duen gaur egun ere. izan den kontsideratzea; hori baino garrantzitsuagoa
da kontuan hartzea horrek nolako eragina izan zuen
iraganean euskaldun askoren mundu-ikuskeran eta
nolako eragina izaten jarraitzen duen gaur egun ere.
Era beran, aintzat hartu beharrekoa da iden tate tra-
dizional horrek nola sustatu dien emigranteei, atze-
rrira joan eta mundu osoan euskal diasporak sortu
dituzten euskaldunei, gizarte edo talde baten parte
direlako elkartasun-sen mendua.
Por otro lado, desde la perspec va de la invencin tradi onal iden ty has been recently invented, but 11
de la tradicin llevada a cabo por las disciplinas an- rather how it has informed the worldview of a large
tropolgicas, la cues n clave no es si dicha iden - number of Basques in the past and how it con nues
dad tradicional se ha inventado recientemente, sino to do so at present. It is also to be considered how it
cmo esta ha afectado a la visin del mundo de un has provided a sense of group solidarity to emigrants
gran nmero de vascos en el pasado y cmo con na who have formed Basque diasporas in several host
hacindolo en el presente. Asimismo, debe conside- countries around the world.
rarse la manera en que ha proporcionado un sen -
miento de solidaridad grupal a los emigrantes que
han formado disporas en diversos pases de acogida
por todo el mundo.
Oraindik ere bizirik diraute euskaldunei buruzko iru-
diak eta estereo poak. Horietako bat euskaldunen
misterioaren ingurukoa da. Hona hemen Rodney
Euskaldunen irudia Gallop-ek emandako adibide bat: Euskal arrazaren
jatorriari eta historiari buruzko misterioak, beren

historian hizkuntza bihurriaren zailtasunak eta kanpoko mun-


duarekin harremanak izateko agertzen duten erre-
paroak (seguruenik horri zor diote herri gisa iraun
izana) urruntasun-aire bat ematen diete euskaldunei
Representaciones histricas eta giro erroman ko moduko bat eransten diete.
Herrialde misteriotsu honek, Erroman zismoaren
de los vascos esku k berriro aurkitua izan zenak, igarkizun de-
safiatzaile bat planteatzen zuen, sakontasun histo-
Historical Representations rikoez eta historiaurreko esanahi ezkutuez betea;
eta, areago, igarkizunak bazituen zientziak oraindik
of the Basques idoro ez dituen kon nente galdu edo urperatuekin
balizko loturak ere. Igarkizunak euskaldun jendea-
ren fisionomian ere utzi du bere arrastoa, zeren eta
euskaldunak deskribatzean berezitasun fisiko eta
feno piko jakin batzuk eransten baitzaizkie, beren
garezurrean, aurpegieran, odol motan eta genoman
agertzen direnak. Euskara ez da hizkuntza indoeuro-
parra; ez da ezagutzen haren jatorria eta ezta beste
hizkuntza batzuekin loturarik baduenik ere. Berezi-
tasun biologiko eta linguis ko horien konbinazio k
atera dute zenbait adituk euskaldunen arraza Eu-
ropako zaharrena delako ondorioa.
Gallopek honela esaten du aurrerago: Bizkaiko Ba-
diaren ertzean, Pirinioak itsasora jaisten diren lekuan,
bada herrialde irribarretsu bat, xarma handi ugarikoa,
kostalde malkartsu eta arrailez betea duena, uhinen
moduan hedatzen diren mendixkaz josia, ote urre-
kolorez eta hariz z edo gaztainadiz estaliak guz ak;
amuarrain-errekak, artasoroak nonahi, bideak itzal-
pean, mahas ak eguzkitan eta sagardiak. Antzina-
antzina k, arraza misteriotsu bat bizi da herrialde
honetan, eta bertakoei baskoak deitzen diegu, nahiz
eta beraiek eskualdunak direla esan eta izen hori era-
biltzen duten beren burua izendatzeko; beren herrial-
deari, berriz, Eskual Herria edo Euzkadi esaten diote,
Todava hoy en da perviven imgenes y estereo- There are enduring popular images and stereotypes 13
pos sobre los vascos. Uno de ellos concierne a su of the Basques. One of them concerns their mys-
reserva. Rodney Gallop ofrece un ejemplo de ello: teriousness. An instance is provided by Rodney
El misterio que rodea los orgenes y la historia del Gallop: The mystery surrounding the origins and
pueblo vasco, la dificultad de su lengua brbara y la history of the Basque race, the diculty of their
gran reserva que muestran en cualquier contacto uncouth tongue and the great reserve which they
con el mundo exterior (una reserva a la que se debe, display in all their contacts with the outside world,
sin duda, su supervivencia como pueblo) les confiere a reserve to which is due, in all probability their sur-
un aire de lejana y les envuelve en una atmsfera vival as a race, have invested them with an air of re-
romn ca. moteness and woven around them an atmosphere
Esta erra misteriosa, redescubierta por el Roman- of romance.
cismo, planteaba un acer jo desafiante repleto de This mysterious land, rediscovered by the Roman cs,
trascendencia histrica, significados prehistricos posed a challenging riddle pregnant with historical
ocultos e incluso asociaciones potenciales con con - depth, occult prehistoric meanings, and even poten-
nentes perdidos o sumergidos todava por descubrir al associa ons with lost or submerged con nents
por la ciencia. El acer jo ha dejado su impronta tam- yet to be discovered by science. The riddle has le its
bin en la fisonoma de los individuos vascos, a los mark on even the physiognomy of the Basque peo-
que se describe como poseedores de rasgos sicos ple, who are depicted as having several dieren at-
o feno picos diferenciadores segn lo evidenciado ing physical or phenotypical traits as evidenced by
por sus crneos, caracters cas faciales, pos sangu- their skulls, facial features, blood types, and genome.
neos y genoma. El idioma vasco no es indoeuropeo. The Basque language is non-Indo-European. Its ori-
Se desconocen sus orgenes y asociaciones posibles gins and possible associa ons with other tongues are
con otras lenguas. Esta combinacin de singularidad unknown. This combina on of biological and linguis-
biolgica y lings ca ha llevado a muchos eruditos a c uniqueness has led many scholars to proclaim the
proclamar que los vascos son la raza ms an gua Basques to be Europes oldest race.
de Europa. Gallop con nues: On the shores of the Bay of Bis-
Gallop sigue diciendo: A orillas de la Baha de Biz- cay, where the Pyrenees slope down to the sea,
kaia, donde los Pirineos descienden hasta el mar, there lies a smiling land whose varied charm is made
yace una erra sonriente cuyo encanto variopinto up of indented sea-coast, rugged, rolling hills cov-
est formado por una costa hendida y escarpada, ered with golden gorse and forests of oak or chest-
colinas ondulantes cubiertas por aulagas doradas y nut, trout-streams and maize-fields, shady lanes,
bosques de robles o castaos, ros de truchas y mai- sun-soaked vineyards and apple orchards. From
zales, caminos sombreados, viedos baados por el me immemorial this land has been inhabited by a
sol y manzanales. Desde empos inmemoriales, esta mysterious race whom we call the Basques, but who
erra ha sido habitada por una raza misteriosa a cu- call themselves Eskualdunak, and their land Eskual
yos integrantes llamamos vascos, aunque ellos se de- Herria or Euzkadi, a name which may, perhaps, be
nominan a s mismos Eskualdunak y a su erra Eskual derived from the Basque word for sun. There are
Herria o Euzkadi, un nombre que quiz derive de la few races on the face of the earth of whose origin so
palabra vasca para sol. Existen pocas razas sobre la li le is known, and who have exercised such a fas-
faz de la erra de cuyo origen se conozca tan poco cina on over ethnologists and philologists of every
14 eta azken izendapen hori eguzki euskal hitze k etor
Ren Le Pays-ek, 1659an, honako hau idatzi daiteke agian. Arraza honen jatorriaz gutxi dakigu,
zuen: han [Euskal Herrian] alaitasuna jaio- munduan ez dira arraza asko izango alde horreta k
hain ezezagunak baina, aldi berean, hainbesteko lilu-
tzearekin batera hasten da eta heriotzarekin ra eragiten dutenak etnografoen eta filologoen ar-
baino ez da bukatzen. tean. Gure historiak ezkutatzen digun arazorik han-
diena, idatzi zuen Camille Jullian-ek, auzia puzteko
asmorik gabe, euskaldunen jatorriarena da.
Euskaldunek irudi txarra izan dute historian zehar;
hala, baskoiak, antzinako euskalduntzat hartzen
direnak, fedegabe basa eta anker gisa deskribatu
zituzten K.o. IV. mendean; beste deskribapen bat
K.o. 1120an erregistratu zen, eta hartan esaten da
euskaldunak hizkuntza arraro bat hitz egiten duten
giza arraza bat direla, eta beraiekin bizi diren piz ak
bezain basa ak, odolzaleak eta ankerrak direla. XVII.
mendean, Pierre de Lancre inkisidoreak esan zuen
euskaldunek sorginkeriarako joera zutela, sagardo
gehiegi edaten zutelako. XVI. eta XVII. mendeetan
pirata eta kortsario krudeltzat hartzen zituzten eus-
kaldunak. Gaur egun, terroristatzat dauzkate askok.
Beste k, ordea, badira alderdi onak nabarmentzen
dituzten deskribapenak ere, eta haietan euskaldu-
nen alaitasuna, bizi-poza, markatzen da bereziki.
Estrabon kronikari erromatarrak kontatzen zuen, il-
betean, euskaldunek dantza egiten zutela jai-giroan,
beren etxaurrean, izenik gabeko jainko ba men
eginez. 1528an, Andrea Navagerok honako hau utzi
zuen idatzita: Be dabiltza barreka, txantxetan eta
dantzan, hala gizonezkoak nola emakumeak. Ren
Le Pays-ek, 1659an, honako hau idatzi zuen: han
[Euskal Herrian] alaitasuna jaiotzearekin batera has-
ten da eta heriotzarekin baino ez da bukatzen. Aro
erroman koan, Wilhelm von Humboldt-ek euskal
nobleak noble basa tzat zeuzkan. Era berean, zen-
baitetan euskaldunak heroien irudi gisa ageri dira
literaturan; adibidez, kontrabandista da Pierre Lo -
ren Ramuntcho (1896), eta birjina Pierre Lhanderen
Mirentchu dontzeila (1911).
y que hayan ejercido tal fascinacin en etnlogos y na onality: The most dicult problem presented 15
fillogos de todas las nacionalidades: El mayor pro- by our history, writes Camille Jullian with hardly a
blema que presenta nuestra historia, escribe Camille trace of exaggera on, is that of the origin of the
Jullian sin nimo de exagerar, es el del origen de los Basques.
vascos. Nega ve images of the Basques throughout history
La imagen nega va de los vascos a lo largo de la include the Vascones, who were depicted as brutal
historia incluye a los vascones, que fueron descritos and ferocious pagans (fourth century AD); another
como paganos feroces y brutales (siglo IV d.C.); otra descrip on recorded in 1120 AD features the Basques
descripcin registrada en el ao 1120 d.C. describe as a race speaking a strange language real savages,
a los vascos como una raza que habla una lengua as bloodthirsty and ferocious as the wild beasts with
extraa, verdaderos salvajes sedientos de sangre y whom they live. In the seventeenth century, the in-
feroces como las bes as salvajes con las que con- quisitor Pierre de Lancre depicted Basques as prone
viven. En el siglo XVII, el inquisidor Pierre de Lan- to witchcra because they drank too much cider. In
cre describi a los vascos como seres propensos a the sixteenth and seventeenth centuries, they were
la brujera porque beban demasiada sidra. En los seen as cruel pirates and corsairs. In current mes
siglos XVI y XVII eran vistos como piratas y corsarios Basques are frequently seen as terrorists.
crueles. En la actualidad, a menudo se les considera Posi ve images, by contrast, ini ally revolved around
terroristas. Basques exuberant behavior. The Roman chronicler
Por el contrario, las imgenes posi vas inicialmente Strabo relates that during the full moon, Basques
giraban en torno al comportamiento exuberante de danced and feasted in front of their dwelling places
los vascos. El cronista romano Estrabn relata que, in honor of a nameless god. In 1528, Andrea Navage-
durante la fase de luna llena, los vascos danzaban y ro recorded that These people are always laughing,
festejaban delante de sus hogares en honor a una joking, and dancing, both men and women. Ren
diosa sin nombre. En 1528, Andrea Navagero dej Le Pays, in 1659, wrote that joy begins there [the
constancia de que Esa gente siempre est riendo, Basque Country] with life and ends only with death.
bromeando y danzando, tanto hombres como muje- During the Roman c period, Wilhelm von Humboldt
res. Ren Le Pays, en 1659, escribi que all [en el saw the noble Basque as noble savage. Basques
Pas Vasco] la diversin empieza con la vida y slo also appeared in such heroic literary portraits as
termina con la muerte. Durante el Roman cismo, Pierre Lo s contrabandist Ramuntcho (1896) and
Wilhelm von Humboldt vea al noble vasco como Pierre Lhandes maiden Mirentchu (1911).
a un noble salvaje. Los vascos tambin aparecieron
en retratos literarios heroicos tales como el contra-
bandista Ramuntcho (1896) de Pierre Lo y la dama
Mirentchu (1911) de Pierre Lhande.
Euskaldunak bereziak eta apartekoak direla baiezta-
tzeko argudioak artxibo arkeologiko k ateratzen dira
lehenik eta behin. Zenbait aztarnategitan egin diren
Apartekoak al dira indusketetan egiaztatu da euskaldunak Pirinioetako
mendebaldean bizi izan direla gutxienez orain dela

euskaldunak? bost mila urte k gaur arte. Alabaina, historiaurreko


artxiboen interpretazio zabalago batek proposatzen
du Lascaux-eko (Frantziako hegoaldean) eta Altami-
rako (Espainiako iparraldean) haitzuloetako pintura-
Son nicos, los vascos? egileen ondorengoak izan daitezkeela euskaldunak,
labar-arte horren eredu ikusgarriak aurkitu direnez
Are Basques Unique? Euskal Herrian. Ikuspegi horren arabera, euskaldu-
nak beren sorterrian bizi izan dira azken hamabost
mila urteetan gutxienez. Zenbait ikerlari areago joan
dira, eta aditzera eman dute Europako Cro-Magnon
gizakiaren populazioaren hondar modernoak direla
euskaldunak; teoria horrek berrogeita hamar mila
urte atzera eramango luke euskaldunen historiaurre-
ko erreferentziaren lerroa. Edozein interpretazio on-
tzat hartzen delarik ere, datu arkeologikoek Pirinioe-
tako mendebalean kokatzen dute protoeuskaldunen
edo euskaldunen bizilekua orain dela lau mila urte
baino lehenago k, tribu indoeuroparrek Asiako men-
debaleko lurraldeak inbaditu aurre k, alegia. Inbasio
haiek jarri zituzten oinarriak gaur egun ezagutzen du-
gun Europako etnien banaketa ehuntzeko.
XIX. mendean, hizkuntzalariek eta antropologoek
berrasmatu egin zuten euskaldun izatearen kon-
tzeptua: euskalduntasuna, alegia. Arkeologia,
paleontologia, folklore-ikasketak, hizkuntzalaritza
eta antropologia fisikoa eta kulturala euskaldunen
berezitasunari begira jarri ziren, eta jakintza-adar
horien konbergentziak jakin-min handia sortu zuen
euskal munduaren inguruan. Garai hartan, antropo-
logia fisikoa eta antropologia soziala eta kulturala in-
dartzen ari ziren zientzia-diziplina gisa. Biek ala biek
ikuspegi arrazista zeukaten, zeren, jendearen balio fi-
sikoei eta kulturalei erreparatuz, gizadia hierarkietan
sailkatzea bilatzen baitzuten. Bibliografia zabala dago
euskaldunen ezaugarri biologiko bakar eta bereziei
Los argumentos para la excepcionalidad de los vas- Arguments for Basque excep onalism have been 17
cos se fundamentan, en primer lugar, en el archivo grounded, first, on the archeological record. Exca-
arqueolgico. Las excavaciones en varios emplaza- va ons at various sites in the Basque Country dem-
mientos del Pas Vasco evidencian que los ancestros onstrate that the ancestors of the modern Basque
de la poblacin vasca moderna han ocupado los popula on have occupied the western Pyrenees
Pirineos occidentales durante al menos los l mos for at least the past five millennia. A more liberal
cinco milenios. Una interpretacin ms liberal de interpreta on of the prehistoric record suggests
los archivos prehistricos sugiere que puede que los that Basques may descend directly from the cave
vascos desciendan directamente de los autores de painters of Lascaux in southern France and Altamira
las pinturas rupestres de Lascaux en el sur de Fran- in northern Spain; and indeed, many magnificent
cia y Altamira en el norte de Espaa; efec vamente, examples of such art are found in the present-
muchas muestras magnficas de tal arte se encuen- day Basque area. Such a view would suggest that
tran hoy en da en la zona del Pas Vasco. Dicha visin the Basques have occupied their homeland for at
sugiere que los vascos han ocupado su erra natal least the past fi een thousand years. Some inves-
durante al menos los l mos 15.000 aos. Algunos gators have even suggested that Basques are the
inves gadores incluso han sugerido que los vascos modern remnants of Europes Cro-Magnon popula-
suponen el ves gio moderno de la poblacin de on, which would push the Basques prehistorical
cromaones de Europa; ello hara retroceder la l- baseline back to at least fi y thousand years ago.
nea de referencia prehistrica de los vascos hasta al Whichever interpreta on one chooses to accept,
menos 50.000 aos atrs. Independientemente de la the archeological evidence places the Basque or
interpretacin que se decida aceptar, la evidencia ar- proto-Basque popula on in the western Pyrenees
queolgica sita la poblacin vasca o protovasca en prior to the second millennium Before the Common
los Pirineos occidentales desde hace ms de 4.000 Era, when there were invasions of Europe by Indo-
aos, cuando Europa fue invadida por tribus indoeu- European tribes out of western Asia; invasions that
ropeas procedentes de Asia occidental. Dichas inva- created the bases for the major ethnic divisions of
siones crearon las bases para las principales divisio- Europe as we know them today.
nes tnicas en Europa tal como las conocemos hoy It was during the nineteenth century that linguists
en da. and anthropologists prac cally reinvented Basque-
Fue durante el siglo XIX cuando los lingistas y an- ness. A convergence of archeology, paleontology,
troplogos prc camente reinventaron la condi- folklore studies, linguis cs, and physical and cultural
cin de vasco. Una convergencia de arqueologa, anthropology cons tuted Basques into an intriguing
paleontologa, estudios folclricos, lings ca y an- peculiarity. By this me, both physical and social /
tropologa sica y cultural convir a los vascos en cultural anthropology were emerging as scien fic
una peculiaridad intrigante. En aquellos empos, disciplines. Both were racialist in that they sought
tanto la antropologa sica como la social y cultu- to arrange humankind within hierarchies of peoples
ral estaban emergiendo como disciplinas cien ficas. according to their physical and cultural worth. There
Ambas eran racistas puesto que buscaban clasificar is an extensive body of literature regarding unique
la humanidad en jerarquas de gentes en funcin de Basque biological features and their interpreta-
su vala sica y cultural. Existe una extensa biblio- on. For example, Basques manifest blood-group
gra a respecto a las caracters cas biolgicas ni- frequencies that are markedly dierent from those
18 eta horien interpretazioei buruz. Adibidez, euskal-
Nolanahi ere, ikertzaile gehienek argudia- dunen artean hedatuen dauden odol-taldeak ez dira
tzen dute euskaldunak erreserba genetiko agertzen halako proportzioan Europako beste ezein
gizataldetan, eta, deigarria bada ere, odol-taldeei
bakartua izan direla denbora luzean Euro- dagokienez, bereziki desberdinak dira euskaldunak
paren barruan. eta haien inguru-hurbileko gizajendeak. Euskaldu-
nen artean, B odol-taldeko proportzioa Europako
txikiena da, eta O odol-taldeko proportzioa, berriz,
handiena. Era berean, euskaldunek dute Rh nega bo
faktorearen proportziorik handiena munduan. Hala
ere, euskaldunak kaukasiarrak dira argi eta garbi, eta,
horrenbestez, ez daukate behar hainbat desberdin-
tasun biologiko Europako beste gizatatalde guz en
aldean, arrazaz erabat desberdinak direla baieztatze-
ko, hainbat antropologo fisikok sostengatzen duten
moduan. Nolanahi ere, ikertzaile gehienek argudia-
tzen dute euskaldunak erreserba gene ko bakartua
izan direla denbora luzean Europaren barruan.
Gaurko europarren arbaso gehienek kon nentea
inbaditu aurre k ere euskaldunak Pirineotako beren
sorterrian bizi izan zirela agerian geratu zen neurrian,
Europako herririk zaharrena zela baieztatu zen, eta
euskaldunak jatorrizko europarrak direla iritzi zion
antropologiak. Ikuspegi horreta k, euskaldunak ga-
koa izan zitezkeen protoeuroparren esentzia kultu-
ralak eta arrazazkoak ulertzeko. Horren ondorioz,
XIX. mendearen erdi aldera, Frantziako eta Suediako
antropologiaren sortzaileak euskaldunak aztertzen
hasi ziren, hizkuntzaren eta biologiaren ikuspegi-
k, euskaldunak protoeuropar peto-petoak izan zi-
tezkeelakoan. Telesforo Aranzadi (1860-1945) izan
zen euskal arkeologiari eta arrazari buruzko ikasketak
abiarazi zituen ikertzaile nagusia. XIX. mendearen er-
dialdean, antropologiak arrazari buruz azaldu zituen
teoria asko aurrena zuzendu, eta egokitu egin zituen
gero. Ondorengo arkeologoek oztopo asko izan zi-
tuzten, metodologiak berak muga estuak baitzituen
eta hala-moduzko hipotesiekin lan egiten baitzu-
ten; adibidez, uste osoa zuten, azken mila urteetan
gutxienez, ez dela aldaketa adierazgarririk izan eus-
cas de los vascos as como de su interpretacin. Por of any other European popula on and par cularly 19
ejemplo, los vascos presentan un ndice de grupos dierent from those of their immediate neighbors.
sanguneos que son marcadamente diferentes de Basques have the lowest frequency in Europe of
cualquier otra poblacin europea y par cularmen- blood type B and the highest of blood type O. With
te diferentes de los de sus vecinos ms cercanos. respect to the Rh-nega ve blood factor, they have
Los vascos enen el ndice ms bajo de Europa del the highest frequency of any popula on in the
grupo sanguneo B y el ms alto del grupo sangu- world. Nevertheless, Basques are clearly Caucasians
neo O. Con respecto al factor sanguneo Rh nega - and therefore do not display sucient biological dif-
vo, presentan el ndice ms alto de todo el mundo. ferences to support unequivocally the conten on by
No obstante, los vascos son claramente caucsicos some physical anthropologists that they are racially
y, por lo tanto, no muestran diferencias biolgicas dis nct from other European popula ons. However,
suficientes para apoyar inequvocamente la opinin most inves gators have argued that, at the very
de algunos antroplogos sicos que sos enen que least, Basques have cons tuted a somewhat isolat-
son racialmente dis ntos de las dems poblaciones ed gene c pool within Europe over a considerable
europeas. Sin embargo, la mayora de inves gado- period of me.
res argumentan que, como mnimo, los vascos han As it became increasingly evident that Basques had
cons tuido de alguna manera una reserva gen ca already inhabited their Pyrenean homeland prior to
aislada dentro de Europa durante un periodo de the invasions of most Europeans ancestors, it was
empo considerable. also possible to regard them as the quintessen al
A medida que se hizo evidente que los vascos ya habi- Europeans. In this view, they were the possible key
taban su erra natal pirenaica antes de las invasiones to understanding proto-European racial and cultural
de la mayora de ancestros europeos, tambin fue essences. Consequently, by the middle of the 19th
posible considerarlos como los europeos por anto- century, the founding figures of French and Swedish
nomasia. De acuerdo con esta visin, eran la posible anthropology were fixated on both the linguis c and
clave para entender las esencias raciales y culturales biological study of Basques in the belief that they
protoeuropeas. Como consecuencia, a mediados del might well be the most pris ne proto-Europeans.
siglo XIX, las figuras fundadoras de la antropologa Telesforo de Aranzadi (1860-1945) was the main
francesa y sueca se fijaron en el estudio tanto lings- figure in the development of Basque archeological
co como biolgico de los vascos bajo la creencia de and racialist studies. He corrected and then adapt-
que muy bien podan tratarse de los protoeuropeos ed many of the theories produced by European ra-
ms autn cos. Telesforo de Aranzadi (1860-1945) cialist anthropology about the Basques during the
fue la figura principal en el desarrollo de los estu- second half of the nineteenth century. Subsequent
dios arqueolgicos y raciales de los vascos. Corrigi archeologists would see a methodology framed by
y luego adapt muchas de las teoras formuladas por its own limita ons and replete with ques onable
la antropologa racial europea acerca de los vascos assump ons, such as that there have been no sig-
durante la segunda mitad del siglo XIX. Arquelogos nificant changes in Basque gene c markers over the
ulteriores veran una metodologa acotada por sus last thousand years or so, or that there is not much
propias limitaciones y repleta de supuestos cues o- gene c varia on within the Basque popula on.
nables, tales como que no haba habido cambios sig- By far the most telling evidence for the uniqueness
nifica vos en los marcadores gen cos de los vascos of the Basques is the tes mony of their language, or
20 kaldunen markatzaile gene koetan edota euskal
populazioaren barruan ez zegoela bariazio gene ko
handirik.
Zalantzarik gabe, euskara da euskaldunen berezi-
tasunik nabarmenena; haien ezaugarri nagusia da,
eta aparteko eta bakar bilakatzen ditu. Euskarak ez
du inolako loturarik Europako beste hizkuntza in-
doeuroparrekin; hori dela-eta, filologoek eta hizkun-
tzalariek oso urru jarri behar izan dituzte begiak,
euskararekin lotura izan ditzaketen beste hizkuntza
batzuen bila; hala, hizkuntza kaukasiarrekin eta ber-
berearekin erlazionatu izan da euskara, egiptoerare-
kin, irokesarekin eta beste hizkuntza amerindiar ba-
tzuekin ere bai, baina oraindik ez da frogatu inongo
Telesforo Aranzadi, Jose Migel Barandiaran eta Enrique Eguren, hizkuntzarekin lotura duenik. Gaur egun, hizkuntza-
euskal arkeologiaren aitak / Telesforo Aranzadi, Jos Miguel Baran- larientzat bere familiako hizkuntza-ordezkari bakarra
diarn y Enrique Eguren, padres de la arqueologa vasca / Telesforo da euskara.
Aranzadi, Jose Miguel Barandiaran and Enrique Eguren, fathers of Euskaldunen berezitasuna agerian jartzen duen
Basque archaeology. azken ezaugarria euskaldunek berek beren buruaz
duten kontzeptua edo irudia da. Euskaldunak berez
euskara dutenak dira, euskaraz mintzatzen dire-
nak. Espainiaren eta Frantziaren arteko mugaren bi
aldeetako euskaldunek barneratua dute kultur tra-
dizio bera dutela, hizkuntza bera duten bezala, eta
inguruko kulturen aldean (espainola bata, frantsesa
bestea) arras desberdina dela beraiena. Espainiak
eta Frantziak, beren egituretan asimilatzeko, presio
etengabea egin diete euskaldunei mende askoan;
hala ere, euskaldunen herriak Europako mendebal-
dean uharte baten gisa agertzen den enklabe berezi
eta aparteko bat izaten jarraitzen du gaurko mundu
modernoan, eta horrek argi erakusten du euskaldu-
nek duten irmotasuna beren tradizioei eta nortasun
propioari eusteko.
durante aproximadamente los l mos 1.000 aos, o Euskara, as it is called in Basque. Euskara is totally 21
que no haba demasiada variacin gen ca dentro unrelated to the Indo-European languages of the
de la poblacin vasca. con nent, a fact that has prompted philologists and
La evidencia ms reveladora con diferencia en cuan- linguists to range far afield in search of possible con-
to a la singularidad de los vascos es el tes monio de nec ons with other human tongues. Links with such
su idioma, el euskara, tal como se llama en vasco. disparate languages as Caucasian, Berber, Old Egyp-
El euskera no ene ningn po de relacin con los an, Japanese, Iroquois, and other American Indian
idiomas indoeuropeos del con nente, un hecho languages have been posited, yet none have been
que ha obligado a los fillogos y lingistas a dirigir demonstrated conclusively. To date, for linguists,
su mirada muy lejos en busca de posibles conexio- Basque remains the sole representa ve of its own
nes con otras lenguas humanas. Se han propuesto language family.
vnculos con idiomas tan dispares como los idiomas The final line of evidence for Basque uniqueness is
caucsicos, el bereber, el egipcio an guo, el japons, their own self-concept. Basques refer to themselves
el iroqus y otros idiomas amerindios, aunque nin- as Euskaldunak, or speakers of Basque. Basques on
guno de ellos se ha demostrado de manera conclu- both sides of the French-Spanish fron er see them-
yente. Hasta la fecha, el euskera permanece para los selves as sharing a common cultural and linguis c
lingistas como el nico representante de su propia tradi on, one that is quite dis nct from those of
familia dialectal. the surrounding French and Spanish cultures. The
El l mo trazo de evidencia de la singularidad del very existence in the modern world of a discernible
euskera es su propio concepto de s mismos. Los Basque enclave in Western Europe a er centuries
vascos de refieren a ellos mismos como euskaldu- of pressures to assimilate into the wider structures
nak, o hablantes de euskera. Los vascos a ambos of the Spanish and French na ons is a testament
lados de la frontera franco-hispana consideran que to Basque tenacity in retaining their tradi ons and
comparten una tradicin cultural y lings ca co- separate iden ty.
mn, muy dis nta a la de las culturas francesa y
espaola que les rodean. La simple existencia en
el mundo moderno de un enclave vasco ostensible
en Europa occidental tras siglos de presiones para
asimilarlos en las estructuras ms amplias de las
naciones espaola y francesa es un tes monio de
la tenacidad vasca para conservar sus tradiciones e
iden dad aparte.
Zer aurkikuntza egin dituzte arkeologoek euskal-
dunen historiaurreari buruz? Leizetxiki kobazuloko
aztarnategietan (Musteriar aroa), harrizko tresnak
Historiaurreko euskal eta ehizarako armak aurkitu dituzte arkeologoek. Iz-
turitzeko haitzuloan, berriz, harrizko tresnez gainera,

artea eta tresnak adarrezkoak eta hezurrezkoak ere aurkitu dira. Goi
Paleolitoan (K.a. 40.000-10.000) ehiza zen giza jar-
duera nagusia; hala erakusten dute aurkitu diren ja-
ki-hondarrek, armek, lanabesek eta bestealako tres-
Arte y artefactos nek eta labar-arteak; aterpetzat zituzten haitzuloen
kokapene k ere garbi ondoriozta daiteke hori. San-
prehistricos vascos mamien aurkitu zuten garai hartako aztarnategi
garrantzitsuenetako bat. Historiaurreko gizaki haien
Basque Prehistoric haitzuloak leku estrategikoetan zeuden, animalien
pasea zaintzeko eta kontrolatzeko. Sutondoa sarrera
Art and Artifacts nagusiko atzealdean egoten zen; zulo moduko bat
zen, gehienetan harriz inguratua. Sua gauza prezia-
tua zen, garrantzi betekoa. Zenbait objektu apainga-
rritzat edo kutun gisa erabiltzen zituzten: maskor eta
hagin txikiak, zuloa eginda, eta kuartzozko kristalak.
Labar-pinturek iradokitzen dute ehizatzen zituzten
animaliak arte- adierazpiderako gai zirela; eta seguru
asko gizaki haien erlijio kezkekin bazuten nolabaite-
ko lotura. Azken glaziazioa K.a. 10.000. urte aldera
bukatu zen. Goi Paleolitoko aldi hartako aztarna ga-
rrantzitsuak aurkitu dira San mamien, Lumentxan,
Bolinkoban, Ermi an, Ur agan, Aizpitarten eta Iztu-
ritzeko haitzuloetan. Itsasbazterre k hurbil daude
gehienak, eta arrantzarako tresnak (amuak eta ar-
poiak) aurkitu dira haitzulo horietan, eta baita garai
hartan jada itsaskiak harrapatzen zituztela frogatzen
duten aztarnak ere. Historiaurreko arteari dagokio-
nez, Europako labar-pinturarik famatuenak gorde-
tzen dituzten bi haitzuloren erdibidean dago Euskal
Herria: Altamira (Espainian, iparraldeko erdialdean)
eta Lascaux (Frantziako hego-mendebalean) artean.
Hain ezagunak ez diren arren, Euskal Herrian ere
badira arte horren eredu bikain askoak. Bi eratako
artea egiten zen garai hartan: labar-artea, haitzuloe-
tako horma edo labarrietan egiten zena; eta arte hi-
23

Ekaingo kobazuloko margoak / Pinturas de la cueva de Ekain / Pain ngs of the cave of Ekain.

Cules son los hechos reales descubiertos por los What are the actual facts discovered by archeolo-
arquelogos acerca de la prehistoria de los vascos? gists about Basque prehistory? In the cave deposits
En los yacimientos caverncolas de Lezetxiki (perio- of Lezetxiki (the Mousterian period) archeologists
do Musteriense) los arquelogos han descubierto have found stone implements as well as evidence
utensilios de piedra as como pruebas de ac vidades of hun ng ac vi es. Stone, horn, and bone imple-
cineg cas. Asimismo, se han encontrado utensilios ments have been found in the cave of Izturitze. As
de piedra, cuerno y hueso en la cueva de Isturitze. En to the lifestyle of the Upper Paleolithic (40,000-
cuanto al es lo de vida del Paleol co Superior (del 10,000 BC), hun ng was clearly the principal ac v-
ao 40.000 al 10.000 a.C.), la caza cons tua clara- ity. This can be ascertained from food-waste depos-
mente la ac vidad principal. Ello puede determinarse its, armaments, work implements, and other tools,
a par r de los depsitos de restos de comida, el arma- art on walls and on objects, and the se ngs of the
mento, los utensilios de trabajo y otras herramientas, cave shelters themselves. A major deposit of this
el arte reflejado en paredes y otros objetos, y la ubi- period was found in San mamie. These prehis-
cacin de los propios refugios cavernarios. En San - toric people lived in cave shelters that had to be
mamie se descubri un yacimiento muy importante strategically placed for observing and controlling
perteneciente a este periodo. Estos individuos prehis- the passage of animals. The hearth was located
tricos vivan en refugios cavernarios que deban si- at the rear of the main entrance hall; it was a cir-
tuarse estratgicamente para observar y controlar el cular hole some mes surrounded by stones. Fire
paso de animales. La hoguera se situaba en la parte was a precious element. Some objects were used
posterior del ves bulo de la entrada principal, y se tra- as ornaments or amulets: perforated small shells,
taba de un agujero circular, rodeado algunas veces por perforated small teeth, and quartz crystals. Wall art
piedras. El fuego era un elemento precioso. Algunos suggests that the same animals that were hunted
objetos se u lizaban como ornamentos o amuletos: were also the objects of ar s c and possibly reli-
conchas pequeas perforadas, dientes pequeos per- gious concerns. Around 10,000 BC, the last glacia-
forados y cristales de cuarzo. El arte rupestre sugiere on ended. Very significant deposits of this Upper
que los mismos animales que se cazaban tambin eran Paleolithic period can be found in the caves of San-
el objeto de inquietudes ar s cas y posiblemente re- mamie, Lumentxa, Bolinkoba, Ermi a, Ur aga,
ligiosas. La l ma glaciacin termin alrededor del Aizpitarte, and Izturitze. These caves are largely
ao 10.000 a.C. Pueden encontrarse yacimientos muy coastal and contain fishing ar facts (hooks, har-
24

Trikuharri bat, Euskal Herriko mendietan / Uno de los dlmenes que se encuentran en los montes del Pas Vasco /
A dolmen in the mountains of the Basque Country.

gigarria, hau da, objektuetan egiten zena. Adituek tutakoak; forma itxikoak (erronboak, triangeluak eta
historiaurreko artea es loen, materialen, gaien, tek- obaloak), eta badira irudi konplexuak ere, hainbat
niken eta asoziazioen arabera sailkatzen dute. Mo- mota eta formatakoak, tresnaren funtzioaren arabe-
boen artean, animalia eta gizakien irudiak daude ra eginak diruditenak.
eta baita interpretatzeko zailak edo ezinezkoak diren Trikuharriak elkarren ondoan zu k jarritako harlau-
diseinuak ere. Labar-artean, honako animalia hauen za batzuk dira, gehienetan laukizuzen bat osatzen
irudiak agertzen dira hormetan pintatuta: oreinak, dutenak; eta gainean harlauza etzan bat izaten dute
zaldiak, bisonteak, arrainak, ahuntzak, hartzak eta teilatu gisa. Historiaurreko monumento horiek Neo-
txoriak. Haitzuloetako pinturek espekulazio akade- lito garaikoak dira (K.a. 5.000-2.000). Euskal Herrian
mikorako bidea eman dute askotan. Irudi ez-figura - laurehun baino gehiago aurkitu dira. Hilobiak zirela
boen artean, badira forma sinple luzexkakoak; forma uste da, eta gorpu bat edo bat baino gehiago, elka-
linealekoak, haginez apainduak; V formakoak; izar rren ondoz ondo jarrita, lurperatzen ziren haien az-
edo X itxurakoak; arku formakoak; lerro zuzenez osa- pian. Trikuharriak mendi-larreetan eta muinoetan
significa vos de este periodo del Paleol co Superior poons), as well as evidence that shellfish were now 25
en las cuevas de San mamie, Lumentxa, Bolinkoba, being collected.
Ermi a, Ur aga, Aizpitarte e Isturitze. La mayora de As to prehistoric art, the Basque Country is located
dichas cuevas se encuentran en la costa, y con enen midway between Europes two most famous cave-
artefactos de pesca (anzuelos, arpones), as como evi- pain ng sites Altamira in north central Spain and
dencias de que ya se pescaba marisco. Lascaux in southwestern France. The Basque area
En cuanto al arte prehistrico, el Pas Vasco se en- has many fine (if lesser known) examples of this art
cuentra a medio camino de los dos emplazamientos form. There were two kinds of art: art on walls, called
de pintura rupestre ms famosos de Europa: Alta- parietal art, and the art on objects, or mobiliary
mira, en la zona norte central de Espaa, y Lascaux, art. The specialists dieren ate prehistoric art ac-
en la zona sudoeste de Francia. La zona vasca ene cording to styles, materials, themes, techniques
muchos ejemplos excelentes (aunque menos conoci- and associa ons. Among the mo fs there are varied
dos) de este arte. Haba dos pos de arte: el arte en representa ons of animals or humans, as well as
las paredes, llamado arte parietal, y el arte en los designs that are dicult or impossible to interpret.
objetos, o arte mobiliar. Los especialistas diferen- The figura ve representa on of animals in parietal
cian el arte prehistrico de acuerdo con los es los, art includes: deer, horses, bison, fish, goats, bears,
materiales, temas, tcnicas y asociaciones. Entre los and birds. Cave pain ng has given rise to consider-
mo vos se encuentran representaciones diversas de able scholarly specula on. Nonfigura ve represen-
animales o humanos, as como diseos que son di- ta ons are divided into simple longitudinal forms;
ciles o imposibles de interpretar. La representacin lineal forms embellished with teeth; zigzags; angu-
figura va de animales en el arte parietal incluye: cier- lar V-shaped forms; X-shaped or star-shaped forms;
vos, caballos, visones, peces, cabras, osos y pjaros. arches; composite rec linear forms; closed forms:
La pintura rupestre ha ocasionado una especulacin rhombi, triangles, and ovals; complex depic ons of
considerable en el campo acadmico. Las representa- various shapes; and forms determined by the func-
ciones no figura vas se dividen en formas longitudi- on of the implement.
nales simples, formas lineales adornadas con dientes, The dolmens, prehistoric monuments consis ng
zigzags, figuras en forma de V angulares, figuras en of several stone slabs placed in a ver cal posi on,
forma de estrella o X, arcos, formas rec lneas com- frequently forming a rectangle, then roofed with a
puestas, formas cerradas (rombos, tringulos y va- horizontal slab, date from the Neolithic Age (5,000
los), representaciones complejas de diversos pos, y to 2,000 BC). More than four hundred have been dis-
formas determinadas por la funcin del utensilio. covered in the Basque Country. They are believed to
Los dlmenes, monumentos prehistricos que con- be funerary structures that may contain one or sev-
sisten en diversas losas de piedra colocadas en po- eral corpses buried in succession. Dolmens are situ-
sicin ver cal formando frecuentemente un rectn- ated in pastures and on hills. During the Bronze and
gulo y techados con una losa horizontal, datan del Iron Ages (1,500 to 800 BC) the climate was similar to
periodo neol co (del ao 5.000 al 2.000 a.C.). Se the present one. Copper began to be used for arms
han descubierto ms de 400 en el Pas Vasco. Se cree and tools. A significant religious change took place
que son estructuras funerarias que pueden contener during this period: Most bodies were cremated.
uno o ms cadveres enterrados sucesivamente. Los There were small popula on centers. Hundreds of
dlmenes se encuentran situados en prados y coli- cromlechs da ng from this period have been found,
26 egon ohi dira. Brontze Aroan eta Burdin Aroan (K.a. umearenak ote ziren; plazer este ko hutsez pintatu
1500-800) klima gaurkoaren antzekoa zen. Garai ote ziren; beste zerbait margotzen ari zela, ar stak
hartan kobrea erabiltzen hasi ziren armak eta tres- nahi gabe utzitako arrastoak ote ziren; eskuen eta
nak egiteko, eta aldaketa garrantzitsu bat gertatu animalien irudien artean loturarik ba ote zegoen;
zen erlijioan: gorpu gehienak errausten hasi ziren. eskuak jainkosaren ba otoizka ari ote ziren; emaku-
Populazio-guneak txikiak ziren. Aldi hartako ehunka mezkoen eskuen ondoan zeinu maskulinorik ba ote
cromlech eta trikuharri aurkitu dira. Cromlecha harri zegoen; emakumezkoen eskuak panel zentraletan
txikiz osatutako zirkulu bat da. Ingalaterrako Stone- ote zeuden, eta, hala izatera, ba ote zen han beste
henge-ko megalitoen antz handia dutelako deitzen zeinu femeninorik. Interpretazio horiek guz ak az-
zaie hala, hango monumentu ar s koek cromlech tertu ondoren, gizakientzat haitzuloek zer eginkizun
izena baitute. Euskaraz harrespil edo mairu-baratze zuten jakin gabe jarraitzen dugu, ordea. Bizilekuak
ere esaten zaie. Nolanahi ere, oraindik ez dakigu zer ziren edo zeremonietarako erabiltzen zituzten? Sarri-
helbururekin egin zituzten. tan irudikapenak bata bestearen gainean daude. Zer
Labar-pinturak interpretatzea ere erronka handia esan nahi ote du horrek? Benetan garrantzia zuena
da. Adibide bat hartu (giza eskuen irudiak), eta hori irudiak egitea zela eta ez hainbeste pintura haiek
arretaz aztertzen badugu, konturatuko gara interpre- denboran irautea? Irudi batzuk haitzuloaren barru-
tazio ugari egin litezkeela, tartean kontra-kontrakoak barruan daude, leku ezkutuetan. Animalien irudika-
ere bai. Ikertzaileek puntu jakin batzuk azpimarra- penak dira gehienak; nekez agertzen da giza irudirik.
tzen dituzte beren interpretazioetan: esku moztuak Zerga k irudikatzen dira animalia jakin batzuk eta ez
diren edo ez; ar sta ezkerra edo eskuina ote zen; beste batzuk? Labar-arteak ez du nahitaez irudika-
eskuak gizonezkoarenak, emakumezkoarenak edo tzen gizakiek garai hartan zer jaten zuten. Autoreek

Cromlech
nas. Durante la Edad del Bronce y la Edad del Hie- as well as dolmens. A cromlech consists of circles of 27
rro (del ao 1500 al 800 a.C.), el clima era similar al small stones. They are called cromlechs because
actual. Se empez a u lizar el cobre para las armas they resemble the so-denominated megalithic art
y las herramientas. Asimismo, durante este periodo forms at Stonehenge in England. Actually, we are un-
tuvo lugar un cambio religioso significa vo: la ma- certain of their purpose.
yora de los cuerpos se incineraba. Haba pequeos The interpreta on of cave pain ngs has proven to
ncleos de poblacin. Se han encontrado centena- be par cularly challenging. By focusing on just one
res de crmlech que datan de ese periodo, as como instance depic on of human hands we can realize
tambin dlmenes. Un crmlech consiste en crculos the contradictory nature of the several interpreta-
de piedras pequeas. Se llaman crmlech porque ons. Various authors interpret them by underscor-
se parecen a las figuras de arte megal co as deno- ing whether or not they were shown to be mu lated;
minadas de Stonehenge, en Inglaterra. Su propsito whether the ar st was le -handed or right-handed;
an es incierto en la actualidad. whether they were the hands of men, women, or
La interpretacin de las pinturas rupestres tambin children; whether they were painted simply for aes-
ha resultado ser todo un desa o. Si nos centramos en the c enjoyment; whether they were accidental
un solo ejemplo (la representacin de manos huma- imprints le by the ar st while work proceeded on
nas) nos daremos cuenta de la naturaleza contradic- another representa on; whether there was any rela-
toria de las diversas interpretaciones a las que puede onship between the hands and animal representa-
dar pie. Diversos autores lo interpretan destacando ons; whether they evidenced prayer to the mother
si las manos aparentaban o no estar mu ladas; si el goddess; whether female hands were accompanied
ar sta era zurdo o diestro; si se trataba de las manos by male signs; and whether female hands are found
de hombres, mujeres o nios; si se haban pintado in central panels when other female signs are absent
simplemente por el placer est co; si se trataba de there. A er reviewing all of these interpreta ons, we
huellas accidentales dejadas por el ar sta al traba- remain ignorant as to the use of the caves. Were they
jar en otra representacin; si haba alguna relacin abodes, or simply ceremonial sites? Representa ons
entre las manos y las representaciones de animales; are o en superimposed on one another. Does this
si evidenciaban plegarias a las diosas madre; si las mean that the real significance was in the execu on,
manos femeninas estaban acompaadas por signos rather than las ng representa on? Some are in inac-
masculinos; y si las manos femeninas se encontraban cessible places. They are mostly of animals, hardly
en paneles centrales que carecan de otros signos fe- ever of humans. Why are certain animals depicted,
meninos. Tras revisar todas estas interpretaciones, and not others? The parietal art does not necessar-
seguimos sin conocer la finalidad de las cuevas. Ser- ily reflect human food consump on. The interpreta-
van de morada o simplemente eran lugares ceremo- ons given by the authors may apply to aspects of
niales? A menudo, las representaciones se superpo- the art. It is also possible that the pain ng was done
nen entre ellas. Esto significa que la trascendencia for reasons that completely escape us.
real se encontraba en la ejecucin y no en la perdura- One important dimension of anthropologizing the
cin de la representacin? Algunas se encuentran en Basque past by archeologists and paleontologists
lugares inaccesibles. La mayora representa animales has to do with the singular significance of prehistoric
y prc camente nunca humanos. Por qu se repre- art for contemporary culture. Prominent avant-garde
senta a ciertos animales y no a otros? El arte parietal Basque ar sts, such as Jorge Oteiza and Eduardo
28 emandako interpretazioek alderdi ar s koekin ze-
Abangoardiako euskal arsta handiek, Jorge rikusia izan dezakete. Nolanahi ere, baliteke irudiak
Oteizak eta Eduardo Chillidak, adibidez, erre- guri ihes egiten diguten arrazoienga k egin izana.
Arkeologoek eta paleontologoek euskaldunen ira-
ferentziatzat hartu dute historiaurreko artea gan antropologikoa aztertzen dutenean, garrantzi
beren lanetarako. handia hartzen du historiaurreko arteak, alderdi
askota k begiratuta; horietako bat da gaur egungo
kulturan horrek duen itzala. Abangoardiako euskal
ar sta handiek, Jorge Oteizak eta Eduardo Chillidak,
adibidez, erreferentziatzat hartu dute historiaurreko
artea beren lanetarako. Era berean, funtsezkoa da
historiaurrearen zentzua izatea euskal iden tatea-
ren parte handi bat, gaur egungo poli ka-jarreretan
agertzen den gisan, ulertzeko. Euskaldunak mundu
garatuan bizi badira ere, gogoko dute beren iraga-
nari begiratzea eta historiaurreko oihartzunek eragin
handia dute beraiengan. Arkeologiak, antropologiak
eta arteak funtsezko garrantzia izan dute historiau-
rrea berregiteko.
Alabaina, bereizi egin behar dira arkeologia errea-
laren ebidentziak eta horiei ematen zaien traszen-
dentzia. Nolanahi ere, gauzei esanahiak emateko
ahalmenaren ikuspegi k, ez du garrantzi handirik
historiaurreko gertaerak eta gauzak errealak edo
imajinatuak izateak. Azken batean, historiaurreak ez
du, definizioz, idatzizko dokumentazioak daukan ze-
haztasuna. Historiaurrea berregiten denean, denbo-
raren joana ainguraturik geratzen da iragan mi koan;
aurre k ez dago garai bat parametro definitzaile gisa
erabiltzeko, eta testuingurua erla bizatzeko elemen-
tuak falta dira. Iraganaren memoria sakon hori
sinbolismoan oinarritzen da neurri handi batean. Or-
dena bat ezartzen da, non denbora mi koa maila go-
renean jartzen baita, eta munduko gauza arruntak,
historiako parametro hutsetan mugitzen direnak,
haren azpian geratzen bai ra. Eta be danik hemen
egon gara esaldia aurre k jarriz, gutxietsi egiten da
historia eta balioa kentzen zaio, zerbait ausazkoa eta
ezdeusa balitz bezala.
no refleja necesariamente el consumo de comida de Chillida, have turned prehistoric art into a crucial 29
los humanos. Las interpretaciones dadas por los au- point of reference for their own purposes. Similarly,
tores pueden aplicarse a aspectos ar s cos. Tambin a sense of prehistory is key to understanding much
es posible que la pintura se realizase por mo vos que of Basque iden ty as expressed in present poli cal
se nos escapan totalmente. a tudes. Even if Basques live in a developed world,
Una faceta importante de aplicar la antropologa al they cherish and invoke their prehistoric past. Arche-
pasado vasco por parte de los arquelogos y paleon- ology, anthropology, and art have played a significant
tlogos est relacionada con la trascendencia singu- role in its recrea on.
lar del arte prehistrico para la cultura contempor- A dis nc on should be made between the actual
nea. Destacados ar stas vascos de vanguardia, como archeological evidence and the significance ascribed
Jorge Oteiza y Eduardo Chillida, han conver do el arte to it. But from the standpoint of its power to confer
prehistrico en un punto de referencia crucial para meaning, it is of minor relevance whether the pre-
sus propios propsitos. De manera similar, es clave historic facts are real or simply imagined. A er all,
un sen do de prehistoria para entender gran parte prehistory is, by defini on, lacking in the precision
de la iden dad vasca tal como se expresa en ac tu- aorded by wri en documenta on. The nature of
des pol cas actuales. Aunque los vascos viven en un temporal con nuity in such prehistoric reconstruc-
mundo desarrollado, aprecian e invocan su pasado ons is anchored in a mythical past; it has no an-
prehistrico. La arqueologa, la antropologa y el arte tecedent period that can somehow be used as one
han tenido un papel primordial en su recreacin. defining parameter; it lacks elements of contextual
Debe hacerse una dis ncin entre la evidencia ar- rela vity. Such deep memory of the past must rely
queolgica real y la trascendencia que se le atribuye. heavily on symbolism. It privileges a higher order of
Sin embargo, desde el punto de vista de su poder mythical me over the pedestrian one of the mere-
para conferir significado, es de poca relevancia que ly historical. Given the claim that we have been
los hechos prehistricos sean reales o simplemen- here forever, it tends to render history almost val-
te imaginados. Al fin y al cabo, la prehistoria carece ueless, hopelessly aleatory and insignificant.
por definicin de la precisin que ofrece la docu-
mentacin escrita. La naturaleza de la con nuidad
temporal de tales reconstrucciones prehistricas
est anclada en un pasado m co, carece de un pe-
riodo anterior que pueda u lizarse de algn modo
como un parmetro definitorio y, adems, carece de
elementos de rela vidad contextual. Esa memoria
profunda del pasado depende en gran medida del
simbolismo. Privilegia un orden superior de empos
m cos por encima de lo mundano pertenecien-
te a lo meramente histrico. Y de acuerdo con la
afirmacin estamos aqu desde siempre, ende a
considerar la historia como algo sin valor, totalmente
aleatorio e insignificante.
K.a. III. mendean, erromatarren legioak Iberiar Pe-
nintsulan sartu ziren, eta lurralde osoa konkistatzeari
ekin zioten. Kantabriako gerrek K.a. 100. urte aldera
Erromanizazioa arte iraun zuten, eta erromatarren garaipen erabate-
koarekin bukatu zen Erromaren aurkako erresisten-

eta kristautzea tzia Iberian. K.a. 56an, gutxi gorabehera, erromata-


rrek Akitaniako behealdeko herrialdeak konkistatu
zituzten, baina ez ziren heldu goi-mendietako eskual-
deetara (hau da, gaur egungo euskaldunen jatorrizko
Romanizacin y cristianizacin herrialdearen parte menditsura). Erromatarrek ipa-
rraldeko euskal herrialdeak konkistatu zituzten eta
Romanization and baita hegoaldeko lurralde ekologikoak ere; hau da,
Nafarroako hegoaldea eta erdialdearen parte handi
Christianization bat eta ia Araba osoa. Iruea (Pompaelo) goarnizio-
hiri gisa erabili zuten hasieran erromatarrek, eta
Baionan gotorlekua eraiki zuten. Euskal Herriko alde
menditsuetan, aldiz, oso urriak dira erromatarren
aztarnak.
Erromatarren garaia garrantzi handikoa da euskal-
dunen historian, hor hasten delako beren errefe-
rentzia historikoen lerroa. Kronikari erromatarrek
idatzi zituzten lehenengo testuak euskaldunei buruz.
Kronikari garrantzizkoena Estrabon historialari greko-
erromatarra da, Kristoren garai berean bizi izan zena.
Haren kroniketan esaten da Iberiako iparraldeko
biztanleak kultura bakarrekoak zirela, kantabriarrak
guz ak. Estrabonek kantabriarren bizimodua des-
kribatzean esaten du erromatarrak inguru honetara
heldu zirenean, ezkur-biltzea zela ekonomiaren oi-
narrizko jardueretako bat, eta gero irina egiten zu-
tela ezkurrekin. Lurra lantzen ere hasiak ziren, eta
emakumeek egiten zituzten nekazaritzako lanak;
oloa ereiten zuten, garagardo antzeko bat egiteko;
garia, ogia egiteko; eta lihoa, arropak egiteko. Gizo-
nezkoek artaldeak mendian zaintzen ematen zuten
denborarik gehiena, edo gerran. Erromatarrek ingu-
ru hau konkistatu zutenean, ordokietan bizitzera eta
lurra lantzera behartu zituzten kantabriarrak. Aldi

Erromatar bidea / Calzada romana / Roman paved road >>


31
32 berean, txerriak eta ahuntzak hazten hasi ziren. Behi-
Estrabonen idatzietan bada pasarte bat eztabai- aziendaren aipamenik egiten ez bada ere, litekeena
da asko eragin duena; bere kroniketan adierazten da abelgorriak izatea. Ehizari buruzko aipamenak
duenez, kantabriarrak matriarkalak ziren. Hau da, urriak dira. Beraz, badirudi erromatarren inbasioaren
amaren aldek jasotzen zuen oinordeak heren- sasoian kantabriarren ekonomiaren oinarrizko jar-
duerak fruitu-biltzea, artzaintza eta laborantza zirela.
tzia, jabetzak amarenak baitziren, ez aitarenak. Ez dago merkataritzaren aipamenik; hala ere, badiru-
di zilarrezko piezak bazituztela trukerako.
Erromatarren kontakizunetan behin eta berriz esaten
da kantabriarrak egoskorrak eta seta hutsak zirela,
eta kemen handiz borrokatzen zirela guduetan. Kan-
tabriarrek lege-kode bat zuten. Eta herri-sen handia
ere bazeukaten, hala lurraldetasunari dagokionez
nola ohiturei eta kulturari dagokienez. Dauzkagun
datuen arabera, badirudi gizarte-antolaketa tribala
zutela. Estrabonek erlijioari buruz ere hitz egiten du;
kantabriarrek bazuten gutxienez Marteren tanke-
rako jainko bat gerraren jainkoa indoeuroparren
artean, eta haren omenez sarritan sakrifikatzen zi-
tuzten akerrak, zaldiak eta gizakiak. Gainera, gerra-
jainkoari gorazarre egiteko, guda-jokoak, borrokak
eta indarrak neurtzeko lehiaketak antolatzen zituz-
ten. Ilargiari egundoko errespetua zioten, jainkotzat
zutela ez esatearren. Azkenik, badakigu itsu-itsuan
sinesten zutela augurioetan.
Estrabonen idatzietan bada pasarte bat eztabaida
asko eragin duena; bere kroniketan adierazten due-
nez, kantabriarrak matriarkalak ziren. Hau da, amaren
alde k jasotzen zuen oinordeak herentzia, jabetzak
amarenak baitziren, ez aitarenak. Alabak ziren be
oinordekoak, beraz, eta emakumeek bilatzen edo
ematen zieten emaztea beren nebei (seguruenik,
horrek adierazten duena da arrebek ematen zizkie-
tela nebei ezkontzeko behar zituzten hornidurak eta
baliabide ekonomikoak), izan ere, emakumeak baitzi-
ren lurra lantzen zutenak; gizonezkoek, berriz, gerran
borrokan jarduten zuten gehienetan. Eztabaida asko
eragiten du kantabriarrek eta euskaldunek, Estrabo-
nek haien artekotzat hartzen zituen neurrian gizarte
matriarkala zutelako auziak; gaur egungo euskal kul-
En el siglo III a.C., las legiones romanas penetraron In the third century BC the Roman legions entered 33
en la Pennsula Ibrica y emprendieron la tarea de the Iberian Peninsula and began the task of con-
conquistar toda la zona. Las Guerras Cntabras du- quering the whole area. The Cantabrian Wars lasted
raron hasta aproximadamente el ao 100 a.C., y la un l about 100 BC, and the ul mate Roman victory
victoria defini va romana seal el final de toda signaled the end to all resistance to Roman rule in
resistencia al yugo romano en Iberia. Alrededor del Iberia. In about 56 BC the Romans succeeded in con-
ao 56 a.C., los romanos haban logrado conquistar quering the lowland areas of the Aquitaine, but not
la zona de erras bajas de Aquitania pero no as las the high mountain regions (i.e. part of the present
regiones de alta montaa (es decir, parte de la erra Basque homeland). It would appear, then, that the
natal actual de los vascos). As pues, parece que los Romans were very successful in subduing the area to
romanos tuvieron xito en someter el rea al norte the north of the Basque provinces, just as they man-
de las provincias vascas, del mismo modo que consi- aged to conquer the southern ecological zone of the
guieron conquistar la zona ecolgica meridional del Basque area, notably central and southern Nafarroa
territorio vasco, una parte notable del sur y centro de and much of Araba. The city of Iruea was estab-
Navarra, y gran parte de lava. Los romanos estable- lished by the Romans as a garrison. They also built a
cieron la ciudad de Pamplona a modo de guarnicin. for fica on at Baiona. However, we find a minimum
Asimismo, construyeron una for ficacin en Bayona. of Roman influence throughout the mountainous re-
Sin embargo, la influencia romana que encontramos gions of the Basque Country.
a lo largo y ancho de las regiones montaosas del The Roman period is quite important for the history
Pas Vasco es mnima. of the Basque people in that it provides their histori-
El periodo romano es bastante importante para la cal baseline. The Roman chroniclers provide us with
historia del pueblo vasco, puesto que proporciona su our first wri en accounts of the Basques. The single
lnea de referencia histrica. Los cronistas romanos most important one is that of Strabo, a Greco-Roman
nos ofrecen las primeras reseas escritas acerca de historian who lived around the me of Christ. In his
los vascos. La figura individual ms importante es Es- narra ve, the inhabitants of northern Iberia per-
trabn, un historiador grecorromano que vivi alre- tained to a single Cantabrian culture. Describing the
dedor de la poca de Cristo. En su narra va, los ha- lifestyle of the Cantabrians, Strabo tells us that when
bitantes de la Iberia septentrional pertenecan a una the Romans arrived in the area, one of the mainstays
nica cultura cntabra. Al describir el es lo de vida of the economy was the gathering of acorns, which
de los cntabros, Estrabn cuenta que cuando los were then made into flour. There was some agricul-
romanos llegaron a la zona, uno de los pilares prin- ture being prac ced by the women, who would raise
cipales de la economa era la recoleccin de bello- oats for a type of beer, wheat for bread, and flax for
tas, que luego las conver an en harina. Las mujeres clothing. The men spent most of their me herding
prac caban ya algo de agricultura, y cul vaban ave- and occupied in warfare, but when the Romans con-
na para elaborar un po de cerveza, trigo para hacer quered the area they forced the Cantabrians to se le
pan y lino para tejer ropa. Los hombres pasaban la the plains and to engage in agriculture. The Canta-
mayor parte del empo cuidando de los rebaos y brians engaged in some pig and goat herding. There
guerreando pero, cuando los romanos conquistaron is no men on of ca le, although it is highly possible
la zona, forzaron a los cntabros a asentarse en las that they were present. There is li le reference to
llanuras y a prac car la agricultura. Asimismo, los hun ng. Consequently, it appears that the Canta-
34 tura aztertuz gero, joera matriarkalen aztarna gutxi
VII. mendean, Iberiako parterik handiena kristaua ikusten da, nahiz eta Euskal Herriko hainbat tokitan
zen; euskal herrialdeetan, aldiz, kristautasuna emakumeei ez zaien ukatzen jabetzak eta baserriak
sartzen ere ez zen hasi kasik, gune jakin batzuetan oinordetzan hartzeko eskubidea.
izan ezik. Erdi Aroko idazleek euskaldunei kargu Erromatarren eraginak K.a. 100. urte k K.o. IX. men-
dera arte iraun zuen euskal herrialdeetan. K.o. 250.
hartzen zieten, sineste paganoak zituztelako. urte aldera, apezpiku-barru kristau bat ezarri zuten
Leon-Astorgan, eta euskaldunen herrialde guz ak
haren barruan geratu ziren. Horren ondorioz, kris-
tautasunaren lehenengo zantzuak agertu ziren gune
erromanizatuenetan.
Erromatar inperioa gainbehera hasi zenean, K.o. IV.
mendean, is luak eta gatazkak sortzen hasi ziren
euskal herrialdeetan. IV. mendearen hasierako kro-
nikek diotenez, bidelapurrak izugarri ugaritu ziren;
mende bukaeran, tribuak etengabe matxinatzen
ziren eta borroka etengabean zebiltzan; giro naha-
si eta arriskutsu hartan ezinezkoa zen Pirinioeta k
eta Frantziako hegoaldeko parte batzueta k bidaia-
tzea. Azkenean, hiriak eta herrigune erromanizatuak
bakartuta geratu ziren, matxino basagerlarien ar-
tean. Garai hartan hasi ziren iparraldeko barbaroen
inbasioak. Bisigodoak eta frankoak ziren iparralde k
presioa egiten zuten bi tribu indartsuenak. Euskaldu-
nen eta bisigodoen arteko borrokak bi mendez luzatu
ziren. VII. mendean, Iberiako parterik handiena kris-
taua zen; euskal herrialdeetan, aldiz, kristautasuna
sartzen ere ez zen hasi kasik, gune jakin batzuetan
izan ezik. Erdi Aroko idazleek euskaldunei kargu
hartzen zieten, sineste paganoak zituztelako. Zen-
bait adituren iritziz, XI. mendearen bukaeran, gaur
egun Bizkaia eta Gipuzkoa hartzen dituen eremuko
biztanleek ez zuten artean kristautasunaren berririk;
eta Nafarroan jendeak isu-itsu jarraitzen zuen au-
gurioetan sinesten, itxuraz kristaua bazen ere. Julio
Caro Baroja historialari sozialak adierazten duenez,
ez dirudi IX. mendean Gipuzkoa eta Bizkaia kristau-
tzeko ahalegin aipagarririk egin zenik, inon ez baita
agertu horren berri ematen duen tes gantzarik edo
zantzurik. Agidanean, X. mendearen hasieran egin zi-
cntabros se embarcaron en labores de cra de cer- brians economy at the me of the Roman invasion 35
dos y cabras. No se hace mencin al ganado vacuno, was based on pastoralism, hor cultural agriculture,
aunque es altamente probable que se encontrara and gathering. There is no men on of commerce,
presente. Del mismo modo, hay pocas referencias a although it appears that some pieces of silver were
la caza. No obstante, parece que la economa de los exchanged.
cntabros en la poca de la invasin romana estaba A constant theme in the Roman accounts of the
basada en el pastoreo, la hor cultura y la recolec- Cantabrians concerns their fana cism and bravery
cin. Tampoco se hace referencia al comercio, aun- in warfare. The Cantabrians had a legal code. They
que parece que se intercambiaban algunas piezas de had a strong sense of territoriality. We have addi-
plata. onal evidence of a type of tribal social organiza-
Una tem ca constante en los relatos romanos acer- on. Strabo comments on their religion. Cantabrians
ca de los cntabros atae a su fana smo y valen a worshipped at least one god who was like Mars, the
en los enfrentamientos blicos. Los cntabros tenan Indo-European god of war. Frequent sacrifices of
un cdigo legal. Tambin tenan un fuerte sen do male goats, horses, and humans were made in his
de la territorialidad. Asimismo, tenemos evidencias honor. Also, the Cantabrians organized war games
adicionales de un po de organizacin social tribal. and athle c contests held in the deitys honor. The
Estrabn tambin habla de su religin. Los cntabros moon was treated with a great deal of respect, if not
adoraban como mnimo a un dios similar a Marte, el in fact deified. Finally, we know that the Cantabrians
dios indoeuropeo de la guerra. A menudo se celebra- were great believers in augurs.
ban en su honor sacrificios de machos cabros, caba- One of the most problema c bits of evidence pro-
llos y humanos. Adems, los cntabros organizaban vided in Strabos account is his asser on that the
juegos blicos y compe ciones atl cas en honor a Cantabrians were matriarchal. That is, inheritance
la deidad. Trataban a la luna con un gran respeto, por was matrilineal in that property was inherited from
no decir, de hecho, que estaba divinizada. Finalmen- the mother, and not the father. Only daughters in-
te, sabemos que los cntabros crean fervientemente herited; women gave spouses to their brothers
en los augurios. probably referring to the fact that women would
Uno de los fragmentos de evidencia ms problem- provide their brothers with the economic where-
cos proporcionados en el relato de Estrabn es su withal to marry; women worked the fields, while
aseveracin acerca de que los cntabros presenta- men mainly engaged in warfare. The ques on of
ban una sociedad matriarcal. Es decir, la herencia whether or not the Cantabrians and, by inference,
era por lnea materna puesto que la propiedad se the Basques were indeed a matriarchal society is
heredaba de la madre en lugar del padre. Slo he- a thorny one. If we examine present-day Basque
redaban las hijas; las mujeres concedan esposas a culture, there is very li le indica on of matriarchal
sus hermanos (probablemente esto hace referencia tendencies, although in some parts of the Basque
al hecho de que las mujeres proporcionaban a sus Country women are not excluded from inheri ng
hermanos los medios econmicos para casarse); las ownership of farms.
mujeres trabajaban en el campo, mientras que los The Roman influence on Basques lasted from
hombres bsicamente comba an. La cues n acerca about 100 BC to the fourth century AD. By about
de si los cntabros y, por inferencia, los vascos, eran 250 AD, a Christian bishopric was established at
o no eran efec vamente una sociedad matriarcal es Len-Astorga with nominal jurisdiction over the
36 ren lehenengo ekinaldiak. Haren iritziz, euskaldunen
Herri bakoitzean ordezkari bat hautatzen zu- ebanjelizazioa ez zen XV. mendera arte bete-betean
ten Batzar Nagusietarako Gernikan zegoen burutu. Caro Barojaren iritzira, euskaldunak kristau
ezagunena, baina baziren beste batzuk ere, bihurtu ziren azkeneko europarrak lirateke. Haren
eta ordezkari haiek egiten zituzten jaure- ustez, pagano edo jen len inguruko kondairak histo-
riako gertaera errealetan oinarritzen dira.
rriko legeak. Historian barrena behin baino ez dira egon euskal
herrialde guz ak buruzagi bakarraren agindupean;
Antso Nagusiaren erregealdian (999-1035) izan zen.
Garai hartan, Nafarroako erreinua zen kristauen go-
torleku nagusia, Europako hegoalde k aurrera egiten
ari ziren musulmanei eusteko. Antso Azkarra (1154-
1234) izan zen Nafarroako erreinuko azken euskal
erregea; Navas de Tolosan musulmanen kontra
borrokatu zen, eta berari esker irabazi zuten, neurri
handi batean, kristauek bataila hura. Kristauen eta
musulmanen arteko gatazka luzean ia zortziehun
urte iraun zuen Penintsulan inflexio-puntua izan
zen gudu hura.
Jaun batek gobernatzen zuen Bizkaia garai hartan.
Jaurerriaren izateak garbi erakusten du zenbaterai-
no mantentzen eta errespetatzen ziren bizkaitarren
jatorrizko eskubideak eta pribilegioak. Feudalismoa
ez zen inoiz errotu Euskal Herrian; bizkaitar guz ak
askeak ziren, aitoren semeak, eta jabetzak zeuzkaten
gizon guz ek bozkatzeko eskubidea zuten. Hala, he-
rri bakoitzean ordezkari bat hautatzen zuten Batzar
Nagusietarako Gernikan zegoen ezagunena, baina
baziren beste batzuk ere, eta ordezkari haiek egi-
ten zituzten jaurerriko legeak. Batzarrak haritz baten
pean egiten ziren; gaur egun ere Gernikako Arbola da
euskaldunen askatasun poli koaren sinboloa.
Bizkaiko Jaunak batzarrera agertu eta zin egin behar
izaten zuen, herritarren eskubideak eta pribilegioak
zaindu eta errespetaraziko zituela. Batzar Nagusietan
ez zen apaizik onartzen. Era horretan, ziurtatu egiten
zen elizaren eta estatuaren arteko bereizketa, eta
garai hartarako aurrerapen handia zen hori, Eliza ze-
lako orduan Europako lur-jaberik handiena. Orobat,
legegizonek galarazia zeukaten batzarkideen aurrean
un tema espinoso. Si examinamos la cultura vasca Basque area. Consequently, in the most Roman- 37
actual, en ella hay pocos indicios de tendencias ma- ized territory there were at least the beginnings of
triarcales, aunque en algunas partes del Pas Vasco Christianization.
no se excluye a las mujeres de poder heredar la pro- As the Roman Empire began to falter in the fourth
piedad de los caseros. century AD, there were signs of trouble in the Basque
La influencia romana en los vascos dur desde el ao territories. Accounts from the first part of the cen-
100 a.C. hasta el siglo IV d.C. Alrededor del ao 250 tury refer to widespread banditry and, by centurys
d.C., se estableci un obispado cris ano en Len- end, the insurrec on was on a tribal scale that was
Astorga con jurisdiccin nominal sobre la zona vasca. making travel impossible in the Pyrenees and parts
En consecuencia, en el territorio ms romanizado of southern France. Finally, the ci es were le iso-
exis an, como mnimo, los primeros indicios de cris- lated as islands of Roman influence amid a rebellious
anizacin. countryside. It was at this me that barbarian inva-
En cuanto el Imperio Romano empez a decaer en el sions from the north began. The two major tribes of
siglo IV d.C., aparecieron signos de conflictos en los barbarians applying pressure from the north were
territorios vascos. Los relatos de la primera parte del the Visigoths and the Franks. This ini ated a strug-
siglo hacen referencia a la expansin del bandidaje y, gle of almost two centuries between the Basques
a finales de siglo, la insurreccin haba alcanzado tal and Visigoths. By the seventh century, most of Ibe-
cota tribal que haca imposible viajar por los Pirineos ria was Chris an, whereas Chris anity had not even
y partes del sur de Francia. Finalmente, las ciudades begun to penetrate the Basque area in any signifi-
quedaron aisladas cual reductos de influencia roma- cant fashion. Medieval writers berated the Basques
na en medio de un campo rebelde. En ese momento for their pagan beliefs. Some scholars suggest that
dieron comienzo las invasiones brbaras proceden- as late as the eleventh century, the peoples of pre-
tes del norte. Las dos tribus principales de brbaros sent-day Bizkaia and Gipuzkoa were totally ignorant
que presionaban desde el norte eran los visigodos y of Chris anity and those of Nafarroa, while osten-
los francos. Esto inici una lucha de casi dos siglos sibly Chris an, were strong believers in augurs. The
entre los vascos y los visigodos. En el siglo VII, la social historian Julio Caro Baroja states that there is
mayor parte de Iberia era cris ana, mientras que el no evidence of a empts to Chris anize Gipuzkoa and
cris anismo todava no haba empezado a penetrar Bizkaia in the ninth century and that the first ones
en la zona vasca de forma significa va. Los escritores date from the tenth. However, he believes that the
medievales reprendan a los vascos por sus creen- full evangeliza on of the Basques actually had to
cias paganas. Algunos eruditos sugieren que, ya en wait un l the fi eenth century. This would make the
el siglo XI, las gentes de la actual Bizkaia y Gipuzkoa Basques the last people in Europe to embrace Chris-
desconocan por completo el cris anismo, y que las anity. Caro Baroja believes that the supposed leg-
gentes de Navarra, aunque aparentemente eran ends concerning gen les, or pagans, are based on a
cris anas, tambin crean fervientemente en los au- degree of historical fact.
gurios. El historiador social Julio Caro Baroja expone The reign of Sancho Mayor (999-1035) was the only
que no hay evidencias de intentos de cris anizar Gi- period in history in which the Basque territories were
puzkoa ni Bizkaia en el siglo IX, y que las primeras under a single ruler. During Sanchos reign, the King-
tenta vas datan del siglo X. Sin embargo, cree que dom of Nafarroa became the major Chris an bul-
la evangelizacin completa de los vascos en realidad wark against the advance of the Moors into Southern
38

Gernikako arbola / rbol de Gernika / The tree of Gernika.


tuvo que esperar hasta el siglo XV. Esto conver ra a Europe. The last Basque monarch of the Kingdom of 39
los vascos en el l mo pueblo de Europa en adoptar Nafarroa was Sancho el Fuerte, who engineered the
el cris anismo. Caro Baroja cree que las supuestas defeat of the Moors at Navas de Tolosa. This proved
leyendas rela vas a los gen les, o paganos, estn to be the turning point in the eight-hundred-year
basadas hasta cierto punto en hechos histricos. conflict between the Chris ans and Moors.
El reinado de Sancho el Grande (999-1035) fue el ni- The province of Bizkaia was ruled by a lord. The
co periodo histrico en que los territorios vascos es- nature of the overlordship indicates the degree
tuvieron gobernados por un solo dirigente. Durante to which local privileges were maintained and re-
el reinado de Sancho, el Reino de Navarra pas a ser spected. Feudalism never gained a foothold in the
el baluarte principal de la cris andad frente al avan- Basque Country. Every male in Bizkaia was regarded
ce de los moros al sur de Europa. El l mo monarca as a freeman, and of noble blood, and all property
vasco del Reino de Navarra fue Sancho el Fuerte, que holders were enfranchised. That is, the men of each
fue el ar fice de la derrota mora en Navas de Tolo- village would elect a representa ve to a juntas gen-
sa. Este fue el punto de inflexin del conflicto de 800 erales, or general assembly, held in Gernika. These
aos entre moros y cris anos. representa ves would legislate the laws of the
Un seor gobernaba la provincia de Bizkaia. La natu- land. Their mee ng was held beneath an oak tree,
raleza del seoro indica hasta qu punto se mante- and the Oak of Gernika is reverently regarded by
nan y respetaban los privilegios locales. De hecho, el Basques down to the present as the symbol of their
feudalismo nunca se afianz en el Pas Vasco. Todos poli cal liberty.
los hombres de Bizkaia eran considerados hombres Of par cular interest was the fact that the lord of
libres y de sangre noble, y todos los poseedores de Bizkaia was required to come to the reunion to
propiedades tenan derecho a votar. Es decir, los swear to uphold the privileges of the people. No
hombres de cada aldea elegan a un representante priests were allowed to a end the general assembly.
para las Juntas Generales, o asamblea general, con Hence, there was strict separa on between church
sede en Guernica. Dichos representantes legislaban and state in an era when the church was the larg-
las leyes del territorio. Las reuniones se celebraban est feudal landowner in Europe, when no lawyers
bajo un roble y, hasta el presente, el rbol de Guerni- were allowed to speak to the assembled to avoid the
ca sigue siendo considerado con veneracin por los chance of a polished orator pulling something over
vascos como el smbolo de su libertad pol ca. the rela vely uneducated legislators. The populace
Es par cularmente interesante el hecho de que se of Bizkaia remained immune from outside taxa on
requiriera al Seor de Bizkaia para que asis ese a la and could be conscripted for uncompensated mili-
reunin para jurar salvaguardar los privilegios de la tary service only if the campaign was to take place
gente. Adems, no se permi a que los sacerdotes on Bizkaian soil.
asis eran a la asamblea general. De este modo, la As the Spanish Basque area was brought under the
separacin entre iglesia y estado era estricta, en una influence of the Kingdom of Cas le, there emerged
poca en que la Iglesia era el propietario feudal ms a set of legal charters, called fueros, for each of the
grande de Europa, y cuando no se permi a hablar a provinces. These charters accorded the provinces a
ningn jurista frente a los reunidos en asamblea para great deal of poli cal autonomy, although the subse-
evitar as la posibilidad de que un orador brillante quent history of the Basque people is one of steady
embaucara a los legisladores, rela vamente incultos. erosion of these ancient rights. Some of these, under
40 hitz egitea; modu horretan, eragotzi egiten zen eto-
Foru-eskubideak edo lege zaharrak etengabe rri ederreko hizlari batek legegileak, eskola handirik
urratuz eta galduz joan ziren, ordea, denbo- ez zutenak eskuarki, bere hitz dis ratsuekin lilura zi-
raren joanean; eta eskubideen galera horrek tzan. Bizkaitarrak ez zeuden behartuta kanpoko zer-
erabat markatu zuen euskaldunen historia gak ordaintzera, eta, gerra probintzian bertan izan
ezean, ez zeukaten soldadu joateko obligaziorik, sol-
hurrengo mendeetan. datarik jaso gabe.
Espainiako euskal herrialdeak Gaztelako erreinua-
ren mende erori ziren neurrian, lege zaharrak
arautu egin ziren probintzia bakoitzean; lege-araudi
horiei foruak deitzen diegu. Foruek autonomia poli-
ko handia ematen zieten euskal probintziei. Foru-
eskubideak edo lege zaharrak etengabe urratuz eta
galduz joan ziren, ordea, denboraren joanean; eta
eskubideen galera horrek erabat markatu zuen eus-
kaldunen historia hurrengo mendeetan. Jatorrizko
lege-araudiek edo foruek jasotzen zituzten eskubi-
deen artean zeuden probintzian gobernu-egitura
propioa izateko eskubidea, zergak kudeatzeko aska-
tasuna, behartuta soldaduskara ez joateko eskubi-
dea, kanpoko zergak ez ordaintzeko libre izatea eta
bere zerga propioak ezartzeko eskumena edo auto-
ritatea izatea.
XV. mendearen bukaera aldera, Gaztelako erregeak
kontrolatzen zituen Araba, Gipuzkoa eta Bizkaia.
Aldiz, Lapurdi eta Zuberoa Frantziako erreinuaren
parte izatera pasatu ziren, luzaroan ingelesen aginte-
pean egon ondoren. Nafarroa burujabea zen artean,
nahiz eta tamainaz asko murriztu zen gaur Nafarroa
eta Nafarroa Beherea diren herrialdeek osatzen zu-
ten erreinua.
Azkenik, garai hartako bizimoduari begiratuko dio-
gu. Euskal Herriko iparralde ekologikoan, laborantza
finkatuz joan zen; kostaldean, berriz, itsas tradizio
handia zegoen, eta arrantzak, itsas merkataritzak eta
barkugintzak gero eta garrantzi handiagoa hartzen ari
ziren. Euskaldunak oso trebeak ziren ontziak egiten;
hala, Sevillako Errekonkistan (1248), hiriko se oan
parte hartu zuten barku gehienak Euskal Herrian
eginak ziren, eta tripulazioak ere euskaldunez osa-
La poblacin de Bizkaia permaneca exenta de los im- the original charters, were the right to maintain a lo- 41
puestos del exterior y slo deban prestar el servicio cal governmental structure, freedom from taxa on,
militar sin compensacin si la campaa iba a tener freedom from arbitrary military conscrip on, free-
lugar en erra vizcana. dom from outside taris, and the authority to exact
A medida que la zona vasco-espaola fue cayendo their own tari du es.
bajo el influjo del Reino de Cas lla, emergieron un By the end of the fi eenth century, Araba, Gipuzkoa,
conjunto de estatutos legales, llamados fueros, para and Bizkaia were controlled by the king of Cas le,
cada una de las provincias. Dichos estatutos otor- Lapurdi and Zuberoa, long under English domina-
gaban a las provincias una gran autonoma pol ca, on, were recent annexa ons of the French throne,
aunque la historia ulterior del pueblo vasco se ca- while the Kingdom of Nafarroa con nued to main-
racteriza por la erosin permanente de los derechos tain an independent, if greatly reduced existence,
ancestrales. Algunos de esos derechos, bajo los es- holding sway over present-day Nafarroa and Nafar-
tatutos originales, eran el derecho a mantener una roa Beherea.
estructura gubernamental local, la libertad fiscal, el Finally, there is the ques on of lifestyle during
derecho a no prestar el servicio militar arbitrario, la the period. While agriculture was becoming esta-
exencin de impuestos del exterior y la autoridad blished in the northern ecological zone, we know
para ordenar sus propias tarifas arancelarias. that, along the coasts, there was already a fairly
A finales del siglo XV, el rey de Cas lla controlaba ac ve mari me and fishing complex. Basques
lava, Gipuzkoa y Bizkaia; Laburdi y Zuberoa, duran- were famous for shipbuilding as well, and it was
te mucho empo bajo dominio ingls, haban sido a Basque-constructed and Basque-manned fleet
anexadas recientemente al trono francs; mientras, that took part in the siege of the Moors at Seville
el Reino de Navarra con nuaba manteniendo una in 1248. Basques were engaged in heavy mari me
existencia independiente, aunque reducida, ejer- trade with Northern Europe. Donos a and Bilbao
ciendo su dominio sobre lo que hoy en da son Nava- were major ports for expor ng wool from Cas le.
rra y Baja Navarra. In 1348, the Bizkaians established a house of com-
Finalmente, queda la cues n acerca del es lo de merce in Flanders (present-day Belgium). We also
vida durante el periodo. Sabemos que, mientras la know that in 1351 and again in 1481, the Basques
agricultura se estableca en la zona ecolgica septen- of Bizkaia and Gipuzkoa entered into treaty agree-
trional, a lo largo de las costas ya exis a un comple- ments with England to discourage piracy in the area
jo pesquero y mar mo bastante ac vo. Los vascos and to facilitate commerce. Basques were key in-
tambin eran reputados constructores de navos, novators of mari me technology.
y fue una flota construida y tripulada por vascos la At the end of the fi eenth and the beginning of the
que tom parte en el asedio de los moros de Sevi- sixteenth centuries, Basques par cipated fully in
lla en 1248. Asimismo, los vascos haban entablado Spains explora ons. Columbuss flagship, the San-
un comercio mar mo de gran tonelaje con el norte ta Mara, was possibly built in a Basque shipyard. It
de Europa. San Sebas n y Bilbao eran puertos im- was captained by Juan de la Cosa, some mes called
portantes para exportar lana de Cas lla. En 1348, Juan Vizcano, and had several Basques among its
los vizcanos establecieron una casa de comercio en crew. Some believe that the intrepid explorer may
Flandes (en la Blgica actual). Tambin sabemos que have learned about the New World from a Basque
en 1351, y de nuevo en 1481, los vascos de Bizkaia mariner who had already sailed to the New World.
42 tuta zeuden neurri handi batean. Aldi berean, itsas
merkataritzan hasi ziren Europako iparraldearekin,
Euskaldunek garai hartako itsas teknologiarik eta horretarako karga handiko ontziak egin zituzten.
onena zeukaten, hala barkuak egiteko nola Donos ako eta Bilboko portuak funtsezkoak ziren
nabigatzeko. Gaztelako ar lea kanpora esportatzeko. 1348an, biz-
kaitarrek merkataritza-etxe bat jarri zuten Flandrian
(gaur egungo Belgikan). 1351. eta 1481. urteetan,
Gipuzkoako eta Bizkaiko euskaldunek hitzarmenak
egin zituzten Ingalaterrarekin, pirateriari aurre egi-
teko eta merkataritza errazteko. Euskaldunek garai
hartako itsas teknologiarik onena zeukaten, hala
barkuak egiteko nola nabigatzeko.
XV. mendearen bukaeran eta XVI. mendearen hasie-
ran, espainiarren esplorazioetan parte hartu zuten
euskaldunek. Kristobal Kolonen ontzi printzipala,
Santa Maria karabela, Euskal Herriko ontziola batean
egin zela uste da. Barku hartako kapitaina Juan de la
Cosa zen, Juan Bizkaitarra esaten ziotena ezizenez,
eta hainbat euskaldun zituen marinelen artean. Ba-
tzuek diote marinel euskaldun ba entzunda jakin
izan zuela Kolonek bazela Mundu Berri bat ozea-
noaren beste aldean, agidanean itsasgizonak haraino
nabigatu zuelako noizbait. Handik urte batzuetara,
Juan de la Cosak Hego Amerikako iparraldeko kos-
taldea (Kolonbia eta Venezuela) esploratu zuen, eta
Amerikaren lehenengo mapa egin zuen (1501).
Erlijioari dagokionez, badakigu garai hartan burutu
zela ebanjelizazioa Euskal Herri osoan; XV. mendea-
ren bukaeran, kristauak ziren euskaldun guz ak. Bi
faktorek erraztu zuten bereziki euskaldunen kris-
tautzea; bate k, euskaldunen herrialde gehienak
Nafarroako erreinuaren eta Frantziaren kontrolpean
zeudela Frantzia kristaua zen VII. mendeaz ge-
roz k; eta, beste k, San ago Bidea Euskal Herri k
igarotzen zela; hori dela-eta, elizak eta monasterioak
eraiki zituzten bidean (Erromanikoaren es lo arki-
tektonikoari jarraituz), erromesek aterpetzat erabil
zitzaten.
y de Gipuzkoa establecieron tratados con Inglaterra Juan de la Cosa subsequently explored the north 43
para ahuyentar la piratera de la zona y para facilitar coast of La n America (Colombia and Venezuela),
el comercio. Los vascos fueron innovadores clave en and he drew the first map of America (1501).
trminos de tecnologa mar ma. Regarding religion, we know that evangeliza on of
A finales del siglo XV y principios del XVI, los vascos the Basque Country transpired largely during the pe-
par ciparon de lleno en las exploraciones de Es- riod in ques on and that by the end of the fi eenth
paa. El buque insignia de Coln, la carabela Santa century, the Basque area was completely Chris an.
Mara, posiblemente fue construido en un as llero Two factors in par cular spurred the Chris aniza on
vasco. Fue capitaneado por Juan de la Cosa, llama- of the Basques. First, as we have noted, the en re
do a veces Juan Vizcano, y en su tripulacin haba area was brought under the control of the Kingdom
varios vascos. Algunos creen que el intrpido explo- of Nafarroa and France, which was Chris an by
rador poda haber tenido no cias del Nuevo Mun- about the seventh century. Second, the pilgrimage
do por un marinero vasco que ya haba navegado routes to San ago de Compostela passing through
hasta all. Posteriormente, Juan de la Cosa explor the Basque Country s mulated the construc on of
la costa de Amrica del Sur septentrional (Colombia churches and monasteries built in Romanic archi-
y Venezuela) y dibuj el primer mapa de Amrica tectural style, which served as way sta ons for the
(1501). pilgrims.
En cuanto a la religin, sabemos que la evangeliza-
cin del Pas Vasco sucedi en gran medida durante
el periodo en cues n y que, a finales del siglo XV,
la zona vasca era totalmente cris ana. La cris ani-
zacin de los vascos fue acuciada por dos factores
en par cular. En primer lugar, como ya hemos men-
cionado, toda la zona pas a estar bajo el control
del Reino de Navarra y Francia, que ya era cris ana
alrededor del siglo VII. En segundo lugar, las rutas
de peregrinacin a San ago de Compostela que pa-
saban por el Pas Vasco impulsaron la construccin
de iglesias y monasterios (siguiendo el es lo arqui-
tectnico del Romnico) que servan de apeadero a
los peregrinos.
Euskal Herriko gizarte tradizionala baserriari lotu-
ta dago. Folkloristen eta antropologoen aztergai da
baserria, euskal mundu tradizioanalaren funtsezko
Baserria eta ins tuzio denez. Gaur egun, ekonomian ez du pisu
handirik, baina historiaren eta kulturaren ikuspegi k

auzotasuna garrantzi itzela du.


Nekazaritza-us ategia da berez baserria, eta etxea
bera eta haren inguruko lursailak batasun baten parte
dira. Baserritarrarentzat lotura estua dago nekazari-
La cultura de los caseros tza-us ategiaren eta familiaren artean. Normalean,
familia bakar batek gobernatzen du baserria, eta etxe-
y las vecindades koen artean egiten dituzte lan guz ak; baserriak, be-
rriz, familia mantentzeko adina eman behar du. Base-
The Baserri and Auzo Culture rriaren jabeak eta etxeko andreak oinordeko bakarra
aukeratzen dute beren seme-alaben artean. Toki as-
kotan seme zaharrena izaten da maiorazgoa edo pre-
mua, baina ez guz etan; salbuespenak ugariak dira.
Oinordekoaren anai-arrebek baserria utzi eta kanpora
joan behar izaten dute bizibidearen bila. Normalean,
beste baserri batera ezkondu, apaiz edo moja joan
edo kalera jaisten dira herri edo hiri batean bizitzen
jartzen dira; atzerrira ere abiatzen dira.
Baserri bakoitzak bere izen propioa du, bere iden -
tatearekin edo izanarekin uztartuta dagoena; horre-
ga k ezin da izena aldatu. Ohitura zaharren aginduz,
baserriaren izenak ematen zien etxekoei iden tate
soziala eta ez abizenak. Etxeko guz ek baserria au-
rrera ateratzen saiatu behar zuten, bertan bizi ziren
bitartean behintzat, eta baserriaren onura beren in-
teres pertsonalen gaine k jarri behar zuten.
Baserriak autonomia ekonomiko eta sozial handia
zeukan gizarte tradizionalean. Hamar bat hektareako
terrenoa edo lurra izaten du guz ra, sailetan bana-
tuta; lur landuak (soroak eta baratzeak) eta belazeak
toki zelaietan egon ohi dira, eta larreak eta basoak
mendi-gainetan eta pendizetan. Soroetan artoa eta
garia ereiten dira, tuberkuluak (arbia ganaduaren-
tzat, adibidez) eta patatak (aziendei ere ematen zi-
tzaien garai batean). Baserriaren inguruan baratzea
egoten da, eta han barazkiak egiten dira.
45

Baserri bat / Un casero / A baserri farmstead.

La sociedad vasca tradicional est anclada en la Tradi onal Basque agrarian society is anchored in
ins tucin de la explotacin agraria del casero. Se the ins tu on of the baserri farmstead. It has been
trata de un objeto de estudio popular por parte de a favored object of study by folklorists and anthro-
folcloristas y antroplogos. Aunque su relevancia pologists. Although its present economic relevance is
econmica actual es insignificante, su trascendencia fairly negligible, its historical and cultural significance
histrica y cultural es mucho mayor. are far greater.
La explotacin agraria vasca del casero es una parce- The Basque baserri farmstead is a physically dis-
la de erra de dimensiones discretas, compuesta de crete land unit, which is to say that it is composed
una vivienda ubicada ms o menos en el centro del of a dwelling located roughly in the center of its
conjunto de erras. Para el campesino vasco, existe combined land holdings. For the Basque peasant,
una fuerte correlacin entre la explotacin agraria y there is a strong correla on between the farmstead
la familia. Lo ideal es que una nica familia se haga and the peasant family. Ideally, a baserri is capable
cargo de las tareas del casero, que a su vez debe of being worked by a single family while providing
proporcionarles un sustento sa sfactorio. El propie- it with a sa sfactory living. A single heir to the farm
46

Baserritarra segan / Un campesino segando / A farmer cu ng grass with a sega (scythe).

Belazeek ganadua mantentzeko bazka ematen dute. da lurra. Maiatzaren erdi aldera artoa ereiteko prest
Belar berdea pilatuz, metak egiten dira, belarra ondu dago. Abuztuaren hasieran arbia ereiten da. Irailean
eta kontserba dadin; eta gero, neguan, bazkarik ez artoa helduta dago. Azaroan, artaburuak bildu eta
dagoenean, belar ondu hori ematen zaie aziendei. etxera garraiatzen dira. Abenduan artasoroak gar-
Belazeak garrantzi handikoak dira baserriaren ekono- bitzen dira, zuztarrak lurre k ateraz. Udazkenaren
miarako; zenbat belar izan, hainbat behi hazi baitai- bukaeran arbia jasotzen da. Martxoan lurra presta-
teke, eta baserri baten balioa dauzkan behi-buruen tzen da patata sartzeko.
arabera neurtzen da. Fruta-arbolak ere izaten ditu Etxearen egitura bera, baserriaren ardatza den al-
baserriak: sagarrak, udareak, mertxikak, haranak, ge- de k, ins tuzioaren autonomia ekonomikoaren eta
reziak, pikuak, intxaurrak eta gaztainak adierazga- sozialaren ispilu da. Hiru solairu ditu; behealdean sa-
rria da euskaraz fruituaren izenak arbola izendatzeko rrera dago eta ukuilua, bospasei behientzako lekua
ere balio izatea. Animaliei ere ematen zaizkie frui- duena; ukuiluko bazter batean edo haren ondoan,
tuak. Mendiko lursailetan basoak egoten dira (egurra txerritokia. Etxearen albo batean, oilategia eta ar-
sutarako, basafruituak eta eraikuntzarako materialak tegia, etxeko ardiak hogeita hamar bat, neguan
ematen dituzte), garo-sailak (ganaduaren azpiak egi- gordetzeko. Eskailerak igota, etxekoen bizitokia:
teko erabiltzen da garoa edo ira, eta gero simaurra bizpahiru logela ukuiluaren gainean (hango beroa
ateratzen da hor k, lurra ongarritzeko) eta larreak aprobetxatzeko), sukaldea (eguneroko bizitza egiten
(aziendak bazkatzeko, ardiak batez ere). den tokia), eta sala, egun seinalatuetan eta okasio
Baserritarrak zikloen eta urtaroen arabera neurtzen handietan bakarrik erabiltzen dena.
du denbora. Lurra lantzeko zikloa udaberrian hasten 1900. urtera arte, baserriaren autonomia ekono-
da. Apirilaren bukaeran artoa egiteko prestatu behar mikoa erabatekoa zen; baserrian bertan ekoizten zen
47

Belar moztu berria traktorean biltzen / Recogiendo en el tractor la hierba recin cortada / Gathering recently mowed grass by tractor.

tario y su mujer eligen de entre su descendencia a is selected by the owner and spouse from among
un nico heredero del casero. En muchos lugares their ospring. In many parts of the Basque Country,
del Pas Vasco esta seleccin viene determinada por the selec on is determined by male primogeniture;
el primognito varn; sin embargo, hay muchas ex- there are, however, many excep ons. The siblings of
cepciones. Asimismo, se supone que los hermanos the selected heir are expected to leave. Tradi on-
del heredero seleccionado deben irse. Tradicional- ally, they could marry onto nearby farmsteads, enter
mente, sus opciones eran casarse con miembros de religious life, migrate to an urban area, or emigrate
otras explotaciones agrarias cercanas, entrar en el abroad.
clero, emigrar a zonas urbanas o bien emigrar a otros Each farmstead has a name, which is equally unal-
pases. tered over me. Tradi onally the actors took their
Cada casero posee un nombre que permanece in- social iden ty from their house name, rather than
alterable al paso del empo. Tradicionalmente, las from their surname. Not only did persons receive
personas tomaban su iden dad social del nombre de their social iden ty from their house name, they
su casa y no de su apellido. Las personas no solo reci- were expected to subordinate all personal interest
ban su iden dad social del nombre de su casa, sino to the well-being of the household as long as they
que se esperaba de ellos que subordinasen cualquier remained in residence.
inters personal al bienestar del hogar mientras per- The Basque baserri has considerable social and eco-
manecieran en l. nomic independence. The average baserri has about
El casero vasco dispone de una independencia so- ten hectares, or twenty-five acres, divided among
cial y econmica considerable. El casero po ene arable fields, meadows, and mountain lands. The ar-
unas diez hectreas de terreno, divididas en campos able land is where crops such as corn (and in some
48

Artaldea artegian / Un rebao de ovejas en el establo / A flock of sheep in a barn.

bizitzeko behar zen guz a; ez zegoen azokara joan dieta askoz ere zabalagoa zen, azokan eta dende-
beharrik gauzak erostera. Dieta sinplea zen: zopa, tan era askotako janariak erosteko modua zutenez.
taloak eta morokilak, ahia, esnea, esnekiak, babarru- Taloak jateari utzi zioten, eta horren ordez, ogia
nak eta oso aldian behin okela. Oinarrizko janariak erosten zuten herriko okindegian. Ia ez zen sagardo-
hiru ziren: gaztainak (erreta jaten zirenak edo pure rik egiten, eta ardoa erosten hasi ziren, eguneroko
eginda zopan), taloak eta babarrunak. Janari horiek edaria izatera pasatu zen eta. Oilaskoa eta arrautzak
guz ak baserrian bertan egiten ziren. Edari nagusiak noiznahi jaten ziren. Artean ere txerri bat hiltzen zu-
esnea eta sagardoa ziren, eta horiek ere etxean egi- ten urtean behin etxerako, baina behi-haragia ere
ten ziren. Baserriak beste janari batzuk ere ematen jaten zuten, harategian erosita. Arrain freskoa ere
zituen: ez a, azukrearen ordez erabiltzen zena, frui- eskuratzen zuten, arraindunek kostalde k barrual-
tuak eta haragia, txerrikia batez ere. Urtean behin deko herrietara ekartzen zuten eta. Gero eta sarria-
txerri bat hiltzen zuten; gero, haren haragia ontzen go kontsumitzen ziren kontserbak eta potoko pro-
jarri eta urte osoan irauten zuen. duktuak. Kanpoko fruta ere erosten zuten; laranjak,
Erabateko autonomia ekonomikoaren irudi hori, or- adibidez. Kanpoko barazkiak ere sartu ziren dietan;
dea, guz z aldatu zen XX. mendean. Euskal nekaza- batzuk baserrian landatzen hasi ziren eta beste ba-
riek mundu modernoak eskura jartzen zizkien eroso- tzuk dendan erosten zituzten. Arropak etxean egi-
tasunak eta etekin materialak bereganatu zituzten; teari utzi zioten. Oinetakoak dendetan erosten ziren
dirua irabazten eta gastatzen hasi ziren, ordura arte eta zurezko trepetak eta mahai-tresnak etxean egi-
inoiz ez bezala. 1960ko hamarkadan baserritarren teari utzi zioten.
de labranza, prados y erras de montaa. En la e- areas, wheat), root crops (such as turnips used for 49
rra de labranza se cul van las cosechas de maz (y, livestock feed), potatoes (used in both the human
en algunos lugares, trigo), tubrculos (tales como and livestock diets), and the household vegetable
nabos para alimentar al ganado), patatas (que for- garden are grown. In short, the arable land is what
man parte de la dieta tanto de los humanos como is plowed for cul va on and what produces a vari-
del ganado) y tambin hortalizas. En resumen, la ety of crops. The meadows provide the hay reserves
erra de labranza es aquella que se ara para cul - and green forage for the livestock. They play a very
var y que produce cosechas de varios productos. Los important role in the household economy, since the
prados proporcionan las reservas de heno y forraje worth of the farm is based on its cow-carrying capac-
verde para el ganado. Tienen un papel muy impor- ity. These lands also contain orchards of apple trees,
tante en la economa del hogar, ya que el valor del pears, peaches, plums, cherries, figs, walnuts, and
casero se basa en su capacidad para la cra de vacas. chestnuts, all of which enter the human and animal
Estas erras tambin con enen manzanos, perales, diets. The mountain lands are made up of three ele-
melocotoneros, ciruelos, cerezos, higueras, nogales ments forests (which provision the household with
y castaos, que forman parte de la dieta tanto de los firewood, nut crops, and building materials), fern
humanos como de los animales. Las erras de mon- lands (which provide the bedding for the stabled
taa estn formadas por tres elementos: bosques livestock, which is then used for fer lizer) and rough
(que proporcionan lea, frutos secos y materiales pasturage (which provides grazing, in par cular for
de construccin al hogar), erras de helechos (que sheep).
proporcionan la cama del establo para que el ganado The peasant experiences me cyclically and sea-
descanse y luego hacer es rcol) y pas zales silves- sonally. The agricultural cycle begins in the spring.
tres (que proporcionan pastos, especialmente para In late April, the cereal lands must be prepared for
las ovejas). the annual plan ng of a corn crop. By mid-May, the
El campesino percibe el empo cclica y estacional- land is ready for seeding. In early August, turnips
mente. El ciclo agrcola empieza en primavera. A fi- and other forage plants are seeded. In September,
nales de abril, las erras de cereales deben preparar- the corn plants mature. By early October, the beans
se para la plantacin anual de una cosecha de maz. ripen. In November, the ears of corn are stripped
A mediados de mayo, la erra est lista para sembrar. from the bare stalks and carted to the household. In
A principios de agosto se siembran los nabos y otras December, the fields are cleared of the corn stalks.
plantas de forraje. En sep embre maduran las plan- Throughout late autumn, the turnips and forage
tas de maz. A principios de octubre maduran los gra- crops begin to produce. The potato patch is pre-
nos. En noviembre, las mazorcas de maz se arrancan pared in March.
del tallo pelado y se carretean a la casa. En diciembre The baserri dwelling is equally reflec ve of the in-
se re ran los tallos del maz de los campos. Al termi- s tu ons economic and social self-suciency. It is
nar el otoo, la cosecha de nabos y forraje empieza a three-storied structure, although there is some
a dar fruto. En marzo se prepara la parcela para las architectural variety in this regard. The first floor is
patatas. the entry and an area where four or five milk cows
La vivienda del casero es igualmente un reflejo de la are stabled permanently, except when used briefly
autosuficiencia econmica y social de la ins tucin. for spring plowing. The stable also contains the pig-
Se trata de una estructura de tres plantas, aunque sty. Adjacent to the building are a poultry run and a
50 Laburbilduz, mende askotan zehar, baserria izan zen za; esan genezake barru bat dela, bere izen propioa
nekazarien gizarteko ins tuzio nagusia. Baserri hitzak duena eta mugak ongi zehaztuak dituena; baina au-
kontzeptu oso bat adierazten du (basa herri hitzak zoak ez du bere baitan egitura poli korik, Espainiako
berak horixe adierazten du, herri bakartua leku basa eta Hego Amerikako zenbait lekutan gertatzen den
batean mendian edo basoan), eta horren barruan bezala. Horrega k, ez dakigu zehazki zerk definitzen
sartzen da etxea, parte ekologiko bat (nekazaritzan duen auzoa, parametroak aldatu egiten bai ra toki
erabiltzen diren hiru guneak), parte sozioekonomiko bate k bestera. Nolanahi ere, auzotasunak baditu bi
bat (nekazaritza-us ategia eta etxeko jendea), bizi- ezaugarri nagusi: bate k, auzokoek beren arteko ha-
tzeko modu bat (baserritarra kaletarraren aurrean) rremanei eutsi egiten diete be ; eta, beste k, harre-
eta euskal tradizioen sinbolo bat. man horiek proportzio bat gordetzen dute ematen
Nekazari-giroko euskal gizartean, baserriak adminis- denaren eta hartzen denaren artean.
trazio-barru etan edo auzoetan antolatuta daude. Auzokoen artean sortzen diren loturek eta bete-
Auzo bakoitzak 10-35 baserri inguru izan ohi ditu. beharrek ehuntzen dituzte harreman ekonomiko
Auzoa zer den adieraztea ez da dirudien bezain erra- eta sozialen sarerik sendoenak; hala, harreman

Euskal Herriko zelaiak / Paisaje de prados del Pas Vasco / Landscape in the Basque Country.
existen algunas variaciones arquitectnicas al res- lean-to for the winter protec on of the households 51
pecto. La primera planta consta de la entrada y de thirty or so sheep. A flight of stairs leads to the fam-
un rea con un establo permanente para cuatro o ilys living quarters. In addi on to the two or three
cinco vacas lecheras, excepto cuando se u lizan bre- bedrooms (unheated) there is the sukalde (place of
vemente para arar en primavera. El establo tambin fire), or kitchen, which serves as the focus of daily
con ene la pocilga. Junto al edificio se encuentran life, and a sala, or living room, which is used only on
un corral para las aves y un cober zo para resguar- formal occasions.
dar en invierno las aproximadamente 30 ovejas de Un l about 1900 the main emphasis in the rural
la casa. Un tramo de escaleras conduce a las depen- economy was on household self-suciency. That is,
dencias familiares. Adems de los dos o tres dormi- ideally, the domes c group or family was expected
torios (sin calefaccin) est la cocina (sukalde; lite- to meet all of its needs without recourse to pur-
ralmente, lugar del fuego), que cons tuye el foco de chases in the marketplace. The diet was extremely
la vida diaria, y una sala, o saln, que solo se u liza simple, consis ng of soups, porridges, milk and milk
para las ocasiones formales. products and very li le meat. The three main sta-
Hasta aproximadamente el ao 1900, el afn princi- ples were chestnuts (eaten roasted or ground into a
pal de la economa rural era la autosuficiencia de la mash for soups), cornbread, and beans. All of these
casa. Es decir, idealmente el grupo doms co o fami- items were produced on the farm. The main bever-
lia deba colmar todas sus necesidades sin recurrir a ages were milk and apple cider both from the farm.
comprar en el mercado. La dieta era extremadamen- Other items produced on the farm for the diet were
te simple, y consis a en sopas, gachas, leche y pro- honey, used as a sugar subs tute, fruits, and some
ductos lcteos, y muy poca carne. Los tres alimentos meat. The major meat source came from the annual
bsicos eran las castaas (que se coman asadas o se killing of a pig and curing of the meat.
hacan pur para la sopa), el pan de maz y las alu- This picture of extreme self-suciency was altered
bias. Todos estos productos se producan en la gran- profoundly during the twen eth century. Basque
ja. Las principales bebidas eran la leche y la sidra de peasants, like everyone else, aspire to the mate-
manzana, que tambin provenan de la granja. Otros rial benefits available in the modern world. By the
productos que la granja aportaba a la dieta eran la 1960s, the diet was much more varied, and there
miel, u lizada como sus tu vo del azcar, fruta y was increased dependence on store-purchased
algo de carne. La principal fuente de carne provena foodstus. No one ate talo (cornbread) any longer.
de la matanza anual de un cerdo y la posterior cura- Wheat bread was purchased in the local bakery dai-
cin de su carne. ly. Apple cider was seldom made, and the daily bev-
Esta imagen de autosuficiencia extrema se vio alte- erage became purchased wine. Chickens and eggs
rada profundamente durante el siglo XX. Los campe- were consumed in great quan es. Pigs were s ll
sinos vascos, como el resto del mundo, aspiraban a killed for home consump on, but people also ate
los beneficios materiales disponibles en el mundo beef purchased in the local butcher shop and fish
moderno. En los aos sesenta la dieta era mucho brought inland from the coast. Canned goods were
ms variada y se dependa en mayor medida de los being consumed with ever-increasing frequency,
comes bles disponibles en comercios. Todo el mun- and fresh fruits grown elsewhere, such as oranges,
do dej de comer pan de maz (talo). En su lugar, were o en purchased. There was a much wider va-
cada da se compraba pan de trigo en la panadera riety of garden vegetables consumed, which were
52

Baserria / Un casero / A baserri farmstead.

berezia edukitzen da auzorik hurrenarekin, lehen jartzen da lehen auzoa: Hobe senide urrunekoa bai-
auzoarekin (ondoko baserrikoekin, alegia), hur- no auzo hurkoa. Bada atso tzik garrantzi handiagoa
bilen dauden hiruzpalau etxeekin eta auzoko beste ematen diona auzo lehenari anaiari berari baino ere.
baserri guz ekin. Ohitura zaharrean, etxe bakoitzak Sandra O -ek adibide dotore bat ematen du, ogi
lehen auzoaren beharra zeukan premiazko obligazio bedeinkatuari buruz egin zuen azterketan, lehen
eta eginbeharretarako; larrialdietarako, adibidez. Ez- auzoarekiko harremanak zein garrantzitsuak diren
beharren bat sortzen zenean, lehen auzoari ematen adierazteko. Zuberoako Santa Grazin, etxekoan-
zitzaion, kanpoko beste inori baino lehen, berria. dreek, herriko elizan meza entzun eta gero, erreto-
Etxean norbait hiltzen zenean, lehen auzoak ematen reak bedeinkatutako bi argizari eta bi ogi-xerra era-
zien heriotzaren berri apaizari eta agintari zibilei; maten zituzten baserrira. Ogi-xerra bat etxerako zen.
bera arduratzen zen hiletaz eta zerraldoaz, eta bera Bestea, berriz, bizi direnentzat, eta baserriz baserri
jartzen zen harremanetan hildakoaren familiako se- pasatzen zen herri osoan, lehen auzoaren esku k
nideekin. Aurreneko dolu-egunetan, lehen auzoak hurrengo lehen auzoaren eskura, giza elkartasuna-
bere gain hartzen zituen zendutakoaren baserriko ren erakusgarri gisa. Baserriz baserri zebilen ogi-
lanak. Lehen auzoarekin edo auzo hurkoarekin ha- xerra ezkerre k eskuinera pasatzen zen, erlojuaren
rremanen garrantzia esaera zaharretan eta atso tze- orratzak mugitzen diren aldera: emaileak, ezkerrean
tan ere jasotzen da; batzuetan senideen aurre k ere jarrita, eskuinean zeukan hartzaileari ematen zion
local. Apenas se elaboraba sidra de manzana, y la both grown on the farm and purchased locally. 53
bebida diaria pas a ser el vino comprado. Se consu- Clothing was rarely manufactured on the farm any
man grandes can dades de pollo y huevos. Todava longer. Footgear was purchased in the stores, and
se sacrificaban cerdos para el consumo doms co, wooden ea ng utensils were no longer made on the
pero la gente tambin coma carne de res adquirida farm.
en la carnicera local y el pescado trado al interior In sum, throughout the last several centuries, the
desde la costa. Los productos envasados se consu- baserri farmstead was the primary ins tu on of rural
man cada vez con ms frecuencia, y a menudo se society. The term refers simultaneously to a dwell-
compraba fruta cul vada en algn otro lugar, como ing (etxe), an ecological unit (the three zones of land
por ejemplo naranjas. Se consuma una variedad use), the socioeconomic unit (farmstead and stem
mucho ms amplia de hortalizas, que bien se cul - family), a mode of life (peasant versus urbanite), and
vaban en la granja o bien se compraban localmente. a symbol of Basque tradi on.
Salvo en contadas ocasiones, ya no se confeccionaba In Basque rural society, the baserri households are
la ropa en casa. El calzado se compraba en las en- arranged into an administra ve division, or auzoa,
das, y los cubiertos de madera dejaron de hacerse which typically contains from ten to thirty-five farm-
en la granja. steads. While each auzo is a named unit and terri-
En resumen, a lo largo de varios siglos, la explota- torially discrete, there is no corresponding internal
cin agraria del casero fue la ins tucin principal de poli cal structure, unlike the barrio structure in
la sociedad rural. El trmino casero hace referencia parts of Spain and La n America. What cons tutes
simultneamente a una vivienda (etxe), una unidad a neighborhood varies from one village to another.
ecolgica (las tres zonas de uso agrario), la unidad Its two main characteris cs are the permanence of
socioeconmica (explotacin agraria y familia direc- neighbor rela onships and dyadic reciprocity be-
ta), un modo de vida (campesino frente a urbanita) y tween neighbors.
un smbolo de la tradicin vasca. Within the household centric auzo, neighborhood
En la sociedad rural vasca, los caseros estn orga- es and obliga ons cons tute the primary net-
nizados en divisiones administra vas, o vecindades works of social and economic rela ons, including
(auzo), que normalmente comprenden de 10 a 35 the special rela onship that a household main-
explotaciones agrarias. Aunque cada vecindad es tains with its closest or first neighbor (geographi-
una unidad con nombre propio y est diferenciada cally defined), the rela onship that the household
territorialmente, no hay una estructura pol ca in- maintains with three or four of the physically most
terna correspondiente, a diferencia de la estructura proximate households, and the rela onship that
del barrio en zonas de Espaa y Amrica La na. El the household maintains with all other households
factor que cons tuye una vecindad vara de una al- within its auzo. Tradi onally, every household de-
dea a otra. Sus dos caracters cas principales son el pended on another for first-neighbor obliga ons.
mantenimiento de las relaciones vecinales y la reci- The first neighbor was the ini al outsider to be in-
procidad entre vecinos. formed whenever there was a crisis. In the event of
Dentro del factor aglu nador que suponen las vecin- a death, the first neighbor no fied the priest and
dades, los lazos y las obligaciones vecinales cons tu- civil authori es, arranged for the funeral and cof-
yen las principales redes de relaciones econmicas y fin, and contacted rela ves of the bereaved. During
sociales, incluida la relacin especial que man ene the early days of bereavement, the first neighbor
54 ogi bedeinkatua. Esku k eskura pasatzeko unean,
Auzoek beren gain hartzen zituzten gobernu- gure hazia esaten zen. Beste k, hileten inguruko
eginkizunak, auzotegiari zegokion arazo edo eginbide eta zeremoniarik sakonenak, bi etxeren ar-
eginbeharren bat sortzen zenean, eta auzo tean, eskuine k ezkerrera egiten ziren (auzo lehen-
guzek auzolana egin behar izaten zuten ho- lehena esaten zaio bi etxeren arteko harreman estu
horri). Santa Grazin laurogeita hemeretzi baserri
rri erantzuteko; esaterako, bideak konpondu. zeuden; hortaz, ogi-xerrak bi urte behar zituen, gutxi
gorabehera, jira edo ingru osoa egiteko.
Auzotegia auzoen multzo gisa ulerturik giza harre-
manetarako beste sare bat zen baserriko kideentzat.
Etxe bakoitzak ordezkari bat zeukan, eta auzoko beste
etxe batera bisitan joateko eginkizuna zuen, jaiotza
edo bataio bat izaten zenean edo norbait ezkondu,
gaixotu edo hiltzen zenean. Auzoek beren gain har-
tzen zituzten gobernu-eginkizunak, auzotegiari zego-
kion arazo edo eginbeharren bat sortzen zenean, eta
auzo guz ek auzolana egin behar izaten zuten ho-
rri erantzuteko; esaterako, bideak konpondu. Etxeren
batek ez bazuen kideren bat auzolanera bidaltzeko,
ordezko bat topatu beharra zeukan edo isuna ordain-
du bestela.
Horrela, bada, baserri-giroko euskal gizartean auzoek
harreman estuak zituzten beren artean kontu ba-
tzuetan. Dena den, baserria non zegoen ere kontuan
hartzekoa da; izan ere, kokapenaren arabera, obliga-
zioak hain modu formalean ezartzen ziren, non etxe-
koek hoztasunez eta ia inplikazio afek borik gabe
konplitzen baitzituzten beren betebehar sozialekin.
Horrenbestez, ez da gehiegikeria esatea baserri-gi-
roko euskal gizartean etxeek garrantzi handiagoa
zutela pertsonek baino ere.
Nolanahi ere, XX. mendearen erdialde k aurrera,
baserrien kopurua nabarmen jaitsi da. Baserri batzuk
abandonatu egin dira; beste batzuetan baserriko
lanak alde batera utzi eta beste era bateko izaera
hartu du etxeak (adibidez, inguruko herriren batera
egunero lanera joaten diren pertsonen etxebizitza
moderno bilakatu dira asko); eta hori guz a mundu
globalizatu bateko iraultza kontsumistak eragin du
neurri handi batean.
una casa con su vecino ms cercano o primer ve- assumed the domes c and agricultural chores in 55
cino (en trminos geogrficos), la relacin que man- the stricken household. The importance of the first-
ene la casa con las tres o cuatro casas ms cercanas neighbor rela onship is eulogized in refrains and re-
sicamente, y la relacin que man ene la casa con flected in the common statement that it was more
todas las dems casas de su vecindad. Tradicional- important to be on good terms with ones closest
mente, cada casa dependa de otra para las obliga- neighbor than with a brother.
ciones vecinales de primer orden. En caso de crisis, Sandra O describes a prime example of the first
el primer vecino era el forneo en ser informado neighborhood rela onship in her analysis of blessed
inicialmente. En caso de muerte, el primer vecino in- bread. In Santa Grazi (Zuberoa), the etxekoandre (fe-
formaba al prroco y a las autoridades civiles, haca male head of the household) a ended Mass in the
los prepara vos del funeral y el atad, y se pona en village church and then brought home two candles
contacto con los parientes de la familia del difunto. for use in the household and two loaves of bread
Durante los primeros das de luto, el primer vecino blessed by the priest. One of the loaves was intend-
asuma las tareas agrcolas y doms cas de la casa ed to circulate throughout the village for the living,
afectada. La importancia de la relacin con el pri- from first neighbor to first neighbor as tangible sign
mer vecino se ensalza en refranes y se refleja en la of social solidarity. The other loaf was consumed at
afirmacin comn de que era ms importante tener home. The circula ng bread was transmi ed serially
buena relacin con el vecino ms cercano que con in a clockwise direc on among the households. The
un hermano. bread giver on the le gave to the bread receiver on
Sandra O describe un ejemplo excelente de la re- the right. The loaf was handed over with the words
lacin con el primer vecino en su anlisis del pan our seed. Meanwhile, the strongest funerary ob-
bendecido. En Santa Engracia (Santa Grazi), las amas liga ons between two households circulated from
de casa iban a misa a la iglesia de la aldea y luego right to le (a rela onship referred to as first, first
llevaban dos velas a casa para u lizarlas en el hogar y neighbor). Since there were ninety-nine baserriak
dos rebanadas de pan bendecido por el prroco. Una in Santa Grazi, it required about two years for the
de las rebanadas estaba des nada a circular por toda blessed bread to complete its trip around the ungru
la aldea para los vivos, de primer vecino a primer (circle).
vecino, como signo tangible de solidaridad social. La For the baserri household, the auzo as a whole
otra rebanada se consuma en casa. El pan circulante bounded another of its social networks. A repre-
se transmi a en serie entre las casas en el sen do de senta ve of every auzo household was expected to
las agujas del reloj. El donante del pan a la izquierda visit a member baserri experiencing birth / bap-
lo daba al receptor del pan a la derecha. La rebanada sm, marriage, illness or death. The auzo, when con-
pasaba de mano en mano con las palabras nuestra s tuted as a corporate body, also carried out auzolan
semilla. Por otro lado, las obligaciones fnebres (auzo work), communal projects such as road main-
ms slidas entre dos casas circulaban de derecha a tenance. Any household lacking a suitable member
izquierda (se hace referencia a dicha relacin como for the task had to find a subs tute or pay a fine.
primer, primer vecino). Puesto que en Santa En- In many regards, then, es between neighbors in
gracia haba 99 caseros, el pan tardaba aproximada- rural Basque society were both dense and intense.
mente dos aos en completar su recorrido alrededor However, the obliga ons are prescribed so formally
del crculo (ungru). by the distribu on of baserriak on the ground that
56
En el caso de los integrantes del casero, la vecindad one easily understands and discharges his or her so- 57
como conjunto delimitaba otra de sus redes socia- cial obliga ons with a minimum of personal aec ve
les. Un representante de cada casa de la vecindad commitment. It is thus scarcely an exaggera on to
tena el come do de visitar un casero anlogo en suggest that in rural Basque society, houses indeed
caso de nacimiento o bau smo, boda, enfermedad o were more important than people.
muerte. La vecindad, cuando se cons tua como un Since the mid-twen eth century, however, there
cuerpo corpora vo, tambin conllevaba trabajo ve- has been notable decline in the number of Basque
cinal (auzolan), que implicaba proyectos comunales baserriak. In large measure the abandonment of
tales como el mantenimiento de caminos. Aquellas farmsteads, or their transi on to something other
casas que no disponan de un miembro adecuado than subsistence agricultural enterprises (for exam-
para la tarea deban encontrar un sus tuto o bien ple, as the modernized residence of people commut-
pagar una sancin. ing daily to a factory job in a nearby town), is largely
Por lo tanto, en muchos aspectos los lazos entre a ributable to the consumer revolu on of a glo-
vecinos en la sociedad vasca rural eran tanto estre- balized world.
chos como intensos. Sin embargo, las obligaciones se
prescriban de modo tan formal segn la distribucin
del casero sobre el terreno que los afectados enten-
dan y cumplan con sus obligaciones sociales con
una mnima implicacin afec va personal. As pues,
no es exagerado sugerir que en la sociedad vasca ru-
ral las casas efec vamente eran ms importantes
que las personas.
Sin embargo, desde mediados del siglo XX se ha pro-
ducido un descenso notable del nmero de caseros
vascos. El abandono de las explotaciones agrarias
o su transicin hacia otras empresas dis ntas de la
agricultura de subsistencia (por ejemplo, como resi-
dencias modernizadas de personas que se desplazan
cada da para ir a trabajar a una fbrica en una loca-
lidad cercana) puede atribuirse en buena parte a la
revolucin consumista de un mundo globalizado.
Baserritarren eta Euskal Herrian, Europako leku gehienetan bezala,
arrantza bizibide bat da, nekazaritza den bezala; ez
da nekazaritzaren lanbide osagarri soil bat, bizitze-
arrantzaleen tradizioak ko modu jakin bat baizik. Hala, kostaldean bizi den
gizajendea izan daiteke baserritarra edo izan daite-
ke arrantzalea, baina batzuek eta besteek bizimodu
eta horien arteko aldeak desberdina dute, elkarren ondoan bizi arren.
Zenbait kronikaren arabera, euskaldunak izan ziren
Europako lehenengo baleazaleak. Badakigu, idatzie-
Contrastes entre las tradiciones tan jasota dagoelako, VIII. edo IX. mendeaz geroz k
talaiak egiten zirela euskal kostaldean zehar. Begi-
pesquera y agrcola raleak talaieta k begira jartzen ziren, eta urru ra
balea bat ikusten zutenean, baleazaleak txalupetan
The Contrasting Fishing abiatzen ziren haren atze k. Balea harrapatzen bazu-
ten, portura eramaten zuten atoian; balearen gantza
and Farming Traditions urtuz, olioa edo lumera lortzen zuten. Balea-olioa
erregaitzat erabiltzen zen etxean, eta garrantzi han-
diko salgaia izan zen Europan merkataritzan jardu-
teko. Mark Kurlanski-ren Cod: The Biography of the
Fish that Changed the World (Bakailaoa: mundua
aldatu zuen arrainaren historia, 1999) liburuak ongi
eta zabal kontatzen du euskal arrantzaleen historia
Ternuan. Industria oso bat zegoen Euskal Herrian
barkugintzaren inguruan. Kostaldean barrena ontzio-
lak zeuden, barkuak egiteko. Euskal Herriko hariz ak
funtsezkoak izan ziren ontzigintzaren garapenerako,
haritza erabiltzen baitzen mastak eta barkuen kros-
koak egiteko. Burdinoletan, berriz, barkuetako apa-
railuak, kanoiak eta bestelako armak egiten ziren.
Europako estatu handiek debekatu egin zutenez
Spitzbergen-en eta Ternuan balea-industriako ba-
seak eta lantegiak jartzea, euskal arrantza-industriak
balea-koipea barkuetan bertan urtzeko teknologia
sortu zuen; hala, XIX. eta XX. mendeko teknikarik
modernoen aitzindari bilakatu ziren euskaldunak.
Gaur egun, balea-industria gainbehera doa, baleak
salbatzeko munduan egiten ari diren kanpainen ka-
riaz. Esandako guz a gogoratuz, konturatzen gara
herri txiki bat orduko edozein, mila biztanle baino
askoz ere gehiago izango ez zituena, barruko eta na-
59

XV. mendeko balea-arrantzaren ilustrazioa / Ilustracin de la caza de ballenas del siglo XV / Illustra on of whaling in the 15th century.

En el Pas Vasco, al igual que en gran parte de la Eu- In the Basque Country, as in much of rural Europe,
ropa rural, la pesca es una alterna va a la agricul- fishing is an alterna ve to agriculture, rather than its
tura, en lugar de ser un es lo de vida complemen- complementary lifestyle. This is true even though the
tario. Esto es cierto, aunque la comunidad costera coastal community may well contain agriculturalists
bien puede contener agricultores (baserritarrak) as (baserritarrak), as well as fishermen (arrantzaleak),
como pescadores (arrantzaleak), puesto que los dos since the two sectors represent markedly dis nc ve
sectores representan marcadamente modos de vida ways of life.
dis n vos. According to some accounts, Basques were Europes
De acuerdo con algunos relatos, los vascos fueron los first whalers. By at least the eighth or ninth century,
primeros balleneros de Europa. Hay constancia de there is evidence of whaling towers constructed
que, al menos desde el siglo VIII o IX, se construye- along the Basque coast. They were manned by look-
ron atalayas balleneras a lo largo de la costa vasca. outs, and when a whale was spo ed, the whalers
En ellas se apostaban vigas y, cuando se divisaba una put to sea in long boats to pursue the quarry. If they
ballena, los balleneros se hacan a la mar en chalupas were successful, they towed the whole carcass back
para perseguir a la presa. Si tenan xito, remolcaban into port and rendered the blubber into whale oil.
el cadver entero de vuelta al puerto y transforma- The oil itself was the household petroleum and it
ban la grasa de la ballena en aceite de ballena, o became a major trade item for the Basques drawing
san. El propio aceite se u lizaba como combus ble them into European commerce. Mark Kurlanskys
en casa y se convir en un producto de comercio Cod: The Biography of the Fish that Changed the
importante para los vascos, acercndoles al comercio World (1999) records the story of Basque cod-fishing
europeo. La obra de Mark Kurlanski El bacalao: bio- in Terranova (Newfoundland). There was a Basque
graa del pez que cambi el mundo narra la historia mari me fleet and shipbuilding complex along the
de los pescadores de bacalao vascos en Terranova. Basque coast, an industry that was favored by the
A lo largo de la costa vasca haba un complejo vas- stands of na ve oak in Euskalherria, which could be
co de construccin de buques y de flotas mar mas, used for masts and ship bo oms, and by a local iron
una industria favorecida por los robledos autctonos industry, which supplied the fi ngs and armaments
60 zioarteko merkataritza-sareetan erabat murgilduta
zegoela Erdi Aroan. Itsasgizon gazte batek lan egin
zezakeen Espainiako edo atzerriko itsas enpresetako
barkuetan edota sar zitekeen marinel itsas armadan
erregearen zerbitzura. Arrantzalea bazen, berriz,
herriko arrantzale-kofradiako kide izango zen, eta
seguruenik Ternuako kanpainetan ere partu har-
tuko zuen. Herrian zegoenean, egunero aterako zen
arrantzara, eta harrapatutako arrainak saldu egingo
zituen, etxerako behar zituenak apartatu ondoren;
arrainak Iruera eta Madrilera bidaliko ziren gero,
eta baita urru rago ere.
Nekazarien eta arrantzaleen bizibideak eta bien mun-
du-ikuskerak konparatzen direnean, bien artean dau-
den aldeak agerira ateratzen dira. Euskal gizartean
nabarmen bereizten dira bi munduak, baita biak herri
berean egokitzen badira ere. Baserriko jendearentzat
arrantzaleak kaletarrak dira, herrigunean portu k
bertan pilatuta bizi den jende zalapartatsua, bizi-
tza sozial handia duena. Itsas herrietako arrantzaleen
auzoetan etxeak bata bestearen ondoan daude, elka-
rri atxikita, eta jendea pilatuta bizi da etxe-blokeetan.
Etxeko behealdeetan denda txikiak eta tabernak dau-
de. Marinelak, lehorrean daudenean, txikiteoan ibil-
Atunaren arrantza / Pesca del atn / Tuna fishing.
tzen dira lagunekin arratsetan.
Horrega k, baserritarrak mesfidantzaz begiratzen
dio arrantzale jendeari; haren iritzira, marinela za-
ratatsua da, neskazalea, axolagabea, biziora eman-
da dagoena; justu bere kontra-kontrakoa izaeraz
eta portaeraz. Beste k, arrantzaleen munduan,
itzela da sexuen arteko bereizketa, gizonezkoek
eta emakumezkoek bizitza desberdina baitaramate
guz z. Bereizketa horrek, ordea, ez du antzik Medi-
terraneo aldean ematen denarekin, euskal gizartean
ez baitago hango karabinaren irudirik eta ohore-
desohore kontuek askoz ere eragin gutxiago baitute.
Arrantzaleek, itsasora lanera irteten direnean, den-
bora luzea ematen dute etxe k kanpo. Beraz, haien
emazteek beren bizitza egiten dute, ezinbestez, eta
beren gain hartzen dituzte familia-buruaren eginki-
del Pas Vasco, cuya madera poda u lizarse para los of military vessels. Prohibited by the European pow- 61
ms les y el fondo de los buques, as como por la ers from establishing land-based rendering works
industria metalrgica local, que suministraba los apa- in Spitzbergen and Terranova, the Basque fishing
rejos y el armamento de los navos de guerra. Ante la industry developed the technology to render blub-
prohibicin por parte de las potencias europeas de ber onboard ships, thereby becoming the precursor
establecer bases terrestres para la transformacin de of more modern nineteenth-century and twen eth-
la grasa en Spitzbergen y en Terranova, la industria century whaling opera ons, which are only now
pesquera vasca desarroll la tecnologa para trans- ceasing in light of the worldwide save-the-whales
formar la grasa de las ballenas a bordo de los buques, campaigns. In sum, we find that, by as early as the
convir ndose as en la precursora de las tcnicas ba- Middle Ages, a small Basque coastal village with a
lleneras ms modernas de los siglos XIX y XX, actual- few thousand inhabitants was actually thoroughly
mente en declive frente a las campaas mundiales embedded in na onal and interna onal commercial
para salvar las ballenas. En resumen, vemos que ya networks. A young man might be a globe-tro ng
desde la Edad Media una pequea aldea costera vas- mariner in the service of Spanish or foreign mari me
ca con unos pocos miles de habitantes se encontraba interests, or he might be on naval service for the
totalmente inmersa en redes comerciales nacionales Spanish monarchy. Just as likely, he was a seasonal
e internacionales. Un hombre joven poda ser mari- fisherman o Terranova. Then, too, he might be a
nero errante al servicio de los intereses mar mos es- member of the local fishing brotherhood, fishing
paoles o extranjeros, o bien, estar al servicio naval coastal waters for a catch that was in part shipped to
de la monarqua espaola. Resulta igualmente pro- Iruea, Madrid, and beyond.
bable que fuese pescador temporero en Terranova. In the comparison between the two occupa ons and
As pues, tambin puede que fuese miembro de la worldviews, there is social discrimina on between
cofrada de pescadores local, y que faenase en las baserritarrak (baserri people) and the fishing popu-
aguas costeras en pos de unas capturas que en parte la on, viewed as kaletarrak (dwellers of the street).
se enviaban a Pamplona, a Madrid y ms all. Fishermen are viewed by the farmers as urbane
En la comparacin entre los dos oficios y las dos vi- townspeople living in crowded condi ons in fishing
siones del mundo, existe una discriminacin social barrios with a lively social life. The fishing barrios of
entre la gente de los caseros y la poblacin pesque- the coastal towns are densely populated, with peo-
ra, que era vista como gente que viva en las calles ple living in apartment buildings. The ground floors
(kaletarrak). Los granjeros ven a los pescadores are given over to small businesses and taverns. When
como ciudadanos urbanos que viven en condiciones in port, the men engage nightly in the txikiteo, or bar
de masificacin en barrios de pescadores con una hopping, with their friends. The baserritarrak thus
vida social animada. Los barrios de pescadores de los describe the fishing popula on as loud, precocious,
pueblos costeros estn densamente poblados, y la and obnoxious. In short, there seems to be a quali-
gente vive en bloques de pisos. Las plantas bajas es- ta ve dierence in the social life of the two groups.
tn des nadas a pequeos comercios y bares. Cuan- There is also a sense in which there is strong seg-
do estn en erra, los hombres dedican las noches a rega on of the sexes, but not in terms of the tradi-
ir de bar en bar (txikiteo) con sus amigos. onal Mediterranean pa ern, with its chaperonage
Por ello, los agricultores describen a la poblacin and overtones of honor and shame. Rather, fishing
pesquera como ruidosa, promiscua e insoportable. requires that fathers be absent from the family for
62

Bermeo / El pueblo vizcano de Bermeo / Bermeo, in Bizkaia.

zunak. Normalean, emakumeek gobernatzen dute eta atzerriko portua. Marinela etxe k irteten den
etxea; beraiek eramaten dituzte diru-kontuak eta une k itzultzen ari da emozionalki. Arrantzaleak
beraiek ezartzen dituzte familiaren lehentasunak. mundua bi partetan banatzen du: batean itsasoa
Hori dela-eta, emakume zailduak izaten dira, norta- dago; bestean lehorra. Oposizio terminoetan for-
sun handikoak, oztopoak oztopo be aurrera egiten mulatzen da: itsasoa lantokia da; lehorra bizitza.
dutenak. Adibidez, euskal gizartean, emakume bat Itsasora irteten denean, atzean uzten du bizitza,
kasta gogorrekoa edo izaeraz menperatzailea dela eta hara itzuli nahi du atzera. Itsasoko egonaldia aldi
adierazteko, Bermeokoa ematen duela esaten da. baterako da; lehorrekoak, aldiz, gehiago irauten du.
Arrantzalearen emaztea gogorra eta bere burua- Itsasoa kartzela da marinelaren gogoan, eta itsa-
rengan konfiantza handia duena bada, senarra jus- soan ematen duen denboran ito egin behar ditu
tu kontrakoa izaten da. Urtean denborarik gehiena emozioak, kanpora irten ez daitezen. Lehorra, aldiz,
etxe k kanpo igarotzen du, eta harreman estuak ditu emozio beharrak asebetetzeko tokia da. Itsasoan
barkuko beste marinelekin, baita lehorrean direnean ezer ez da segurua; lehorra segurtasuna da. Itsasoan
ere; etxean, ordea, bigarren mailako papera du eta zoriaren baitan dago dena; lehorrean, aldiz, segurta-
ia ez du agintzen, bere etxean arrotza dela ez esa- suna da printzipala, eta hori familiak pertsonifikatzen
tearren. du batez ere.
Terranova liburuan arrantzaleen emozioak aztertzen Psikologikoki gares ordaintzen du marinelak itsa-
ditut, kulturak pifikatu dituen harira, beren bizitzan soan bakartuta ematen duen denbora luzea: portu-
oinarrizko diren hiru arlotan banatuta: etxea, itsasoa ra itzuli eta gero, zailtasunak izaten ditu lehorreko
En resumen, parece que hay una diferencia cualita - extended periods of me. There is therefore a sense 63
va en la vida social de los dos grupos. Existe tambin in which wives lead an independent existence while
una sensacin de fuerte segregacin de los sexos, serving as the main authority figures within the fam-
aunque no segn los cnones del patrn mediterr- ily. Women usually control the purse strings and set
neo tradicional, encarnado por la figura de la cara- the priori es for the domes c unit. In fact, in Basque
bina y sus ma ces de honor y deshonra. La pesca society, one way of characterizing a domineering
requiere que los padres se ausenten del hogar duran- woman is to say that she is from Bermeo (a fishing
te largos periodos de empo. Por lo tanto, en cierto town in Bizkaia). In contradis nc on to the asser ve,
sen do las mujeres llevan una existencia indepen- self-confident fishwife, we might juxtapose the fig-
diente mientras ejercen como las principales figuras ure of the husband. Absent for part of the year and
de autoridad dentro de la familia. Normalmente, las strongly oriented toward his fellow fishermen, even
mujeres controlan la economa doms ca y estable- when on shore, he is prac cally a bit player, if not a
cen las prioridades de la unidad familiar. De hecho, stranger, in his own household.
en la sociedad vasca, una forma de caracterizar a una In my book Terranova I analyze the fishermens cul-
mujer dominante es decir que es de Bermeo. En con- turally standardized emo ons as framed by three
traste con la mujer del pescador, autoritaria y segura basic se ngs in their lives: the home, the sea, and
de s misma, podemos yuxtaponer la figura del ma- the foreign port. It can be said of a fisherman that,
rido. Ausente durante parte del ao y fuertemente from the moment he leaves home, he is emo onally
vinculado, incluso cuando se encuentra en erra, con returning to it. The fisherman develops a strictly
sus compaeros pescadores, el marido prc camen- dichotomous world between sea and land. It is
te no pasa de tener un papel secundario en su propia framed in terms of opposi ons: The sea is a work-
casa, por no decir que es un extrao en ella. place; the shore is the life from which he departs
En mi libro Terranova analizo las emociones cultural- and to which he must return. The stay at sea is tem-
mente pificadas de los pescadores enmarcadas por porary; the shore is more permanent. The sea is ex-
tres entornos bsicos en sus vidas: el hogar, el mar y perienced as a prison in which emo onal depriva-
el puerto extranjero. Puede decirse de los marineros on reigns; the shore is the place where emo onal
que, desde el momento en que abandonan el hogar, needs are sa sfied. The sea is the place of uncertain-
emocionalmente estn volviendo a l. El pescador ty; the shore is security. At sea, luck is everything;
desarrolla un mundo estrictamente dicotmico entre on shore, security, par cularly personified in ones
el mar y la erra. Se formula en trminos de oposi- family, is all.
ciones: el mar es un lugar de trabajo; la erra es la The fisherman has to pay an enormous psychologi-
vida que abandona y a la que debe volver. La es- cal toll for his long months of isola on: He has dif-
tancia en el mar es temporal; en la erra es ms per- ficul es in adap ng to life on shore a er his return,
manente. El mar se experimenta como una prisin and his children grow up largely without his presence
en la que reina la privacin emocional; la erra es el and influence. Yet he cannot do without the sea, the
lugar donde se sa sfacen las necesidades emociona- nets, the seduc ve play with luck. His dilemma is
les. El mar es un lugar de incer dumbres; la erra that his thoughts turn homeward while he is at sea,
es certeza. En el mar todo depende de la suerte; en but when at home, he an cipates the next voyage.
erra, la seguridad lo es todo, especialmente perso- He therefore experiences con nuous distancing,
nificada por la propia familia. even aliena on, from present circumstances no
64

Emakumea arrantza-sarea konpontzen / Una mujer repara la red de pesca / Woman repairing fishing net.

bizimodura egokitzeko, eta beren seme-alabak ia Bada desberdintasun garbi bat baserritarren eta
aita ikusi gabe hazten dira, haren eredurik eta era- arrantzaleen munduen artean: zoriaz edo halabeha-
ginik jaso gabe kasik. Baina arrantzaleak ezin du rraz bakoitzak duen kontzeptua. Baserritarrak egural-
bizi itsasorik gabe, sarerik gabe, zoriarekin rabira diari begira bizi dira, eguraldia nolakoa den uzta ona
liluragarrian jolasean ibili gabe. Kontraesan eten- edo kaskarra izan baitezakete. Udako kazkabar-zapa-
gabean bizi da: itsasoan dagoenean, etxea dauka rrada batek, puntu jakin batean, egundoko txikizioa
gogoan, eta etxean dagoenean, itsasoa buruan. Ho- eragin dezake soro batzuetan, eta herri bereko beste
rrenbestez, dagoen tokian dagoela, urrun sen tzen sailetan batere kalterik sortu ez. Behi bat gaixotu eta
da be ; burua nahastua sen tzen du eta alienazioa hil egin daiteke; eta hori galera latza da baserriaren-
ere paira dezake. Atzerriko portu batean marinelak tzat. Arrisku horiek, ordea, kausa-efektu erlazioetan
moral sexual bikoitza erakuts dezake: bere iritzira, itsu-itsu sinesten duen mundu-ikuskera baten ba-
ez da onartzekoa inola ere emazteak beste gizon rruan ges onatzen dira; gerta litezke eta batzuetan
batekin amodio-harremanik izatea, bera itsasoan gertatu egiten dira; baina baserritarraren pentsa-
dagoen bitartean; baina ulergarria da bera pros- menduan uzta ordura arte egindako lan gogorraren
tuzio-etxeetara joatea, etxe k urrun dagoenean. emaitza da, aurrez jakin litekeen ondorio fidagarria,
Moral bikoitz horren arabera, pros tuta batekin ia programatua; zoriona edo zoritxarra ez da hor bat-
joateak sexu beharrak asetzea beste helbururik ez batean agertzen den eragile erabakigarria.
du, hor ez dago bestelako inplikaziorik, eta ez dauka Aldiz, arrantzalea halabeharraren mende dago be .
zerikusirik harremanekin eta afektuekin. Era be- Egun batean arrain asko harrapa dezake edo batere
rean, bereizi egiten da fideltasun eza atzerriko por- ez. Arrantzale batek itsasoari buruz duen mundu-
tu batean eta etxean; lehenengoa barkagarria da; ikuskeran ezinbestekoa da lana latz egitea, bai, baina
bigarrena ez. hemen ez dago kausa-efektu erlaziorik, baserritarra-
El pescador debe pagar un enorme peaje psicolgi- ma er what they are. In a foreign port, the fisher- 65
co a causa de sus largos meses de aislamiento: ene man can display a double sexual standard: it is totally
dificultades para adaptarse a la vida en erra tras su inadmissible that his wife should have aairs while
vuelta, y sus hijos crecen prc camente sin su pre- he is away fishing, but it is understandable that he
sencia ni influencia. Sin embargo, no puede vivir sin should visit pros tutes while in a foreign port. The
el mar, las redes, ni el seductor juego con la fortuna. double standard corresponds to a defini on that dif-
Su dilema se basa en que piensa en el hogar mien- feren ates rela ons with a pros tute as mere subs -
tras est en el mar pero, cuando est en el hogar, ya tute sex. His infidelity in a foreign port and infidelity
an cipa el prximo viaje. Por lo tanto, experimenta at home are also dieren ated. The former is toler-
con nuamente un distanciamiento, incluso aliena- able, the la er is not.
cin, de las circunstancias presentes, independien- There is one clear dierence between the worlds
temente de su naturaleza. En un puerto extranjero, of peasant agriculture and fishing: their dis nc ve
el pescador puede mostrar una doble moral sexual: concepts of luck or chance. Peasant agriculturalists
es totalmente inadmisible que su mujer tenga un ro- are vulnerable to the vagaries of excellent and poor
mance mientras l se encuentra pescando, pero es harvests due to a seasons weather. The crop in one
comprensible que l visite pros tutas en sus estan- part of a village can be leveled by a localized sum-
cias en puertos extranjeros. La doble moral corres- mers hailstorm that misses other fields within the
ponde a una definicin que diferencia las relaciones same community. A cow can sicken and die, poten-
con una pros tuta como mero sus tu vo del sexo. ally a devasta ng loss for the aected baserri. Such
Su infidelidad en un puerto extranjero y la infidelidad risk management is played out within a worldview
en el hogar tambin se diferencian. La primera es to- that sees harvests as a generally reliable and predict-
lerable, al contrario que la segunda. able return on hard labor expended over me, rather
Hay una diferencia clara entre los mundos de la agri- than as driven by highly erra c good or bad short-
cultura campesina y la pesca: sus conceptos dis n vos term fortune.
de suerte o azar. Los agricultores campesinos son vul- A fisherman, however, is confronted, first and fore-
nerables a los caprichos del empo, de los que puede most, with chance. There are huge fluctua ons in the
depender que la cosecha sea excelente o pobre. Una catch of a single day. The basic framework of a fisher-
granizada de verano localizada en un punto puede mans worldview regarding the sea includes the no-
arrasar la cosecha de una parte de la aldea sin afec- on that hard work is the means to the catch but, un-
tar a otros campos de la misma comunidad. Una vaca like the lot of the peasant agriculturalist, there is no
puede enfermar y morir, una prdida potencialmente cause-and-eect rela onship between willingness
devastadora para el casero afectado. Esta ges n del to work and outcome. Fishermen also believe that
riesgo se desarrolla en una visin del mundo que ve there is a gap between the human and the natural
las cosechas como una compensacin generalmente orders that cannot be bridged by sheer eort alone.
predecible y fiable por el trabajo duro realizado hasta Rather, much depends on chance, a probability
entonces, en lugar de ser algo guiado por la buena o that is categorized as luck good or bad. There
mala fortuna a corto plazo, altamente err ca. is a sense in which good luck just happens, while
Sin embargo, un pescador se enfrenta, ante todo, bad luck can some mes be ascribed to human
al azar. Las capturas de un solo da pueden fluctuar shortcomings, such as technological failures or poor
enormemente. La estructura bsica de la visin del applica on of technical exper se, as when those in
66 ren soroetan bezala; hemen ez dago proportzio zu-
Nekazaritza tradizionalarekin eta baserria- zenik lanaren eta horrek emango duen emaitzaren
rekin gertatzen zen bezala, arrantzak euskal artean. Arrantzaleek uste dute hutsune bat dagoela
kulturan daukan karga sinbolikoak ez du pro- gizakiaren eta naturaren ordenen artean, eta sine-
portziorik ekonomian eta demografian dauka- tsita daude tarte hori ezin dela bete ahalegin hutsen
poderioz. Zoriak zer esanik asko du hor; erabakiga-
naren aldean. rria da. Beraz, halabeharrak ekartzen du zorte ona
edo zorte txarra. Zorte ona berez etortzen da.
Zorte txarra, aldiz, gizakien hutsegiteei lepora da-
kieke batzuetan, akats teknologikoei, esaterako, edo
prestakuntza teknikoa gaizki aplikatu izanari bestela;
adibidez, patroiak edo agintean dagoen beste nor-
baitek kalkuluak gaizki egiten dituenean, sarea non
eta noiz bota behar den asmatzeko. Itsasoan gerta
litekeen gauzarik okerrena zorterik ez izatea da. Eta
horri aurre egiteko, marinelek sineskerietara eta tri-
kimailu supers ziosoetara jotzen dute. Hutsune hori
zer misterio ezkutuk eragiten duen argitzeko behar
gorria dute marinelek.
Arrantzak garrantzi handia du euskal gizartearen
mundu-ikuskeraren barruan. Nekazaritza tradiziona-
larekin eta baserriarekin gertatzen zen bezala, arran-
tzak euskal kulturan daukan karga sinbolikoak ez du
proportziorik ekonomian eta demografian daukana-
ren aldean. Arraina, nolanahi ere, osagai berezia da
euskal sukaldaritza tradizionalean; ospe berezia dute
legatzak, bakailaoak, atunak, bisiguak, sardinek, an-
txoek eta txipiroiek. Nolanahi ere, arrantzari buruzko
albisteak euskal egunkarietako lehen orrialdeetan
agertzen dira eta herritarren ongizate kolek boaren
barometro gisa ere balio dute; tamalez, azken ur-
teotan albiste txarrak besterik ez datoz arrantzaleen
mundu k, harrapaketak etengabe jaitsi eta gero eta
arrantzale gehiagok uzten baitute beren bizibidea;
eta horrek larritasuna sortzen du, eta ez gutxi.
mundo de un pescador respecto del mar incluye la command miscalculate when and where to fish. The 67
nocin de que el trabajo duro es el medio para las worst eventuality of all is no luck. Supers ous be-
capturas pero, al contrario que con los terrenos del liefs and prac ces are the an dotes to the absence
agricultor campesino, no hay una relacin causa- of luck. There is an impera ve to search out the hid-
efecto entre la buena disposicin para trabajar y los den causes of this void.
resultados. Los pescadores tambin creen que existe A further point is the importance of fishing within
un vaco entre el orden humano y el natural que no the worldview of Basque society as a whole. As with
puede salvarse tan solo con puro esfuerzo. Ms bien, the case of tradi onal agriculture and the baserri,
mucho depende del azar, una probabilidad que se ca- fishing carries a symbolic load within Basque cul-
tegoriza como buena o mala suerte. En un sen - ture that is all out of propor on to its demographic
do, la buena suerte simplemente acontece, mien- and economic significance. It might be argued that
tras que la mala suerte a veces puede achacarse a seafood is central to Old World Basque cuisine, with
errores humanos tales como los fallos tecnolgicos par cular emphasis placed on dishes employing
o una mala aplicacin de la formacin tcnica como, hake, codfish, tuna, sea bream, sardines, anchovies,
por ejemplo, cuando aquellos al mando yerran al cal- and squid. Hence, news about fishing is a front-page
cular cundo y dnde pescar. La peor eventualidad item in the Basque press and even serves as a kind of
de todas es no tener suerte. Las creencias y prc - barometer of the ci zenrys collec ve sense of well-
cas supers ciosas son el an doto para la ausencia de being. Above all, dire news that the catch is down or
suerte. Existe una necesidad imperiosa para descu- that more fishermen are giving up the lifestyle cre-
brir las causas ocultas de este vaco. ates considerable uneasiness.
Otro punto es la importancia de la pesca dentro
de la visin del mundo de la sociedad vasca como
conjunto. Al igual que en el caso de la agricultura
tradicional y el casero, la pesca presenta una carga
simblica dentro de la cultura vasca totalmente des-
proporcionada en comparacin con su trascendencia
demogrfica y econmica. Puede argumentarse que
el pescado es un elemento central de la cocina vas-
ca tradicional, entre los que destacan especialmente
platos que u lizan merluza, bacalao, atn, besugo,
sardinas, anchoas y chipirones como ingredientes.
De este modo, las no cias sobre asuntos pesqueros
son un tema de portada en la prensa vasca e incluso
sirven como una especie de barmetro de la sensa-
cin colec va de bienestar de la ciudadana. Sobre
todo, las no cias nefastas que hacen referencia al
descenso de las capturas o al hecho de que cada vez
ms pescadores abandonan su es lo de vida crean
una inquietud considerable.
Animaliak jolas eta metafora-iturri dira euskal kultu-
ra tradizionalean. Gizarte batek animaliekin dituen
harremanek asko esaten dute bere kultura-ikuske-
rari buruz. Munduko kultura askotan gizatasunaren
definizioa animalia-kondizioari kontrajartzen zaio.

Euskal bestiarioa Animaliek, ordea, berebiziko garrantzia izan dute


giza esperientzian; orain dela milaka urte, gizakiek
ehizatu egiten zituzten, eta ondoren etxekotu eta
hazi egin zituzten. Gizakiak be izan ditu animaliak
El bestiario vasco ondoan, modu batean edo bestean. Euskal gizar-
te tradizionalean, gizakiak eta animaliak batera bizi
A Basque Bestiary ziren. Baserrietan be izan dituzte katuak eta gu-
txienez txakur bat, ardiak zaintzeko edo ehizarako.
Ukuilua baserriaren barruan egoten zen, beheal-
dean, eta horrek esan nahi du euskal baserritarrak
bere aziendekin batera bizi zirela. Ukuiluan behiak
eta txerriak egoten ziren. Aipatu ditugunez gainera,
oiloak, untxiak, erleak, astoak eta zaldiak ere bazi-
tuzten. Baserri tradizionalak erabateko autonomia
ekonomikoa zuen, eta espezie bakoitzak bere egin-
kizunak zeuzkan. Ardiak haragia ematen zuen; esnea,
gazta egiteko, eta ar lea, arropak eta ohea egiteko.
Behi bat egunero jezten zen, baina aldian behin bes-
te batekin uztartzen zen, gurdi ba edo goldeari ra
egiteko. Labur esanda, animaliak ez ziren hazten sal-
tzeko eta baserrian lan egiteko bakarrik, etxeko eko-
nomiaren produkzio-prozesuaren parte ere baziren.
Horrela, bada, gizakiek eta animaliek harreman es-
tua zuten euskal gizarte tradizionalean, eta elkarren
beharra zuten. Herri-kirol gehienetan, jakina denez,
gizonek parte hartzen dute, elkarren indarrak neur-
tuz. Honako hauek dira ezagunenak: aizkolariak eta
harri-jasotzaileak, segalariak, gizon-proban aritzen
direnak, korrikalariak, arraunlariak, eta soka rako -
ratzaileak. Baina badira, herri-kirolen artean, anima-
liek parte hartzen duten probak ere: ahari-jokoak eta
idi-demak, esaterako. Labur esanda, gizarte tradizio-
nalean animaliak gizakien bizitzaren parte ziren, eta
hizkuntzaren adierazpenetan ere sekulako eragina
dute oraindik ere.
Los animales cons tuyen una fuente importante de 69
juegos y metforas en la cultura tradicional. El modo
en que una sociedad versa sobre los animales es re-
velador de su visin cultural del mundo. En muchas
de las culturas del mundo, la definicin de humani-
dad se contrapone a la condicin de animal. Tanto
la ac vidad milenaria de cazar como, ms reciente-
mente, la cra de animales, subrayan la relevancia
singular de los animales en la experiencia humana.
Las vidas de humanos y animales se han entrelazado Ardiei ilea mozten / Esquilando ovejas / Shearing sheep.
en la sociedad vasca rural. Prc camente todas las
casas tradicionales tenan varios gatos, as como un Animals are a major source for games and meta-
perro para cuidar de los rebaos o cazar. El establo phors in tradi onal culture. How a society deals with
de las vacas y los cerdos se encontraba en la planta animals is revelatory of a cultural worldview. In many
baja de los caseros, lo que significa que los granje- of the worlds cultures, the defini on of humanity is
ros vascos realmente cohabitaban con su ganado. in opposi on to animality. The millennia-old ac v-
Las aves de corral, los conejos y las abejas, as como ity of hun ng, and more recently animal husbandry,
posiblemente burros y caballos, completaban la co- both underscore the singular relevance of animals in
leccin de animales doms cos de un casero pico. the human experience.
En la economa agrcola tradicional, que pona nfa- The lives of humans and animals have been inter-
sis en la autosuficiencia, cada especie cumpla con twined in rural Basque society. Virtually every tra-
diversas funciones. Una oveja proporcionaba carne, di onal household had several cats and a dog for
leche para hacer queso y lana para la ropa y las ca- herding livestock or hun ng. Cows and pigs were
mas. Una vaca poda ordearse diariamente, pero stabled in the first floor of the baserri, meaning that
peridicamente se unca junto con otra para rar de Basque farmers truly cohabited with their livestock.
un carro o un arado. En resumen, en muchos aspec- Poultry, rabbits, and bees, as well as possibly burros
tos los animales no eran simplemente cargas pasivas and horses, would round out the typical baserris me-
que se criaban para su venta o uso doms co, sino nagerie. In the tradi onal agricultural economy, with
que tambin eran una parte integral del proceso pro- its emphasis on self-suciency, each species served
duc vo de la economa de la casa. En este aspecto, mul ple func ons. A sheep supplied meat, milk for
el grado de in midad entre humanos y animales en cheese making, and wool for clothing and bedding. A
la sociedad vasca rural tradicional era pronunciado cow might be milked daily, but was also yoked with
y asuma la forma de una asociacin. Los deportes another periodically to pull either a cart or a plow. In
vascos rurales incluyen compe ciones entre leado- short, in many ways, animals were not simply pas-
res, levantadores de pesos, hombres que arrastran sive charges to be raised for sale or domes c use, but
pesos, segadores con guadaas, corredores, remeros were also integral to the household economys pro-
y equipos para jugar a ra y afloja (sokara), pero duc on process. In this regard, the in macy between
tambin incluyen concursos de topetazos entre car- humans and animals in tradi onal rural Basque soci-
neros y pruebas en las que unos bueyes compiten ety was pronounced and assumed the form of part-
para ver cul puede arrastrar a ms distancia un nership. Rural Basque sports include contests be-
70

Aizkolariak

Azkenik, zezena aipatu behar dugu. Animalia-errei- da festaren ikurra eta protagonista nagusia San Fer-
nuaren eta etxearen arteko harremanetan, bada minetan; entzierroak izaten dira goizez, eta korridak
espazio edo kontzeptu komun bat, eta zezena ho- arratsaldez.
rren atarian dago. Etxekotu aurre k, zezena sarritan Festek irauten duten zazpi egunetan, goizean goiz,
agertzen zen Paleolitoko labar-pinturetan. Zezene- zezenak askatzen dituzte Irueko kaleetan, eta edo-
kiko lilura antzina k dator, bera denez indartsuena nork egin lezake korrika zezenen aurre k, baina hil-
etxekotu diren animalien artean. Minotauro beldur- dakoak ere izaten dira tarteka. Arratsaldean, goizeko
garria (erdi gizon, erdi piz a) zezen baten eta jainko- entzierroan lasterka egin duten sei zezenak hiltzen
sa baten ondorengoa zen. Zezen irudiak zeuzkaten dituzte toreatzaileek zezen-plazan.
erromatar txanponak aurkitu dira Euskal Herrian. Ze- Ernest Hemingwayri esker egin ziren ezagunak San
zena bizitasunaren eta biziaren beraren sinbolotzat Fermin jaiak (entzierroak batez ere), eta gaur egun,
hartzen zuten garai hartan. Animalien aldeko ak - mundu oso k etortzen dira turistak festetan parte
bistak zezenketen kontra gero eta indar handiagoz hartzera. Hemingway 1923an heldu zen Iruera, eta
egiten ari badira ere, zezenek lilura handia eragiten hiriaz eta euskaldunez maitemindu zen. Sarritan itzu-
dute, eta ez Espainian bakarrik, Euskal Herrian ere li zen Iruera, Donos ara eta Bilbora. Haren elebe-
bai. Korridek eta entzierroek tradizio handia dute rrietan eta ar kuluetan sarritan agertzen dira Euskal
euskal gizartean; dudarik gabe, ospetsuenak Irue- Herriari buruzko erreferentziak. Haren ustez, ederra
koak dira, San Fermin jaietan egiten direnak. Zezena zen zezenei buruz idaztea.
enorme bloque de piedra. Como resultado, la pre- tween woodchoppers, weightli ers, weight carriers, 71
sencia masiva de animales en la sociedad del casero scythers, runners, rowers and tug-of-war teams, but
impregna toda la cultura expresiva de la visin del they also include ram bu ng and tests in which oxen
mundo tradicional y el idioma na vo de los vascos. compete to see which can drag an enormous block of
Finalmente est el toro, que podra decirse que ocu- stone the furthest distance. As a result, the massive
pa un espacio liminar entre el reino animal y el m- presence of animals in the baserri society permeates
bito doms co. Cuando an no se haba domes ca- the en re expressive culture of the tradi onal world-
do, el toro apareca frecuentemente en las pinturas view and the Basque na ve language.
rupestres del Paleol co. La fascinacin por los toros Finally, there is the bull, which arguably occupies a
como el ms poderoso de los animales domes cados liminal space between the feral and domes c realms.
es ancestral. El aterrador Minotauro (mitad hombre, When it was s ll undomes cated, the bull appeared
mitad bes a) era la progenie de la unin entre un frequently in Paleolithic cave pain ngs. Fascina on
toro y una diosa. En el Pas Vasco se han encontrado with bulls as the most powerful of the domes cated
monedas romanas con efigies de toros. El toro era animals is ancient. The frightening Minotaur (half
considerado smbolo de vitalidad o de la propia vida. man, half beast) was the progeny of the union be-
Aunque la oposicin de los ac vistas en favor de los tween a bull and a goddess. Roman coins with bull
animales es cada vez mayor, el Pas Vasco comparte egies have been found in the Basque Country. The
con Espaa la fascinacin por las corridas de toros y bull was regarded as the symbol of vitality or life itself.
por los encierros que se celebran por las calles. Las Although increasingly contested by animal ac vists,
dos manifestaciones confluyen en las famosas fies- the Basque Country shares with Spain the fascina on
tas de San Fermn de Pamplona, una celebracin que for the corrida bullfight as well as the encierro run-
dura una semana y, en la cual, cada maana los seis ning of the bulls through an enclosed street. The two
toros des nados a la corrida de la tarde corren por forms conflate in Irueas famed fes val of San Fer-
las calles de la ciudad. mn a week-long celebra on in which each morning
Todo el mundo puede correr delante de los toros y, the six bulls des ned for that a ernoons bullfight
ocasionalmente, hay vc mas mortales. La corrida de (corrida) run through the streets of the city. Anyone
toros de la tarde termina con la muerte de los seis is free to run before the bulls, and there are fatali es.
toros a manos de los matadores. The a ernoons bullfight results in the deaths of all
Gracias a Ernest Hemingway, las fiestas de San Fer- six bulls at the hands of professional matadors.
mn (y especialmente los encierros) se han conver- Thanks to Ernest Hemingway, the San Fermn fes-
do en un evento pregonado en los medios a nivel val (and par cularly the running of the bulls) has
mundial y son hoy en da una atraccin para el turis- become a world-renowned media event and a rac-
mo internacional. Hemingway lleg a Pamplona en on for interna onal tourism. He came to Iruea in
1923 y se enamor de la ciudad y de los vascos. Vol- 1923 and fell in love with the city and the Basques.
vi a menudo para visitar Pamplona, San Sebas n He returned frequently to visit Iruea, Donos a and
y Bilbao. Algunos fragmentos de sus novelas estn Bilbao. Por ons of some of his novels were set in the
ambientados en el Pas Vasco. En su opinin, vala la Basque Country. For Hemingway, bulls were good to
pena escribir sobre los toros. write.
Folklorea gizarte preliterarioen literatura da, kultur
ondarea ahoz transmi tzeko modu bat, normalean
adierazpide drama zatua duena. Oso zabala da eus-
Folklorea eta kal folklorearen adierazpideen corpusa: ipuinak
eta kontu zaharrak, mitoak, kantuak, dantzak eta

ahozkotasuna bertsolaritza. Jose Miguel Barandiaranek eta beste


etnografo batzuek ipuin mi ko eta tradizio folkloriko
asko jaso dituzte.
Hitza ahozko hitza ardatza da kultura tradiziona-
Folclore y oralidad lean. Azterketa literarioek ikusarazi digute funtsezko
diferentziak daudela, ezagutza eta ahozko adieraz-
Folklore and Orality pideak ges onatzeko moduetan, ahozkotasunean
oinarritzen diren kulturen eta kultura alfabetatua
dutenen artean.
Euskal kulturak bertsolarien sen poe ko aparta jaso
du tradizio k. Bertsolariek bat-batean pentsatutakoa
kantatzen dute jendaurrean: ezkontzetan, herriko
plazetan edo tabernetan. Normalean, saioetan
entzuleek ezagunak dituzten kontuak ekartzen dira
hizpidera edo bertso-jaialdian bertan sortzen diren
gorabeherak; tarteka elkarri zirika ere jarduten dute
bertsolariek edo entzuleekin sartzen dira. Bertsola-
riek bertsoak kantatu egiten badituzte ere, musikari
berari ez zaio garrantzi handirik ematen. Aldian be-
hin, musikarako sena duen bertsolariren batek doi-
nu berriren bat ateratzen du, baina bertso gehienak
doinu ezagunen gainean sortzen dira. Ahots ona iza-
tea abantaila da, baina ez handia. Bertsolariei bertso
onak sortzea eskatzen zaie batez ere. Txapelketetan
halako narra ba moduko bat sortzen da sarritan
bertsolarien artean, eta batek botatako azken pun-
tuari edo argudioari erantzuten dio besteak. Kan-
tuak berak komunikazio-giro oso berezia sortzen du
saioan.
Bertsolari ba ezaugarri edo bertute asko eskatzen
zaizkio: hitzez artea egiteko gai izatea, oholtzaren
gainean egoten jakitea, argudio eta testu onak sor-
tzea eta herriaren ahotsa izatea, besteak beste; eta
ezaugarri horien guz en konbinazioak ematen dio,
aldi berean, bertsolariari kulturan eta gizartean duen
El folclore es la literatura de las sociedades prelite- 73
rarias, un modo oral y normalmente drama zado de
transmi r una herencia cultural. Existe un extenso
corpus de expresiones folclricas vascas, que inclu-
ye cuentos, mitos, canciones, danzas y la recitacin
de versos improvisados, o bersolaris. Barandiarn y
otros etngrafos han recopilado enormes coleccio-
nes de cuentos m cos y tradiciones folclricas.
La palabra la palabra oral es un tema central de
la cultura tradicional. Los estudios literarios nos han
permi do adver r que hay diferencias bsicas en la
manera de ges onar el conocimiento y la verbaliza-
Bertsolariak sagardotegian / Bersolaris en una sidrera / Bertsolaris
cin entre las culturas fundamentalmente orales y in a cider house.
las que estn profundamente afectadas por la alfa-
be zacin.
La cultura vasca ha heredado de la tradicin la ex- Folklore is the literature of preliterate socie es an
traordinaria ins tucin po ca de los bersolaris oral and usually drama zed means of transmi ng
(bertsolariak), los cantantes de versos (bertsoak) a cultural legacy. There is an extensive corpus of
improvisados. Los bersolaris improvisan espont- Basque folk expressions, including tales, myths,
neamente y cantan versos en bodas, fiestas popula- songs, dance, and improvised verse-singing or ber-
res o simplemente en reuniones de hombres en los tsolaritza. Barandiaran and other ethnographers
bares. Normalmente la actuacin consiste en co- have gathered large collec ons of mythical tales and
mentar sobre la marcha el propio evento, incluyendo folklore tradi ons.
comentarios humors cos y a veces mordaces sobre The word the spoken word is a central theme
los asistentes. A pesar de que los bersolaris cantan to the tradi onal culture. Literary studies have made
sus versos, no se da demasiada importancia a la m- us aware that there are basic dierences in the ways
sica por s misma. En ocasiones, algn intrprete of managing knowledge and verbaliza on between
con talento musical prueba una meloda nueva, pero primarily oral cultures and ones profoundly aected
la mayora de los versos se engloban dentro de un by literacy.
repertorio musical familiar. Tener buena voz es una Basque culture has inherited from tradi on the ex-
ventaja, aunque pequea. A los bersolaris se les juz- traordinary poe c ins tu on of the bertsolari, the
ga principalmente por su capacidad para componer singer of improvised bertsoak, or verses. The bertso-
instantneamente versos brillantes. En las compe - lari spontaneously improvises and sings verses for
ciones formales, es probable que se desarrolle una weddings, village fes vals, or simply at get-togethers
narra va orgnica en la que cada par cipante res- in taverns. Normally the performance is a running
ponde al l mo argumento del oponente. El propio commentary on the event itself, including humorous
canto crea contextos sociales de comunicacin muy and at mes barbed commentary on those in a end-
especiales. ance. While the bertsolari sings his verses, there is
Es la combinacin del arte verbal, la actuacin, la li le premium placed on music per se. Occasion-
crea vidad textual y la voz social aquello que dota a ally a musically talented performer tries out a new
74 itzala. Jendaurreko adierazpen ar s ko guz ek ohi
Bertsoen inprobisazioa mementoarekin lotuta duten legez, bertso-saio batek bi atal dauzka: bate-
dago: bertsoak bat-batean pentsatu eta pentsa- k, ahozko jardun ar s koa (bertso-saioa), eta, bes-
tu ahala botatzen dira. Doinuaren erritmoak mu- te k, gertaera ar s koa (eszenatoki ar s koa, zeina
gatzen du mementoa. Memento bakoitza erre- bertsolariek, entzuleek, molde ar s koak eta saioak
berak osatzen duten). Bertso-saioak interpretazio-
pikaezina da, eta, beraz, bertso bakoitza ere bai. esparru bat ezartzen du, eta horren barruan komu-
nikatzen diren mezuak hitzezko artearen partetzat
hartu behar dira.
Bertsoen inprobisazioa mementoarekin lotuta dago:
bertsoak bat-batean pentsatu eta pentsatu ahala bo-
tatzen dira. Doinuaren erritmoak mugatzen du me-
mentoa. Memento bakoitza errepikaezina da, eta,
beraz, bertso bakoitza ere bai. Manuel Lekuonaren
esanetan, bertsolari zaharrek irudietan oinarritzen
ziren bertsoak sortzeko; bizitako irudiekin lan egiten
zuten, eta ez ideia sakonekin. Bertso zaharretako
lau ezaugarri hauetan ikusten da hori: elisioak eta
egitura puztuak sarri samar erabiltzen dira; urriak
dira ideiak lotzeko baliabide erretoriko-grama kalak;
ordena logikoa eta kronologikoa hala-moduzkoa da,
eta, azkenik, oso eskasak dira gaien arteko loturak
eta kohesioak. Beraz, irudiak bata bestearen ondoan
pilatzen dira esparru formal baten barruan. Kantuak
eremu seman ko bateratua eskaintzen du irudiak
elkarren segidan kateatzeko. Eta elipsia funtsezko
baliabidea da bertsoari indarra emateko; horrega k
erabiltzen dute bertsolariek hain sarri.
XX. mendean zehar, berebiziko aldaketa ezagutu
zuen bertsolaritzak, eta erro k aldatu ziren bertso-
larien alderdi ar s koak nahiz sozialak. Azken hiru
hamarkadetan ikaragarri ugaritu dira bertso-saioak.
Gaur egun, era guz etako gaiak jartzen dizkiete ber-
tsolariei, asko landu dira teknikak, eta bertsolariek
inoiz izan ez duten bezalako ospea dute gizartean.
Bertsolari zaharrek eguneroko bizitza k hartzen zi-
tuzten kanturako gaiak. Gaur egun, berriz, edozein
gai ematen zaie bertsolariei: fikziozko pertsonaiak, li-
teratura eta zineko kontuak edo munduko albisteak.
Gaurko bertsolari ezagunenak gazteak dira, uniber-
los bersolaris de tal relevancia cultural. Como ocurre melody, but most verses are framed within a familiar 75
con cualquier po de actuacin, una sesin de canto musical repertory. Having a good voice is an advan-
de versos (bertso-saio) ene el sen do dual de una tage, but only a slight one. The bertsolari is judged
accin verbal ar s ca (el canto del verso) y un even- primarily on his or her capacity for the instantaneous
to ar s co (el escenario ar s co que cons tuyen los composi on of clever verses. In formal compe ve
intrpretes, el pblico, la modalidad ar s ca y la pro- contexts, there will likely develop an organic narra-
pia actuacin en s). La actuacin establece un marco ve in which each answers the others last point. The
interpreta vo dentro del cual los mensajes que se singing itself creates very special social contexts of
comunican deben entenderse como el dominio del communica on.
arte verbal, y pasar a formar parte de este. It is the combina on of verbal art and performance,
La improvisacin de versos est relacionada con el textual crea vity and social voice, that grants ber-
momento: la elaboracin inmediata o instantnea. El tsolaritza such cultural relevance. As with any per-
momento est limitado por el ritmo de la meloda. formance, it has the dual sense of ar s c verbal ac-
Cada momento es irrepe ble, al igual que cada ver- on (the singing of the bertso) and ar s c event (the
so. Por lo tanto, los textos improvisados son indeter- performa ve se ng that implicates the performers,
minados. Manuel de Lekuona concluy que el medio the audience, the art form, and the venue itself).
de los bersolaris se compona de imgenes vvidas en The performance sets up an interpre ve framework
lugar de ideas profundas. Esto se manifiesta en cua- within which the messages being communicated are
tro caracters cas: abundancia rela va de elisiones to be understood as, and become cons tu ve of, the
y construcciones elocuentes; ausencia de medios domain of verbal art.
retricos y gram cos para enlazar las ideas; orden Bertso improvisa on has to do with me the in-
lgico y cronolgico descuidado; y falta de relacin stant or immediate elabora on. The me limit is
o cohesin lgica entre las imgenes y el tema de la determined by the rhythm of the melody. Each me
cancin. As pues, existe una yuxtaposicin de im- limit is non-repeatable, and so is each bertso. Thus,
genes dentro de un marco formal. La cancin ofrece improvised texts are unfixed. Manuel de Lekuona
un campo semn co unificado para la sucesin de concluded that the bertsolaris medium was one of
imgenes. Las elipsis se convierten en una condicin vivid images rather than of profound ideas. This is
para la expresividad. manifested in four features: a rela ve abundance of
Durante el siglo XX, los bersolaris experimentaron elisions and pregnant construc ons; absence of
un cambio radical que ha afectado a todos sus as- rhetorical-gramma cal means of linkage between
pectos ar s cos y sociales. Durante las tres l mas thoughts; careless logical-chronological order; and a
dcadas, se han mul plicado los eventos y fes vales lack of rela on or logical cohesion between the im-
de bersolaris de todo po. Los temas se han diversi- ages and the theme of the song. There is thus a jux-
ficado, las tcnicas han pasado a ser ms complejas taposi on of images within a formal frame. The song
y la relevancia social y el pres gio del fenmeno han provides a unified field of meaning for the succession
crecido enormemente. Tradicionalmente, los temas of images. Ellipsis becomes a condi on of expressive-
sobre los que cantaban los bersolaris se tomaban de ness.
la vida co diana. Hoy en da son comunes las refe- During the twen eth century, bertsolaritza under-
rencias a personajes fic cios, a la literatura, al cine went a radical change that has aected all of its ar s-
y a los temas de actualidad mundial. Actualmente, c and social aspects. During the last three decades,
76

Bertso-jaialdia / Fes val de bersolaris / Bertsolari fes val.

tsitatean ikasitakoak, eta tartean badira literatura bertso-saio osoan zehar, entzuleak inoiz ez baitaki
idazten dutenak ere. Bertsolari zaharrak gizonezkoak zer hitz edo irudi sortuko duen bertsolariak kantatu
ziren denak XV. mendean, emakumezko bertsola- ahala. Gaur egun, publiko bertsozalea euskal gizar-
riak bazirela aipatzen da, hala ere. Alderdi horre- tearen aniztasunaren erakusgarri da; era, adin, lanbi-
ta k ere gauzak asko aldatu dira azkeneko urteotan, de eta kultur interes guz etako jendea biltzen baita
gaur egun gero eta emakume gehiago ikusten bai ra bertso-saio eta jaialdietan. Tradizionalki bertsolaritza
plazetan bertso kantari. Lau urtez behin jokatzen da baserri-giroko bizibidearekin lotzen zen; gaur egun,
bertsolarien txapelketa nagusia, eta 2009. urtekoan, ordea, gizarte hiritar eta industrial baten kultur adie-
emakumezko batek irabazi zuen txapela. razpide bat da argi eta garbi.
Funtsezkoa da publikoaren parte-hartzea txaloak
joz, barre eginez, isilik egonez edo adi egonez
los bersolaris ms conocidos son jvenes y princi- bertsolaritza fes vals and events of all kinds have 77
palmente estudiantes universitarios; todos ellos son mul plied. The topics have become more diverse,
instruidos y algunos tambin publican poesa. Tradi- the techniques have become more complex, and the
cionalmente, y a pesar de las alusiones a cantantes social relevance and pres ge of the phenomenon
femeninas en el siglo XV, la mayora de bersolaris han have grown enormously. Tradi onally, the themes
sido hombres. No obstante, la presencia de berso- the bertsolari would sing about were taken from
laris femeninas se ha hecho comn recientemente. the everyday life. Nowadays, references to fic onal
Cada cuatro aos se celebra una importante compe- persons, literature, cinema, and world aairs are
cin para determinar el mejor bersolari; en el cer- common. Currently, the best-known bertsolariak
tamen celebrado en diciembre de 2009 se proclam are young and are mostly university students all
vencedora una mujer. literate, some of whom publish poetry as well. Tradi-
La par cipacin del pblico ya sea aplaudiendo, onally, despite the references to women singers in
riendo, guardando silencio o prestando atencin the fi eenth century, bertsolariak have mostly been
obviamente es crucial en toda la actuacin, puesto men. Recently, the presence of female bertsolariak
que la improvisacin hace que cada palabra cantada has become common. Every four years, there is a
sea una creacin impredecible. Hoy en da, el pblico major compe on to determine the best bertsolari;
normalmente ejemplifica una muestra representa - during the December 2009 championship the winner
va de la sociedad vasca, al abarcar un amplio aba- was a woman.
nico de edades, ocupaciones e intereses culturales. The par cipa on of the audience in terms of ap-
Aunque tradicionalmente los bersolaris eran princi- plause, laughter, silence, a en on is obviously cru-
palmente la expresin del es lo de vida rural, hoy en cial to the en re performance, since improvisa on
da suponen la expresin fehaciente de una sociedad makes every sung word an unpredictable crea on.
urbana e industrial. Today, the audience is typically a cross sec on of
Basque society, reflec ng a wide range of ages, occu-
pa ons, and cultural interests. Although tradi onally
bertsolaritza was mainly the expression of the rural
lifestyle, nowadays it is even more an expression of
an urban and industrial society.
78

Bibliografia / Bibliografa / Bibliography


Euskal kultura tradizionalari buruzko oinarrizko tes- DOUGLASS, William A.; ZULAIKA, Joseba:
tuak / Textos fundamentales acerca de la cultura Basque Culture: Anthropological Perspecves. Reno: Center
tradicional vasca / Fundamental texts about Basque for Basques Studies, 2007.
tradi onal culture include:
GALLOP, Rodney: Liburuan landu den edozein gairi buruzko beste bi-
A Book of the Basques. Reno: University of Nevada Press, bliografia-iturri batzuk nahi izanez gero, jo basque.
1998. unr.edu web-gunera, eta egin klik Basque Databa-
Los vascos. Cas lla S.A., 1948. se datutegian. / Para obtener otras fuentes bibliogr-
KURLANSKY, Mark: ficas rela vas a cualquiera de los temas tratados en este
A Basque History of the World. New York: Walker and Com- libro, consulte el si o web basque.unr.edu y haga clic
pany, 2001. en Basque Database (Base de datos vasca). / For addi-
La historia vasca del mundo. Textos del Bronce; Ediciones onal bibliographic sources regarding any of the topics
del Bronce, 2000. discussed in this book, consult the Web site basque.unr.
DOUGLASS, William A.; BILBAO, Jon: edu and click on Basque Database.
Amerikanuak: Basques in the New World. Reno: University
of Nevada Press, 1975.
Amerikanuak: los vascos en el nuevo mundo. Universidad
del Pas Vasco. Servicio Editorial, 1986.
COLLINS, Roger:
The Basques. Oxford: Basil Blackwell, 1990.
Los vascos. Alianza Editorial, S.A., 1989.
CARO BAROJA, Julio:
The Basques. Reno: Center for Basque Studies, 2009.
Los vascos. Fundamentos; Istmo, 1995.
VEYRIN, Philippe:
The Basques of Laburdi, Zuberoa, and Behe Nafarroa. Reno:
Center for Basque Studies, 2011.
MONREAL, Gregorio, ed.:
The Old Law of Bizkaia. Reno: Center for Basque Studies,
2005.
79

Argazkiak / Fotografas / Photographs*


(Azala/Portada/Front Cover, 23, 24, 31, 38, 45, 46, 47, 48,
50, 52, 56, 59, 60, 62, 64, 69, 70) Argazki. Eusko Jaur-
laritzako irudi-bankua / Banco de imgenes de EJ-GV. Mikel
Arrazola.
(8) Barandiaran etxea.
(20) Museo San Telmo.
(26) Elkar argitaletxea.
(76) Argazkipress.
(80) www.argazkiak.org/Luistxo.F (eu.wikipedia.org).

* Parentesi artean doaz argazkiak azaltzen diren orrien zenbakiak.


Entre parntesis se indican las pginas en las que aparecen las fotogra as.
The pages on which the photographs appear are indicated in parenthesis.
80

Joseba Zulaika
Joseba Zulaika antropologian doktorea da (Princeton Unibertsitatea) eta Ne-
vadako Unibertsitateko Euskal Ikasketen Zentroko irakasle eta zuzendaria. Lan
honetan jorratu diren gaiekin lotura zuzena duten hainbat liburu idatzi ditu;
besteak beste, Euskal Biolentzia: metafora eta sakramentua (1988), Crnica
de una seduccin: El Museo Guggenheim Bilbao eta Basque Culture: Anthro-
pological Perspecvas (2007), azken hau William Douglas-ekin. Egilearen in-
teres nagusiak kultura eta sinbolismoa dira, euskal etnografia, indarkeriaren
nazioarteko diskurtsoa, museoak eta hirien suspertzea. Une honetan Bilboko
hiri-transformazioen etnografia bat idazten ari da.

Joseba Zulaika es doctor en antropologa por la Universidad de Princeton y


actualmente es profesor y codirector del Centro de Estudios Vascos de la Uni-
versidad de Nevada. Zulaika ha publicado varias obras directamente relacio-
nadas con la tem ca tratada en este libro, como Violencia Vasca: metfora y
sacramento (1988), Crnica de una seduccin: El Museo Guggenheim Bilbao, y
Basque Culture: Anthropological Perspecves (2007), sta l ma con William
Douglas. Los principales intereses del autor giran en torno a la cultura y el
simbolismo, la etnogra a vasca, el discurso internacional del terrorismo, los
museos y la regeneracin de las ciudades. En estos momentos est escribien-
do una etnogra a de las transformaciones urbanas de Bilbao.

Joseba Zulaika (Ph.D., anthropology, Princeton, 1982) is Professor and Co-


Director of the Center for Basque Studies at the University of Nevada, Reno.
Among his books relevant to this course are: Basque Violence: Metaphor and
Sacrament (1988), Del Cromanon al carnaval: los vascos como museo antropo-
logico (1996), Cronica de una seduccion: El Museo Guggenheim Bilbao and
(with William Douglass) Basque Culture: Anthropological Perspecves (2007)
His main interests are culture and symbolism, Basque ethnography, the inter-
na onal discourse of terrorism, museums and the revitaliza on of ci es. He is
currently comple ng an ethnography of Bilbaos urban transforma ons.
Euskal Kultura Saila

Euskal Herria
Pas Vasco

Country
Basque
10 Joseba Zulaika

Euskal Kultura Saila


Tradizioak
Coleccin Cultura Vasca / Basque Culture Series Tradiciones Traditions

KULTURA SAILA Tradizioak Tradiciones Traditions


DEPARTAMENTO DE CULTURA