Está en la página 1de 60

r '

GALICIA MARZO DE 1985 ANO CONMEMORATIVO DO CENTENARIO DE ROSALIA DE CASTRO

.~~: ,:$ 8::: ...


..:$~
. :~~ o.;: o-.

:IR~
>I'.JV.
X :X ~ .

: :~ ~ .00: ::;

lX IV'.~ .
~ ~~
v 'J<. X :::.

~:'-
11'.} :-
!:
~rt

Oc: ~

..

--- ' '

l.
ACLARACIN
A nosas razonadas e reiteradas
peticins s institucins culturais
da nosa terra dunha axuda
econmica para a publicacin desta
revista , non foron atendidas . Este
Coordinacin, Mara Xos Quei- foi o. motivo de que as nasas
zn. palabras quedaran silenciadas unha
vez mis. Unha pequena
Maquetacin, Margarita ledo An- aportacin do "Instituto de la
din . Mujer", que esperamos que
aumente e perdure, as como o
llustracins, Menchu lamas. esforzo de todas ns, fixo posbel
esta nova Festa da Palabra
Silenciada .
Colaboradoras, Mara Xos Quei-
zn, Teresa Barro, Pi-
lar Garca Negro, Car-
men Blanco, Margari-
o
ta ledo Andin, Car-
men Rbade, M 8 Te-
resa Otero Sande,
Amanda, M.O., M . C.
Kruckrenberg, Grisel-
da Espinosa, Helena
Villar Janeiro, Pilar
Pallars, M 8 Xos Ca-
nitrot, Xela, Margot
Chamorro, Ana Ro-
man. Phonte, Flor
Maceira, Ana A.
Souto .

lmprimiu, Artes Grficas Galicia,


S.A., Vigo.

Depsito Legal VG-241 -1983

De este nmero de "Festa da Pala-


bra Silenciada" faise unha tirada
de 1.500 exemplares a 300 pesetas.
Sae o 30 de marzo do. 1985.

2
RO SALIA
Esta Festa da Palabra Silenciada
vai, necesariamente, dedicada a
Resala de Castro, coincidindo co
. E este desengano non se limita
aos homes senn que alcanza
mesmo a Deus porque consinte a
j
"
~
centenario do seu pasamento. "disgracia que afoga a fe e o
Ternos a abriga de dar a nosa amor" .
visin de Resala; de publicar os Fala coa lua asi:
textos onde a autora reproba a "Pois nin neste nin outros """"
situacin das mulleres e a sua
propia; de denunciar a
manipulacin de que foi obxecto,
ao longo dos anos, a Nai, a
Santia, a Sofrida, a Folclrica.
mundos terei fortuna .
Se sabes ande a morte
ten a morada oscura
dille que carpo e alma xuntamente
me leve a donde non recorde nunca,
i
~
~
Negamos enrxicamente esa imaxe nin no mundo en que estou nin nas
alturas" .
amaada, mansa e melosa, que se
Na obra rosaliana aparece a

~
lle ten atribudo e reivindicamos
Resala coraxosa, que pensa e sinte censura mis forte da opresin e
como muller, que reacciona con da escravitude das mulleres do
dureza ante os aldraxes: noso pas. Non podemos afirmar
"Odio! , filio do interno, que Rosalia fose feminista porque
pode acaba-lo amor, mais ti non acabas na sua poca ainda non exista a
memoria que recordas as ofensas" . cincia que explica as causas da
A poeta non acredita no amor explotacin feminina nen se abriran
dos homes -"Amores e praceres os camios da liberacin . Resala
son mentira" - e unicamente fa la non poda ser feminista do mesmo
do amor pola nai e polos tillos. modo que non poda haber
"Fixen memoria dos meus secretos, marxistas antes de Marx. Pero si
para mi madre deixei carios, podemos asegurar que o
para os meus filias miles de beixos, pensamento da muller Resala era
polos verdugos do meu esprito dunha extrema radicalidade. Moitos
recei ... e funme pois tia medo" .
dos seus alegatos non foron
Resala sente-se acosada,
superados totalmente polo
maltratada e perseguida por "almas
feminismo de hoxe. Mesmo sen as
de ferro e peitos homicidas" que,
anlises que hoxe manexamos,
como cans, "ladraban contra min
saba que o matrimonio era a
que camiaba", di. E ve-se, como
institucin que reduca s mul leres
muller, abrigada ao abaixamento.
"Por qu, meu esprito,
ao nomea-lo como "pesada carga ..'
por qu agora te humildas peor que os celicios e as peores .-; r
' ':.. :...:~
cando eres altivo?" penitencias" . Cando, nun dos seus ....:
O amor foi sustitudo pola idea poemas, unha vella queda viuva, . ~-,
...,
da morte na vida desa alma orfa , libre e contenta, non quer volver ,. f -
desa muller solitaria e co home nen na outra vida.
Frente a unha maioria de
.. .... 1,. ~-
V
incomprendida que foi a nosa ''
("!'":

autora. Apodera-se dela o mis mulleres entregadas e fieis, '


fundo desengano. presenta aos homes traidores e
~

-
"A sombra daquel negro desleais. Ao descreber un home
desengano, sin cura nin consola, bon di que " non hai mis que un
que entre ~s dous puxo o tempo". anxo entre os demos, mis que un

Maria Xos Queizn


TEXTOS DE ROSALIA
atormentado entre mil que dan Antes de escribir a primeira
tormentos". pxina do meu libro, permtaseme
A Rosala vexada, maltratada, muller disculparse do que para
desenganada e ofendida polos moitos ser un pecado inmenso e
"honrados" e poderosos ten, como indigno de perdn, unha falta de
muller e como escritora, a que preciso que se sincere.
sociedade en contra e sabe, como Ben poidera , en verdade, citar
sabemos todas, que os verdugos aqui alguns textos de homes
estn impunes, que para ns non clebres que ( ... ) sostiveron que a
hai xusticia. E rebela-se. Non se muller era apta para o estudo das
conforma e reacciona con rencor, ciencias, das artes e da literatura.
con rabia e con odio ante as Posbel serame engadir que
ofensas. Como unha muller mulleres como madame Roland,
desesperada que a xusticia ( ... ) madame de Stael, ( ... ) Rosa
imperante condena, mata. Calle a Bonheur, L .. ) Jorge Sand, (... )
fouce e mata. Toma a xusticia pola Santa Teresa de Jess, L .. ) Safo,
man . Non se pode chegar mis Catalina de Rusia, Juana de Arco,
lonxe. Mara Teresa, e tantas out ras (. .. )
protestaron eternamente contra a
o vulgar idea de que a muller s sirve
para os labores domsticos, e que
aquela que, obedecendo tal vez a
unha forza irresistbel, se afasta
desa vida pacfica e se lanza s
revoltas ondas dos bou reos do
mundo, unha muller digna da
execracin xeral. (... )
1 O que tea paciencia para
chegar ate o fin; o que seguira
pxina por pxina este relato, (... )
bteo lonxe de si e esqueza, entre
outras causas, que o seu autor
unha muller.
Porque anda non lles est
permitido s mulleres escribir o que
sinten e o que saben.
(Prlogo a "La hija del mar", 7859)
Se eu fora home, saliria neste
momento e dirixirame ao monte,
pois o da soberbio; teo que
resignarme, non obstante, a
permanecer pechada no meu gran
saln .
(Fragmento dunha carta a Manuel
Murgua)
o
Traduccin Carmen Blanco
4
RO SALIA FEMINISTA
Todos os procesos de opresin , Parece a simples vista unha
todas as agresins, producen na afirmacin tpicamente "feminina",
vtima unha falla de identidade e un corroboradora da desigualdade dos
desamor a si mesma. Prdese a sexos en materia de intelixencia.
coraxe para loitar polo Est ben lonxe de selo. Cando
coecimento propio; tmese aohar Rosalia falaba de sentimento mais
no fondo dun o que pode provocar imaxinacin non estaba repetindo o
a ira ou o despido do seor. que decian os homes. O
Haber cousas do seu ser que a sentimento que se deixou que a
muller nen siquer coece ou que, muller tivera, foi o que se espera
se as sospeita, non querer admitir, dun can: o sentimento polo seu
parte porque snteas vencelladas amo. Sentimento sen imaxiAacin,
opresin que sofre, parte porque aplastado e reservado para o uso
no mundo estabelecido polo exclusivo do home e a familia del.
opresor eses talentos, valores ou muller permituselle o sentimento . ...
cualidades non contan e son instintivo, e proibuselle o
desprezados ou foron suprimidos. sentimento imaxinativo e cultivado .
No mundo de hoxe, por exemplo, Ese sentimento, que non se
vese decote unha infravaloracin educou nen refinou, foi usado e
do sentimento e, por conseguinte, esplotado cnicamente para
da tica e da xusticia . Esa favo recer ao varn, mas o seu
infravaloracin da mesma caste verdadeiro potencial foi suprimido.
que a infravaloracin xeral do O home teme ab sentimento de
feminino, ainda que ten veras; tmelle porque o sentimento
' repercusins fortes en causas que a fonte da xusticia e pdese
1
non son a feminista . revirar contra el. Ouen vive a gusto
Se a conquista da no caos que lle deixa as mans
personalidade sempre un proceso ceibas, non quer que vea ningun
difcil e traballoso, tanto a escada a darlle forma e a disciplinar o seu ~.

individual como colectiva, faise capricho.


mais dificultosa ainda cando as Dixeron os homes que o
condicins non a favorecen e sentimento torce o xuicio . Ao
cando os tempos son inimigos revs: sen el non pode haber j
desas caractersticas que terian que xuicio . Coa argumentacin cerebral
frorecer na personalidade que se ou intelectwal fcil chegar onde
procura. Por iso, sempre unha
'
se queira nos asuntos humanos;
rareza atopar algun no campo dos tan doado argumentar a favor da
oprimidos ou suprimidos que se guerra como en c0ntra dela,
atreva a amostrar o seu verdadeiro botarse do lado da pena de morte 1

ser e que decida escoitar a sua ou de travs. Pdense buscar


msica interior, sen importarlle o razns para lanzar misiles
desprezo que contra si vai desatar nucleares, para deixar que metade
' ao se apoiar en valores da humanidade morra de fame ou
desprezados . Dixo Rosala : para que a xente quede sen
"Ns somos arpa de soio duas traballo . O sentimento
cordas: a imaxinacin e o mesmamente o que capaz de
sentimento ... " guiar e disciplinar as

Teresa Barro
5
argumentacins do intelecto e de sentimento da muller: non fixo
lles dar forma intelixente. O nico mais nada que aproveitarse del e
que pode poer orden no cerebro burlalo. Eis un dilogo de "Fiavio",
un corazn honrado e cultivado . a novela mais orixinal de Rosalia e
Intelecto e sentimento precisan na que mais claramente se ve o seu
un do outro. Cando se suprime un sentir:
dos dous brense camios para o
... Sempre o pensei de ti, que debias
aproveitamento e a manipulacin e viver soia entre os homes, que non
chgase doadamente aberracin. mereces que te amen ... ; se souberas
A pornografa masculina, por que tenreza, que sentimento tan doce
exemplo, unha esplotacin do inspira un rosto de muller cheo de
que poderfamos chamar "o instinto bgoasl ... cmo selle ama muller
do cerebro"; a sua base a que se conforma con sofrer cando xa
sexualidade cerebral sen non se recordan delal ... cando vai
sentimento. Algunhas feministas para a tumba amando esas lembranzas
que a fan morrerl ... 1Eis a poesia da
apontaron posibilidade de que a mullerl Conque, se tes receo de amar,
. verdadeira pornografa feminina
sexa a literatura "do corazn".
Mara, val mais que renegues para
sempre do teu sexo ... (... )
Efeitivamente, nesta literatura se -0 que non entando -dixo Mara,
esplota a outra cara da medalla: "o enfadada- como podemos ter
instinto do sentimento" . A sua algunha vez a fraqueza de vos confesar
base a seguridade emocional con os nosos sentimentos .. . 1Decide que o
sexualidade asptica (as heronas, que queredes vernos escravas e non
compaeiras vosas; decide que, dun
ainda no romance violento, son ser que sinte e pensa como vs,
violadas pero amadas, nunca queredes facer xoguetes ocos,
quedan con filio e as trafulcadas mquinas que unhas veces rfan e
todas que fai o home son sempre outras choren, e que,. segn a vosa
cot"lsecuencia do amor tolo que comenencia, estn alegres e canten ao
sin te por el as). Nunha e outra ruido das cadeias, ou se queixen e
pornografia hai cabucamento e choren ao compaso dos vosos cantares
adrola; as duas suprimen e burlan de esquecemento! ...
-Se fose asi como dis ti, o home
unha cara importante da realidade, non seria mais nada que un tirano
nun caso o sentimento, noutro a infame; por sorte, o teu xorne acedo
razn. e malhumorado o que te fai exaxerar;
O home receou sempre da esa pintura que pintaches non copia
capacidade de sentimento da da realidade, unha invencin tua .. . ;
muller e, por conseguinte, impediu vs sodes as rafas do mundo ...
que lle fose posibel polarizalo en - Eu dbavos de boa gana a parte
nada que non fose el. Os homes do reinado que me pertence ...
coincidiron con Rosala en que a Rosalia nunca pensou que a
muller ten sentimento, negronlle a muller tivera que se red ucir a viver
imaxinacin, e non admitiron que o pechada nun mundo de
cultivo dese sentimento que sentimentos e alonxada do saber
dixeron protexer implicase o cultivo intelectual. Admiradora explicita
do intelecto e a adquisicin de das mulleres que destacaban nas
cultura . O home non respetou, nen artes ou na politica, nada tia de
moito menos potenciow, o ignorante e posuia unha cultura
moi considerbel : de autodidacta, completos . A visin do intelecto
si, e mesmo por iso, moi fonda, parcial; por iso, cando s se usa o
pensada e asimilada . Hai sitios intelecto e se suprime o
onde s veces preferfbel ser sentimento, o resultado un ermo
autodidacta que pasar pola e un caos falto de intelixencia .
universidade . O sentimento e o intelecto
Resalla quixo usar o sentimento precisan ser educados para que
na sua arte, sabendo ben que nun funcionen debidamente. O
mundo no que o sentimento era sentimento ineducado como o
"cousa de mulleres", lanna intelecto en bruto . Hai un
desprezar e infravalorar os que, ao analfabetismo dos sentimentos tan
non entender desta facultade desgraciado para a humanidade
humana, confundan o sentimento como o analfabetismo intelectual, e
puro e de calidade con sentimentos os que se liberan dun poden seguir
instintivqs, ou comparaban o eivados polo outro. Hai civilizacins
sentimento "en bruto" c intelecto -se se lles poden chamar asi-
refinado . relativamente desenroladas no
O sentimento non doado de campo intelectual , que son
acadar e non se pode chegar a el analfabetas de sentimento .
sen moitos traballos, tantos como O sentimento refinado e
precisa un intelecto para ter intelixente inimigo do
calidade . O sentimento inculto (que sentimentalismo vulgar (comprese
foi o que se lle permitiu mullerl a ironia e o coecimento da
tende a atrasar e pode corromper, natureza humana que hai nos
mentras que o sentimento culto poemas de Resala sobre a
civiliza . Gue algun non tea isto emigracin, por exemplo, con
que chamamos sentimento e que tanto cantar falso que se leva feito
non o use na sua visin da vida ou arredor del a), e permite pasar
na sua arte non implica que sexa fronteiras e ver con mais sutileza
home ou muller sen sentimentos. que ve o cerebro, ou ver cousas
No sentimento ineducado hai distintas. E tamn, como vai
sentimentos as mais das veces vencellado a valores ticos e ao
incoerentes, que van e veen como sentido da xusticia, capaz de
o vento, que non teen forza de transmitir verdades que non teen
criatividade e que son doados de volta . Un poema no que haxa a
manexar por quen queira "imaxinacin do sentimento"
aproveitalos . tan doado chega direto como a msica e
aproveitarse deles como move mais fondamente que todos
aproveitarse dun analfabeto. O os tratados do mundo xuntos ou
sentimento ten que ser intelixente . que todas as argumentacins
para ser valioso, e a intelixencia ten racionalistas . Resala acordou en
que se valer do sentimento para moitos unha paixn por Galiza que
funcionar ben . O sentimento non poden acordar os que
educado e cultivado , o sentimento esqueceron que o sentimento puro
puro, parte esencial da ten , a longo prazo, mais poder
intelixencia, e sen el non posfbel movilizador que a razn a secas ou
acadar coecimento e visin que os sentimentalismos falsos e

7
1

os emocionalismos mais ou menos (. .. ) Mia amiga, ti non sabes o que berce e na escola, se queremos ter
corrompidos. ser "escritora" . Sel o como Xorxe Sand homes e mulleres humanizados.
ainda pasa, pero senn que tormento!; Que non se fixera asi producto
O sentimento que se educa e na rua sinlante todo o tempo, e non
cultiva mvese nunha gama moi claro da opresin da mu ller, e esa
por ben, e andan por todas partes a
cumprida, porque nel medran os talar de ti. Se vas tertulia e talas de opresin produciu unha sociedade
sentimentos e a intelixencia, e por algo do que sabes; se te expresas nun embrutecida e incivilizada. O que
iso manantial de creatividade. En linguaxe algo correcto, chmante fixo Rosala , loitar polo sentimento
troques, os sentimentos que non bachillera, din que te escoitas a ti sabendo o que era , e usalo con
se educan fican apachucados e mesma, que s unha sabichona. Se te intelixencia, feminismo de
manifestas reservada que presumida! primeira lia.
raquticos, como o intelecto sen
que orgullosa! tes a pouco talar cos
cultivar. Hai en Rosalia a gama
toda de sentimentos: o odio e o
amor, a raiba e o mel. Non hai
que non son literatos (... ) Os homes
non paran de che dicer sempre que
poden que unha muller con talento
o
nunca pseudosentimento nen unha verdadeira calamidade, que val
sentimentos vulgares; por iso non mais casar coa burra de Balan, e que
ten a sua obra notas falsas ou de s unha tonta pode facer feliz a un
mal gosto, como aparecen case mortal varn .
sempre nas obras feitas cun E sobretudo eses que escreben e se
pensan moi chistosos, non deixan pasar
corazn incu lto, por mais que o nunca a ocasin de che predicar que as
intelecto est cultivado . Para eses mulleres deben soltar a pluma e zurcir,
corazns Rosalia muller inculta en troques, os calcetins dos maridos,
porque o sentimento, onde non se se os teen, e se non, ainda que sean
entende, resulta pouco fino; o fino os dos criados ...
pasar pola vida cun desapego
necio de seorito desalmado. Ou, como di o proverbo,
"muller que sabe latin non ten bon
A muller, vitima de sentimeritos fin". E agora que a "tonta" est
analfabetos (os dela e os dos algo "passe" na nosa sociedade
homes) ainda non aprendeu a progresista e empeza a vestir mais
valorar o sentimento cultivado . As a muller forte ou con carreira,
mulleres que escreberon imitaron haber que esperar a que apareza a
moitas veces aos homes, por medo muller fiel a si mesma, que ainda
a eles e ao seu xuicio. A muller tardar algo en estar de moda
tivo medo de parecer chorona, porque a mais intimidante.
tonta, inculta ... e con razn, pois Ao analfabeto lle imposibel
que diso mesmamente foi do que entender o que di un libro; igual de
se acusou, implcita ou difcil que entenda a linguaxe do
explcitamente, a Rosalia. Rosala sentimento quen a tea silvestre ou
saba ben a opinin do mundo embrutecido . A obra de Rosala
sobre as literatas; escoller ser unha ter que ser descifrada de novo
delas era, na sua poca, militancia desde unha sociedade que aceite
feminista. Que ademais escollera que o cultivo do sentimento tan
talar como muller, sen se disfrazar necesario como a educacin do
de home, demostra unha coraxe intelecto, que mbolos dous teen
pouco comn e que poucas veces que ir sempre xuntos, e que esa
se repetiu. Eis un anaco de "As educacin haber de realizarse
Literatas": conscientemente e empezar xa no
REFERENCIAS POETICO-SIMBOLICAS A ROSALIA

Ouero os agros recorrer


dendes de Grecia Galicia,
e lembrar se ser poidera
dende Sato a Resala .. .

Filomena Dato Muruais


(Fragmento de
"Defensa d'as mulleres",
Follatos, 1891)

lnvcante sen trgoa


ao longo dun rfo subterrneo
de palabras murchas
que veen desde Sato a Resala
morrer na mia boa .

Carmen Martn Gaite


(Fragmento de
"Lua chea",
A rachas, 1979).
o

Traduccin Carmen Blanco


9
TEXTOS CRITICOS SOBRE ROSALIA
Unha imaxe de Rosala feita de no problema da emigracin A defensa e reivindicacin da
tpicos literarios e sociolxicos no que mis destaca a poesa figura femenina feita por Rosalfa de
sustitui a sua verdadeira imaxe en social de Resala, pois, ademais de Castro evidente e palpsel, flui
amplos sectores da masa leitora e sinalar a "sangra de seiva xoven" con naturalidade en toda a obra.
anda da iletrada, porque os que se atopaba sometida Galicia, Agora ben, as particulares
tpicos son como unha mala herba denuncia o sofrimento da muller experiencias persoais da autora e a
que prolifera por todas partes. galega, a cal ten que asumir o sua forma de ser tan dada ao
Rosala , segn versin xera1izada, papel do home para soster a familia intimismo e soedade
unha doce e morriosa muller mentras salaia pola volta do condicionaron a sua actitude
galega que chora e laia decote en esposo. Resala cantou o social, fixronna unha muller
non menos doces e lenes versos. . desconsolo e a desesperanza desta alonxada do rebumbio dos
Onde ficou a verdadeira Rosalfa? muller e a abnegacin con que cenculos da poca , non partcipe
Onde aquela muller de esprito acepta as rudas tarefas do campo . da belixerante actitude feminista,
forte, tantas veces spera , Resala faise eco tamn da mis atenta ao seu propio
consciente ela mesma da discriminacin da muller na crecemento intelectual e persoal e
dificultada do seu carcter? "Estou sociedade da poca, e denuncia ao cuidado do fogar.
observando - dille nunha carta ao aos que negan a participacin da Despois de coecer algns
seu home- que falo nun tono muller na anguiera intelectual, aos datos biogrficos e de ler e reler a
feroz " e confesa que est. dun que queren relegar muller nas sua obra, entendemos por qu
"humor do demo", anda que encontra catro paredes do fogar. Oeste Rosalfa preferiu o discreto pero
disculpa e xustificacin "nas nosas xeito, intervn no proceso histrico seguro silencio do lar. Esta muller
circunstancias malditas cen veces" da loita da muller pala igualdade de era demasiado intelixente e realista
e en " un ha bilis como a mia" . dereitos co home". como para deixarse engaar palas
O verdadeiro rostro de Rosala sireas da vanidade literaria; a sua
non resulta grato. Cecais por eso Nidia A. Daz: vida tora marcada por dorosos
se reproduce poucas veces e cando "A protesta social na obra de sucesos como para querer buscar
se fai procrase disimular. (. .. ) Rosala de Castro" (1976). mis publicidade.
O seu rostro espiritoal sofriu un 1

proceso parecido. Asim ilronse a Matilde Albert Robatto:


ela os tpicos seculares atribuidos "Rosala de Castro e a
muller galega: dondura dozura, condicin femenina" (1981).
lingua armoniosa e agarimosa ... A
segunda fase consistiu en
prescindir dos rasgos que
desentonaban do conxunto, odio
en Resala?, resentimento?,
violencia?, rudeza? 1lmposbel!
o
S quedaba xa esquecer aquela
parte da sua obra que daba
testemua clara da sua maneira de
enfrentarse realidade. Movidos l
polo desexo de ofrecer unha imaxe
o mis fermosa posfbel da poeta,
chgase a enmendar as suas
edicins. (. .. ) E o tpico vai callando .
Marina Mayoral:
"A poesa ~e Rosala de Castro"
Traduccin Carmen Blanco t .

10
RO SALIA: UNHA LECCIN PARA HOXE
Oue Resala fose submetida caso, de folla de lata moralista).
-moi logo da sua morte- a unha Polo contrrio, propomos destruir o
operacin de ciruxfa facial (como mito existente, por estupidizador,
as que se nos propoen hoxe s por anestesiante, por delito de
mulleres para "mellorar" a nosa ocultacin de aspectos
aparncia) ; que Rosalfa fose fundamentais -por reveladores,
convertida moi axia en obxecto de por escandalosos- da obra da
veneracin reducin-folklorizacin nosa autora . Destruamos, pois,
(proceso que as mulleres galegas para construirmos despois a sua
seguimos a vi ver hoxe); que imaxe verdadeira, a partir - s,
Rosalfa, en fin, tivo que ser somente s- da sua biografa , das
admitida mais pagando o precio da suas actitudes e dos seus escritos:
incomprensin e da terxiversacin
(tamn como as mulleres que hoxe
seguen a rebelarse contra a funcin 1. Rosala non un ha escritora
criada para elas na sociedade fcil, espontnea, elemental. Antes
burguesa-capitalista) ; ben, obxectiva potica,
todo isto demostra que as literariamente, tanto o universo
mensaxes autenticamente persoal como o sentimento
revolucionrias, disgregadoras dos solidrio e colectivo de que agroma
valores morais e culturais q sua obra . Hai sentimento
dominantes na nasa sociedade van (motor da expresin lrica)
ser, son, cuidadosa e suiamente sincero, non sentimentalismo
enterrads, para privarnos da barato .
verdade da sua anlise e do
exemplo da su a conduta .
Desde a perifria dun Estado, 2 . Rosala non -mrese por
unha nacin ergue, digna, a sua onde se mire- un ha escritora
voz : a Galiza proclama a sua romntica. Nen polo xesto, nen
identidade esmagada . Desde a pola grandilocuncia, nen polo
perifria da sociedade, unha muller cristianismo, nen pola idealizacin ,
comete a ousadia de valorizar un nen polo exotismo, nen pola
mundo considerado salvaxe e concepcin do amor, nen pola
1ainda misl de pr en dbida toda pose, nen pola volta ao pasado
a perafernlia de valores nen ... Rosalfa un ha escritora
burgueses, mesmo "soi disant" realista (tampouco non o
progresistas que constitufan o realismo dos novelistas espaois
carnet de identidade do intelectual contemporneos) que atende ao
do sculo XIX . Si : isto ffxoo que hai no seu entorno e que o
Rosalfa hai cen anos e as mulleres interpreta sen preconceitos, tabs
galegas de hoxe temas a fortuna ou refxios metaffsicos . "Cair" na
de poder beber na sua fonte . Non dbida, na desilusin ou , mesmo,
propomos construir un neo-mito no desespero, pero o seu "non
rosaliano (por certo: a Rosalfa que entender" non homologbel co
se nos transmitiu non estaba dos romnticos-as anteriores ou
cuberta de follas de ouro; en todo contemporneos .

Maria Pilar Garca Negro


11
3. Rosa la se non adapta ao cors d) en Follas novas (1880), vencer sabiendo resistir". Non
da funcin feminina imposta . escrebe a "dolorosa epopeia" das ofendamos o seu pensamento
Rmpeo, dennciao. A sua mulleres traballadoras galegas, do instalndonos comodamente nas
condicin feminina , pois, campo e do mar, fra e dentro da trampas que ela denunciou . Non
clarividente, non alienada nen casa, abrigadas a dobraren o seu escurezamos a sua luz negndonos
sumisa . Por iso estaba soa; por iso traballo e o seu esforzo, heronas a considerala viva hoxe . A cen
a chamaban "tola"; por iso a sen nome dun drama por escreber, anos da sua morte, continua e
silenciaron primeiro e a vtimas as mximas da inxustsima continuar a "operacin
embalsamaron despois . realidade econmica e social, as maquillaxe" . Anticipmonos a
Mais se Resala foi negada, primeiras en traballaren e as repudiala e a reivindicala a ela,
atacada (" ... flagelronla sin piedad . primeiras en sofreren o seu e mis inteira .
los apegados a la tradicin por sus o dos outros .. .
atrevimientos", di en 1916 un seu
bigrafo), reducida (como cantora
folklrica do seu pas) e asimilada
a Rosalia que se interroga
clarisimamente, na cabeza da sua
o
obra fundamental, Follas novas,
(produto romntico, filia da sobre o conflito que ela mesma
efervescncia particularista da vivncia, nunha pergunta-prtico
poca .. . ), en poucos aspectos a da obra que nos d a clave para
sua mensaxe sera mis agachada, nos explicar todos os atrevimentos
mis ocultada que na sua reflexin r filosfico-morais que a seguir
sobre a problematicidade da comete :
condicin feminina. E d a Daquelas que cantan s pombas e s frores
"casualidade" de que esta todos din que teen alma de muller;
concincia na nosa escritora non pois eu, que n'as canto,
fror dun dia nen clich Virxe da Palomal, ai, de qu a terei?
esquemtico . Vexamos : a Resala que afirma que as
a)en "Lieders" (1858), declara mulleres escritoras no seu tempo
que non acata " .. . mandatos de mis eran "nuevos Lzaros" que
iguales y creo que su hechura es " ... hemos cogido estas migajas de
igual a mi hechura, que su carne es libertad al pie de la mesa del rico,
igual a mi carne"; que se llama siglo XIX" e que
bl en Cantares gallegos (1863), declara que, a despeito de todas as
Resala dignifica a psicoloxa da liberdades formais conseguidas,
muller popular galega, analizndoa "todavfa no les es permitido a las
matizadamente, oferecendo dados mujeres escribir lo que sienten y lo
reais das suas motivacins para que saben". , en fin, a escritora
actuar, das suas aspiracins, das que afirma que "no hay nada tan
suas necesidades fsicas e brutalmente material como la
psquicas; realidad", afirmacin que tamn
e) en El caballero de las botas nos vale para despegar a anlise da
azules (1867), combate a funcin opresin feminina de
ornamental , improdutiva, alienada plantexamentos idealistas,
e narcisista das mulleres da esquemticos ou psicoloxistas.
aristocrcia e da burguesa Ela nolo deixou dito : "La mujer,
espaola, que devanaban arreo en as en Oriente como en Occidente,
bailes, testas, vestidos e demais as en la civilizada Europa como en
actividades igualmente "sufridas"; los pases salvajes, slo podr

'
12
LAS LITERATAS
A perspectiva de muller, que Neste sentido, a obra parte dunha
manifesta o conxunto da obra actitude moi semellante adoptada
rosaliana, as como a temtica por Virginia Woolf cando no sculo
relacionada co especfico problema seguinte se enfrenta coas bases
femenino, que aflora directa ou materiais e psicolxicas que
indirectamente en certos condicionan a escritura da muller
momentos, confluen de maneira nun ensaio esencial para
especial no tema da muller e a comprender o fenmeno literario
escritura . Resala tratou con femenino: A room of one's owm
significativa recurrencia dito tema (1929) .
ao longo da sua vida , centrndose,
tamn de maneira moi sintomtica ,
no aspecto mis concreto da l. UNHA CRTICA TMIDA PERO
problemtica social da escritora. RADICAL.
Durante a etapa xuvenil, cando A crtica non pareceu darlle
Resala defende claramente por demasiada importancia a este
escrito ideas feministas, pero artculo rosaliano de apariencia
tamn na sua madurez, cando insignificante, pero que, non
estas ideas tan crise coas da obstante, na sua inmediata
sociedade establecida e se mostran "pequenez" acacha apreciacins
contraditorias, o motivo da clarividentes que nos talan da fina
problemtica social das escritoras intelixencia e a actitude consciente
est sempre presente. As , da autora, que neste aspecto se
podemos rastrexalo desde o limiar adiantou ao seu tempo. Se
da novela La hija del mar (1859) ate analizamos o marco que encadra
o do libro potico Follas Novas carta en s, observamos como
(1880) . Nas novelas Flavio (1861) e Resala empregou unha serie de
El caballero de las botas azules recursos estilsticos propios - anda
(1867) aparece de maneira explcita, que non exclusivos- da
mentras que na dedicatoria de marxinalidade e polo tanto tamn
Cantares Gallegos (1863) hai tan s da feminidade , como son a irona ,
unha alusin ao mero feito de ser a ambigedade e o xogo de
escritora. No primeiro poema de contradicins . Desta maneira
Follas novas, o motivo da conseguiu facer unha crftica tmida
dimensin social da muller que pero fonda : radical polos seus
escribe deixa paso ao mis contidos, pero sen perder a
trascendente da dificil compostura abrigada nunha muller;
caracterizacin dunha potica con denunda, pero sen desafo.
femenina . Pero no ensaio titulado As, a timidez dixase ver na
"Las literatas . Carta a Eduarda" utilizacin distanciadora do
(1866) ondeo tema se fai obxecto heternimo de Nicanora e da
central de estudo. ancdota da carta allea enccmtrada .
"Las literatas" analiza a O recurso podera estar relacionado
condicin social da escritora, coa pouca autoafirmacin social de
escudriando o feixe de prexuicios Resala, que a levou a cobexarse,
cos que a sociedade dificultaba a pasada a xuventude, baixo un
tarefa literaria ao sexo femenino. protector es8udo de contradicins .

Carmen Blanco.
13
Qutro rasgo de timidez o observamos que a mensaxe resto da carta comprendemos o
esUro epistolar do ensaio, que esencial que lle transmite por qu deste horror publicacin
minimiza, baixo o rexistro coloquial escritora Nicanora, en forma de e, en certa maneira, o carcter
propio da carta a unha amiga, a consello, sua amiga Eduarda, que secreto e vergonzante ao que a
exposicin das condicins nas que mostra inquietudes literarias, un creacin femen ina se va abocada:
se desenvolvla a vida das escritoras contundente "non publiques" : que ese sea un secreto entre el
no sculo XIX en Galicia. No, mil veces no, Eduarda, aleja de Cielo, t y yo
Pero, ao mesmo tempo, o ti tan fatal tentacin, no publiques nada Polo que se retire s razns que
radicalismo da critica ponse de y guarda para ti sola tus versos y tu xustifican esta actitude negativa,
manifesto a travs da nota final, na prosa, tus novelas y tus dramas: que son de dous tipos: unha de ndole
ese sea un secreto( ... ) (Suliados
que Rosalfa se identifica cos meus). xeral humana, masculina e
sentimentos de Nicanora: femenina, e outra especfficamente
Pasendome un dla por las afueras Este rotundo consello aparece femenina.
de la ciudad hall una pequea cartera xa ao comenzo da carta, e no que
que contenla esta carta. Parecime de queda da mesma darnse as razns
mi gusto, no por su mrito literario, 111. A ACTITUDE HIPERCRITICA
que xustifican tal aseveracin.
sino por la intencin con que ha sido ANTE A CREACION PROPIA E
Como se pode apreciar na cita AL LEA.
escrita, y por eso me anim a
publicarla. Perdneme la desconocida devandita, o consello " non
Con respecto ao feto xenrico
autora esta libertad, en virtud de la publiques", non "non escribas" .
da escritura, a autora considera
analogfa entre nuestros sentimientos. Desaconsllase, polo tanto, a
que o panorama literario
lOs suliados son meus). dimensin pblica da escritura, non
desolador. A causa. principal deste
De igual maneira, as propias o propio feto de escribir. Tal
desastre est para Nicanora na
afirmacins e acusacins fetas por afirmacin posibilita a
proliferacin indiscriminada de
Nicanora, con toda a su lucidez interpretacin de que a literatura
falsos escritores e falsas aficins
e durza, confirman a fondura e a para a autora unha necesidade que
literarias: "El mundo est lleno de
rasdicalidade da critica. non doado reprimir, e
esas cosas", afirma , xa que as
En suma, o coloquialismo do esencialmente unha actividade
musas se volveron "ramplonas y
estilo epistolar e a minimizacin Intima ("guarda para ti sla tus
plebeyas". E para que quede mis
propia da ancdota tan que moitas versos y tu prosa ... "), en
claro, ilustra as suas aseveracins
das constatacins e das denuncias consonancia coa que parece ser a
con duas ancdotas, unha que fai
aparezan simplemente apuntadas e potica rosaliana .
relacin conversin do barbeiro
non expostas de maneira Por outra banda , o feito de
que atende ao seu marido en
pormenorizada e obxectiva, negarse dimensin S'ocial da
"escritor", e outra que nos tala do
restndolle trascendencia s escritura unha constante ao
indiscriminado gasto literario dun
afirmacins. Pero nunha leitura longo da historia da literatura
certo mozo.
atenta, na que a ironla rache con femenina e a propia Resalla
De entre ditas ancdotas resulta
contradicins e ambigedades, a participou de maneira moi notoria
especialmente significativa a
sinxela "Carta a Eduarda" deste rechazo. En efecto, son
reaccin de Nicanora ante a ousada
convlrtese nun fondo e lcido numerosas as noticias que temas ignorancia do barbeiro :
ensaio sobre a condicin de "Las de escritoras que non chegaron a yo, (... ) irritada contra los necios y las
1iteratas" . selo pblicamente, e no caso musas, abrf mi papelera y rompf cuanto
concreto da autora que nosocupa allf tenfa escrito, con lo cual, a decir
11 . O RECHAZO DA DIMENSION parece ser, segn testemuas verdad, nada se ha perdido. (Subliado
PUBLICA DA ESCRITORA. como as de Manuel Murgua ou as meu).
Centrndonos agora no que das suas filias, que comprla en O feto de rachar os escritos ao
constitu o ncleo do ensaio, o cada caso vencer a pertinaz que aludeA estas palabras parece
contido da carta propiamente dita, negativa publicacin. Ao ler o ser outra constante na creacin
,,

literaria femenina e, no caso de . citado nun prrafo anterior como


Resalla, aparece como un dato paradigma de calidadel
fibel da sua biografla. Esta compensarla o suplicio que resulta
obsesin rosaliana por rachar ser escritora . Alnda que a
manuscritos poderla estar motivada ambigedade da expresin "serlo
por unha radical actitude como Jorge Sand" poderla facer
hipercrtica inherente ao carcter da . referencia proteccin que supn,
autora ou, tamn, a unha visin ante un certo pblico, a utilizacin
hiperautocrltica derivada do medio dun pseudnimo masculino dos
hostil que lle esperaba como que tanto abondaban na poca, as
acollida obra de. autora como actitude autoafirmativa e
femenina . Mais dito xesto desafiante coa que a escritora
destrutivo ten tamn un innegbel francesa asuma o seu rol.
carcter catrtico ou expiatorio do A continuacin ven xa a
propio acto de escribir, descripcin do particular interno
ntimamente necesario e irresistlbel, das escritoras. Esta descripcin
pero doroso por imperativo social. canta con .duas partes ben ,
E, en ltima instancia, pode ser delimitadas, unha que fala da
unha mostra mis dese absurdo escritora en si, e outra que se
'
existencial rosaliano que non lle centra na relacin da escritora cos
atopa sentido aos actos humanos e homes e, de maneira moi especial ,
que lle dita versos dubitativos no caso da escritora casada. Dado
como " E ben , para qu escribo?" . o predominio de referencias xerais,
Despois destes exemplos, a anlise ten un caracter universal,
NicC!nora conclue coa tallante anda que certas alusins mostran,
afirmacin de que. o panorama vez, a experencia individual que
literario desolador para calquera as inspira e a concreta .
persona senslbel: caracterizacin da realidade galega
Esto es insoportable para una que ilustran .
persona que tenga algn orgullo literario
y algn sentimiento de poesia en el A . A escritora en xeral.
corazn; (. .. ) Comenza expoendo o
IV. A CONDICION SOCIAL DA instintivo rechazo social que sofre a
ESCRITORA. escritora, decindo:
Pero a asolacin convlrtese en por la calle te sealan
autntico interno se se trata dunha constantemente, y no para bien
muller: A frase fai alusin tirana da
pero sobre todo, amiga mla, t no "igualdade" e a persecucin e
sabes lo que es ser escritora. Serlo acusacin ideolxica da diferencia,
como Jorge Sand vale algo, pero de e serescritora no sculo XIX era
otro modo, qu continuo tormento! evidentemente ser distinta ao
Con estas duras palabras entra comn das mulleres. Ao mesmo
de cheo no tema central da tempo, a expresin pon de
condicin social das literatas. manifesto o inmediato rechazo da
Comenza afirmando que s senda muller que, salndose do mundo
unha escritora de calidade da privado que se lle ten asignado,
francesa George Sand ( quen tia asume algunha actividade- pblica ;
'
'

as o reflexa a mesma lingua: a Os dous sexos murmuran por mis tarde polo moderno
"muller pblica" non est, desde igual, pero a autora os presenta, de pensamento feminista: a opresin
logo, ben considerada . maneira moi certeira, da muller interfrese coa opresin
A continuacin fai unha caracterizndoos polo rasgo mis de clases, de maneira que un home
diseccin das crticas sociais mis significativo en cada caso. A pertencente clase social mis
significativas. En primeiro lugar, envidia que rixe as relacins entre baixa sntese, polo feito de ser
sinala o carcter xeralizado das mulleres dentro das pautas da home, (e como tal considerado),
mesmas: "en todas partes ideoloxa machista aparece exposta superiG>r a unha muller, anda que
murmuran de ti". Indica, en claramente: sta sexa de clase social mis alta.
segundo lugar, o carcter Las mujeres ponen en relieve A continuacin, a autora fai
prexuicioso e infundado de ditas hasta el ms escondido de tus alusin doble tarefa , cultural e
crticas, xa que tanto se critica defectos domstica, que t ian as mulleres
unha cousa como a sua contraria : A tradicional incultura da escritoras, ao tempo que protesta
sexa cal sexa o seu comportamento "muller ideal" que modelou as contra o parasitismo masculino.
social, a escritora ser vilipendiada . relacins entre os sexos Dito parasitismo pode ser
Na tertulia, en concreto, tanto a salvagardando o dominio masculino interpretado no sentido social ,
actitude franca corno a reservadq louvada polos homes, que facendo as alusin ao seoritismo.
ou a modesta, todas son rexeitan e inconscientemente Agora ben, tamn sera posbel a
ridiculizadas . As palabras da autora temen muller culta: interpretacin relativa dialctica
talan por si mesmas con lcida Los hombres no cesan de decirte dos sexos, aludindo ao parasitismo
siempre que pueden que una mujer de domstico dos homes. Se esta
irona: talento es una verdadera calamidad,
Si vas a la tertulia y hablas de algo l~ itura vibel, 0utra vez mis
que vale ms casarse con la burra de Rosala se adianta co seu
de lo que sabes, si te expresas siquiera Balan , y que slo una tonta puede
en un lenguaje algo correcto, te llaman hacer la felicidad de un mortal varn. pensamento s ideas da poca:
bachillera, dicen que te escuchas a ti Cosa fcil era para algunas abrir el
Dentro do sexo masculino, a
misma, que lo quieres saber todo. Si armario y plantarles delante de las
guardas una prudente reserva, qu actitude dos escritores en particular narices los zurcidos pacientemente
fatua!, qu orgullosa!; te desdeas de non difire da xeral. No mundo trabajados, para probarles que el
hablar como no sea con literatos. Si te literario, a muller non aceptada escri bir algunas pginas no les hace a
haces modesta y por no entrar en de bon grado e predomina a idea todas olvidarse de sus quehaceres
vanas disputas dejas pasar inadvertidas de que a funcin da muller domsticos, pudiendo aadir que los
las cuestiones con que te provocan, exclusivamente a domstica. que tal murmuran saben olvidarse, en
en dnde est tu talento.?; ni siquiera Sobre todo los que escriben y se cambio, de que no han nacido ms que
sabes entretener a la gente con una tienen por graciosos, no dejan pasar para tragar el pan de cada dla y vivir
amena conversacin . nunca la ocasin de decirte que las como los parsitos.
Da mesma maneira, a escritora mujeres deben dejar la pluma y repasar A continuacin volve insistir no
ten que sofrir crticas sexa cal sexa los calcetines de sus maridos, si los rechazo que os homes teen da
o tipo das suas relacins sociais, tienen, y si no, aunque sea los del muller de letras e o pouco
tanto se socibel como se criado. (Subliados meus) adecuada que !les parece para o
esquiva e solitaria : Chaman a atencin de maneira matrimonio:
Si te agrada la sociedad, pretendes moi especial as ltimas palabras, los hombres miran a las literatas peor
lucirte, quieres que se hable de ti, no que unha vez mis nos mostran a que mirarlan al diablo, y este es un
hay funcin sin tarasca. Si vives clarividencia, xa sexa consciente ou nuevo escollo que debes tener, t , que
apartada del trato de las gentes es que no tienes dote.
te haces la interesante, ests loca, tu inconsciente, de Rosala, que,
carcter es atrabiliario e insoport.able; afondando, volve a adiantarse ao
pasas el dla en delirios poticos y la seu tempo. O pensamento que B. A escritora casada.
noche contemplando las estrellas, subxace neste texto non sera Sigue a sua anlise centrndose 1
como Don Quijote. formulado claramente ate anos na condicin social da escritora
t'

casada . Expn en primeiro lugar o da propia Rosala . En efeito, tras as


caso da literata casada cun home verbas de Nicanora,
de talento recoecido . Apuntando transparntanse as reais vivencias
' antes de nada ausencia de rosalianas que as inspiran. Casada 1

prexuicios que ese home precisa como estaba cun home de forte
(para considerar as ideas vixentes personalidade intelectual, Manuel
ao respecto) . E conclue afirmando Murgua, non faltou quen lle
que en tal situacin a escritora non atribuira parte, ou a totalidade, do
i
-ser valorada por si mesma, e ser seu talento ao marido, e non s en
considerada en todo momento vida, senn que sta foi tamn
como un produto do seu marido: unha tendncia que se deixou ver
Unicamente alguno de verdadero con posterioridade na crtica.
talento pudiera estimndote en lo que Compre destacar dunha
vales, despreciar necias y an erradas 11
maneira especial as atinadas
preocupaciones; pero ... ay de ti apreciacins feitas a propsito da
entonces! , ya nada de cuanto escribes
palabra "poetisa" . Esta verba ;
es tuyo, se acab tu numen, tu marido
es el que escribe y t la que firmas. (como a de "bachillera" citada con
As palabras que veen a anterioridade) ten unhas fortes
continuacin tratan de mostrar o connotacins peiorativas que non
absurdo deste tpico anda hoxe se dan no seu equivalente

vixente e que ten como base a idea masculino . Este reflexo na linguaxe
da superioridade intelectual do da ideoloxa machista da
varn: sociedade, mostra claramente o
Por lo que a mi respecta, se dice prexuicio existente contra a muller
muy corrientemente que mi marido culta que se ridiculiza . Rosalfa
trabaja sin cesar para hacerme inmortal. soupo captar moi ben estes sutiles
Verso, prosa , bueno o malo, todo es
suyo; pero sobre todo lo que les parece
matices case insultantes asociados :
palabra "poetisa" .
menos malo, y no hay principiante de Sobresae asimesmo a
poeta ni hombre sesudo que no lo radicalidade da afirmacin final que '
afirme. De tal modo le cargan pecados
virfa estar en consonancia coas
que no ha cometido! Enfadosa
preocupacin , penosa tarea, por cierto, palabras de Madame Ackerman: 1
la de mi marido, que costndole an Escribir, para unha muller, como
trabajo escribir para sf (porque la mayor escotarse, s que tal vez sexa menos
parte de los poetas son perezosos) , indecente mostrar a espalda que o '
tiene que hacer adems los libros de su corazn .
mujer, sin duda con el objeto de que Pero a propia autora pasa a
digan que tiene una esposa poetisa. expoer logo as causas que
(esta palabra ya lleg a hacerme dao) motivan tal prexuicio en base
o novelista, es decir, lo peor que puede
ser hoy una mujer. (Subliados meus) . existencia de outra serie de falsas
ideas sobre as que dito prexuicio se
Como moi ben evidencian as asenta . As certeiras apreciacins
palabras transcritas, resulta ser ste das palabras que siguen poen de
- co que ven a continuacin- un manifesto a crencia incuestionbel
dos prrafos da carta onde parece na superioridade intelectual do
j percibirse mis a crispacin da home sobre a muller, as como a 1

autora, qup sen dbida traduce a inf~avaloracin e o autoodio do

11
17
propio e coecido frente de que la honra y la dignidad de su
supravaloracin e papanatismo esposo rayen siempre tan alto como
ante o alleo, propios, sea posible. l
respectivamente, da ideoloxa
patriarcal mis machista e da V . REMATE .
mente colonizada e ignorante: A certeira anlise da condicin
Pero cmo creer que ella pueda social da escritora que mostra
escribir tales cosas? Una mujer a quien Rosalia de Castro en "Las literatas"
conocen desde nia, a quien han odo evidencia a lucidez da sua
hablar, y no andaluz, sino lisa y intelixencia, as como o seu '
llanamente como cualquiera, puede carcter de muller
discurrir y escribir cosas que a ellos no anticonvencional, na que se
se les han pasado nunca por las combinan vez certos prexuicios
mentes, y eso que han estudiado y
saben filosofa, leyes, retrica y tradicionais (como a obsesin pala
potica, etc.7 Imposible, no puede honra) con ideas de vanguarda
creerse a no ser que viniese Dios a dentro do pensamento feminista .
decirlo. Si siquiera hubiese nacido en Pese a estar escrito en casteln ,
Francia o en Madrid! Pero (aqu as referencias implcitas ao
mismo? ... Ohl ... contexto literario e social galego,
Por ltimo explica cal a danlle ao artculo unha grande
situacin da escritora casada cun importancia histrica, ate o punto
home vulgar. Neste caso, para a de que imposbel comprender o
xeral opinin social, o home feito literario femen ino en Galicia,
produto da sua muller, ela a que sen ter en conta os prexuicios
-en contra do establecido- existentes con respeito ao mesmo,
manda, .deixando ao marido en a maiora dos cales anda estn
ridculo: hoxe vixentes.
En suma, a insig nificante "Carta
Si te casas con un home vulgar, a Eduarda" , nunha leitu ra en
an cuando l sea el que te atormente
y te oprima da y noche, sin dejarte profundidade, aparece como un
respirar siquiera, t eres para el mundo importante ensaio de socioloxa
quien le maneja, quien le lleva y trae, literaria.
t quien le manda; el dice en la visita la
leccin que t le has enseado en casa,
y no se atreve a levantar los ojos por
miedo a que le rias.
o
A ridiculizacin machista e
reaccionaria do suposto marido
dominado dalle pe autora para
insistir na teima tan rosal iana da
honra, que debe ser, segn a
ideoloxa mis tradicional,
preocupacin obsesiva da muller:
y todo esto que redunda en
menosprecio de tu marido no puede
menos de herirte mortalmente si tienes
sentimientos y dignidad, porque lo
primero que debe cuidar una mujer es
ANTOLOXIA
A presente seleccin de
textos de Rosalfa non mis
que unha pequena mostra
literria da preocupacin e das
reflexins que a nasa autora .
sentiu pala problemtica da
opresin e da discriminacin
feminina e, portanto, pala
especificidade desta . De certo,
pode-nos crer quen nos lea que
non tivemos que apurar a
bsqueda de textos que
' servisen ao naso propsito,
senn, polo oontrrio, obrarmos
por seleccin e reducin de
todo o material que tiamos
seleccionado, at tal ponto
visbel e recorrente a idea na
nasa primeira escritora nacional.
Como se ver, inclu-se un
poema de Cantares gallegos,
catorce de Follas novas, uns
fragmentos en prosa de
"Lieders", ese precocfsimo
traballo de mocidade, un anaco
de "Las literatas" e vrios -dos
, moitos que se poderian
escollar- tramos de Ef .
caballero de las botas az11les.
Asimesmo, tamn incluimos o
prlogo de Follas novas,
autntica peza maxistral en mis
dun sentido .
Neste espello debemos ollar
a verdadeira Rosalfa, tal e como
ela se produciu . Este respeito e
este amor pala sua obra son os
mnimos que as mulleres
galegas de hoxe debemos ter en
canta para unha calquer leitura
da sua obra, hoxe, coma ante,
de tan inmenso valor.

19
San Antonio bendito, para casar conmigo,
ddeme un home, nena solteira
anque me mate, que levo en dote
anque me esfole. unha culler de ferro,
catro de boxe,
Meu santo San Antonio,
daime un homio, un irmancio novo
anque o tamao tea que xa ten dentes,
dun gran de millo. unha vaquia vella
Daimo , meu santo , que non d leite ... 1

anque os pes tea coxos, Ai, meu santio! :


mancos os brazos. ac que tal suceda
tal volo pido .
Un ha muller sin home ...
santo bendito! , San Antonio bendio,
corpio sin alma, ddeme un home,
festa sin trigo, anque me mate,
pau de viradoiro anque me esfole,
que onda queira que vaia que, zambo ou trenca,
troncho que troncho . sempre bo ter un home
para un remedio.
Mais, en tendo un homio,
Virxe do Carme!,
non hai mundo que chegue
o
para un folgarse . Decides que o matrimonio
Que, zambo ou trenca, santo e bueno. Serio;
sempre bo ter un home mis non casu San Antonio,
para un remedio. por mis que o mesmo demonio
tentuno a facelo ensaio .
Eu sei dun que cobisa
causa miralo, Celicios, cantos poder;
lanzalio de carpo, penitencias, a Dios dar;
roxo e encarnado . mais santo n'houbo, a meu ver,
Carnias de manteiga, que dos casados quixer
e palabras tan doces ca pesada cruz cargar.
cal mentireiras.
Nin os santos padres todos,
Por el peno de da, de quen tes tantos escritos
de noite peno, e alabas de varios modos,
pensando nos seus ollas quixeron naqueses lodos
color de ceo; meter os seus pes benditos.
mais el, xa doito,.
de amorios entende, Do direito, do rivs,
de casar pouco . matrimonio, un dogal es;
eres tentazn do interno;
Fac, meu San Antonio, mais casari ... , pois no inverno
que onda min vea 1non ter quen lle a un quente os pes ... ! O
Cantares Gallegos (1863)
20
-Valor!, que anque eres como branda cera, Pero e ti, dime, non te acordaches
aqu en perigro estamos, e non te acordas de todo aquelo?
e noutro lado a libert che espera -Ti qu me pides, rapaza, cando
que aqu ningun che dera. desmemoriado son como un deo!
-Vamos, seor, adonde queiras ... Vamos! 1 ademis, Rosa, diricho todo
pra que non valvas a pensar nesto.
-Tan nobre eres, meu ben, como esforzada ; Bebn con outras naquela fonte,
mais tembras coma a cerva acorralada, pousi con outras naquel portelo,
ora que xuntos por ventura estamos ai, e con tantas luz da la
para fuxir, a prenda namorada ... ! no mes de agosto tomi o fresco .. . !
- Pois fuxamos ... , fuxamos! Dime, menia, si un home pode
cargar con tantos recordos destos,
-Tes medo, mia vida, e si non debe botalos tora
a seres nos meus brazos sorprendida porque n'estorben no pensamento.
e a que xuntos amndonos marramos? Quxente un da, quxente, Rosa;
- Ai, non, que a dicha as tora cumprida ... ! mais di unha copra que o amor i o vento,
Mas partamos ... , partamos ... desque fixeron o seu facido,
E adis, paz e virt, sempre querida! vanse, rapaza, como vieron .
E qu llevamos a facer, Rosa,
si aquestas causas non tn remedio!
o Adis!, pra a Habana domingo embarco;
i anque ora chores, non teas medo,
que mal de amores n' mal de morte,
N' DE MORTE i fin i cabo pasa co tempo .

-Xa ests de volta, Rosa de Anido?


E u non coidara verte tan cedo!
o
1 as meigas todas contigo, Rosa,
al na vila seica andiveron , QU LLE DIGO?
que de difunto tes a colore
i a vista brava, i o talar seco. - Eu volvo para a terra ;
- que de pena, da terra lonxe, ta muller Antena , qu lle digo?
pouquio a pouco me iba morrendo; - Pois pra non meter guerra,
mais .. . colorosa me vers logo, porque non vean a petar conmigo,
que agora vivo porque te vexo. olvidars que toches meu testigo.
-Tola de Rosa, coque ela sail O demis ... ; bo libertade adoito ...
Inda te gcordas daqueles tempos? Xa sabes o refrn, meu compaeiro :
- Se inda me acordo ... 1 Cmo olvida los, a libert primeiro,
cando tan sio sei pensar neso? e mellar que al broa aqu bizcoito.
Bebemos xuntos naquela fonte, - Mis val aqu, coma quen di, solteiro,
xu ntos pausamos naquel portelo, que casado e con tillos
herba callemos xuntos no prado, andar al sudando aqueles millos ...
e bamos xuntos tomalo fresco Entendo, compaeiro!
no mes de agosto dendes que a la - Que como poida se goberne Antona ,
branca saa tras dos outeiros. i anque dela me doio,
Estas lembranzas me consuman, como de lonxe nada sei nin o o .. .
de ti apartada, da terra lexos ... Quen non sabe nin ve ... sempre perdona .

Follas Novas (1880)


21
Cando xa vello sea, Que el durma, que eu velari
tornari cos meus osos para a aldea, pola dona mis fermosa
que algo lle hei de levar terra nosa; que vin no mundo e veri;
mais mentras mozo son, non pode sere, xardieiro , coido a rosa
porque si por mullere, de cuio olido outro gosa.
si que Antona est al, teo aqu a Rosa.
-sa che a nai do ao, Coido dela noite e da,
bon Antn de Riao, sin descanso nin sosego,
pero en verdad che digo que atopalo non podra;
que as mulleres son tdalo enemigo, corpo e ialma, non o nego,
e xa que esto as o sea, a esa tareia me entrego: -
antre a nosa i a allea
mis ou menos graciosa, E anque desto nada sabe,
pois ... , mu ller por muller, val mis a nosa . eu sei canto poido dela ,
-A nosa a que nos quer e ns queremos, mais que tal saber me acabe ...
que si falta o cario, Sai, pombia; sai, estrela,
coidando que unha pomba tes no nio, que un valente por ti vela .
unha cbrega tes, filia dos demos.
-A cbrega a cabeza selle esmaga ,
e coa sa vida paga .
Mais da Antona a pacencia
con qu lle paga, dime, a ta concencia?
Qu cura do se u dor a fonda llaga? .
- Dixate de concencias e del ores,
que non teen lugare A dne va i? A escondida
tratando de mulleres e de amores. porta se abre pasenio .. .
Que ela vexa, se quer, de se curare; Romor de seda comprida
e cntalle que cando eu o tivere, runxe al polo camio
xa lle dari con qu se precurare. que vai da fonte muo ...
1 agora, adis, hastra que Dios quixere!
N'a vexo , mais ela :
o chgame o seu doce olido,
sento o pisar do seu pe,
i o meu corazn ferido
EU POR VOS, E VOS POR OUTRO de pracer dou un batido.

-A linda, a grande seora , Nobre dama, linda dona


de non vista fermosura, dos corazs que prends,
nde ir tan a deshora, perdname, sf, perdona
nunha noite tan escura? si che sigo a donde vas :
Onde ir con tal premura? non ves que en perigro ests?

Vai enfouzando na lama En noite tan tempestosa ,


o zapatio de seda ... qun vos metu tal deseio?
1Polo toxal vai a dama, 1Enlamugarse as a rosa ... !
i o dono antre holandas queda! E no meu corazn leo
1Bon sono Dios lle conceda! que non levs paz no seo .

22
E si atops a Compaa? - 1Salvdeme, ou, xueces!- berri ... 1Tolera!
E si vos sai a Estadea? De min se mofaron, vendume a xusticia.
Si con fa las vos engaa - Bon Dios, axudime- berri, berri inda .. .
e vos pon mantel e cea, Tal alto que estaba, bon Dios non me ora.
mentras troa e lostreguea? Estonces, cal loba doente ou ferida,
dun salto con rabia pilli a foucia,
N'irs soia, pesi a vs, rondi pasenio ... 1Ne as herbas sentan!
n'irs mentras eu alente, 1 a la escondase, i a fera dorma
pois fora atentar a Dios. cos seus compaeiros en cama mullida.
Seora, Dios non consente
que o perigro busque a xente. Mirinos con calma, i as mans estendidas, dun golpe,
dun soio!, deixinos sin vida .
Sin que seps que vps sigo, 1 lado, contenta, sentime das vftimas,
iri tras de vs agora, tranquila, esperando pola alba do da.
por si vos tenta o enemigo.
1 en tanto non sai a aurora 1 estonces .. . , estonces cumpruse a xusticia:
non vos deixari, seora . eu, neles; i as leises, na man que os ferira.

Adis .. . , adis, dama hermosa!


1Darvos a tan malos modos .. . !
Non-vos levu a Compaa,
mais o enemigo levuvos.
o
Embrgame o asombro a ialma ... SILENCIO!
Ai, amor tolo ... , amor tolo .. . !
Ben di aquel refrn sabido: A man nerviosa e palpitante o seo,
Eu por vs, e vs por outro. as niebras nos meus ollos condensadas,

o con un mundo de dudas nos sentidos


i un mundo de tormentos nas entraas,
sentindo cmo loitan
A XUSTICIA POLA MAN en sin igual batalla
inmortales deseios que atormentan
Aqus que tn fama de honrados na vila, e rencores que matan,
roubronme tanta brancura que eu tia; mollo na propia sangre a dura pruma
botronme estrume nas galas dun da, rompendo a vena hinchada,
a roupa d cote puronma en tiras. i escribo ... , escribo ... , para qu? Volvede
Nin pedra deixaron en donde eu vivira; 6 mis fondo da ialma,
sin lar, sin abrigo, mori nas curtias; tempestosas imaxes!
raso cas lebres dormfn nas campas; lde a morar cas mortas relembranzas!
meus fillos .. . , 1meus anxos ... 1, que tanto eu quera, Que a man tembrosa no papel s escriba
1morreron, morreron ca fame que tian! palabras, e palabras, e palabras!
Ouedei deshonrada, muchronme a vida, Da idea a forma inmaculada e pura
fixronme un Jeito de toxos e silvas; dnde quedu velada?
i en tanto, os raposos de sangre maldita,
tranquilos nun Jeito de rosas dorman . o
23
A~tJCS'N~ ~~ti~A
ESTRANXEIRA NA SUA PATRIA E sin romor nin queixa, nin charos, nin cantares,
brandos asf e saudosos, cal alentar dos nxeles ,
Na xa vella baranda e ns encarnan puros, corren coa nasa sangre
entapizada de hedras e de lirios i os ermos reverdecen do esprito ande moraren .
foise a sentar calada e tristemente Busca estes amores ... , bscaos,
frente do tempro antigo . si tes quen chos poida dare;
que stes son sio os que duran
Interminable precesin de martas, nesta vida de pasaxen.
uns en carpo nomis, outros no esprito,
veu pouco a pouco aparecer na altura
do direito camio,
que montono e branco relumbraba,
o
AMORES CATIVOS
ta l como un lenzo nun herbal tendido .
Era delor i era clera ,
Contempru cl pasaban e pasaban era medo i aversin,
collendo hacia o infinito, era un amor sin medida,
sin que fixaren nela era un castigo de Dios!
os ollas apagados e afundidos Que hai uns negros amores de ndole pezoenta
deran sial nin maestra que privan os espritos, que turban as concencias,
de habela nalgn tempo conocido . que morden si acarian , que cando miran queiman ,
que dan dores de rabia , que manchan en que afrentan.
1 uns eran seus amantes neutros das, Mis val morrer de friaxen
deudos eran os mis i outros amigos, que quentarse sa fogueira.
compaeiros da infancia , '
sirventes e vecios .

Mais pasando e pasando diante dela, SOlA!


o
fono os martas aqueles prosiguindo
a indiferente marcha Eran crrolos das,
camio do infinito, risalas mans,
mentras cerraba a noite silenciosa i era a tristeza sa
os seus loitos tristsimos negra coma a orfand .
en torno da estranxeira na sa patria,
que, sin lar nin arrimo, lase maecida,
sentada na baranda contempraba tornaba coa sern ... ;
cl brilaban os lumes fuxitivos. mais que fora ou viera

o ningun llo ia a esculcar.

Tomu un dfa leve


BOS AMORES camio do areal ...
Como naide a esperaba,
Cal olido de rosas que sai de antre o ramaxen ela non tornu mis.
nunha man de maio, hai amores soaves
que n' inda vir se sinten, nin se ve cando entraren O cabo dos tres das,
pala mimosa porta que o corazn lles ab re botuna fora o mar,
de seu , cal se abre no agosto
a frol orballo da tarde .
i alf ande o corvo pausa,
soia enterrada est. o
XAN De bgoas se enchen os ollas
de Xan 6 ver tales fetos;
Xan vai coller lea 6 monte, mas non tems, que antre mil
Xan vai a compoer cestos, n'hai mis que un anxo antre os demos;
Xan vai a podalas vias, n'hai mis que un atormentado
Xan vai a apaalo esterco, antre mil que dan tormentos.
e leva o fol 6 muio,
e trai o estrume 6 cortello,
e vai fonte por augua,
e vai a misa cos nenas,
e fai o leito i o caldo ...
o
Xan, en fin, un Xan compreto, "Tanto e tanto nos odiamos,
desos que a cada muller tanto e tan mal nos quixemos ,
lle convia un polo menos . que por non verme morriche,
Pero cando un busca un Xan, e desque morriche alento.
casi sempre atopa un Pedro. Mais ora tcame a min
tamn marchar, e di o crego
Pepa, a fertunada Pepa, que che perdone, pois lago
muller do Xan que sabemos, a xuntarnos volveremos.
mentras seu home traballa , O crego volvuse tolo!
ela lava os pes no rego , Xuntarnos ... ! Nunca mis, penso;
ctalle as pulgas 6 gato, que si ti ests onda Dios,
peitea os langas cabelos, eu penso de ir xunto 6 demo" .
btalles millo s galias,
marmura co irmn do crego, Esto unha vella viuda,
mira si hai ovos no nio, e terca coma un carneiro,
bota un olio s mazanceiros, falaba do seu difunto,
e lambe a nata do leite, xa dos bichocos comesto .
e si pode bota un neto 1en tanto que as falaba,
ca comadre, que agachado tamn ela iba morrendo .
traillo en baixo do mantelo . Mas din que o difunto i ela
E cando Xan pala noite se atoparon nos internos
chega cansado e famento, man a man e codo a codo
ela xa o espera antre s mantas, como dous bos compaeiros .
i 6 velo entrar dille quedo:
-Conque ests aqu? - lle dixo
-Por Dios, non barulles moito, estonces a vella 6 vello-;
que me estu mesmo morrendo. pois voume adonde est Dios,
- Pois qu tes, a mulleria? xa que ti ests ande o de mo-.
- Qu hei de ter? Deita eses nenas, E sin saberse por nde
que esta madre roe en min collu direitia 6 ceo;
cal roe un can nun codelo, mais topu fechada a porta ,
i 6 cabo ha de dar comigo que lla fechara San Pedro .
nos terrs do simiterio ...
- Pois, a Pepa . toma un trago -Prum!, prum! ; abr, que son eu!-
de resolio que aqu teo, falu a vella moi recio.
e durme, a mulleria, - 1Non hai! - respondu o Apstol,
mentras os menios deito . apertando o tarabelo .

25
A~tJcrN~ ~<A~A

- Coid que xuri n'estar Qu habs de facer de min?


ande el est, meu San Pedro ...
1
l ri 6 limbo dos nenas?
- Non hail - repitulle o Santo, 1Me vallas!, que xa est6u deles
fndose inda mis adentro . hasta a punta dos cabelos .
- Por vida das vosas chaves , -Caramba coa muller esta!
que facs un bon porteiro, - dixo enfadado San Pedro-,
e que roncs ... 1 Xa se ve ... que si non fora por Dios .. .
Como estad es satisfeito ... ! -Bah , seor, deixvos deso
e permitime que pase ...
Mais eu xuri , e Dios manda -Non, non e non. Caramelos!
que un cumpra seus xuramentos. Fora daquf. .. -E pum! , bot6una
A terceira vez ... ! Abrides? direitio cara 6 inferno .
- Nin .s tres nin 6s trescentos; -Que o xuril Xa o teo dito .. . -
a muller vaia onda o home: berraba a vella- . Non entro .
Al infierno, anda al infierno Seor, seor. .. Sursum corda;
con el , por sempre en jams! aquf est6u , i aqu me quedo- .
- Poche, meu santo San Pedro,
que ben deixs conocer E qued6use, s, qued6use.
que andiveches sempre ceibo , Onde? Non se sabe certo ,
que nunca foches casado n'in si foi porque a olse Dios
n'in na terra nin no ceo! ou porque n'a quixo o deo.
Todlalas comenencias S6 se sabe, ben sabido ,
para v6s quixeches , deo! que anda nas alas do vento
1 a min non me ds ningunha? metendo medo 6s rapaces
Pois ve que eu tamn as quera . nas negras noites de inverno;
Si al6 con cadea andiven, encelando namorados,
en tela agora non penso, desfacendo casamentos,
que todo ca morte acaba malquistando matrimonios .. .
segn predican os cregos. Por qu n'a lev6u San Pedro?
Unha ves nos separamos Que ora anda ceiba e ben ceiba
eu i o meu home, e por certo para meternos no inferno .
que foi pra sempre ... , e est dito, P6elle a figa, mocias,
pois son terca, si sos t~rco . si quers ter casamento;
Que non me quers na groria? que ande ela est, nin un home
Pois xuri non ir 6 inferno, topars para un remedio .
donde el est; i acab6use,
e n'hai que fa lar mis desto. o
-

Follas Novas (1880)


Jh, no quiero ceirme a las reglas del arte! Mis pensa- DAS PALABRAS DA AUTORA
mientos son vagabundos, mi imaginacin errante y mi alma
slo se satisface de impresiones. 1
Jams ha dominado en mi alma la esperanza de la gloria, Gardados estaban, ben podo decir que para sempre , es-
ni he soado nunca con laureles que oprimiesen mi frente . tes versos, e xustamente condenados pala sa propia ndole
Slo cantos de independencia y libertad han balbucido mis eterna olvidanza, cando, non sin verdadeira pena, vellos
labios, aunque alrededor hubiese sentido, desde la cuna ya, compromisos obrigronme a xuntalos de presa e correndo,
el ruido de las cadenas que deban aprisionarme para ordenalos e dalas estampa . N'era esto , en verdade, o que
siempre , porque el patrimonio de la mujer son los grillos de eu quera, mais n'houbo outro remedio; tuven que confor-
la esclavitud. marme co duro das circunstancias que as o fi xeron . "Vaian
Yo, sin embargo, soy libre, libre como los pjaros, como en boa hora -lles dixen estonces-, estes pro bes en-
las brisas; como los rboles en el desierto y el pirata en el xendros da mia tristura!; jvaia antre os vivos o que xa ,
mar. pala sa propia natureza, causa dunha marta ben marta! " E
Libre es mi corazn, libre mi alma, y libre mi pensamien- fronse, sin que eu sepa pra qu, nin me faga falla o sabela .
to, que se alza hasta el cielo y desciende hasta la tierra, so- Mis de dez anos pasaron -tempo csique fabuloso a
berbio como Luzbel y dulce como una esperanza. xusgar pala presa con que hoxe se vive- desque a maior
Cuando los seores de la tierra me amenazan con una parte destos versos foron escritos, sin que as contrarieda-
mirada , o quieren marcar mi frente con una mancha de des da mia vida desasosegada, e unha sade decote en-
oprobio, yo me ro como ellos se ren y hago, en apariencia , debre, me permitise apousar neles os meus cansados ol las i
mi iniquidad ms grande que su iniquidad. En el fondo , no o meu fatigado esprito . O leelos de novo, vin ben erara c-
obstante, mi corazn es bueno ; pero no acato los mandatos mo era incompreto e probe este meu traballo potico , cn t o
de mis iguales y creo que su hechura es igual a mi hechura , lle faltaba pra ser algo que valla , e non un libro m is, sin
y que su carne es igual a mi carne . outro mrito que a perene melancola que o envolve, e que
algns tern, non sin razn , como fatigosa e montona .
Mais as causas teen de ser como as tan as circunstancias ,
e si eu non puden nunca fu xir s mias tristezas, os meus
versos menos. Escritos no deserto de Castilla, pensados e
Yo soy libre. Nada puede contener la marcha de mis sentidos nas soidades da natureza e do meu corazn, tillos
pensamientos, y ellos son la ley que rige mi destino. cativos das horas de enfermedade e de ausencias, refrexan ,
quisis con demasiada sinceridade, o estado do meu esprito
unhas veces; outras, a mia natural disposicin (que n'en
balde son muller) a sentir como propias as penas alleas .
Ai!, a tristeza , musa dos nasos tempos , conceme ben , e
Jh mujer! Por qu siendo tan pura vienen a proyectar- de moitos anos atrs; mrame como sa, outra como eu ,
se sobre Jos blancos rayos que despide tu frente las impas non me deixa un momento , n'inda cando quera talar de tan-
sombras de los vicios de la tierra? Por qu los hombres tas causas como andan hoxe no aire e no naso corazn .
derraman sobre ti la inmundicia de sus excesos , desprecian- Tola de min! No aire, dixen? No meu corazn, inda . Mais
do y aborreciendo despus en tu moribundo cansancio lo tora del? Aunque en verdade, qu lle pasar a un que non
horrible de sus mismos desrdenes y de sus calenturientos sea como se pasase en tdolos demis? 1En m in i en todos !
delirios? JNa mia alma e nas alleas! Mais dirse por eso que me te-
Todo lo que viene a formarse de sombro y macilento en o por unha inspirada , nin que penso haber feito o que se di
tu mirada despus del primer destello de tu juventud inocen - un libro transcendental? Non: nin eu o quixen, nin me creo
te, todo lo que viene a manchar de cieno los blancos ropajes con forza pra tanto. No aire andan dabondo as causas gra-
con que te vistieron las primeras alboradas de tu infancia , y ves , certo ; fcil conocelas , e hastra talar deJas; mais son
a extinguir tus olorosas esencias y borrar las imgenes de la muller e s mulleres, apenas si propia femenina fraqueza
virtud en tu pensamiento, todo te lo transmiten ellos , lle permitido adivialas , sentilas pasar. Ns somos arpa de
todo .. . , y, sin embargo, te desprecian . Q sio das cordas, a imaxinacin i o sentimento ; no eterno

"Lieders" (1858) Prlogo de "Follas Novas" (1880)


27
panal que traballamos al no ntimo, solasmente se d mel, haxa no meu libro dos propios pesares, ou dos alleos, anque
mis o menos doce, de mis ou menos puro olido, pero mel ben podo telas todos por meus, pois os aoostumados
sempre e nada mis que mel. Que si os problemas que tn desgracia, chegan a contar por sas as que afrixen s de-
ocupados os mis grandes entendementos teen algo que mis. Tanto as, que neste meu novo libro preferin, s
ver connosco, nentramentras que os que comparten e le- composicins que puderan decirse personales, aquelas
van unha con nosoutras os traballos da vida, non poden outras que, con mis ou menos acerto, espresan as tribula-
ocu ltarnos de todo as sas tristezas i os seus desfalecemen- cis dos que, uns tras outros, e de distintos modos, vin du-
tos. deles ver as chagas e sondalas e buscarlles procuro; rante largo tempo sofrir meu arredore. E sfrese tanto
naso axudarlles a soportalas, mis con feitos iorados que nesta querida terra gallega! Libros enteiros poideran escri-
con palabras e romores. O pensamer.to da muller lixeiro; birse talando do eterno infortunio que afrixe s nasos alde~
gstanos, como s vorvoletas, voar de rosa en rosa sobre as ans e marieiros, soia e verdadeira xente do traballo no naso
causas tamn lixeiras: n' feito para ns 6 duro traballo da pas. Vine sentn as sas penas como si fosen mias; mais o
meditacin. Cando a el nos entregamos, imprenmolo, sin que me conmovu sempre, e polo tanto non poda deixar de
sabela siquera da innata debilidade, e se nos fcil engaar ter un eco na mia poesa, foron as innumerables coitas das
os espritus frvolos ou pouco acostumados, non socede o nasas mulleres: criaturas amantes para os seus i os estra-
mesmo cos homes de estudio e reflecsin, que lago cono- os, cheas de sentimento, tan esforzadas de carpo como
cen que baixo da erara corrente da forma non se atopa mis brandas de corazn, e tamn tan desdichadas que se dixe-
que o limo insubstancial das vulgaridades . E nos dominios ran nadas solasmentes para rexer cantas fatigas poidan afri-
da especulacin, como nos do arte, nada mis intil nin xir parte mis froxa e inxel da humanidade. No campo ,
cruel do que o vulgar. Del fuxo sempre con todas as mias compartindo mitade por mitade cos seus homes as rudas fa-
forzas, e por non caer en tan gran pecado nunca tenti pa- enas; na casa, soportando valerosamente as ansias da ma-
sar os limites da simple poesa, que encontra s veces nunha ternidade, os traballos domsticos e as arideces da probeza.
espresin feliz, nunha idea afertunada, aquela causa sin no- Soias o mis do tempo, tendo que traballar de sol a sol, e sin
me que vai direita como trecha, traspasa as nasas carnes, axuda pra mal manterse, pra manter s seus tillos, e quisis
tainas estremecer, e resoa na ialma dorida coma un outro pai valetudinario, parecen condenadas a non atoparen
ail que responde o largo xemido que decote levantan en nunca reposo senn na tamba.
ns os dores da terra .
Despis do xa dito, tendri que aadire que este meu A emigrazn i o Rei arrebtanlles decontino o amante, o
libro n', en certa maneira , filio da mesma inspiracin que irmn, o seu home, sostn da familia de cote numerosa; e
dou de s os Cantares gallegos? Parceme que non. Causa as, abandonadas , chorando o seu desamparo, pasan a
este ltimo dos meus das de esperanza e xuventude, ben se amarga vida antre as incertidumbres da esperanza, a negru-
ve que ten algo da frescura propia da vida que comenza. ra da soidade i as angustias dunha perene miseria . 1 o mis
Mais o meu libro de hoxe, escrito, coma quen di, en medio desconsolador para elas que os seus homes vanse indo to-
de tdolos desterros, non pode ter, anque quixera, o encan- dos, uns porque llos levan, i outros porque o exempro, as
to que soio emprestarlles a inocencia das primeiras impre- necesidades, s veces unha cobiza, anque disculpabre, ce-
sis: que o sol da vida, o mesmo que o que aluma o mundo ga, fannos fuxir do lar querido daquela a quen amaron, da
que habitamos, non lace nos seus albores da mesma sorte esposa xa nai e dos numerosos filias, tan pequenios que
que cando vai poerse tristemente, envolto antre as nubes inda n'acertan a adiviar, os desdichados, a orfandade a
do postreiro outono . que os condenan.
Por outra parte, Galicia era nos Cantares o obxeto, a al- Cando nas sas confianzas estas probes mrtires se
ma enteira, mentras que neste meu libro de hoxe, s veces, astreven a decirnos os seus sacretos, a chorar os seus amo-
tan soio a ocasin, anque sempre o fondo do cuadro: que si res sempre vivos, a doerse das sas penas, descrobese ne-
non pode senn ca morte despirse o esprito das envolturas las tal delicadeza de sentimentos, tan grandes tesauros de
da carne, menos pode o poeta prescindir do medio en que ternura (que a inteireza do seu carcter n' bastante a mer-
vive e da natureza que o rodea, ser alleo a seu tempo e dei- mar), un ha abnegacin tan grande, que sin querer
xar de reproducir, hastra sin pensalo, a eterna e laiada sentimonos inferiores a aquelas oscuras e valerosas
queixa que hoxe eisalan tdolos labios. Por eso ioro o que heronas, que viven e marren levando a cabo feitos mara-

28
villosos por sempre iorados, pero cheos de milagres de Pero es el caso, Eduarda, que los hombres miran a las li-
amor e de abismos de perdn. Historias dinas de ser canta- teratas peor que miraran al diablo, y ste es un nuevo es-
das por mellares poetas do que eu son, e cuias santas collo que debes temer, t, que no tienes dote. Unicamente
armonas deberan ser espresadas cunha soia nota e nunha alguno de verdadero talento pudiera, estimndote en lo que
soia corda: na corda do subrime, e na nota da delor. Anque vales, despreciar necias y an erradas preocupaciones; pe-
sin forzas pra tanto, tenti algo deso, sobre todo no libro ti- ro ... ay de ti entonces!, ya nada de cuanto escribes es tuyo,
tulado As viudas dos vivos e as viudas dos martas; mais eu se acab tu numen, tu marido es el que escribe y t la que
mesma conoso que non acerti a decir as cousas que era firmas .
menester. As mias forzas son cativas; qureas maiores Yo, a quien sin duda un mal genio ha querido llevar por
'quen haia de cantarnos con toda a sa verdade e poesa, tan el perverso camino de las musas, s harto bien la senda que
sencilla como dolorosa epopeia . en tal peregrinacin recorremos. Por lo que a m respecta,
se dice muy corrientemente que mi marido trabaja sin cesar
para hacerme inmortal. Versos, prosa, bueno o malo, todo
es suyo; pero sobre todo lo que les parece menos malo, y no
hay principiante de poeta ni hombre sesudo que no lo afir-
me. 1De tal modo le cargan pecados que no ha cometido!
Creern algs que porque, como digo, tenti talar das Enfadosa preocupacin, penosa tarea, por cierto, la de mi
cousas que se poden chamar homildes, por que me espri- marido, que costndole an trabajo escribir para s (porque
co na nosa lngoa. N' por eso. As multitudes dos nosos la mayor parte de los poetas son perezosos), tiene que hacer
campos tardarn en ler estos versos, escritos a causa deles, adems los libros de su mujer, sin duda con el objeto de que
pero s en certo modo pra eles. O que quixen foi talar unha digan que tiene una esposa poetisa (esta palabra ya lleg a
vez mis das cousas da nosa terra e na noza lngoa, e pagar hacerme daq) o novelista, es decir, lo peor que puede ser
en certo modo o aprecio e cario que os Cantares gallegos hoy una mujer.
despertaron en algns entusiastas. Un libro de trescentas Ello es algo absurdo si bien se reflexiona, y hasta parece
pxinas, escrito no doce dialecto do pas, era naquel eston- oponerse al buen gusto y a la delicadeza de un hombre y de
ces cousa nova, e pasaba polo mesmo todo atrevemento. una mujer que no sean absolutamente necios .. . Pero cmo
Aceptrono, i o que mis, aceptrono contentos, e ieu cree que ella pueda escribir tales cosas? Una mujer a quien
comprendn que desde ese momento quedaba abrigada a ven todos los das, a quien conocen desde nia, a quien han
que non fosE;) o primeiro i o ltimo. N'era cousa de chamar odo hablar, y no andaluz, sino lisa y llanamente como cual-
as xentes guerra e desertar da bandeira que eu mesma quiera, puede discurrir y escribir cosas que a ellos no se les
haba levantado. han pasado nunca por las mientes, y eso que han estudiado
Al van, pois, as FoLLAS NovAs, que mellor se diran y saben filosofa, leyes, retrica y potica, etc.? .. . Impo-
vellas, porque o son, e ltimas, porque pagada xa a deuda sible; no puede creerse a no ser que viniese Dios a decirlo.
en que me parecfa estar coa mia terra, difcil que volva a Si siquiera hubiese nacido en Fra ncia o en Madrid! Pero
escribir mis versos na. lengua materna. Al van en busca, aqu mismo? ... Oh!. ..
non de triunfos, senn de perds; non de alabanzas, senn Todo esto que por lo general me importa poco, Eduarda,
da beninidade que di dos maos libros: "Deixalos pasar! " i hay veces, sin embargo , que me ofende y lastima mi amor
o que eu deseio: que o deixen pasa r, como un romor mis, propio, y he aqu otro nuevo tormento que debes aadir a
como un perfume agreste que nos trai consigo algo daquela los ya mencionados.
poesa que nascendo nas vastas soidades, nas campas Pero no creas que para aqu el mal, pues una poetisa o
sempre verdes da nosa terra e nas praias sempre hermosas escritora no puede vivir humanamente en paz sobre la tierra,
dos nosos mares, ven direitamente a buscar o natural agari- puesto que, adems de las agitaciones de su espritu , tiene
mo nos corazs que sufren e aman esta querida terra de Ga- las que levantan en torno de ella cuantos la rodean.
licia. Si te casas con un hombre vulgar, aun cuando l sea el
que te atormente y te oprima da y noche, sin dejarte respi-
Santiago, 30 de marzo de 1880. o rar siquiera, t eres para el mundo quien le maneja, quien le
lleva y trae, t quien le manda; l dice en la visita la leccin

"Las literatas" (1865)


29
que t le has enseado en casa, y no se atreve a levantar los - Qu petulantes y qu necias/ -dijo a su vez la de Ha-
ojos por miedo a que le rias, y todo esto que redunda en . cien da torciendo el gesto- . Habla el duque de ocuparse de
menosprecio de tu marido no puede menos de herirte mor- ellas ... A no ser que tenga algn asuntillo de Hacienda .. . y
talmente si tienes sentimientos y dignidad, porque lo prime- que .. .
ro que debe cuidar una mujer es de que la honra y la digni- El caballero de las botas azules repuso entonces:
dad de su esposo rayen siempre tan alto como sea posible. -Vena buscando una reunin de familias modestas y
Toda mancha que llega a caer en l cunde hasta ti y hasta de media fortuna. Mas, a lo que entiendo, me hallo entre
tus hijos, es la columna en que te apoyas y no puede vacilar personas de la ms alta sociedad .
sin que vaciles, ni ser derribada sin que te arrastre en su -Oh caballero! -exclam la seora de la casa sin po-
cada. der ocultar su satisfaccin- . Es usted muy amable al califi-
He aqu, bosquejada deprisa y a grandes rasgos, la vida carnos de ese modo, y slo siento que mi esposo, mdico
de una mujer literata. Lee y reflexiona; espero con ansia tu muy conocido, no se halle aqul en este momento para ...
respuesta-. Tu amiga, Nicanora. -Mdico! -repuso el duque con admiracin .
-El inventor de las pldoras cartelarias, a las cuales
ninguna enfermedad se resite ... Yo le dar al seor duque
una cajita para que juzgue de su eficacia .
Pasendome un da por las afueras de la ciudad hall una -Agradezco la intencin, seora; pero precisamente yo
pequea cartera que contena esta carta . Parecime de mi suelo tambin administrar en pldoras varios medicamentos
gusto, no por su mrito literario, sino por la intencin con muy saludables .
que ha sido escrita, y por eso me anim a publicarla . Perd- -Tambin el seor duque! Las pldoras que ha inventa-
neme la desconocida autora esta libertad, en virtud de la do mi esposo estn premiadas.
analoga que existe entre nuestros sentimientos. -Las mas, no, seora; mas, a pesar de eso, mis enfer-
mos toman cuantas les receto.
-Oh! Se hallarn convencidos del talento y penetra-

o cin de su mdico.
-Quiz .. .
-Qu mujer ms impertinente! -murmuraban las
otrqs- . Slo hace hablar de su marido y de sus pi/doras.
La seora de la casa en vano quiso pronunciar en los pri- Esto hace dao ...
meros momentos algunas palabras para recibir a la enormi- -Seora -sigui diciendo el duque-, pienso que us-
dad que acababa de presentarse ante sus atnitas miradas. ted se digna chancearse conmigo, lo cual me lisonjea . Mas
-Sin duda me he enga.adol -dijo el duque pausada- como me urge el asunto que aqu me ha trado, preciso reti-
mente y sin pasar de la puerta. rarme para buscar en otra parte lo que en esta distinguida
La seora de la casa hizo entonces un supremo esfuerzo reunin no podra encontrar.
para salir de su estupor y adelantndose hacia el duque con -Hable usted, caballero, hable usted ... Quin sabe si
vacilantes pasos, dijo, acompaando sus palabras con la hallar aqu lo que desea? Est usted en su propia casa y nos
ms fina, risuea y atenta de las sonrisas : conceptuaramos muy honrados en servirle ...
-Es aqu, caballero ... Aqu mismo ... Srvase pasar ade- -Imposible, seora; voy en busca de modestas jvenes
lante el seor duque ... Sentimos una profunda satisfaccin que necesiten ganar con el trabajo de sus manos algunos
al verle ... miles de pesos para ayuda de la dote.
-Gracias, seora -repuso aqul-; mas me he engaa- -Miles de pesos! -murmur la seora de la casa con
do, estoy seguro de ello. inters- . Qu trabajos, pues, sern sos? Puede saber-
-Buscar el seor duque a las del cuarto de la de- se?
recha? -pregunt la mam de las del abogado, levantndo- -Para qu , seora? Las condesas no necesitan de esas
se. cosas ... , ni tampoco las ricas, y as ...
- Sin duda, pregunta por pap -aadi en voz bastan- -Es que nosotras no somos condesas ni podemos lla-
te alta la del teniente coronel. marnos ricas .

El caballero de las botas azules (1867)


30
:.... Mire usted qu salidal -replic en voz baja la de Ha- -1 Caballero, esas palabras ... 1 -exclam alguno entre
cienda. dientes-. Qu insulto! Esto es insoportable.
-Vayal No puedo comprender por qu se empea us- -Jess ... , yo me ahogo de indignacin! -exclamaron
ted, seora, en querer aparecer a mis ojos una cosa que no muchas mams.
es . -Sin duda est loco! -murmuraba temblando algn
-Pero, seor duque, por qu se ha imaginado usted fashionab/e al odo de las irritadas seoras.
que se le engaa? Podramos permitirnos semejante liber- El duque aadi entonces con el aire ms natural:
tad? -Pertenecern ustedes realmente a la clase media?
- Pues bien: ya que usted se empea, hablar, si bien Pues en ese caso, seoras, por qu no querer calcetar
convencido de que ser en vano . Querran estas seoritas gorros de dormir, cuyo par da de ganancia seis duros? No
calcetar doscientos gorros de dormir, hechos con merino y trabajan sus paps? Pues trabajen ustedes tambin, seori-
listas de seda, a seis duros el par? tas, y djense de esas apariencias de riqueza que ocultan
-Jess .. . , qu horror!. .. Nosotras calcetar gorros! una miseria vergonzosa y un orgullo tan ridculo como intil.
Trabajar por dinero, como si fusemos miserables obreras! -Salga usted inmediatamente de aqu, caballero; salga
usted -prorrumpi la seora de la casa .
Estas palabras, acompaadas de desdeosas sonrisas, - Oh! Con mucho placer ... Jams me han gustado los
resonaron de repente en los cuatro ngulos del pequeo sa- oropeles ... Que no estuviese aqu mi amigo el misionero!
ln . Todas se haban escandalizado de la proposicin del Y el duque se alej rindose de tal modo que muchas de
duque, que repuso en seguida : las seoras rompieron a llorar de clera ...
- He ah cmo tengo razn . Yo vena buscando algunas
modestas jvenes de la clase media, de esas que sin dejar de
ser seoritas saben pensar en el porvenir, no desdendose
de aumentar con el trabajo de sus manos su pequea dote. -Tome usted asiento a mi lado, Melchor - le dijo la
Mas desde que he entrado en este sitio comprend que me vieja al novio tan pronto como se quedaron solos-; y t ,
hallaba entre personas de la ms elevada esfera, a las cuales Mariquita, levanta esa cabeza, que yo te lo permito . Usted
mi prop9sicin hubiera parecido una afrenta, como acaba no se extraar que se muestre tan tmida y ruborosa, por-
de suceder. que como yo la he educado a mi manera, apenas se atreve a
- No porque no seamos condesas nos ofendemos ca- alzar los ojos para mirar a nadie como yo no se lo diga. Me-
ballero -dijo la seora de la casa con cierta altivez-. No jor esposa no podra usted encontrarla en diez leguas a la re-
necesitamos trabajar para comer. Ya le he dicho al seor donda; porque aun cuando yo fuera su propia madre no se
duque que soy la esposa del seor Cartel!, mdico muy co- me parecera ms de lo que se me parece. Eso si; no sabe
nocido en la corte. nada de nada, y no como otras, que en todo quieren meter-
-Por qu entonces ese enojo, seora? -le replic el se y aprender lo que no les conviene. De casa a la iglesia y
duque, mientras todos le miraban con cierto aire de de la iglesia a casa, siempre a mi lado, y siempre a la sombra
asombro y de indignacin -. Si su esposo de usted fuese un de mi brazo; tal fue su vida, y lo mismo entiende de lasco-
mdico, como se me quiere hacer creer ... , acaso el mdico sas del mundo que si no existiesen . Cieguecita la tengo co-
no trabaja para ganarse la vida? No trabajan el abogado, el mo un gatito recin nacido .. . Qu ms se le puede pedir?
empleado? ... Pero concluyamos, seora condesa -aadi Pues de cuerpo y de rostro bien se la ve; pero ah la tiene us-
el duque con cierto aire confidencial - . Si un mdico, un ted, Melchor amigo , hace algn tiempo parece que se le
abogado o un empleado cualquiera desplegase en su casa acaba la vida!. .. A ver si usted la contef\ta, eh?
tan fastuoso boato, podra decirse de l que haca pagar de-
masiado caro a la Hacienda, a sus clientes o a los enfermos
lo que los unos llaman Mi trabajo!, y lo que los otros di- VIII
cen ridcula y pomposamente Mi ciencia!; palabras con
las cuales, mientras se toleren los abusos, seguirn sa- En las novelas, las mujeres son siempre discretas y her-
queando y vaciando la bolsa ajena muchos hombres que se mosas, hablan el lenguaje de las musas y escriben poco me-
dicen honrados. nos que madame Svign; pero si se desciende a la realidad

31
de los hechos, esto no es siempre cierto, y aun estamos ten- sar .. . -y la condesa aadi en voz muy baja - : De modo,
tados a decir que casi siempre es mentira. Casimira, que en vano nos llamamos las independientes .
Las mujeres hablan sencillamente el lenguaje de las mu- -Quiz no te crees tan libre y poderosa como ellos?
jeres, y apenas aciertan alguna vez a conversar, como dicen -!Qu s yo! Slo s decir que el mundo envejece rpi-
ciertos sabios, til y razonablemente; mas, a pesar de esto, damente y que todo me parece usado y de mal gusto.
conservan inclume el indispensable mrito y el atractivo Y la condesa empez a agitar el abanico con un desdn
irresistible con que Dios bondadoso oculta sus imperfec- imponente, mientras Casimira, mirndola a hurtadillas,
ciones y su debilidad, ms imperfecta todava. deca para s:
Feas o bonitas, las unas cargan sobre sus hombros la pe- Te veo y te comprendo ... Caminamos a un mismo paso
sada cruz del matrimonio; viven las otras resignadas o y por un mismo sendero ; falta ahora saber quin llegar la
alegres en el estado honesto, propio de las almas recogidas primera .
y amantes del reposo; mas si en verdad no son tan poticas
ni espirituales como se deseara, y su belleza fsica tiene por
o
Asistan a ella, aparte de las siete seoritas de la casa, hi-
lo comn defectos que pueden pasar por no vistos; si no
son, en fin tan perfectas ni escriben tan bien como las nove- jas de un mdico afortunado, otras cinco que habitaban el
las cuentan, no debe cu lprselas a fe porque cumplan debi- cuarto de la derecha, hermosas nias, hijas de un abogado
damente su misin, haciendo hasta la muerte su papel de ms afortunado todava; 0tras seis, hijas de un empleado de
mujeres. Cosa es sta digna de la mayor alabanza, cuando Hacienda, el cual, si segua soplando el viento de la fortuna,
hay tantos hombres que ejecutan el suyo de la peor manera, pensaba ascender a director del ramo, y otras dos que, por-
dndose a divagaciones prohibidas a los entendimientos que su padre era familiar del conde de A y esperaba ob-
vulgares, puesto que nacieron para vivir modesta y honrada- tener muy pronto la efectividad de teniente coronel ,
mente, haciendo comps, con el martillo y el azadn, al hu- queran, as como las del empleado de Hacienda, contarse
so con que hilan el blan co lino sus buenas esposas. en el nmero de esa aristocracia que, semejante a ciertas ti-
Por lo dems, cuando el amor, la vanidad o la pasin dic- sis , pudiera llamarse incipiente . Solan concurrir tambin
tan una epstola a la mujer, all va estampada la prueba ms algunas vecinas de la misma categora y en aquel saln
tristemente palpable de su comn discrecin. Ni el mismo -pues aunque se decan salones, las dems habitaciones
talento la excluye muchas veces en este punto de rendir cul- no eran sino antesalas- se reunan, por lo general, como
to a su dbil cuanto impresionante naturaleza, cuando, la- unas veinte jvenes, bonitas las unas, graciosas la mayor
tindole el corazn y con una nube de fuego en el pensa- parte, y todas con aspiraciones a un buen partido . Respecto
miento, coge la pluma y escribe. a ellos, eran lo que se dice jvenes de grandes
He aqu por qu ellos al ver tal exclaman en tono de pro- esperanzas ; y as las damas aspiraban a un brillante acomo-
do, 1no digo nada los galanes !
testa: No la pluma en tu s manos, mujer nacida para educar
mis hijos: la aguja y la rueca son tus armas. Es de advertir, no obstante, que por entonces ninguno
haba pensado todava en el santo matrimonio, lo cual for-
Y tienen razn al hablar as. Pero no han previsto que maba un gran contraste con el afecto carioso que an las
sus hijos tendran dos madres? Que la rueca caera en desu- ms ligeras y coquetillas de aquellas nias profesaban desde
so y que la aguja quedara repagada a las costureras? el fondo de su corazn a las dulces alegras que propor-
-No comprendo de qu quieres hablar ... -murmur la cionaba un hermoso da de boda .
condesa Pampa, inmutndose levemente, mientras finga Y esto es bien natural, por cierto . Los hombres se casan
mirar con atencin profunda el eje de su abanico de marfil. muchas veces: se casan con la toga, con la poltica, con las
Despus, con una volubilidad sospechosa para los perspica- ciencias, con la cartera de ministro, mientras que las muje-
ces ojos de su amiga, prosigui-: Hablando con la fran- res slo se casan una vez en la vida . Si llegan a dos, ya sien-
queza que mutuamente nos debemos, t sabes muy bien ta mal en los ojos que lloraron a un muerto el rayo de alegra
que para nosotras, que somos ricas y bellas, no es victoria la que ha venido a iluminarlos en las primeras bodas. Es una
de una conquista. Y cmo ha de serlo, si ellos son los que repeticin de ceremonias que se asemeja algo a un remordi-
triunfan y nosotras las que nos rendimos? La sociedad que miento, y parece que tras de las blancas cortinas que ocul-
los hombres han hecho a su gusto hasta nos prohbe pen- tan el lecho nupcial debe hallarse escondida una sombra.

32
Mas volviendo a coger el hilo de nuestro relato, que, al -As va el mundo. Despilfarros domsticos, gastos su-
parecer, se enreda y desenreda como suelta madeja, dire- perfluos, trabajar para derrochar, heredar para holgar ...
mos que era la vspera de un domingo, o lo que es lo mismo, Ah, pcaro gato! en fin, seora ... ; preferir usted coser,
un sbado por la tarde, y que las jvenes que haban de asis- no es verdad? Es una de las ms bellas ocupaciones de la
tir a la reunin de la casa de la calle de Atocha se hallaban mujer. Cuando, con la cabeza inclinada sobre la labor, pien-
muy afanadas arreglando sus trajes de baile y de paseo para sa en Dios o en sus hijos, mientras a cada ir y venir de la lige-
el siguiente da. ra mano hace establlar contra el dedal la fina aguja que brilla
Decase que el duque de la Gloria haba de atravesar a las entre sus dedos, no hay corazn de hombre que al verla no
siete el Saln del Prado, y quiz dar por l ms de una vuel- se sienta conmovido.
ta . Cmo no llevar entonces las mejores galas? -Las costureras parecen muy bien as, han nacido para
Las del mdico, las del abogado, las del empleado de eso -dijo la de Vinca-Ra con cierta lastimosa benignidad.
Hacienda y las del teniente coronel, se hallaban igualmente Y usted, para qu ha nacido?
inquietas; todas iban y venan en medio de muselinas, tules -Oh! Para vivir y morir, sin duda.
y gasas, esparcidas en el desorden propio de los cuartos de -Ah! Lo mismo que las costureras.
labor. -Pero no para coser. Cuando las mujeres de mi clase
Una viva impaciencia las devoraba por ver concluidos cogen alguna vez la costura, se pinchan los dedos de una
sus vestidos, y aunque algunas queran sostener sin menos- manera horrible, seor duque.
cabo el estado de aristocracia incipiente en que crean -Pobrecitas! Entonces, qu clase de ocupaciones lle-
hallarse, pusironse a coser ellas mismas para. terminar ms nan sus horas? Cmo cumple aquella sublime misin que
pronto la tarea, cubierto el dedo ndice de la mano izquierda todo ser trae a la Tierra?
con una calza de piel a fin de que la aguja, con su acerada -Necesito decirlo? Vlgame Dios! Una mujer de mi
punta, no dejase en el cutis la marca de sus picadas , por- clase, no tiene bastante con cumplir los deberes de so-
que ... qu mal efecto no hubiera hecho a los ojos de un jo- ciedad y del gran mundo?
ven bien nacido y de porvenir? - Cules son esos deberes, seora?
Por lo dems, como ninguna de estas familias poda sos- -Seor duque ... , se dira que ha vivido usted en la In-
tener - pese a sus buenos deseos - gran nmero de servi- dia.
dores, hasta la cocinera tuvo que dejar ms de una vez las -Quin sabe! Acaso en Africa o en Siberia.
cacerolas para venir a dar su puntada. Esto no suele aconte- -Pues bien: el piano, el dibujo, las visitas, los paseos,
cer en las casas verdaderamente aristocrticas, es verdad ... los bailes, el teatro, nos dejan acaso un instante de reposo?

o El duque volvi a sacar su cartera y se puso a escribir en


ella , diciendo en voz alta :
- Deberes que ocupan la existencia entera de las mu-
- Hilar! ... Hilar yo! ... Una mujer de mi clase haba de jeres de la alta sociedad en la civilizada Europa: el piano, el
llenarse de aristas y oler a lino como las criadas de aldea! dibujo, los paseos, las visitas, los bailes, el teatro. Hay al-
Qu burln es usted, Dios mo! go ms, seora?
Y la seora de Vinca-Ra serio mucho, pero con una ri- -Tambin la equitacin, las lenguas extranjeras ...
sa de aquellas que ocultan una profunda desconfianza . - La equitacin, las lenguas extranjeras. Y la nacio-
El duque la interrumpi al punto, aadiendo, con la se- nal?
vera gravedad que a veces daba un carcter inmutable y - Oh! ... Esa se sabe sin aprenderla.
sombramente respetuoso a su plido semblante: - Muy bien. El arreglo de la casa, el cuidado de la fami-
- No es burla, seora . Mi bisabuela, que era condesa y lia, todo eso se haya encomendado a otras manos, no es
mujer de talento, hilaba rodeada de sus sirvientas, que hila- as?
ban ~ambin . Hilaban las reinas en otro tiempo en que no se -Por supuesto. Qu tiempo nos quedar para eso, se-
haba olvidado que dijo Dios al hombre: Comers el pan or duque? Llega una del paseo, por ejemplo; se tiende en la
con el sudor de tu frente; pero es cierto que tampoco se butaca llena de cansancio, y cuando se encuentra mejor, ya
suda gran cosa hilando ... Adelante! Hace usted calceta? es hora de ir al teatro, y a vestirse otra vez . Viene una del
- Tambin haba de hacer calceta? teatro, y cuando quisiera descansar, son las doce, la hora

33
del baile, y ... a vestirse de nuevo ... deja el baile, se acuesta, gadas a aprender equitacin y las lenguas extranjeras ...
duerme casi nada, hasta las dos de la tarde, y cuando Como no sufrir? Cmo no cansarse y aburrirse de todo
quisiera una estar un instante sola, hay que vestirse otra eso? El que ha de ponerle el cascabel al gato procurar bus-
vez, o para visitar o para recibir. car un remedio eficaz para tan grandes males; pero, en tan-
-Qu fatalidad, seora! to seora, oiga usted mi opinin sobre el particular. Dicen
-Oh! Es una eterna fatiga ... Cuntas veces, Dios mio, que las mujeres no deben ser ni literatas, ni politiconas, ni
tengo ambicionado la tranquilidad de los campos ... , la vida bachilleras, y yo aado que lo que no deben es dejar de ser
de la aldea! buenas mujeres. Ahora bien: ninguna que no sepa hacer
-Tiene usted ms que emprenderla? ms que andar en carretela, tumbarse en la butaca y decir
-Ya lo he probado en ms de u na ocasin; pero, 1ay!, que se fastidia, por ms que sepa asimismo la equitacin,
me aburro en seguida, y tengo que volverme a la corte. las lenguas extranjeras y vestirse a la moda, nunca ser para
-Y sigue usted fastidindose? m otra cosa que un ser intil; una figura de cartn indigna
-1 Por supuesto! de or la ms pequea de mis revelaciones. Estas slo son
- Desgracia sin igual! He ah el gato, siempre el dignas de ser confiadas a cierta mujer hacendosa como la
gato! ... hormiga, semejante a mi bisabuela, aquella que era condesa
- El gato. Qu significan esas palabras extraas? e hilaba en medio de sus doncellas. La ando buscando por
- Hablo del gato, al que hay que ponerle el cascabel . todas partes .. . ; no s si la encontrar ...
Tantas criaturas devoradas por la miseria y el trabajo; tantas Al acabar de decir esto, con un acento que hizo asomar
otras devoradas tambin por el fastidio y el ocio ... Es una lgrimas de asombro y de despecho a los ojos de la de
terrible calamidad, y en vano se habla de adelantos, de Vinca-Ra, el duque de la Gloria se alej a grandes pasos
progresos; las mujeres .s[guen atormentadas: las unas, te- antes de que ella acertase a darse cuenta de si aquella esce-
niendo que hacerlo todo, que trabajar para si y para los de- na, tan ridcula como extraa, haba sido realidad o sueo
ms; las otras, hacindose vestir y desnudar la mitad del dfa, atormentador que el recuerdo de las botas azules y de aquel
teniendo el deber de asistirt al baile, a la visita, vindose obli- duque misterioso haba creado en su imaginacin.

34
PEGADA DA LOBA-HUMAN
A Copla do Lobo da Xente unha
peza arquetfpica da literatura de
cordel, de feira, que publicou o
etngrafo Laureano Prieto. Con ela
encetamos esta aproximacin
licantropfa na Literatura Popular
Galega pero con cambio de sexo,
coa marca da muller-loba(")
Os recitadores e recitadoras
construen estas Coplas a partires
de feitos con sona, fora do normal,
como crimes, miragres, vinganzas,
o amor. Recitadores e recitadoras
adoitan fornecer nomes e lugares
para darlle s suas rimas
veracidade:
Era una moza muy guapa
llamada doa Maria,
y que en secreto era novia
de un su primo que tenfa,
a escondidas de su padre
porque era pobre familia.
Por mucho que se guardaron
su padre la sorprenderla.
- Esta noche bien escuch
Marfa, tus desenfrenos
quieres casane con ese hombre,
pobre y de mala raleia.
Quieres manchar mi buen nombre,
quieres manchar tu nobleza;
pues no te casas con l,
aunque pierda la cabeza.
Ocho aos te vuelvas loba.
Dios oiga mi maldicin!
El monte de Taboadela
te sirva de mansin.

( ) A eleccin de pezas que teen


como personaxe unha muller non
"ad hoc". Dunha recolla de textos
eneal de "O Home Lobo" que fixo
Carlos G. Martfnez e que, por
xentileza sa, eu puiden utilizar
nunha investigacin sobre Cine de
Terror, mis da mitade dos casos
de licantropfas tian como
protagonista unha moza.

Margarita Ledo Andin


35
A partir da maldicin do pai, sangue cando un muieiro lle fai tremendos, s que !les ordeu o
que suliamos, e que reprime o unha ferida nunha pata. A conduciran san e salvo (. . .J pero
amor entre desiguais socialmente, protagonista relatar sempre, e sen entroques esixiu do mozo viaxeiro o
recato, a historia da sua fada, con mis absoluto silencio; non deba referir
a copla contina coa liturxia de
a ningun nada do seu encontro nin
emborcal larse no chan, fuxir ao sinxeleza. As pasou, as tia que dar noticia ningunha de canto /le
monte a muller-loba e denantes de pasar: acontecera no monte. De volta sa
se cumplir os oito anos da fada e ... e por ningn ti ven tanta pena como aldea, pouco tardu o mozo en referir
finalizar o encantamento ter dous por un rapaz que comn e eu estabao "en secreto" a sua maravillosa
encon tros: o primeiro encontro de despedazando e el rindo cara min .. aventura .. . Tampouco non se fixo
Mara cu nha prima sua que lle agardar o castigo: na sa primeira sa(,da
Outro caso de muller-loba, o nocturna foi devorado polos lobos...
pide que lle traia un pouco de pan
dunha rapaza de Barrio, no
centeo (pervivencia da memoria, da
concel lo ourensn de Trives, foi Esta funcin defensiva e ritual
consciencia) ao tempo que lle
novelado polo mesmo Vicente do segredo funciona sempre na
prega que garde o segredo do
Risco. Nesta lenda a rebelin licantropa galega e vai unido ao
encontro. O segredo vulnerado e
mis complexa, con sobexo de oficio de peeira , que as veces
os homes do lugar fan un cerco
estigmas morais, do ben e do mal, acllese libremente, por mor dun
coas suas escopetas de caza pra
matar muller-loba. Pero a muller- da filia extorsionada pola sua nai e enfrentamento da moza co pai ou
polo home da sua nai (o coa sociedade. Este ltimo extremo
loba (e aqu topamos outra
padrastro), o home da su a nai que ten a sua real izacin maior con
constante) inmune s balas e
dirxelles este colofn que consagra tenta violentala, a rapaza de Barrio Pepa a Loba, bandoleira xusta, que
o trunfo do determinado: que se arrepn cun foucio e que se moveu polas terras de A Estrada
- No pensis, vos, cazadores, lle corta unha man ao home da sua e Pontevedra, vtima inocente que
que vuestras balas me matan. nai. A maldicin venlle, desta vez , se arrepn, fuxe para o monte, os
Me matar Dios del cielo, pola nai: lobos obedcenlle e actua segn o
mi muerte tiene ordenada. Permita deus que re valvas loba, e que cdigo de escarmentos selectivos
Volvi luego a revolcarse andes arrastrada polo monte como os
lobos, mala filia. que ri xen todo o bandoleirismo
en la ya dicha lama
y volvindose de loba popu la r. Un bonito libro, de xnero
desaparece en la montaa. Unha variante cualitativamente realista, recolle a historia desta
diferente poisque non implica a peeira, Juventud de Pepa Loba, de
E asi remata a copla dunha transformacin na besta pero si o Au relio M iras Azor.
alobada, e as se cumpliu a fada. convivio con ela, o caso da
Vicente Risco recolleu de peeira, da gardadora de lobos . A Ae_untes e_ara unha intere_retacin
Loureses, no concello de Blancos maldicin recae sobre dunha A lectura do Mito nas lendas
(Qurense) o caso dunha moza familia que tea s Mas. A nai galegas amosa, en primeiro termo ,
gustadora de comer muita freba, sabe que ten que entregar unha o protagonismo da muller nos
motivo suficiente para apandar para adicarse a ise mester: gardar casos de licantropa poisque as
cu nha maldicin do seu pai: os lobos. No caso da peeira, o lendas mis acabadas, con maior
Inda vaias comer carne cos lobos ao determinismo un absoluto, non nmero de elementos en
monte hai desencantamento pero os lobos conxuncin tena como centro .
obedecen sua gardadora e Son mulleres que adoitan
A transformacin vn, tamn, a mesmo acompaan ao viaxeiro si enfrentarse cunha maldicin
traveso do contacto co chan. as !lelo ordea a peeira como nesta paterna xa sea por motivos de
Sguea a andaina montesa unhas lenda que recolle Risco: represin afectiva (o amor), o u por
veces de loba, outras de muller, os " .. .a rapaza acolluno na sua ca va, infravaloralas como apartadoras de
estragos que causa decote a dulle de cear e lago enviuno seu traballo economa familiar e
muller-loba e a purificacin polo destino baixo a custodia de carro lobos reducirlles o consumo de comida .
Nun dos casos en que o conflito transformndose en loba por encanramenros, non observe o curso
fina l coa nai vimos que esta maldicin do pai cadrara fora da da la nen aos animais inmundos.
actua como elemento dependente concepcin edpico-freudiana de Tamn, non se penduren figurias de
do seu home frente filia . competitividade sexual para muller nos reares ...
Na orixe desta literatura popular
tamn topamos sempre o destio
que sigue fada. Na componente
achegarse a unha hiptese de
rebelin contra o dominio, a
o
imposicin da autoridade patri-
formal, na sua liturxia propia, lineal (xudeo-cristiana) nunha
compre sempre emborcallarse (nun cultura en que os usos e costumes
lameiro, na area, na herbal pola e os mitos parten da determinacin
noite, coa la e, aps, vn a fuxida do femenino.
ao monte. Abondara observar a relacin
A solucin ao encantamento , entre a mitoloxa luar e a muller en
asimesmo, patrimonio da muller- Galicia. Nunha recolla sobranceira
meiga, .a sabedora. A mecnica que fixo Taboada Chivite encol. do
liberadora vai unida a constantE;!S culto la, concle que a la rexu
mitolxicas como o sangue, o lume a cronoloxa celta, e os propios
e na versin mis determinista ao historiadores romanos que como
paso do tempo sen posibilidade, ao Strabon andiveron por Galicia,
contrario das duas solucins relatan que "nunha illa, perto de
anteriores, para a intervencin Armrica rendase culto a nove
humn. virxes consagradas, que beilaban
A muller activa apanda coa luz da la". Despois ve u
maldicin e vivir uns anos Prisciliano, anatematizado,
transfigurada en loba, coa la esconxurando os froitos da terra no
como rexidora, por lugares nome do sol e da la, e Murgua
quizaves como Trasulfe, en terras dxonos que no priscilianismo a
de O Faro , ou Gurulfe, nas terras nima que se liberaba cara o ain
frias de Galicia , mentres o sol foxe faca denantes morada na la. Pero
do sol porque como nos ensina a Prisciliano foi acalado, dronlle
lenda islandesa de Fenrir si un sol morte en Trveris e Deus
extra precede ao de verdade polo condenou lua a andar pola noite
oeste, un home-lobo, agoiro de e a ser comida polo lobo. No
desgracia. material que nos ofrece Taboada
Chivite non falla, tampouco, a
A muller-loba e o culto la manifestacin da influencia da la
Folga decir que a lua sobre dos que sofren epi lpsia e un
imprescindible nos casos de texto como o do concilio
zoantropa que se enmarcan na compostelano do 1060 permite
cultura galega e, con ela, a muller derivar a forza social que tia a
como protagonista: a muller-cerva; mu ller eo mito popular no medievo,
a sirea que entrou na illa de en Galicia, mesmo antes dos
Slvora para unirse ao lexendario grandes procesos a mencieiras,
cabaleiro de Roncesvalles e deles amaadoras, adivias e
agromou a saga dos Mario, "entendidas".
navegantes, conquistadores de A acta do Concilio di as:
Chile. Tamn a muller, " .. ningun crea en agoiros o u

37
DOROTEA BARCENA
Dorotea Barcena, actriz, significativa para ti tanto a nivel
dramaturga e directora pero ante persoa/ como profesional?.
todo actriz, e como tal leva 15 -O Agnus Dei dunha Nai
anos trabal/ando no teatro escribmola Xulio Lago e mis eu .
independiente fora e dentro de Como actriz qudome con
Galicia, senda considerada a mellar todas, porque todas foron unha
actriz neste medio. experiencia e un paso adiante na
-E iso certo? mia carreira, e o Agnus Dei tn
- Eu non son un ha das para min unha connotacin .
mellares, pero s teo sona de ser especifica, foi o primeiro
boa actriz quizais, o mais espectculo que fixen despois do
sobresante de mn como actriz accidente que me tivo dous anos
sexa a maneira peculiar de escaiolada , e volvn a escea cun
interpretacin que innata e defecto fsico : era coxa. Entn
mesmo tempo desenrolo unha significou moito en canto que en
esttica corporal moi concreta que todo este tempo pensaba que non
vai unida utilizacin da voz, poda volver s tboas , e resultou
encanto que eu teo unha figura que s, e todo iso foi un labor
que non a figura estandar dunha arduo e mesmo dooroso en moitos
actriz, son a antifigura do aspectos, gracias fe que Xulio
consumismo, son unha persoa Lago depositara en mn. Despois
gorda, estou coxa da perna dereita estreouse o Agnus Dei dunha Nai e
e apesar diso non resulto repelente foi un espectculo que funcionou ao
s espectadores/as, aceptan a longo e ancho da xeografa hispana
mia forma e chego mesmo a e que tivo grandes xitos por
entusiasmar a parte dos festivais e xiras polas Universidades
espectadores/as. Non quixera do Estado, en Andaluca foi
pecar de soberbia penso que non o inslito, chegaron a contratarnos
son pero s de constatar que o de novo. Neste espectculo
defeito dase, flase de que teo un ademais haba un reencontro con
carisma especfico, pois pode ser, Galicia xa que nos anos anteriores
un carismo especfico cara 6 ao accidente desenrolaramos o noso
pblico , o certo que "recibo dos traballo artstico en Madrid, en
espectadores un gran entusiasmo tanto que o texto e a esttica
despois da mia interpretacin . xurdu da propia Galicia.
Na mia experiencia 6 longo da Por estas razns este
xeografa espaola podo contatar espectculo tn para mn unha
que nos circuitos do T .l. espaol importancia excepcional tanto a
coceseme e considraseme unha nivel artstico como persoal, xa que
boa actriz . pensei non volver aos escenarios.
-Entre as obras mais recentes: -E da Noite das Trivades?
coa Compaia Mari-Gaita, o -E un texto moi ben escrito e
"Agnus Dei dunha Nai" que foi ademais tn contidos terriblemente
escrita por ti, e lago o "Acto atractivos para unha persoa de
Cultural", " Ensaio Festivo para teatro, unha porque era un aspecto
unha Marcha Fnebre" e "A Noite biogrfico dese gran autor que
das Trivades", cal foi amis Strindberg, outra que se falaba da

Carmen Rbade
38
xente do teatro, das sas miserias, que documentar sobre o personaxe
das sas grandezas e outra que que vai interpretar e moito mais si
apareca unha polmica encol do histrico. De todolos xeitos non
fiminismo e o que poda significar o cheguei a afondar moito na vida de
fiminismo no sculo XIX e a Rosala de Castro, anda que
importancia desta muller chamada considero a Rosala un fenmeno
Carolina Maria David (representada extraordinario dado que unha
por Dorotea Barcenal na vida de muller no sculo XIX fose capaz de
Strindeberg e na vida da muller del saltar s letras e fama e chegado
que tamn era actriz. A Noite das a ser protagonista das disputas
Trivades un texto moi ben escrito entre os intelectuais parceme
que tn unha chea de contidos importante marxe da sa propia
vitais e importantes para calquera vala como poetisa non? e tamn
que se adique ao teatro. me parece algo excepciona! que
-A marxe da Compaa Mari- mulleres como Rosala de Castro,
Gaita fixechedes para o Centro Emilia Pardo Bazn e Concepcin
Dramtico Ga/ego a obra de Arenal saltaran vida intelectual.
Rosa/a, "Agasallo de Sombras" de Para mn un caso inslito e digno
Roberto Vida/ Bolao. Un de estudio, Galicia era un dos
espectculo que f1xeches marxe lugares mais atrasados da
da Compaa Mari-Gaita, e dirixida Pennsula Ibrica.
por Roberto Vida/. -Vamos referirmos mais a un
-A principal experiencia en nivel xeral, ti pensas que hai unha
Agasallo de Sombras foi que fixen tradiccin matriarcal en Galicia?
soamente de actriz por primeira vez -S, anda que o por qu non o
na mia vida, e que requera unha sei, o que si me parece importante
disciplina especial, en que moitas saber que houbo tres mulleres
veces ter que calar e achantar, e galegas que sobresaron, polo que
ese exercicio de obediencia foi moi debera realizarse un estudio serio e
importante para mn . fondo sobre este fenmeno.
Eu nas mias anteriores obras
sempre discuta con Xulio Lago -Crees que certo que en
que foi qun me dirixiu toda a vida Ga/icia existe matriarcado porque o
e que ademais faca con l a home emigra ou navega?
dramaturxia, ainda que era -S, certo que de entrada en
obediente pero doutra maneira, Galicia o papel da muller mis
neste espectculo era por sobresante que noutras culturas,
disciplina. dado o feito de que o home
-Estabas dacordo coa Rosa/fa emigraba ou navegaba ela vase
que escribiu Roberto Vida/ Bolao abocada en moitas ocasins a facer
e que ti representaches? o papel de pai e nai de familia,
-E u teo que confesar que convertndose nunha traballadora
non son unha erudita de Rosala, terrible do campo. Probablemente
eu empecei a interesarme por se fora un lugar que estivera mais
Rosala a raiz de Agasallo de adiantado en moitos aspectos o
Sombras. Porque penso que nmero de mulleres que sairan
calquera actriz que se precie tense luz sera maior.

39
-Ti verias a Rosa/fa vivindo un o mundo do romanticismo do esclarecer algns puntos na
nesta poca? que protagonista a autora do esttica e o persoaxe que se tia
-Amn resultame difcil libro, ainda que neste espectculo que interpretar, mis que facer
imaxinarmo, Rosala evidente que non sae Rosala coma persoaxe unha direccin de interpretacin de
era unha seguidora do pero si hai unha muller que actores porque eso xa facia o
romanticismo, pantesta senn encarna todo ese aspecto dos Director.
endxeno que saa dela e viva nela poemas puramente romnticos e -Dorotea ti aparte de actriz e
entn ese endoxenismo rosalin anmicos de Rosala. E por outra Directora eres escritora de textos
hoxe parceme moi dificil de soster banda est o mundo das xentes teatrales?
nunha sociedade como a nasa, que podamos dicir popular, con -En estos momentos esto u
agora que pondolle un pouco de todo o que esa palabra leva de escribindo unha obra que se chama
fantasa probablemente Rosala deterioro, pero si de persoaxes que "In Mullieribus" unha obra
sera unha loitadora da condicin pululaban pala Galicia do sculo totalmente fiminina , que con un
fiminina, bsome para dicir esto no XIX e que ainda se ve hoxe. A xogo dramtico toca o tema
poema de Follas Novas "Viudas de fusin distes dous mundos o que dalgunhas mu lleres que tiveron
vivos e viudas de martas" ande supn o experimento dramtico de acceso ao poder comportaronse
refrexa perfectamente a condicin Follas Novas. igual ca os homes e non
da muller galega. Por un lado o mundo do propiciaron unha lexislatura que lle
-Agora que saiu o tema, ti romanticismo que se atopa co dera acceso a muller, temas o
vas dirixir un espectculo basado mundo popular dos moinantes e exemplo de Isabel a Catlica que
nos poemas de Follas Novas, por outro unha muller de boa foi unha gran Raia pero que poda
poderias fa/amos de como os vas a posicin que sofre e sinte pero ter sido un Rei, tamn temas hoxe
dramatizar? lmaxino que debe ser dunha maneira mis inconcreta, Margaret Thacher que se comporta
dificil. donde a dor abstracta, e xurde igual que si tora Margarita; ou sexa
- Dramatizar non s Follas de ah o discurso dramtico. que non hai diferencia algunha.
Novas senon calquer libro de - Qu xente vai traba/lar En "In Mullieribus" hai unha
poemas resulta bastante diffcil, contigo? dialectica entre das mu lleres,
difcil en canto a atopar un fio -Van traba llar conmigo unha unha Raia a outra e a
conductor que permita a unin dos actores do C. D.G . que estiveron en bufona da Raia o espectculo est
poemas porque estos se producen producin anteriores e van basado no xogo en que a bufona
aillados ainda que tean no fondo encarnar a Dona- Lura Ponte lle di que pode facer causas para
unha unidade, e que s a teen Santasmarinas. O Cego- Xavier R. variar o estado fiminino e a Raia
pero bastante abstracta, e o Lou rido. A Bella- Pilar Pagant. O de que non sabe porque se ten que
complicado materializa-lo fio Pousadeiro- Kiko Cadabal. E a comportar como un Rei ao marxen
conductor que te leve a contar Moza- Carmen Rbade. do seu aspecto externo sexa o de
unha historia para que se poda - Cal foi a tua funcin como muller.
facer soportable a un espectador axudante de direccin de -Como ves ti o papel da
sen que sexa recitado de poemas Woyzeck? muller nesta sociedade actual?
un detrs doutro. Neste ponto a - O rol de axudante de - Ns estamos vivindo nunha
mn parceme difcil non xa s direccin nos procesos de ensaios sociedade impasible e indiferente
"Follas Nov;ls" senn calquera mis contemplativo que activo. A en todo tipo de valores; dronse
outro tipo de poemas que che mia funcin era acudir aos ensaios revolucins funcionaron todo de
permita atopar persoaxes e que e logo intercambiar opinins co filosofas e non obstante nada
estos poidan dicir causas que director, para correxir determinadas supuxo unha autntica conmocin
Rosala d nese libro. Eu pareime en causas. Logo traballei con algun ao xa construido . Por exemplo, ao
crear dous mundos que para mn actor aparte para non para-la marxen dos adiantos tcnicos e
en Follas Novas estn moi claros, marcha dos en.saios, e tamn cientficos da sociedade actual con
respecto a Edade Media, creo que home, agora que en canto lles
esencialmente e ideolxicamente os fagas ver que hai outras
conceptos de sociedade son os posibilidades e non digo a nivel
mesmos, ou sexa que non varia feminista, encanto a feminista,
nada substancialmente. Entn reffrome estas feministas que
penso que a nica experiencia que queren sustituir s homes por
lle queda por probar sociedade mulleres e eso non cambia para
occidental a revolucin femenina, nada a sociedade. Eu como deca
dado que a idiosincrasia femenina boto de menos mulleres coas que
diferente a idiosincrasia masculina reunirme e poder construir unha
polo que se podian confrontar de nova Filosoffa de Vida .
unha vez todo-los aspectos que
home non pode abarcar.
- Como serfa?
o
- Eu non sei como se teria que
facer, falo de unha revolucin
terica ou do que tericamente
suporia, e ignoro o feito de
chegar. O outro talaba cunha
muller que decia; 90% das mulleres
son dciles cos roles que
desempean . Entn o primeiro que
se teria que conseguir e que toda-
las mulleres do mundo tiveran unha
ideoloxia da sua propia condicin
femenina que lles levara a un
comportamento dentro do seu
ncleo.
- Hoxe a muller, trabal/a e
ademis leva a vez as faenas da
casa ... ?
- Nalgn terse que cansar e
verse obligada a protestar polo cal
as mulleres concienciadas deberian
buscar desesperadamente unha
saida a ese novo tipo de muller.
Eu persoalmente sfntome
totalmente aillada respeto a atopar
mulleres que tean un tipo de
inquietude similar que ademis de
interesarse polo teatro e por outro
tipo de creacins tamen tean un
inters pala condicin femenina .
-Unha banda armada Dori... ?
- (rise) Eso imposible porque
como che decfa antes que o 90%
das mulleres est de parte do
CRITICA / "PARIS, TEXAS" de Wim Wenders
" Every man is your voice" sofisticacin mis requintada, ainda
(Jane a TravisJ cando dar dous pasos e fundirse
nunha aperta parecera o mis
Pasen a vela, seores, e choren sinxelo . E ser por telfono e a
de tristura, pas eiqu a traveso dunha pan talla, ignorante
incomunicacin antre os seres ela da identidade da voz que se
humanos acada o seu grado confesa. 1 el, de costas ao espello-
supremo convertindo "Pars, pantalla, non ousando contemplar
Texas" na xenuina expresin da muller, enceta o relatora en
COMUNICACION DA terceira persoa coma si da historia
INCOMUNICACION. dun alleo se tratara : "Vouche
,;Pars, Texas" unha contar a historia dun amigo ... "
confesin, a primeira que un home Inda non o cara a cara ideal ,
fai publicamente da turbulencia da pero, e malia toda a tramoia que a
sua vida conxugal. E cecais esto tcnica lle aporta,
sea un paso adiante que tn de se indubidabelmente a primeira
corresponder fora do celuloide confesin, sinceira anque tmida,
(agardemos que as sexa) cun polo cal sosteo que se trata
avanzo positivo na evolucin das dunha pelcula optimista dentro da
conductas masculinas. sua crueza. Porque por vez
Supn o devandito que o home primeira o home autocrftico e sae
(o xnero masculino) ponse (por da sua razn incuestionabel de
fn) a matinar en si mesmo e coa dono do fogar, tirano e seor,
distancia necesaria para autocriticar abrindo as cancelas a unha nova
o seu comportamento, poca na que xa comprendeu que
cuestionabel as mis das veces, en tan vulnerabel e feble como
relacin coa muller. E supn tamn poida selo calquera muller. E, por
que despois desta cavilacin iso, un paso cara a asuncin pala
interna sabor do seu "eu", o home parte masculina da igualdade dos
atpase culposo e arrepndese. E sexos .
para reparar a culpa e ser perdoado O filme, de bon guin moi
est abrigado e disposto a real izar labourado, consta a nivel de
a confesin diante da vtima (a discurso, de tres partes que se
muller) . corresponden con momentos de
Pero este duro paso que o desenrolo evolutivo da funcin da
streep tease da ialma : amasar o palabra :
"eu" vergooso, feble, humano 1. -postrimeras da permanencia
nunha palabra, non doado de dar do protagonista no deserto e
xa que subsisten medos, pudor e sada del, ande se manifesta
vergonza, polo cal o noso mudo diante dos homes,
protagonista Travis tn de recorrir caracterizndose, pois, esta
tcnica, grabando nun primeira parte pala ausencia
magnetfono a dorosa confesin da palabra .
ao filio. 2. -estada na casa do irmao e
E para a confesin suprema, da cuada e reencontro co
diante do ser tan magoado polo filio . Eiqu usa da verba
seu egosmo de outrora, srvese da utilitaria , non comunicativa:

Ma Teresa Otero Sande


42
a palabra srvelle somentes
para expresar xestos sociales,
non persoales nin
individuales.
3.-confesin e sacrificio, onde
recupera a palabra e gracias
a ela reencontrase como ser
humano e, ao reparar a
culpa, acada o perdn polo
pasado pecante.
Por outra banda, hai en "Pars,
Texas" unha grande crrega de
simbolismo relixioso que se
manifesta mormente no paralelismo
entre Travis e Xesucristo:
Para profundar en soedade
Travis retfrase ao deserto ("lonxe
das xentes e das ruas ... "), onde
matinando sobor de si permanecer
tres ou catro anos, como moito
antes fixera Cristo, quen, para
redimirnos, sacrifcase e morre na
cruz. Asimesmo Travis ofercese
en sacrificio como remisin da
culpa e afstase, o cal nun certo
senso representa unha morte
simblica, pois a vida cos seres
queridos non pode renascer ao
reportar o pecado un castigo que
eiquf cecais sea a negacin alarma unha vez mis rexistrado na premio Goncourt 1984, un claro
postreira do contacto fsico historia do arte. E, se cadra, un exponente da discriminacin que
(castramento simblico por ter espello de propiedades catrticas sofren as obras das mulleres por
pecado) e a imposibilidade da no que nos recoecemos e diante parte da crtica, polo mero feito de
felicidade futura a carn dos seres do que nos laiamos da nosa seren escritas por mulleres.
amados. desventurada condicin de A Duras sabe encontrar o lado
Resumindo : "Pars, Texas" o humanos. positivo a esta discriminacin "que
relatorio dunha historia de amor "O home ciumento non o nos permite estar marxe, non
interrompida onde de novo amante que ama sinon o entrar no xogo masculino que un
topamos co vello tema dos cimes, propietario que se enoxa" xogo polo poder. Desde hai anos
manifestacin do desexo de non (Madame de Stae!J todos os discursos dos homes son
compartir a exclusividade dunha
persoa considerada erradamente
propiedade privada de outra, e que
o o mesmo discurso, repetido,
repetitivo, moi codificado, todos
din o mesmo. O nico discurso .
por principios non tera que imaxinativo, hoxe en dia, o da
pertencer a ningun mais que a si Ma~guerite Duras, que aos seus muller".
mesma. 70 anos, despois dunha vida Compartimos as tuas ideas.
un berro desesperado de dedicada literatu ra, recebeu o 1 Felicidades Margueritel O

43
STIMA SOIDADE: O Amor, ADore A Morte.
Stima Soidade o ttulo do "tortas roitas" ou "faro ou torre ou e afogar-me de gozo de que sexa
libro de Pilar Pallars que gaou o terra prometida", o u as sibilantes: / tan certo".
111 premio Esquo de poesa. un "S sei que aqu me tes, a ti Escolle o simil do faro, que
libro dedicado enteiramente ao /oferecida enva sinais, para explicar o xogo
amor at o esgotamento, at o sen culpa deste amor que caiu das miradas amantes . A poeta,
desamor. /s obre de min como o faro, vixila o navegar da
Se ben o amor foi tema potico non sei se como pedra ou lstrego nave amada, agarda noticias,
favorecido en todas as literaturas, /o u fervenza". espera sinais do seu sorriso , quere
non o foi tanto na nasa . A poesa O poema, na sua andadura escoitar a sua voz
amorosa escasa no tecido reiterativa e circular, remata como "Se tivese a tua voz por un
literario galego e, en todo caso, empezou: /momento
poucas veces alcanza a "Esta tarde amei-te como nunca constantando sen mis a tua
profundidade e a ca lidade que pero ti non esta vas". /existncia ,
atinxe neste libro. A habilidade na iteracin deses ainda que ti non souberas
Detrs da obra de Pilar Pallars significantes parciais mnimos est que eu existo,
hai toda unha iniciacin potica, presente na poesa de todos os ainda que ti non souberas
mltiples lecturas asimiladas e tempos. Os antigos afirmaban "bis que eu espio e espero
moito, moito traballo. repetita placent" . A repeticin e fago da tua vida a mia arte" .
O seu son potico modula-se serve para excitar a emocin. Xa os Observamos a repeticin do
nos caracteres fnicos populares e bardos celtas posuian a tcnica da verso 3 e 5 e o paralelismo entre
na herncia da llrica medieval. utilizacin sistemtica dos o 4 e 6. No verso "que eu espio
Paralelismos, anforas, constantes microsignificantes e os nasos e espero" as sibilantes e a
repeticins dan fe deste feto . trovadores medievais foron grandes frecuencia dos mesmos sons,
"Non sei por que estes das en artfices no seu emprego . como a luz do faro, fai mis
/que te amo tanto No poema que comenza "Estar misteriosa e anelante a espera da
e tan fundo e tan duro e tan s de ti", reptese o mesmo verso amada.
/tristeiro" ao incio de cada estrofa ags unha Todo o libro unha contnua e
A repeticin do tan, de sinos coa variante "Estar sen ti e perfecta repeticin ande os
insistentes, do t metlico, acentua comigo" . Pero ademis a vocal e microsignificantes xogan un papel
a cantidade do amor . introduz todos os versos da estrofa de encantamento. Pilar Pallars
"Non sei que extraas aves final ags os que comezan por de unha verdadeira mestra deste
/aniaron en min ou que nos que tamn est artifcio potico. Ignoro o que
para que asi te ame , presente a mesma vocal. produto dunha consciente
non sei que tortas roitas GU mans "Estar s de ti elaboracin tcnica ou o que pode
1confabuladas esta intil tarefa de che mandar haber de intuicin potica
me trouxeron a ti, / sinais espontnea. Tomo
non sei por que camios navegou e recoll-los, nota das pa labras de Roman
lo meu sangue este traballo imenso e proceso Jakobson sobre o tema : "Un
para chegar a ti. /invarivel mecanismo lingstico complexo
Non sei se faro ou torre ou terra de estar sentindo agora, pode ser inerente na obra potica
/prometida eu-nena independentemente da apreensin
foron marcando o norte dos meus eu-gata e a vontade da autora" , mais
/sucos". eu-fareira maior da extensin do tamn "unha deliberacin
Encontramos o "Non sei" /teu carpo, consciente pode intervir e xogar un
iniciando os versos e a permanente que te amo e cho digo rol positivo na creacin potica".
resonancia do t . s veces son as e estar--che repetindo que te amo, Sexa como sexa, non hai
vibrantes as que se acumulan; /que te amo , artifcio capaz de toldar a

Maria Xos Queizn


44
autenticidade que mana da poesa "cando xa ningun poda /meus das"
de Pilar Pallars. Podemos rastrear 1esperarme". Aln deste oficio potico , da
referencias; podemos, incluso, a amante condenada . mestria artesanal , a verdade, a
encontrar a Manuel Antonio nalgn "Condena o meu amor, castiga-me sinceridade desponta na obra de
verso . / por el, Pilar Pallars como ese abalo que
"Por que escreves na tarde quera o inferno por patria e nos conmove e nos fai distingu ir a
tantas caligrafas de silncio?" / aposento autntica poesa da mera imitacin.
Pero as como o poeta que os das me torturen e coeza a Detrs de Stima Soidade est
vangardista fuxa propositadamente / fadiga, a mul ler que ama . " E todo o resto
do sentimento, este irrompe e
desborda o rio potico de Pila,-;
contrariamente ao poeta de
L!Ue os teus reproches me vistan de
/ martrio,
a tua fria de sangue".
tampouco literatura" .
o
Rianxo, que se agachaba detrs do Para a amante nihilista a vida
"ns", Pilar Pal lars radicalzase non ten sentido. un "faust o
nos "eu", " ti", "comigo" concurso de exiliados" e "previsto
insistentes ao longo dos versos , as cortexo cara a nada" onde "os das
duas persoas da relacin amorosa . son ausencias" que feren e
Agora ben, a segunda persoa producen medo. Os das
non , non ten existencia fora do "estas vintecatro parcelas de
"eu" amatorio. Stima Soidade, / silencio
lonxe dos placeres do amor, fala da estas vintecatro cmaras nupciais
negacin amorosa, da destrucin , esta$ vintecatro celas de agona".
da aniquilacin polo amor. As como chega morte, ao
"Ouixera aniquilarte de tanto poema de amor como destrucin
amor" di a voz potica, en vano total , como ausencia , como nada.
porque resulta ser ela a destruida. O amor o non ser para si e ser
"amor que caiu sobre min, non sei para o ser amado. O amor a
/ se morte cando a amante ten " inzado
como pedra, ou lstrego ou o corazn de das desertas" e non
/ fervenza" sabe "se o amor ou a morte
Un amor que "verte a sua f ria que anuncia sen clarins a sua
por acima de un ha sen piedade" . A chegada". A que ama remata
amante a negada, convertida "entoando un canto de agona".
nunha "sombra que che habita o Ao non ser correspondida , a
costado, xa marta para o mundo", amante poeta queda sen amor e
nada mis que " o nome que lle das con morte. A morte vence e " ser
a tu a tristeza". "vibrante mellar pendu rar unha espada do
monicreque ca ra a nada". "N en teito", mentres a persoa amada ,
oco deixarei ... serei somente un idealizada pola ausncia , chega a
pequeno silencio". tornar-se deus.
A amante poeta a " non sei a que tctica ou deus me
desamparada, "pobre vincallo sen / acolleria
ampara", "maldita e desterrada, senn de esperar-te
seguireite querendo ... " senn de liturxicamente convocar
ela a amante sen esperanza. l o teu nome" .
"Necesito saber a cantidade exacta A ese amor-deus dedica o
de desesperacin que ania nesta quefacer potico.
/ hora" "Consag ro a ser tua o oficio dos

45
ANA LEGIDO
No mes de novembro tiven a segn ela unha explicacin moi
oportunidade de ver unha sinxela . "Fago os nenos tan
exposicin de pintura dunha pequenios porque me parecen
muller, Ana Legido, coa que logo seres dbis, sen proteccin, e
falei . Ela, coa sua gracia, gstame reflexalos as, moi en
expresin, dinamismo e encanto, contra do que sucede cos pxaros,
foime contando cousas da sua que son moi grandes" -di Ana- .
vida , traballo e inquietudes. O contraste amenazador das
Ana est inmersa no mundo da guias, falcns e aboftores rompen
pintura, mundo que hasta hai moi un pouco coa temtica do cadro e
pouco era case privativo dos poen en perigo esa relacin
homes. "As mulleres tiveron acaramelada da nai agarimando ao
sempre problemas cando se menio.
quixeron dedicar a calquer tipo de Cando esta muller se pecha no
arte. Estas dificultades xenerabanas estudo para pintar, motfvase cun
os pais, a familia, os homes, en pequeno arquivo de fotografas de
definitiva a mesma sociedade" -di principio de sculo . O color sepia,
Ana -. Na nosa conversacin el a o tamao e a colocacin das
explicoume que cando unha muller figuras, permtelle plasmar
quere pintar, os homes consideran instantaneamente o que quere.
que un capricho e negan moitas Oudanlle moi grabadas as caras
veces a posibilidade de expr esa dos amigos mortos. Esta unha
obra porque pensan que non vai das razns polas que utiliza cores
ter continuidade e polo tanto pode compartido polo seu home. Eles tan frias e mortecinas.
ser abandonada en calquer traballan xuntos e supervisan O que mis chama a atencin
momento como se abandona un mutuamente as suas obras. nos seus cadros a minuciosidade
instrumento musical o unha vella Nos cadros de Ana hai duas e o cuidado con que estn feitos.
amistade. temticas fundamentais, o grupo A sua pintura est moi traballada,
Ana Legido ama de casa, familiar e a relacin nai-filla. lsto non d en absoluto idea de
esposa e nai, tres realidades que obedece a un reflexo da sua propia improvisacin. A opinin dela en
determinan moito o seu traballo e o realidade. Gstalle estar na casa, relacin a isto que o seu gosto
seu labor pictrico . Sabemos que apenas sai, e sobre todo disfruta polo orden e polo equilibrio lvao
stas realidades dificultan moito a talando co seu home e cos fillos, aos cadros, xa que na sua vida
realizacin de calquer iniciativa ten moitos puntos de unin con domstica, e con tantos fillos,
artstica. Sin embargo ela pode eles porque pertencen ao mundo resltalle dificil conseguilo .
conxugar milagrosamente todo iso. artstico como ela . Forman unha Do traballo artstico desta
"A cuestin organizarse en cada familia unida da cal est moi muller gstame fundamentalmente
situacin . As mulleres temos mis orgullosa. Pero Ana confsame que a sua laoriosidade nos cadros que
mrito, porque moi facil os momentos mis ricos en ideas mis que pintados parecen estar
dedicarse exclusivamente a un cando se pon a traballar son bordados. unha pintura detallista,
traballo (como fan os homes) pero aqueles nos que ten pequenos con moita forza expresiva. Por
cando ests pintando un cadro e problemas utiliza a pintura como outra parte ten unha grande
ao mesmo tempo pendiente de refuxio. fantasia que nos transporta a
fritir un peixe, a cousa cambia Outro motivo central utilizado mundos alonxados no tempo ,
sustancialmente" -afirma Ana- . na sua pintura son os nenos que como o renacemento.
O estudo de Ana atpase na
mesma vivenda familiar e
teen un tamao moi inferior nai
e ao resto das figuras . lsto ten o
Aman da
46
MALSIMAS
Os relatos lnzanse desde o ar, estabelecidas.
suben e baixan, contorsinense e a Todo femenino; o suxeto a
realidade, no fondo da lona, est castigar a muller particularizada ,
expectante. Non hai redes nas que cunhas seas de identidade e co
aterrizar. As imaxes cristalinas artiluxio das maldades. A parte
dibuxan entes parciais, prototipos masculina resposta ao revoloteo da
de caractersticas que emerxen abella ao redor da frol, berra
dunha floresta social intermitente, asediado pola sua impertinencia,
falaz, cinica e voltil. As pola sua debilidade e pola sua nula
' protagonistas que Patricia independencia.
introduce nos contos, nesos Cicais la mano, conto que
pequenos contos misoxinos, principia a narracin,
rguense nunha actitude posiblemente o mais excluinte e
definitoria; son as artfices das suas brutal, cun halo de irrealidade
reaccins; actuan coa viscosidade anguriosa, culpabilizada na mn
do mito, atentas ao seu propio que un mozo pide a un pai . E esa
ego, facultadas con dignidade para mn esquerda da filia foille remitida
o crime, a argallada e o nunha caixa. Inmerso por esa
subterfuxio. osada peticin nunha relacin
Os "partenaires" xesticulan incongruente, carcelaria e
como victimas, incrdulos diante manicomial, con mn pero sen
do seu papel. Saturanse de dona.
provocaG.ins, inconclusos, Misoxina?. Dificil. O fio
sofocantes, faltos de proxeccin, narrativo reflexa a posesin, o
heroes da sua desgracia e percuran poder, o desexo frustrado, a
a sua dimensin no asesinato dela, artificiosidade. O que si certo
desa figura esperpntica que que o termo xurde coma un bon
rematan por descobrir; ilumnanse acicate para atraer a propias e
acadando o extasis patibulario para extraos.
encarar outro discurso, o mesmo. Novela negra, novela policiaca;
A Highsmith tortura o definicin global que coloca a
desabrido, o hostil, o violento. Patricia Highsmith no seu seno.
Impertrrita rebusca o primario, Algunhos dos seus libros
cseque o inmaculado sen convertironse en guins de cine;
distorsins. manipuladores de sentimentos de
Dazasete relatos curtos, venganza, actitudes obsesivas,
magnticos, sorprendentes. Ataca reacciones de infelicidade; valores
desde o ponto exacto da encumbrados y artfices do
imaxinacin terrenal. A parideira, a cotidiano. Libros coma "el Diario de
evanxelizadora, a perfecta seorita , Edith", "Ese dulce mal" , "La celda de
a doente ou encamada, a coqueta, cristal", "El grito de la lechuza",
a ama de casa ... ; o virtuosismo "Crimenes imaginarios .. . "
destos distintos titules acarrean,
por si ss, infinidade de
connotacins, suntuosas
o
implicacins; todas elas asumidas e
transmitidas, enmarcables i

M.O.
47
CONDENAMOS
CONDENAMOS "Woyzeck" de muller. Lemos na Prensa a cotio
Georg Bchner, representado polo casos de homes que, ciumentos ou
Centro Dramtico Galego. A desesperados polo que sexa, matan
eleccin da obra parcenos a sua muller antes de suicidarse
impropia e insultante na medida (cousa que en moitos casos non
que difunde unha imaxe denigrante conseguen). O que si conseguen
para a condicin feminina. As quitar a vida a un ser que querfa
mulleres da obra son borrachas, viver pero que o seu "amo"
tolas ou putas. Os homes deben determinou que non debia facelo
ser "fortes como lens" e moi sen el, como as viuvas en certos
"brutns" para provocar a paixn pobos primitivos.
dunhas mulleres que reclaman As mulleres galegas
unha atitude machista e sdica. contribuimos co noso traballo e co
Pero o mis grave que a obra noso dieiro a encher as Arcas do
xustifica o asesinato da muller pas. Exiximos que ese dieiro sexa
infiel, da "quente" traidora" a empregado en ben da cu ltura e da
mans do seu home, o pobre mellora da nosa terra e das suas e
Woyzeck, tan bon, tan tenro, tan seus.habitantes; que sirva para
xeneroso que, obcecado polos liberar e non para humillar; que
ciumes, crava o coitelo feridor no axude a desterrar vellas e inxustas
corpo da perversa muller. concepcins e a instaurar o respeto
Cando xa, por fin! , o Cdigo polos cidadns, incluidas as
Penal espaol (non sabemos se mulleres que somos o 52% da
tamn os xuices) poboacin.
deixou de considerar os ciumes As autoridades que dirixen a
como atenuante do Cultura non poden permitir o
Crime, o C.D.G. , a Cultura agravio e deben revisar o que se
oficial do pas, ponnos diante dos vai facer pblico.
ol los un "mateina porque era A moral difundida por
mia" e difunde a falacia de que as " Woyzeck" recrdanos as tboas
mulleres son as culpabeis cando as de Leis Asirias que datan do ano
matan, cando as violan , cando 1.380 antes de C. , con texto en
receben malos tratos, cando son escritura cuneiforme do que
obxecto de miradas e palabras traducimos algn artcu lo:
porcas na rua .. . Neste caso a 15.- Suposto que un varn
vtima e cu lpbel porque descubra a outro home coa sua
"provocou" o crime. Pasen tamn mu ller e o feito estexa demostrado,
a eximir de cu lpa aos ladrns e haber que matar aos dous e non
asesinos porque tamn son hai culpa nengunha no marido ...
"provocados". Asimesmo a guerra 16.- Suposto que un home
nuclear pdese desencadear cometera adulterio con unha muller
calquera dia por unha casada a requerimento desta, non
"provocacin". Lexitimen tamn hai fa lta nengunha por parte do
esas posturas. varn e o marido poder impor a
Mesmo se Woyzeck espeta logo su a esposa a pena que queira ....
o coitelo no seu propio corpo, isto
non desculpa o asesinato da
Etc, etc.
o
M.C.KRUCKRENBERG
Agora, moitas veces Rosala Hoxe pasei por Padrn,
paso polos teus eidos, hoxe vin a Rosala .
polos teus recordos; Estaba erguida no monte
e prome nos nomes amigos ollndo pasar a vida.
dous teus poemas. . .. As andurias voando
Padrn, Lestrove, Laio, Bastabales ... trenme cantos dunha amiga ...
Nomes que aprendin recitando
os teus cantos , Cando paso por Padrn,
nomes que teen sentido pra min coma unha sombra perdida,
dende sempre. a ialma da sua cantora
Mais vivas istas aldeias vive e latexa escondida.
que a sua estructura real,
mais queridas, mais verdadeiras. Vigo, 1949
Cando sinto repenicar a camp
de Bastabales
entrame no peito un sonido tremante
da tua voz, chamndome;
dos teus poemas falndome .. .
Si digo Portomouro, Brandomil, Bertamirans,
non latexa o esprito do teu mundo, Presenxa outa, Rosala .
son nomes sin sentido de eternidade. Perto do ro, no monte
Se digo Umia, somente digo un no me .. . . .. na ialma mia.
Se digo Sar, escoito a iauga Na ialma mia
escorrendo lizgaira polas eiras a tua voz doente, e ti ...
presurosa de chegar o mar ... Lonxe na morte, Rosala .
Si, todo ten sentido e nome
cando te soo desperta.
Por iso cando paso por istes pobos, Padrn, 1973
por istes campos, por istes ceos ...
Ti non ests morta. Ti vives
pra beleza dista terra, Rosala.

Santiago, 1983
o
GRISELDA ESPINOSA, HELENA VILLAR JANEIRO
De onde viera? Como se chamaba? Onde estivera
A FLAUTA DE D. RUBN sempre? Onde est agora?
Aquela flauta austraca, desde o fondo do bal de
caoba negra, atraanos a todos . Moito mis co seu
silencio que coas sas notas crebadas.
"Rogade a Deus en caridade pola alma de don Rubn Ns, coas cestas acuguladas, escalabamos as altas
Simn" .
paredes do cimiterio para vela . Al estaba sempre.
Os nosos rogos non eran, realmente, en caridade. Sentada 6 borde de mrmore, rodeada de flores exticas ,
Non sabamos daquela que o outono se poda e coa cara afundida entre ambas as mans. As nosas
conservar eternamente en poemas e longo tempo en landras esbaraban polos mrmores coma a choiva da
marmeladas. Si, sabamos que o outono chegaba de ano tronada, pero ela non ergua a vista .
en ano no estourar das landras e que se a,
afortunadamente, tamn de ano en ano, coas oracins
cabo dalgns das, sentiu as nosas landras e ergueu
algo a cabeza . Outros das despois fxonos un aceno .
pola alma de don Rubn Simn. Unha vez ns baixamos.
Palas tardes baixabamos Prado dos Cucos. Os
- Vdelle rezar a don Rubn . Rezdalle moito.
cestios eran pequerrechos, pero para ns pesaban Axoenlldevos .
abondo . Moitas amencidas, espurgabamos tamn, por -Que \le rezamos?
entre a herba orballada, o fermossimo xade fro que
-O que saibades. Todo. Vale todo. Para que Deus \le
mediamos e pesabamos a ver quen tia mis. perdoe.
Algunha tarde houbo no outono a flauta de don
E rezabamos a eito. O noso pai, o credo, a salve, a
Rubn. Queda tan lonxe, tan lonxe, que a ns mesmos groria .. . O que sabamos .
nos custa trabal\ o crelo. Houbo na nosa infancia algn Doannos os xoenllos .
outono sen aqueles rezos? Erguimonos.
A flauta de don Rubn chegaba pola carba\leira coma - Rezastes pouco. Vide ma outra vez.
o pranto do outono. Igual que o das pereiras, mazaeiras, E pasado
pexegueiros, choros disfrazados de froitas sabrossimas, a E 6 outro da.
flauta de don Rubn faca aquel tempo tan melanclico e
-Se non rezades abondo estar ardendo no interno.
lento que, se atinaba a dar dun so golpe vinte ou trinta
Ou no purgatorio . Tdelo que sacar do purgatorio.
notas, eu dira hoxe que choraba Rajmninov por entre E as outro outono
todas as nosas landras. E outro ...
Viramos a don Rubn polo outono na igrexa facendo
o seu polosinal esaxerado, de paletilla a paletilla e do
carrelo enforcadura, so e sempre so, coa sa flauta na
ofraxe?
o
Virmolo?
Sera o flautista de Hameln da nosa neneza a quen
fixemos tentos de seguir ata que a sa msica solfeada,
medida, escrita e calibrada, se crebaba de speto?
Anda que fose as, a flauta de don Rubn enmudeceu
polo outono. E toda a carba\leira se fixo daquela paradiso
de silencio .
Apareceu de loito. Tamn foi polo outono.
Todas as flores do cimiterio quedaron avergoadas.
Fachendosos crisantemos diferentes, elegantes.
Plumas de ave convertidas en flor pola pericia da
inxeniera de por al.
Era esvada, delgada, sen edade.

50
M. JOS CANITROT PILAR P ALLARS

'~
Deslizas-te, pensativo, Catro partes de.abismo e unha de infinito.
no jardim Nos teus ollos cristaliza frios poliedros a alba . .
- desejo fitar-te at
nom mis olhar- Non virn de ningures os anxos a salvar-me
filtra-se um pesadelo e en van distraio o tempo en mudos xogos de azar.
atormentado polo corpo canso
crugem as ervas baijo Algun deus outonizo me envia os teus sinais,
um tom sonmbulo catro partes de abismo e unha de abandono.
de pegadas
Qu nom penetrara a noite Viaxo ao torbelio que reclama na tarde
a sua navalha afiada! os meus beizos mis vidos, a mia pel mis sombra .
o quadro dentro, no jardim,
espantoso: As boas nais e os anxos ceibaron-me d.l..man
a la esbara vertiginosamente o espcio e para onde camio, ali onde a tua boca queima,
e, em desbandada, os osos de neve das maos. vio mis cruel e branco, e o teu corpo desviste
de colares e bxolas o meu peito en desexo.

o Deslizo-me e naufrago nesta paixn de abismo. O

XELA MARGOT CHAMORRO


PERDIDA NAS MEDIDAS MERGULLAR NO DICCIONARIO

Transferidos os silencios paseei logo "Muller: femia do home"


pero -grande desmesura mental- -como definicin, ln nunha ocasin-
tora asasinada nas sombras Deterioros E do home -psenme a cavilar-
e pantasmas qu se dir , macho da fmia, quiz?
acugularon o panorama espindo pero ... Que va!
en consecuencia os xoguetes no vento Mia naicia , que enfiadia
salpicados de letras e apostillas!
e foi como quedaren durmida nas beiras Mais ... molo tomar con calma
todas os vrtices xaneiros e comenzar, do diccionario,
e destempos pola primeira definicin :
Nunca tal feito se agardara NUNCA "Home: animal racional que pensa e fala"
tan duro tropezo foi a forma pero de macho da fmia, nada!
nin na morte se pensara alcanzando todolo mis e "soio entre o vulgo, marido"
semellantes decisins espellos o deleite e como apostilla : "todo xnero humano
se as nosas fugas son sagradas! comprende sta acepcin"
Xuntos si, mis non revoltos,
o que da xnera humana
nunca, endexamis, se falu.
Quen son eu, pois,
se decides que falo, pero non penso .. .

51
'
-
se me negades, por enteiro, toda razn; Botadas somos, sen remedio,
se dadiveiros, e tras moito enguedellar, dunha a outra condicin:
otorgchedesme un ha alma, na que non creo ... A que se vende de por vida
e a fmia do macho son, por definicin?. ou a que por horas se alquila.
Na 3" de fmia, figuro, figurando ... E si me vou,
"Falando de corchetes, broches, chaves do mesmo diccionario, refraniro,
e outras pezas semellantes, teo como meta e guia
cousa que tn un buraco da mia feminina condicin
por ande outra mete ou encaixa" exemplos varios que,
1Bueno ... Xa chegamos a aquela de : cal lizgaira pelotia de "Pin-Pon"
"A muller tero" lvanme, como xa sabido,
que dixo Toms, o santo. do un a outro rincn .
O nome de muller venme dado por A "pureza", a mia pureza,
"accidente gramatical" ou pois a do home non
"atributo cultural" . fi, e ser por agora,
que me define como "feminina" sino de "Virxinal doncelez".
e o meu lado, "Muller de Deus ou do meu marido",
"xenero da mesma condicin" ou, "atndome ao escarnio,
a "virtude", a "casa", e a "galia" ... optar polo putaeiro desvo"
O xnero, ao home, venlle tamn dado Mis ... se honesta e honrada
mis, como exemplo do masculino, o acompaa quera eu parecer
o "dictamen", o "mar" e o "cabalo" ... soio do meu home
Femininas son tamn: libertate, igualdade, valenta ... me hi de abastecer,
pero ousadia, eu ben o sil pois non outra causa
igualar, grandes causas, coa muller. a mia honra,
"Muller somos na pubertade pois aqueJa que se d "HONRADEZ",
cando chegamos a elo pala edade" patrimonio dos homes
tamn, "con relacin ao marido, a casada". que xa nada ten que ver ...
Hinas "mulleres de governo", E, se por un casual,
"do governo da casa" ... aprecntanos o pandiro,
"Muller da vida" baile e musica 11 Pardiez!!
que non quere dicer que, de tolas, van, e nos chatan,
coma todo quisque, respira, senon: pois "a muller na casa,
"mun dana", "pblica", "perdida" ... no mercado ou na misa:
e, aqu, calquera pode observar ou soio, como a galia,
a diferencia que hai entre dica a casa da vecia".
"home pblico" , e "muller pblica"; E, "se a opinin dos homes
entre "home de mundo", e "muller mundana" xa pra nada en canta temas
e notorio que, o mundo queremos poer -dnnos-
no que nn , e grande honor que por monteira".
na outra, hai que ver como a rebaixa! "A muller lavada e composta
Despois ternos, en contra posicin, pra quitar ao marido de outra porta,
"a muller da sua casa", . mais todo elo moderado e
a "esposa", a "nai", si muller de cego
a que, de portas afora, ensalzada todo avio lle vedado".
mentras camia, cal Atlas, fatigada Dnnos unha de cal
cos brillos do seu mundo nas espaldas. e outra de area
pois mais abaixo leo
e pome alerta:
"A muller pu lida
a casa sucia e a porta barrida"
ou sexa, sempre quite
e non te durmas ...
ben est o que est ben
todo a punto, e tf composta.
"Muller, vento e ventura
nun pronto se mudan".
"Puta a nai, puta a filia,
puta a manta cas cobexa" .
Chega dica aqu, para un mostreo?
Penso que sf, e que hora xa que,
retomando ao varn
voltemos atrs e sigamos lendo
o que el deixu
para a sua definicin .
. . .e, xa seguindo, seguimos tras a 1" :
"Home de honor"
"Home de letras"
"De capa e espada"
" De alto copete"
"Home de Estado"
"De distincin"
"De corazn"
"Home poltico"
"Cortesano"
"Home de guerra"
"De fortuna"
"Home de lgrexa"
"Home de sabio"
"Home de campo"
"Literato."
"Home do Rei"
"O de talento"
"Home de puos"
"Tamn de mar"
"Soldado"
"Home de mundo"
"E de pa labra"
"De pelo en peito"
"E de proveito"
"E de dereito"
"O xentfl home"
"O home ousado"
"O que anda ao trote
polo su capote" esa frase se che quedu?
"Coma un soio home" Ser casualidade?. NONII
"O va/ente" Que ningun alcue de imperfecto
"O arroxado" ao sumun de todolo creado,
"O que non expresa 6 Deus erexido en HOME,
xamais temor" O que , o soberano ...
"Home auga" Pois eu dfgoche MACHISTA!/
"Home" -interseccin- e acabo .
"Prevenido, vale por dous"
"Non son todos homes
os que mexan contra a parede,
pois non todos teen
o
as escalentes prendas
do seu Ser" Fontes de informacin: Diccionario Bsico da Lingua
Mia nai, se o rs do chan eu mexo Galega, e Diccionario da Real Academia Espaola.
Pois como seri? Decimoctava Edicin. 1956. Espasa Ca/pe, S.
"Home pblico"
"Ser pouco home"
"Ser outro home"
"Ser moito home"
11HOME; HOME; HOME .. .. !I ANAROMAN
11 Oes ... que xa est ben !1
Agora tcame a min, 1
e se pruma e papel me negades Virs facendo nio no meu beizo,
escribiri sobre da area, a sosega-las horas tan espidas,
sobre da nuve, sobre da estrela, verquendo o licor doce do silencio
sobre da rosa, nas azas do vento, e os ollas velados
sobre do meu peito, a morarte.
e sobre do peito doutra muller.
E que pori? 11
11Ti halo veril Ficarei en todolo que habitas,
Diante de todo: 11 Petrucio!! a sulagarme no aroma que deixas tralos pasos,
e seguido : 11Acarrexador!! e todo ser recordo nesta tarde
e despois: 11 Luxuriosol! a nomearte.
e lago: Barballn!!
11 Pelexante!! 111
11Criminal!! Habita-las mias horas tan sombrfas,
11 Fachendoso!! o corazn espido t rala tarde,
11Verdugol! a soar voos de indmitas gaivtas
11Avarento!! no xusto limite da alba.
Inquisidor!! Moras cada latexo do meu sangue,
11 Violador// o arrecendo de estrelas en libertada,
Apocalfptico!! as palabras de durmidas caracolas.
Pelangranll Vieches a colma-las tardes de ternura,
E ainda que non queras a liba-los sentidos mais segredos,
e te resistas 11MACHISTA!!. renacidos sentimentos que agora charo
E que pas u, cando no tintiro no mauro sern do noso outono .

54
PHONTE
IV Recolhe manham
E mentres, absurda, a ollada a convocarte . todo o que queda de hoje
e bota-o nos olhos
V que tem o ontem
Agora pasa tan pracidamente camiando desaparecido tras das tuas pegadas.
a incertidume desta hora na que vivo . Recolhe os berros
que ceibamos nas espirais
VI metafsicas das maos
E por qu veu a enche-las mias horas, no pouco beijo sujo de labres .
tan solitaria como tia eu a palabra, Recolhe o rugido
a feita a un futuro orfa, da panteira negra
Por qu veu a trastoca-las montonas tardes, que te persigue pola selva do asfalto
a verqu-los dias en clidos propsitos, ronca, bestial, impura ...
a falarme nas brancas albas das noites Recolhe-te todo ti
da luz e a carexa tan perto da alma ferida. na certeza de que j
Por qu me deixou tanta espida esperanza , eres parte minha .
a soar futuros de sol en xlidas tardes,
a conquerir imaxes de carpos amantes,
vivndome tan so na sua ollada .
o
VIl
E mentres, triste, a man a reclamarte .
FLOR MACEIRAS
VIII
Agora presinto a melencola do outono ferido CANt;:OM no 7
e esgazase o corazn en cada palabra.
Mergulha-me no ninho dos teus brac;os
IX e que me passe a noite polas costas
Existes tan desgarradoramente libre e que me passe a noite e nom me leve
que te vas co teu voo tralas aves ,
e fico no limite do posible, Cando o suicidio finalmente me reclame
tan constante o silencio desta tarde reclama-me tamm
a nomearte.
Reclama-me nos lbios nas feridas
X no silncio das lgrimas no sono
Non tern os dias o teu nome,
mortos no silencio de horas uniformes, Lagoas de ouro morno
ficarei sempre no ocaso da ternura, a florir nos meus seios cara a morte
valeira a casa
do teu paso . A morte cara a tf

o Navega-me no lago dos teus dedos


e que me passe a morte pola boca
e que me passe a morte e nom me beije

Cando o meu corvo finalmente me reclame


reclama-me tamn

55
,
ANA ANTONIO SOUTO
Reclama-me ao su icfdio MOSCAS mortas
com arrecendo a insecticida barato
Chama-me noite costas lagoa boca morte de calquer droguaria funerria.
Chama-me desde ti a ras do chao
eu
Reclama-me no leito volta os seus ocelos
redimidos
Mergulha-me no ninho dos teus lbios cara branca chambra
navega-me no ouro que o negro verdugo
e que me passe a morte polos seios levo
e que me passe a morte e nom me beije Canto o seu funeral:
"Lor a ti, mosca todopoderosa

o entono um laudo de resurrec;:m ,


ti, em todas partes,
apartas de nos o mal e traes-nos o teu v
de bondade.
Lor a ti, Nosa Mosca
concebida sem pecado nem pai,
Mosca de virtudes sobre-humanas .
Lor a ti que ainda
nom participamos da tua resurrec;:m .
Acratfsima Mosca
libra da morte cruel
se nom estamos na tua glria
e mostra o teu poder
polos sculos que nos restam em
crer em ti " .

56
INDICE
2, Aclaracin
3, 4, Rosalfa por Maria Xos
Queizn
4, Textos de Rosalfa
5, 6, 7, 8 Rosalfa Feminista por
Teresa Barro
9, Referencias potico-simbli-
cas a Rosala
10, Textos Crticos
11, 12, Rosala: Unha leccin pa-
ra hox por Pilar Garca
Negro
13, 14, 15, 16, 17, 18, Las Litera-
tas por Carmen Blanco
19/34, Antoloxa da Obra de Ro-
salia de Castro
35, 36, 37, Pegada da Loba-Hu-
mn por Margarita Ledo
Andin
38, 39, 40, 41 , Dorotea Brcena
entrevistada por Carmen
Rbade
42, CRITICA: "Pars, Texas" por
M. Teresa Otero Sande
"Stima Soidade" por
Maria Xos Queizn
Ana Legido por Arnanda
Malsimas por M.O.
48, CONDENAMOS
49/56, CREACION : M .C . Kruc-
krenberg
Griselda Espinosa-Helena
Villar Janeiro
Pilar Pallars
M. Xos Canitrot
X el a
Margot Chamarra
Ana Rornan
Phonte
Flor Maceira
Ana A. Souto
'.
' .

300--