Está en la página 1de 10

VERÍN

Concello situado no cuadrante sudoriental da provincia de Ourense, que se integra
na bisbarra de Verín e na diocese de Ourense. Os seus lindes confórmanos polo norte
o municipio de Castrelo do Val, polo sur a fronteira portuguesa, polo leste Vilardevós
e polo oeste Monterrei e Oímbra. Nos seus 94,1 quilómetros cadrados de superficie
aséntase unha poboación de 13.706 efectivos, que se distribúen nas parroquias de
Ábedes (Santa María), Cabreiroá (San Salvador), Feces de Abaixo (Santa María),
Feces de Cima (Santa María), Mandín (Santa María), Mourazos (San Martiño), Pazos
(San Fiz), Queirugás (San Bartolomeu), Queizás (San Pedro), A Rasela (Santa
María), Tamagos (Santa María), Tamaguelos (Santa María), Tintores (Santa Cristina),
Verín (Santa María a Maior) e Vilamaior do Val (Santiago). A súa capital é a vila de
Verín, na freguesía homónima, que dista 72 quilómetros de Ourense e 180 de
Santiago de Compostela. É a cabeceira da súa comarca e a sede do partido xudicial
do seu mesmo nome, que, ademais do seu concello, inclúe os de Castrelo do Val,
Cualedro, A Gudiña, Laza, A Mezquita, Monterrei, Oímbra, Riós e Vilardevós.
Relevo.
O territorio, inserido no tramo baixo da fosa ou depresión de Monterrei, posúe un
relevo heteroxéneo que se configura en dous sectores diferentes. A parte máis
occidental coincide co devandito val de Monterrei -tamén denominado de Verín-,
unha terra de altitudes comprendidas entre os 300 e os 400 metros que están
atravesadas polo río Támega. Nela a acción deste curso deixa a súa pegada nos
socalcos labrados sobre sedimentos depositados polo mesmo leito fluvial. En
contraste, a zona oriental confórmana diversos sistemas montañosos que se integran
na serra da Urdiñeira, situada na área nororiental, e na das Penas Libres, na
sudoriental, e resólvese nun terreo en pendente, que alcanza altitudes de máis de 700
metros no cumio de monte Maior (774).
Verín estivo cuberto por mares no precámbrico, o que deu orixe a depósitos de
lousas e cuarcitas. Todos estes sedimentos víronse afectados, ó final do paleozoico,
pola intrusión de granitos hercinianos. No secundario, a erosión converteu este relevo
en penechaira e durante o pregamento alpino produciuse a deformación da planicie
secundaria mediante fracturas e flexións. O relevo resultante viuse afectado,
posteriormente, pola erosión, como amosan os depósitos aluviais do fondo do val e os
glacis, como o caso do de Ábedes-Vilamaior do Val, a unha altitude de 460-500
metros e cunha extensión de 1 a 1,5 quilómetros cadrados. A erosión diferencial
afectou tamén ós terreos areentos, cos conseguintes relevos de pendentes suaves,
localizados nas parroquias de Queirugás, Feces de Cima e Mourazos e no monte
Ladairos. O granito domina na parroquia de Ábedes. Atravesa o municipio unha falla
ou liña de dislocación denominada fractura de Corga, que ten un desenvolvemento
lonxitudinal de 40 quilómetros. A través dela afloran as augas termais que deron lugar
a balnearios como os de Sousas, Cabreiroá e Fontenova.
Os chans dominantes, que se asentan sobre rochas básicas ou pouco acedas, son o
ránker e a terra parda mesturados.
Clima.
O relevo verinés, co encaixamento da veiga en forma de V, establece unhas
condicións climáticas moi marcadas, con predominio do denominado clima

temperado húmido, no que é habitual a presenza de estíos moi cálidos. A temperatura
media anual é suave (entre 14ºC e 15ºC), pero a amplitude térmica é elevada (13,5º),
o que lle confire un matiz continental. O mes máis frío (xaneiro) ten unha media de
5,5ºC e o máis caloroso (xullo) de 19ºC. As precipitacións, pouco abundantes, son
propias dun clima mediterráneo, posto que o total anual é de 683 milímetros, con tan
só 87 días de chuvias ó ano. As temperaturas máximas achéganse ós 35ºC e as
mínimas ós -5ºC. Hai risco de xeadas entre 3 e 6 meses, as cales se producen dende
decembro ata maio.
Hidrografía.
O río Támega, que se integra na bacía do río Douro, monopoliza a rede fluvial do
concello de Verín. Ten o seu nacemento nos montes da Requeixada, que se alzan
entre os termos ourensáns de Sarreaus e Vilar de Barrio. Ó seu paso polo territorio
traza unha traxectoria de norte a sur, a través da cal rega as freguesías de Tintores,
Verín, Pazos, Queizás, Tamagos, Mourazos, Tamaguelos, Mandín e Feces de Abaixo.
Nesta última cruza a fronteira portuguesa e remata o seu percorrido no Douro, logo
de recolle-las augas de diversos leitos, entre os que cómpre nomea-los de Gondulfes,
de Ábedes, das Quintas, de Sandín e Pequeno ou de Feces, todos eles pola súa marxe
esquerda. Amais dos afluentes que desembocan no Támega, o seu sistema hídrico
está formado por zonas húmidas, charcas, áreas recreativas, bosques de ribeira e un
amplo patrimonio etnográfico. Segundo o Catálogo de Humidais de Galicia, no
Támega existe un complexo aluvial formado por catorce humidais, dos cales once
pertencen ó termo de Verín. Esta área forma parte do espazo natural río Támega,
recoñecido como Lugar de Importancia Comunitaria, en Rede Natura 2000 da Xunta
de Galicia.
Vexetación e fauna.
A posición bioxeográfica do territorio mailos contrastes entre o val e os sistemas
montañosos que o rodean determinan a existencia das comunidades vexetais e
animais, de clara vocación mediterránea. Os bosques autóctonos que se conservan
localízanse sobre todo na beira dos leitos fluviais, que albergan chopos, amieiros,
salgueiros e freixos. Gran parte dos terreos anexos ós ríos utilizouse como prados ou
terreos de cultivo, polo que o conxunto de vexetación nesta zona se reduce en
ocasións a pequenos arbustos que discorren ás marxes do curso fluvial, en especial
nas proximidades do núcleo de Verín. As aciñeiras e as oliveiras que estaban
espalladas polo fondo do val e as abas circundantes de menor altitude desapareceron
case por completo; tan só se poden atopar algúns exemplares de oliveiras na
parroquia de Feces de Cima.
Os bosques de carballos e rebolos foron substituídos en gran medida por
repoboacións forestais, principalmente piñeiros, aínda que quedan mostras de
frondosas conformadas por bidueiros, cerquiños, castiñeiros e carpazas, sobre todo
nas ladeiras dos montes, mentres que nos cumes o manto vexetal está cuberto de
matogueira, silvas e xestas.
No que se refire ás especies faunísticas, cómpre destaca-la comunidade de anfibios,
entre os que sobresae o sapo de esporóns, xa que en Galicia está restrinxido a espazos
con substratos areeiros e clima de influencia mediterránea. Os peixes máis comúns
son o barbo e a pancha e entre os réptiles existen exemplares de escáncer cego, de

lagarta rabuda e de cinsenta. Dentro do grupo dos mamíferos están presentes o rato
mouro e o morcego rabudo. Ademais, os bosques que se desenvolven ó longo da
veiga acollen unha variada avifauna, atraída polo que constitúe un bo lugar para
alimentarse e, sobre todo, para nidificar. Entre as aves habituais nesta zona destacan o
gabián, o lavanco real, a garza real e o ouriolo.
Demografía.
En contraste co resto de concellos que conforman a bisbarra homónima, Verín
mantivo ó longo do século XX e no que vai do XXI un comportamento demográfico
de signo positivo, motivado pola súa condición de núcleo reitor comarcal, que o
converteu nunha importante área de influencia para os municipios limítrofes. A súa
densidade de poboación, de 145,6 habitantes por quilómetro cadrado, é moi superior
á media provincial (46,7) e á autonómica (93,4). Esta evolución queda constatada nos
datos extraídos do Instituto Galego de Estatística (IGE), nos que se rexistran 13.706
efectivos en 2005, unha cifra moi superior á que posuía no albor do século XX, con
tan só 4.968. En termos porcentuais, este incremento tradúcese no 175,8%, é dicir,
practicamente triplicou o seu efectivo humano con respecto a 1900. A revisión
pormenorizada por décadas confirma que a tendencia alcista foi constante e
especialmente intensa nos anos 30, unha situación que coincide co incipiente
desenvolvemento da capital, que atraeu a poboación rural das parroquias próximas. O
aumento medio neses anos foi do 10,5%, coa peculiaridade de que no período 191020 se produciu unha medra menor, como froito dos fluxos migratorios cara a
América. Malia todo, o crecemento interrompeuse na década dos 60 e o censo viu
descende-lo número de veciños a causa da forte emigración cara a Europa e cara ás
áreas industriais españolas, que afectou non só ó propio municipio senón tamén ó
territorio limítrofe, pois as ofertas laborais de Verín non conseguían cubri-la demanda
existente entón. A comezos dos 80, o devir demográfico recobrou o seu ritmo
positivo, como o revelan os 9.983 verineses censados en 1981 (fronte ós 8.870 que
había no ano 1970), debido ó regreso dos emigrantes e ó crecemento natural de signo
positivo. A forte influencia da vila de Verín como capital do concello e como centro
comarcal motivou o aumento demográfico nos anos 90, que se consolidou nos
comezos do século XXI. Dende 1981 ata 2005 o termo asistiu a unha medra do
37,3%, evolución que se viu favorecida por unha destacada vaga de inmigración,
principalmente de procedencia portuguesa, que na actualidade (2005) ocupa o 9% do
total da poboación, así como pola mellora da rede viaria, pois, dada a súa situación
xeográfica, Verín converteuse nun nó de comunicacións entre Galicia e a meseta e
entre o sueste de Galicia e o país luso.
Con respecto á repartición parroquial, é indiscutible a primacía da capital municipal
sobre o resto das parroquias, pois nela viven 9.512 veciños, o que significa que
absorbe o 69,4% do seu continxente demográfico. Ningunha das outras 14 freguesías
supera os 500 habitantes, agás Pazos, que ten 654.
Segundo os datos do IGE de 2005, o 14,2% dos efectivos totais de Verín é menor de
16 anos, mentres que o 20,5% é maior de 65, unhas porcentaxes que conseguen
mante-la idade media relativamente nova, con 42,8 anos. Os índices de natalidade (do
8 por mil) e de mortalidade (do 10,2 por mil) están bastante equilibrados, polo que,
malia todo o exposto, no abrente do século XXI o concello presenta unha leve

tendencia ó estancamento, que dá como resultado un saldo vexetativo de signo
negativo.
Economía.
Segundo os datos do IGE, a taxa de actividade de Verín, do 48%, presenta un
acusado desequilibrio entre os homes, que representan o 58,3%, e as mulleres, que
tan só abarcan o 38,5%. O índice de ocupación é do 41,7% e repítese a desigualdade
entre xéneros, pois traballa o 52,5% da poboación masculina, fronte ó 31,7% da
feminina. O desemprego afecta ó 13,1% dos veciños, dos cales o 9,9% son homes e o
17,6% mulleres.
O sistema económico de Verín experimentou un continuado desenvolvemento dende
os albores do século XX grazas á presenza dos seus balnearios e á súa proximidade
con Portugal, que o converteu nun frecuentado núcleo comercial, polo que chegou a
constituí-la principal aduana da provincia ourensá. En consecuencia, na actualidade
presenta unha estrutura bastante diversificada, na que o sector servizos se sitúa á
cabeza tanto pola súa man de obra, co 65,8% dos empregados, como pola súa
importancia empresarial. Séguenlle o secundario, que abarca o 30% (15% a industria
e 15% a construción) e, a moita distancia, o agropecuario, ó que tan só se dedica o
4%. Este forte descenso da man de obra ocupada e o abandono da agricultura de
subsistencia baseada no cultivo da pataca, o centeo e o millo deron paso a unha
produción agrícola orientada fundamentalmente á comercialización dos seus artigos.
A creación dunha lonxa agropecuaria é unha boa mostra da importancia que está
adquirindo o subsector agrícola, centrado no cultivo de pementos, feixóns, leitugas,
tomates e castañas. Nos últimos anos están xurdindo tamén pequenas empresas
agroalimentarias, que aproveitan estes produtos locais para a elaboración de
conservas vexetais ecolóxicas. Outra das plantacións preponderantes é a vide, que se
orienta cara á elaboración e á venda de viños, amparados na denominación de orixe
Monterrei, dentro da subzona val de Monterrei. As principais variedades de uva
branca permitidas polo consello regulador son verdello, donabranca, monstruosa e
treixadura mailo verdello louro; canto ás tintas, predominan as mencía e bastardo.
Outra pequena parte da terra labrada utilízase para pastos permanentes. A exigua
extensión de terreo dedicada a este labor pon de manifesto a escasa magnitude que
ten o subsector gandeiro para a economía verinesa. Se se compara, por exemplo, coas
cifras correspondentes ás décadas dos 80 e 90 da pasada centuria, a dedicación
bovina experimentou unha forte mingua e na actualidade a súa presenza é anecdótica.
Segundo o censo de 2003, rexístranse tan só 230 animais repartidos en 21
explotacións, orientadas á produción láctea. En cambio, o armentío porcino, a pesar
do seu descenso, segue sendo o prioritario, con preto dun millar de cabezas, seguido
do aviar, con 515, cuxos produtores están asociados á cooperativa Coren. A vila de
Verín é a receptora da produción gandeira do resto dos concellos da bisbarra, ó
alberga-lo matadoiro comarcal onde se sacrifican as especies de vacún, caprino,
ovino e porcino.
A actividade industrial baséase no aproveitamento dos recursos endóxenos do
municipio provenientes dos mananciais de augas minerais do val do Támega, que
foron aproveitadas coa creación das empresas de embotellamento e gasificación de
auga, tales como Fontenova, Cabreiroá e Sousas. Tamén a rama téxtil ten un papel

destacado tanto en Verín coma no resto da bisbarra, grazas ó nacemento de diversas
firmas de roupa de ampla expansión. A máis nomeada é, sen dúbida, Roberto Verino,
que iniciou a súa andaina en 1982. Esta casa é propiedade do modisto Manuel
Roberto Mariño Fernández, natural deste concello, que logrou unha gran proxección
internacional e que na actualidade xera un importante volume de emprego. Ó abeiro
desta marca abriron as súas portas numerosos talleres de confección e fábricas
vencelladas a este labor, entre as que despunta a empresa Marpy SA, que elabora
roupa para a devandita firma. O tecido fabril confórmano, ademais, diversas
entidades dedicadas á metalurxia, á extracción de granito e ó procesamento de
alimentos, así como adegas, serradoiros e empresas madeireiras. Parte destes
negocios ten as súas instalacións no parque empresarial de Verín, que se localiza na
freguesía de Pazos.
As empresas adscritas ó subsector da construción están experimentando un
importante avance, a causa da forte expansión urbanística que ten lugar na vila de
Verín nos últimos anos e que trouxo como resultado unha intensa actividade
inmobiliaria. A oferta é moi variada, aínda que as entidades de maior nivel de
capitalización se encontran no núcleo reitor, debido á maior demanda de vivendas e ó
levantamento de obras civís, como pavillóns ou acondicionamento de edificios
públicos.
Malia todo o comentado, é o sector terciario o que absorbe o maior número de
negocios, un dato que corrobora o IGE, pois do total das empresas rexistradas, o 80%
englóbase dentro deste sector. A vila de Verín, como núcleo reitor da comarca e como
cabeceira do partido xudicial, consolidouse como unha importante área de influencia
que, amais de absorbe-la propia bisbarra, abrangue a de Viana e a área de Chaves
(Portugal). Esta situación fai que se concentre nela unha gran parte do equipamento
comarcal, no que abundan os establecementos de comercio, de actividades
inmobiliarias e de transporte. As demandas administrativas, educativas e sanitarias
tamén se atenden na capital, que conta con xulgados, institutos de ensino primario e
medio, biblioteca municipal e casa da xuventude (que inclúe un centro de
interpretación con información histórica e cultural da bisbarra), varias delegacións da
Xunta de Galicia e un centro público de saúde. Así mesmo, a vila verinesa é a sede do
hospital comarcal, que funciona dende o ano 1994. Está rexentado por unha
fundación en réxime concertado co Servizo Galego de Saúde e a súa área de
influencia abrangue os concellos de Castrelo do Val, Cualedro, A Gudiña, Laza, A
Mezquita, Monterrei, Oímbra, Riós, Verín, Vilardevós e Vilariño de Conso.
Mención á parte merece o subsector turístico, beneficiado polas boas condicións
naturais deste termo. A calidade das augas termais converteu Verín nun dos centros
máis destacados dentro deste tipo de turismo da Europa do século XIX, un esplendor
que se viu interrompido polas contendas desencadeadas durante o XX, polo que
moitos dos balnearios desapareceron. Actualmente os máis nomeados son os de
Cabreiroá, Fontenova e Sousas, ós que hai que engadi-la existencia doutros
mananciais, como os de Caldeliñas (Vilamaior do Val), do que se conservan as ruínas
do vello edificio, ou o sulfuroso da fonte do Sapo, preto de Verín. O de Cabreiroá
sitúase a dous quilómetros da vila de Verín, onde se atopa o antigo hotel de comezos
da centuria pasada. Foi un dos máis frecuentados, cunha afluencia destacada de

persoas da alta sociedade daquela época. Inicialmente era só unha charca á que
acudían os veciños atraídos polas súas propiedades curativas, pero no comezo do
pasado século un cura de Cabreiroá acondicionouna e converteuna nun lugar de
atracción. En 1906 levantouse o hotel, que pechou as súas portas en 1961, aínda que
na actualidade permite toma-las súas augas todo o ano. As augas de Fontenova,
coñecidas antigamente como fonte do Espido, foron descubertas a comezos do século
XIX e declaradas de utilidade pública no ano 1904. O balneario construíuse en 1935 e
estivo en activo ata 1960. Hoxe en día dispoñen dunha fonte na entrada da leira para
uso gratuíto dos que alí acoden. Pola súa banda, as augas do balneario de Sousas,
situado na mesma vila de Verín, foron consideradas aptas para o público, xunto coas
de Caldeliñas, en 1859. O auxe do primeiro terzo do século XX foi diminuíndo e
acadou máis peso o envasado, aínda que o edificio está aberto todo o ano e permite
toma-las súas augas.
Amais do termalismo, a oferta turística complétase coa existencia de áreas
recreativas, parques, praias fluviais e diversos espazos naturais de interese
paisaxístico, como o monte Maior, dende onde se obteñen vistas panorámicas do val
e da vila.
Para satisface-las demandas dos seus visitantes, o municipio conta cunha ampla
oferta hostaleira, que inclúe hoteis, hostais e casas rurais, amais dun parador nacional,
que se estableceu en 1965 fronte á fortaleza medieval de Monterrei, no concello
homónimo.
Comunicacións
Verín atópase nunha situación xeográfica que lle confire dende a idade media, co
camiño de Castela e o paso principal a Portugal polo sueste galego, unha importancia
considerable como punto de referencia de cruzamento de camiños.
Na actualidade, as principais vías de enlace do concello constitúenas a Autovía das
Rías Baixas ou A-52 mailas estradas N-525 (Santiago de Compostela-Benavente),
que atravesa o territorio de leste a oeste, e a N-532 (Verín-fronteira con Portugal), que
parte da capital municipal e percorre o concello cara ó sur ata a raia lusa. Completan
a rede viaria a OU-113 e a OU-114, que o conectan cos termos de Castrelo do Val e
Laza, respectivamente, e unha serie de estradas locais que comunican tódolos núcleos
de poboación.
Historia.
A ocupación humana neste territorio no período prehistórico queda demostrada
polos diversos monumentos funerarios que se inscriben no poboamento neolítico e
outros pertencentes a etapas máis tardías, como as insculturas localizadas na
freguesía de Ábedes. Existen indicios dunha poboación prerromana da antiga
Gallaecia, citada na pedra honorífica da ponte do municipio de Chaves (Portugal);
trátase dos tamagani, o último pobo sinalado entre os dez que participaron na
construción da ponte sobre o río Támega. Para a súa localización cóntase unicamente
co contexto epigráfico e coa toponimia, que reforza o argumento que os sitúa nesta
rexión, xa que, ademais do nome do río, no municipio verinés aparecen os topónimos
Tamagos e Tamaguelos.
Varios testemuños proban a presenza romana nestas terras, entre eles, os restos da
calzada romana que unía as vías XVII e XVIII do Itinerario de Antonino, constatado

nos miliarios que marcaban a ruta, sendo os principais o de Tamaguelos e o do barrio
de San Lázaro, na vila de Verín. Así mesmo, destacan os restos de edificacións, tamén
na capital do concello, algunhas sepulturas, epígrafes e os vestixios de romanización
no castro da Muradella (Mourazos).
A primeira mención coñecida deste termo aparece nos áulicos de Ramiro II (950),
nos que se cita a localización e a demarcación do castro Baroncelli. Os habitantes
fóronse organizando dende ese asentamento, que máis tarde pasou a denominarse de
Monterrei, baixo a tutela do mosteiro de Celanova, por doazón de Afonso VII en
1115. En 1183, xa baixo o dominio dos monxes celanoveses, obtívose unha carta de
poboamento para tódolos que quixesen habita-la devandita vila. O primitivo centro de
poboación sitúabase no actual barrio de San Lázaro, na beira dereita do río Támega.
Ó longo da idade media esta entidade estendeuse pola marxe esquerda do curso
fluvial, fronte ó núcleo orixinario. Dende principios do século XIII o
desenvolvemento quedou eclipsado por Monterrei, un lugar que se converteu no
reitor de toda a bisbarra, situación que se mantivo ata os comezos do XVI. Daquela a
comarca asistiu a un renacemento relixioso e cultural, reflectido no establecemento
de tres cenobios -franciscanos, mercedarios e xesuítas-, dos que hoxe só permanece o
dos mercedarios, localizado na vila verinesa, e na instalación da primeira imprenta de
Galicia en Monterrei, que constituía un importante centro cultural. Non obstante, a
partir do século XVII a situación fronteiriza de Verín e a súa expansión comercial
motivaron que esta vila tomase de novo o liderado como cabeceira do territorio.
Estas terras sufriron frecuentes disputas fronteirizas entre os reinos de Castela e
Portugal, en especial durante os séculos XVII e XVIII. As guerras co país luso
provocaron grandes pestes e fame entre a poboación, o que derivou na decadencia
dos cultivos, en especial do viño. No século XIX os reinos de Francia e España
declararon a guerra novamente ó país luso, dando comezo a novas hostilidades que
tiveron o val do Támega como escenario, co resultado do saqueo das aldeas e do
falecemento dunha gran parte dos habitantes. Logo deste episodio e tras un período
de tregua, Verín volveu sufri-las consecuencias da Guerra da Independencia e as
epidemias converteron novamente este territorio nun lugar desolador, onde o pobo se
levou a peor parte.
Polo que respecta á economía da demarcación, un documento pertencente a 1675
informaba de que o sustento local e comarcal desa época se baseaba na produción de
froita, gando, pan, viño e caza, así como algún liño. No ano 1849, cando Madoz
editou o seu dicionario, a relevancia do liño e a súa transformación aumentara
notablemente en Verín, que contaba con distintos muiñeiros fariñeiros e moitos teares
de lenzos do país. Este produto complementábase coa pesca, cos tradicionais
aproveitamentos cinexéticos e agrarios, así como forestais. A finais do século XIX a
industria familiar dos tecidos entrou en recesión a causa da inadaptación ás
innovacións tecnolóxicas e da invasión dos tecidos cataláns, que acapararon o
mercado, debido á notable diferenza de calidade e prezo respecto do produto
autóctono. Durante este século, quedou delimitada definitivamente a liña fronteiriza
co país luso e Verín foi asentando o seu dominio económico e político sobre toda a
bisbarra. No primeiro terzo do século XX o concello asistiu a unha próspera etapa
vencellada á creación dos balnearios e á explotación das fontes medicinais. Ata aquí

achegábanse milleiros de persoas (entre elas moitos portugueses) na procura de
tratamentos e remedios para a súa saúde. A construción da estrada dende Villacastín
(Segovia) ata Vigo, no primeiro cuarto do século XX, xunto coa liña ferroviaria
Medina del Campo-Ourense-Vigo, que posuía un apeadoiro na parroquia de Castrelo
do Val, trasladou definitivamente o centro da comarca a Verín, deixando de lado a súa
capital histórica, Monterrei. Dende entón, aquel pasou a se-lo centro neurálxico da
comarca no ámbito administrativo, comercial e demográfico. Este dinamismo
manifestouse no nacemento da prensa escrita a finais do século XIX e comezos do
XX, con cabeceiras como El Clamor, El Eco de Monterrey, Heraldo de Verín ou El
Támega. Non obstante, o movemento cultural que emerxía entón quedou
interrompido co estoupido da Guerra Civil e a posterior implantación da ditadura
franquista (1939-75).
Canto á súa distribución territorial, durante o Antigo Réxime as parroquias que
conformaban o actual concello formaban parte das xurisdicións de Monterrei e
Oímbra, señoríos do conde de Monterrei, a de Verín estaba nas mans do conde de
Monterrei e de Benito Acevedo e a do couto redondo de Mourazos pertencía ó
convento de Santa Clara de Allariz. Coa Constitución de 1812 creáronse os
municipios de Verín e Mandín e coa definitiva recuperación da estrutura municipal de
1835 quedou constituído o termo de Verín. En 1864, cando se fixo o Tratado de
límites entre España e Portugal, perdeu a parroquia anexa de Lama de Arcos e en
1893 a parroquia de Vilelas incorporouse á de Tintores.
Patrimonio artístico.
As primeiras manifestacións de arte deste termo datan do período neolítico,
testemuñado nos dolmens e nas mámoas, entre os que sobresaen os de Queizás (na
parroquia homónima) e A Madorra (Verín). Outros xacementos de interese
arqueolóxico son o do Penedo da Moreiriña ou de Santiago (Ábedes) e o da Peneda
da Moura (Tamaguelos), que amosan ferraduras e adornos escutiformes,
respectivamente. Con motivo da construción da Autovía das Rías Baixas saíu á luz o
achado da Fraga de Lobos (Ábedes), datado no bronce inicial (1800-1500 a.C.).
A cultura castrexa deixou a súa pegada nos asentamentos da Igrexa dos Mouros e no
da Viña ou Baixada de San Xosé (ambos en Cabreiroá). O primeiro deles foi, con
moita probabilidade, intensamente romanizado, tal como se manifesta na presenza
dalgúns elementos, como as pedras cilíndricas a xeito de fustes ou os fragmentos de
tixolo tipo testae; o segundo tamén sería, malia a abondosa presenza de tégula na súa
superficie, un pardigma dos caracteres xerais da modalidade de urbanismo primitivo.
Do pobo romano dan fe os diferentes achados arqueolóxicos que foron localizados
nas diversas parroquias. Segundo fontes do propio municipio, existen catalogados
algúns elementos que poden ser datados desta época. Entre todos eles cabe cita-los
restos dun cano atopados en Cabreiroá; a ara localizada en Vilamaior do Val; diversos
testos no lugar do Telleiro ou Forno dos Mouros (entre Mandín e Feces de Cima), os
cales proban a existencia dun centro de produción cerámica nese período; e o fondo
dunha ánfora aparecido en Vilamaior do Val. Amais destes, merece especial atención
o descubrimento no lugar chamado A Muradella dun dos mellores grupos escultóricos
romanos da Gallaecia, posiblemente ligado a unha vila romana sen escavar e que se
conserva hoxe no Museo Arqueolóxico Provincial de Ourense.

No ámbito da arte relixiosa o máximo expoñente de Verín constitúeo o conxunto
monumental que conforman o convento e a igrexa da Mercé. O cenobio, fundado en
1484 por iniciativa do conde Sancho Fernández de Ulloa, tiña a súa primitiva
localización no veciño municipio de Monterrei. Pola importancia defensiva do
castelo, a comunidade instalouse en Verín en 1557 e na actualidade está situado na
praza que leva o seu nome. En 1933, despois da exclaustración, adquiriron parte da
súa antiga propiedade e hoxe en día funciona como centro para aspirantes
mercedarios. Consta de dúas partes, unha destinada á comunidade e outra ó culto. A
construción actual corresponde na súa maioría ó século XVIII. Para o seu
levantamento aproveitaron material traído de Monterrei, como se comprobou nas
obras realizadas, nas que apareceron pedras labradas, restos de arcos, anacos de
columnas, signos lapidarios iguais ós de Monterrei e mesmo unha pedra datada de
1603. Na parte externa destacan a fachada e a torre, a cal é de composición barroca e
ten catro ocos para as campás, balconciño de pedra sobre ménsulas e un balcón con
balaústres. A igrexa do convento ten unha portada moi sinxela e unha torre cadrada de
dobre balconada e rematada nunha cúpula. No interior hai un retablo barroco, que
algúns autores atribúen a Francisco de Moure, mentres outros pensan que o
verdadeiro creador foi frei Pedro Pascual García. Amais deste conxunto, o inventario
eclesial complétase con diversas capelas, entre as que destaca o santuario dos
Remedios (Vilamaior do Val), e cos templos pertencentes a cada freguesía, entre os
que cabe menciona-lo de Santa María a Maior (Verín). O máis sinalado deste edificio
é o seu altar, no que se pode contempla-lo denominado Cristo das Batallas, que
anteriormente presidira a capela do Cristo de Monterrei.
Entre os séculos XVIII e XIX ten lugar a conformación definitiva da vila verinesa,
que se caracteriza pola súa arquitectura vilega e pola súa configuración urbana
tradicional. O centro histórico alberga algúns suntuosos exemplos de arquitectura
civil barroca, que se conservan como fiel testemuño do poder da nobreza na
demarcación. Un dos máis destacados é o denominado pazo de Acevedo. Presenta un
pórtico con tres arcos de medio punto, está construído en pedra e ten un fermoso
escudo. Fronte a el eríxese outro magnífico inmoble de estilo modernista. Posúe unha
portada elaborada en pedra e vidro, o que lle confire un aspecto elegante. A parte
esquerda está dominada por unha esvelta torre con galerías e rematada en cúpula.
Outro edificio de interese artístico é a casa do Asistente ou do Escudo, que data de
1737. Foi rehabilitada en 1999 con diferentes fins e na actualidade funciona como
albergue de peregrinos -pois polo concello pasa unha variante do Camiño de
Santiago-; inclúe sala de exposicións e é un punto de información turística municipal.
Completan o acervo civil as casas nobres da rúa Maior mailas reitorais que se
localizan nas distintas parroquias. Estas últimas constitúen conxuntos destacados
polos seus valores arquitectónicos propios e por posuír no seu interior numerosos
elementos de gran valor etnográfico, como hórreos, lavadoiros ou alpendres, que se
atopan nas respectivas leiras. Outras construcións que se poden mencionar son o
antigo hospital dos peregrinos, na actualidade en estado de abandono, e a antiga ponte
do río Támega, que foi mandada construír por Filipe II e reformada en 1759 polo
conde de Monterrei.

O eido etnográfico está ben representado por un inxente legado de edificacións
populares, como son fontes, cruceiros, petos de ánimas, muíños e pombais. Entre
todos eles, teñen especial interese os muíños de aceite de Feces de Cima e
Tamaguelos e os cruceiros de Vilamaior do Val, Pazos e Tamagos.
Festas e tradicións
O ciclo festivo do concello de Verín ten a súa data máis emblemática no mes de
febreiro, coa celebración do Entroido, unha festa que foi declarada de interese
turístico nacional. Iníciase o 17 de xaneiro coa romaría de Santo Antón, a primeira
xornada na que saen os cigarróns á rúa, continúa o Xoves de Compadres, o Domingo
Corredoiro, o Xoves de Comadres e finaliza o Domingo de Piñata, cunha comida
conxunta de tódalas carrozas e cigarróns participantes no evento. O símbolo do
Carnaval desta vila é a figura do cigarrón, que leva unha vestimenta formada por
unha careta moi característica, chaqueta de cores rechamantes, pantalóns con flocos,
chocas ou chocallos pendurados e o látego co que azouta a xente. A súa orixe
relaciónase cos antigos cobradores de impostos do conde de Monterrei, que baixaban
ó val facendo soa-las chocas para atemoriza-los habitantes.
Outras festas populares de interese son os maios, que teñen lugar na vila municipal
co gallo do Día das Letras Galegas; e o San Lázaro, entre os meses de marzo e abril,
unha feira de exaltación dos produtos típicos da comarca, que tamén se desenvolve na
capital.
O calendario festivo de carácter relixioso cóbrese coas diversas festas patronais de
cada freguesía. Entre todas elas, teñen especial interese a de Santa María a Maior
(Verín), o 15 de agosto; a dos Remedios (Vilamaior do Val), o 8 de setembro; e a de
San Martiño (Tintores), o 11 de novembro.
Gran Enciclopedia Galega Silverio Cañada, 2005