Está en la página 1de 7

FONTÁN RODRÍGUEZ, Domingo

Naceu o 17 de abril de 1788 en Porta do Conde, da parroquia e concello pontevedrés de Portas.
Destacou no seu labor universitario en Santiago de Compostela, na actividade parlamentaria e, en
especial, por ser autor da Carta geométrica de Galicia, obra pola que é máis coñecido.
A formación de Fontán foi ampla e prolongada. Na súa infancia, en Portas e Noia, recibiu ensino de
mestres, incluídos franceses exiliados, e da súa familia. Dedicoulle unha boa parte da vida á
Universidade; ingresou nela ós doce anos e cursou diversas disciplinas segundo era costume: Filosofía,
Teoloxía, Canons, Artes, Ciencias... Ademais, obtivo o grao en Leis cando xa levaba dezasete anos de
profesor. Nesta fase formativa tomou contacto co seu profesor José Rodríguez González (1770-1824),
o Matemático de Bermés, de quen sería discípulo predilecto e con quen mantería unha longa e frutífera
relación científica. Exerceu a docencia tanto na Universidade coma na Escola Militar do IV Exército de
Santiago de Compostela, ensinando inglés, francés, retórica, lóxica, filosofía, metafísica, física, etc. A
el debeulle o interese polas ciencias naturais e exactas e, principalmente, a idea de inicia-la
triangulación de Galicia como base e método para emprende-lo seu levantamento cartográfico. Obtivo
por oposición a cátedra de Matemáticas Elementais en 1818 e substituíu, ó ano seguinte, o seu mestre
José Rodríguez, como xa fixera en 1815, na cátedra de Matemáticas Sublimes.
En 1817 nomeárono, en representación do Salnés, individuo da xunta creada para o repartimento da
contribución directa na provincia de Santiago. De aquí parece xurdi-la súa preocupación pola
administración de Galicia, así como a súa proxección dos coñecementos académicos para a resolución
dos problemas administrativos. En 1820 fundouse a Deputación Provincial de Galicia e Fontán foi
escollido o seu secretario nese mesmo ano, tras deixa-la función Pascual Muñiz. En 1822 pasaría a
desempeñar ese cargo na acabada de constituír Deputación Provincial da Coruña, ata a supresión da
entidade, o 23 de outubro de 1823. Nestes tres últimos anos a súa actividade administrativa foi moi
intensa, participando, ademais de como secretario, na redacción de diversos documentos de carácter
recadador e estatístico, na organización administrativa da Deputación, etc. Atopou máis dificultades
das inicialmente esperadas, non dispondo de todo o tempo desexado para dedicarse ós traballos que o
mapa requiría. Aínda así, a propia Deputación comisionouno nalgunha ocasión eximíndoo das tarefas
de secretario.
Dende 1817 e durante dezasete anos, dedicouse á elaboración da súa Carta geométrica. Para el a
resolución dos problemas de Galicia, o seu desenvolvemento, as comunicacións e a organización facían
necesario o levantamento dun mapa preciso do territorio. Resulta moi ilustrativo un texto do mesmo
Fontán ó respecto: Cuando me preparaba a concluir la parte occidental para proceder al
reconocimiento y triangulación del país que me restaba... me hallé con una Real Orden de 3 de abril
[de 1829] en que se me encargaba el trazado de las carreteras que hubiesen de abrirse en Galicia.
Esto mal podría hacerse sin que la carta de todo este reino estuviese concluida, pues ella había de dar
a conocer por donde debían dirigirse ya respecto a las comunicaciones de las provincias entre sí ya
respecto a las del resto de la Península, sólo realizables por los pocos puntos accesibles que ofrecía su
línea fronteriza con Asturias, León y Zamora, lo que era forzoso reconocer y situar de antemano.
Ademais de profesor universitario e cartógrafo, tivo unha intensa actividade política e parlamentaria.
Xa en 1814 coa restauración absolutista denunciárono ó claustro por liberal, pero obtivo unha sentenza
absolutoria ó ano seguinte. Foi secretario da Deputación Provincial de Galicia e da Junta Provincial da
Coruña no Trienio Liberal, polo que o suspenderon da súa cátedra en 1823 ó restaurarse o
absolutismo. En 1826 obtivo a purificación que o devolveu á cátedra.
No ano 1836 escollérono deputado por Pontevedra nas Cortes constituíntes; en 1837, deputado ás
Cortes por Lugo; e en 1839, de novo polas provincias de Lugo e Pontevedra, optando por esta última.
No ano 1840 resultou separado novamente do cargo de catedrático así como do de director do
Observatorio Astronómico de Madrid tralo pronunciamento setembrino pola Xunta de Madrid. Despois

desta terceira represalia política e a pesar das mostras de apoio das xuntas de Ourense, Lugo e
Pontevedra, onde o nomearon vocal en representación do partido de Tabeirós e deputado provincial
polo distrito da Lama, non chegou a tomar posesión deste último por saír deputado ás Cortes pola
provincia de Pontevedra en 1841.
Dende entón e ata 1843 sería deputado por Pontevedra e Lugo e chegaría a ocupa-la cuarta
secretaría do Congreso. Durante todo este tempo realizou numerosas intervencións parlamentarias que
xeralmente terían por centro a Galicia. Sirvan de exemplo as seguintes: a favor da emancipación dos
estados españois de América, sobre a lei electoral e a formación dos censos de electores, a
capitalidade da provincia de Pontevedra, a supresión do décimo e a desigualdade nas reparticións das
cargas fiscais, os foros, a división territorial de Galicia e as quintas, a postergación dos homes de
ciencia, a reforma do texto constitucional, etc. Moitas destas intervencións foron o resultado do gran
coñecemento que acadara sobre Galicia e algunhas concretamente son consecuencia das profundas
nocións territoriais que a elaboración do mapa lle achegou. Tamén hai constancia da súa participación
en diversas comisións parlamentarias, como en 1836 cando figurou nas de mariña e de instrución
pública.
Outras moitas ocupacións veñen completa-la ampla actividade desenvolvida por Fontán. Entre elas
resaltan a de director do Observatorio Astronómico de Madrid, a de director da Escola Especial de
Enxeñeiros Xeógrafos, encargado de traza-los principais camiños de Galicia, a de presidente da Real
Sociedad Económica de Amigos del País de Santiago de Compostela, a de colaborador de Diccionario
enciclopédico de la lengua española e de Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus
posiciones de ultramar de Pascual Madoz e, xa nos últimos anos da súa vida, dedicouse á elaboración
de proxectos de ferrocarril entre Santiago e Carril, de Santiago a Betanzos e Ferrol, e do Ferrocarril
Central de Galicia. Incluso emprendeu a actividade empresarial como propietario da fábrica de papel do
Castro (Lousame, A Coruña).
Para valorar adecuadamente a obra cartográfica de Fontán, pola que é mais coñecido, hai que situala
no contexto científico no que se desenvolveu. Os avances do século XVIII e principios do XIX non se
deixaran sentir na cartografía española agás no labor de Vicente Tofiño de San Miguel para o Atlas
marítimo de España. Os enxeñeiros militares apenas centraban a súa atención no levantamento dos
planos de prazas militares, puntos de interese militar e itinerarios, en especial en ultramar. A
cartografía do territorio quedara nas mans de cartógrafos de deficiente método, como Tomás López
evidenciaba no seu Mapa geographico del Reyno de Galicia, de 1784, que contén a indicación das
antigas sete provincias galegas. O mesmo procedemento que despois aplicaría Fontán, a medición
dunha base central e unha rede fundamental de triángulos, xa fora proxectado por Jorge Juan a
mediados do século XVIII para o levantamento dun mapa de España, pero non chegara a realizarse.
A relación de Fontán co Matemático de Bermés foi moi importante no desenvolvemento do proxecto
da Carta geométrica de Galicia. José Rodríguez fora comisionado para participar, nos anos 1806 a
1808, nos labores de prolongación do arco de meridiano Dunquerque-Barcelona ata Formentera e
Eivissa xunto cos franceses Dominique F.-J. Arago (1786-1853) e Jean-Baptiste Biot (1774-1862), e no
ano 1808 encargóuselle a elaboración dun proxecto para a formación dun mapa exacto de España.
Resulta claro o paralelismo da vida de Fontán coa do seu mestre. Primeiramente Fontán substituíuno e
logo sucedeuno na cátedra de Matemáticas Sublimes da Universidade de Santiago e posteriormente na
dirección do Observatorio Astronómico de Madrid (reorganizado por Rodríguez tralo espolio sufrido
durante a Guerra da Independencia). Ademais, a través das viaxes ó estranxeiro de José Rodríguez,
Fontán mantívose informado dos avances en Europa e obtivo os instrumentos precisos para as súas
medicións. Incluso parece que seguiu os pasos do seu mestre cando o elixiron deputado ás Cortes.
A partir de 1817 dedicaríase á elaboración da Carta geométrica. Tomou a decisión de inicia-lo mapa,
a pesar de non contar con apoio, coa conciencia de que a solución ós problemas de desenvolvemento
de Galicia, en especial ós de comunicacións, precisaban da existencia dun bo mapa do territorio. Este

debía

cumpri-los

requisitos

de

fiabilidade

marcados

polo

desenvolvemento

das

ciencias

fisicomatemáticas e co condicionante de ser un labor individual. Fontán entendía e defendía a
necesidade do soporte cartográfico como apousento e referencia de tódolos feitos socioeconómicos
localizables espacialmente. Desta perspectiva derivaríanse algunhas das características do mapa.
O primeiro paso dado en 1817 foi a obtención, mediante a observación astronómica, da lonxitude,
latitude e acimut da torre do Reloxo da catedral de Santiago de Compostela coa maior exactitude
posible. Este foi un principio adecuado nun método correcto: a determinación dun punto e a medición
dunha base. Fontán mediría dúas para senllas redes que enlazaría posteriormente. O levantamento
dun mapa de Galicia mediante medicións xeodésicas e traballo de campo era un labor sen precedentes.
Ata entón os cartógrafos que representaban a Galicia ou outros territorios polo xeral facían os mapas
baseándose noutros e en descricións, sen facer traballo de campo.
No ano 1820 mediu unha base de 2.744 varas (2.291 metros) na estrada de Santiago de Compostela
á Coruña, entre Formarís e A Sionlla podendo comeza-la triangulación. Da novidade do método dá idea
o feito de que a base central de Madridejos, establecida para confecciona-lo mapa de España, non se
mediu ata 1858. En 1823 xa rematara o levantamento do oeste de Galicia, as actuais provincias da
Coruña e Pontevedra, e en 1826 publicou un adianto parcial da súa carta en Diccionario geográficoestadístico de España y Portugal de Sebastián Miñano y Bedoya. Nel encóntranse, por exemplo, "Plano
del país adyacente a las tres rías de La Coruña, Betanzos y Ferrol, llamado de las Mariñas" e "Plano de
la ría de Arosa".
En 1828 mediu a base do Corgo na estrada de Lugo a Castela, de 5.975 varas (4.989 metros). A
partir deste momento levantou a metade oriental de Galicia e as zonas próximas a ela de Asturias e do
Bierzo. No mesmo lugar mediríase co paso dos anos unha base de 2.180 metros por parte do instituto
xeográfico en agosto de 1875, comprobándose nela a fiabilidade do aparello de Ibáñez para medi-las
bases xeodésicas. As dúas bases medidas por Fontán aparecen marcadas na Carta geométrica.
As alturas, dadas en varas castelás, fixounas sobre o nivel do mar en Noia. Nestes traballos axudoulle
o seu irmán o doutor Andrés Fontán Rodríguez, veciño daquela vila e avogado dos reais consellos,
quen en horas prefixadas, e á par que Domingo Fontán facía as observacións nos puntos dos que
quería medi-las alturas, realizaba en Noia observacións meteorolóxicas (presión e temperatura), para
facer despois as correccións e os cálculos conseguintes. Non tódalas alturas se determinaron con
barómetro, xa que algunhas se calcularon trigonometricamente.
O primeiro de decembro de 1834 presentou o manuscrito ante a raíña gobernadora, María Cristina de
Borbón. Este documento consérvase no Instituto Xeográfico Nacional en Madrid. Transcorreran
dezasete anos dende o inicio do traballo. Neste tempo Fontán queixouse nalgunhas ocasións das
dificultades que tiña para conseguir colaboradores, debido, entre outras cousas, ás persecucións
políticas do momento. Tense coñecemento do nome dalgunha destas persoas que lle prestaron axuda
nas medicións ou que o acompañaron nos desprazamentos por Galicia ou ben lle fixeron xestións
previas para facilitarlle as tarefas. Entre eles estaban o arquitecto e topógrafo Domingo Lareo, o
profesor Manuel Rufo Fernández, José Valladares (pai de Marcial e Avelina) e o seu irmán Andrés, xa
citado. Algúns deles tamén constan como autores dalgún mapa ou de informes de carácter territorial.
A necesidade de atopar un gravador experto para a publicación da carta fixo que non se imprimira ata
1845 en París, onde levou adiante o labor L. Bouffard, quen ante o gran tamaño do mapa, cunha caixa
de 215x234 centímetros gravou a Carta geométrica de Galicia en doce seccións e inseriu outro
pequeno mapa de escala 1:800.000 con indicación da triangulación fundamental e a xeito de guía para
a unión das doce follas. Fontán trasladouse a París en 1838 para dirixir persoalmente o gravado da
carta, como o lembra no impreso que, datado en Santiago 31 de Diciembre de 1839, publicou co título
El ex-diputado Fontan a los electores de Galicia, y en especial á los de las provincias de Pontevedra y
Lugo e no que afirma: Continuaron Lugo y Pontevedra en no escluir del número de sus Diputados á las

Córtes de 1839 á un hombre que ocupado en el estrangero en ser mas útil á su patria gravando la
Carta geométrica de Galicia, no pudo tomar parte en las sesiones de la legislatura de 1838.
O mapa resultante leva unha das doce seccións dedicada á cartela, cun extenso texto que recolle o
título así como a autoría e a dedicatoria: Carta Geometrica de Galicia Dividida en sus Provincias de
Coruña, Lugo, Orense, Pontevedra; y subdividida en Partidos y Ayuntamientos: Presentada en 1834 a
S. M. la Reina Gobernadora Doña Maria Cristina de Borbon por su Secretario de Estado y del despacho
de lo Interior: levantada y construida en la escala del cienmilesimo por el Dr. D. Domingo Fontan,
Director del Observatorio Astronomico de Madrid, Diputado á Cortes, Individuo de la Academia de la
Historia y de la Sociedad de Geografia de Paris, Ex-profesor de Matematicas sublimes y de Mecanica
industrial en la Ciudad de Santiago. Grabada bajo la dirección del Autor en 1845 por L. Bouffard. No se
grabó la division de los Partidos y Ayuntamientos en razon de su interinidad.
Unha das características máis importantes da carta é a súa escala. Levantada y construida en la
escala del cienmilésimo (1:100.000) adiantouse ós mapas oficiais doutros países europeos que
escollerían a mesma proporción. Agora ben, quizais pola escaseza de medios de Fontán ou por non
explotar a fondo as anotacións de campo, o resultado foi unha carta con baixa densidade de
información, de fácil lectura para os non expertos, que tamén se podería representar nunha escala
menor.
A elección da escala orixinou un feito moi relevante, tanto para Galicia coma para o resto do estado:
a introdución do sistema métrico. Con iso solucionábanse tódolos problemas de conversión de medidas
que a multiplicidade de unidades producía. Este feito permitía ademais establece-la escala como
fracción ou proporción en números redondos, como era o caso desta escala a 1:100.000. Fontán
indicou na propia carta o valor numérico da escala, 1:100.000, e achegou tres escalas gráficas en
"Leguas de veintemil pies", "Millas de sesenta en grado" e "Metros". Aínda así, a altitude expresouse
nas unidades tradicionais: Las alturas sobre el nivel del mar son varas castellanas.
Diversos autores destacan que a capacidade do home para medir con precisión é un índice do seu
grao de desenvolvemento. A Asemblea Nacional francesa adoptou no ano 1791 un sistema de medidas
que tiña por unidade básica de lonxitude o metro, pero o primeiro prototipo non se depositou nos
arquivos ata o 22 de xuño de 1799. Con esta decisión comezarían a resolverse os problemas dos
metroloxistas: a necesidade dunha unidade universal que fose a base dun sistema de medidas iguais
para tódolos países, a reprodución dos patróns base coa precisión requirida polo desenvolvemento
científico e a permanencia a través do tempo ou a invariabilidade. Fontán coñeceu axiña e asumiu a
nova unidade de medida. A decisión de usa-lo metro como unidade para o mapa tomouna xa nun
principio, dende o instante no que encargou as perchas precisas para a medición da base. Téñase en
conta que empregou o metro polo menos dende 1817 cando en España non foi medida oficial ata a
aparición da Lei do 19 de xullo de 1849 que unificou tódalas medidas e pesas. En relación con este
feito, sábese que entre o instrumental adquirido por José Rodríguez en París para o Gabinete de
Instrumentos de Astronomía, Matemáticas e Física Experimental da Universidade de Santiago,
elaborado polos máis afamados artistas na materia, remitido nos anos 1817 e 1819 e recibido e
custodiado por Fontán, se atopaba o metro legal construído e comparado por Fortín. Tamén de París
recibiu Fontán en 1821 o teodólito ou círculo repetidor astronómico de Gambey conservado na
Universidade de Santiago e que empregou no levantamento cartográfico igual que outro teodólito
Troughton, citado polo autor, ou un sextante de peto, conservado no Museo de Pontevedra.
A carta está formada en proxección Flamsteed modificada, tamén denominada de Bonne. Debido a
que nesta proxección as deformacións aumentan rapidamente ó afastarse do meridiano orixe, Fontán
decidiu usa-lo de San Fernando. Outra característica, que comparte co mapa de Tomás López e, en
certa medida, con outros anteriores, é a de nomear, aínda que sen delimitar con claridade, as
comarcas.

De acordo cos criterios dos organismos cartográficos europeos sobre a representación do relevo,
Fontán decidiu usar normais. O sistema consiste en da-la sensación de relevo mediante pequenos
trazos denominados normais (schraffen, hachures) que teñen a súa dirección perpendicular ás curvas
de nivel, é dicir, na dirección da máxima pendente. Posúen o defecto de non indica-lo sentido
(ascendente ou descendente) e poden levar, en consecuencia, a confusións. Fontán non usou ningún
dos sistemas desenvolvidos para informar sobre o grao da pendente, empregando o seu propio sistema
gráfico que aínda que non permitía cuantifica-la pendente, conseguía boa sensación de relevo.
Grazas a algunhas das notas manuscritas que se conservan de Fontán, coñécese o procedemento que
empregou na medición das bases da súa rede xeodésica. A pesar de criticarse o uso de perchas de
madeira por canto a súa lonxitude podía variar en función da humidade, Fontán usou listóns de
madeira na medición das bases. Isto quizais se debeu á dificultade de obter outros elementos precisos
de medición ou á confianza do bo resultado tras unha esmerada construción das barras. O mesmo
Fontán indica nas súas follas manuscritas: Sabido es que el pinavete seco y barnizado es tanto más
invariable en su extensión cuanto más alineada fuere su fibra [...] y así es como dispuse la
construcción de cuatro perchas con extremos metálicos [...] El pinavete era de Holanda y tan seco que
tenía más de cincuenta años [...] Cada percha contiene cuatro metros [...]. Tamén explica o
procedemento de comprobación por comparación da lonxitude das perchas e con posterioridade a súa
aliñación e a nivelación da base.
Por último, a carta representa non soamente o territorio galego senón tamén toda unha franxa de
Asturias, León e Zamora, así como algunha porción de Portugal. Iso é consecuencia lóxica dun dos
obxectivos buscados polo autor para a obra: o trazado das infraestruturas de acceso a Galicia.
Ademais, esta percepción do territorio non é habitual por representa-lo espazo galego non só ata os
seus límites, senón nun contexto inmediato, mantendo a continuidade da información ata onde poida
ser útil. A superficie engadida supón aproximadamente unha novena parte da cartografada.
Pódese considerar que a súa obra cartográfica supuxo a introdución e o desenvolvemento entre os
cartógrafos españois non náuticos de técnicas e métodos que conducirían dende entón á cartografía
pola vía do cientifismo. O mapa de Fontán situaría a Galicia por moitos anos como o territorio con
mellor representación cartográfica de España, só comparable a algunhas rexións europeas. No resto do
século XIX e primeiros anos do XX a Carta geométrica sería a referencia necesaria na confección de
novos mapas.
Foi autor, ademais, dalgúns pequenos mapas de distintas partes de Galicia, tanto manuscritos coma
impresos. En 1823 concluíu o levantamento da metade occidental de Galicia, as actuais provincias da
Coruña e Pontevedra. En 1826 recibiu o encargo da Real Audiencia de Galicia de estuda-la división
territorial da comunidade en partidos xudiciais e concellos, en certo sentido continuador dos labores
desenvolvidos para a Junta Provincial coruñesa durante o Trienio Liberal. Destas tarefas parecen
derivarse varios mapas que se conservan en distintos fondos documentais. Entre os de diferentes
porcións de Galicia publicados por Sebastián Miñano y Bedoya no seu dicionario só hai garantía da
autoría de Fontán nos titulados "Plano del país adyacente a las tres rías de La Coruña, Betanzos y
Ferrol, llamado de las Mariñas" e "Plano de la ría de Arosa".
Sendo o mapa de Fontán o mellor levantado en España durante a primeira metade do século XIX e o
único bo do territorio galego en case todo o século, Galicia adiantouse ó resto do estado no
coñecemento da súa demarcación. O seu mapa sería a base cartográfica de proxectos de ferrocarril, de
estradas, etc. e fonte para a elaboración doutros, destacando entre eles os correspondentes ás catro
provincias galegas de Atlas de España y sus posesiones de ultramar, de Francisco Coello, publicados
entre 1856 e 1865, e nos que consta Todas las situaciones y principales detalles de este mapa se han
tomado de la magnífica carta de D. Domingo Fontán [...]. É frecuente encontrar nos mapas de Galicia
da segunda metade do XIX a indicación de que a Carta geométrica fora a fonte para a súa elaboración
ou, cando menos, compróbase a súa influencia.

Non obstante, toda esta intensa actividade cartográfica sería con seguridade imposible sen a
escasamente coñecida colaboración de diversas persoas. Entre elas, quizais destaque José Dionisio
Valladares Gómez, encargado da realización de informes sobre a división territorial de distintas partes
de Galicia, demarcación de partidos, proposta de trazados viarios, etc., para o que tivo que
confeccionar mapas e acompañar a Fontán no seu traballo de campo por Galicia.
Os traballos que dende a Deputación Provincial de Galicia se encamiñaban cara a unha nova
distribución dos partidos xudiciais supuxeron posiblemente para Domingo Fontán, quen ocupaba o
cargo de secretario desta, unha fonte de datos complementaria ós seus traballos de campo e constituíu
así mesmo unha especie de relación xeográfica sen precedentes en Galicia, aínda que esta xa se
intentase no conxunto español. Varias comunicacións e escritos conservados poñen en evidencia que,
simultaneamente ó levantamento da Carta geométrica de Galicia por Fontán e os seus colaboradores,
estaba en marcha un amplo proxecto de recoñecemento territorial de Galicia que debeu repercutir na
boa marcha do primeiro ó concorre-lo interese e a axuda do aparato administrativo e estar
concentrada en Domingo Fontán a xestión e o procesamento da información.
Ademais destaca a súa relación con distintas figuras da Galicia do século XIX. Así por exemplo, o seu
maxisterio e amizade con Ramón Dionisio José de la Sagra y Periz e con Casiano de Prado y Vallo. De
la Sagra, discípulo predilecto de Fontán, mantivo unha longa relación co seu mestre; consta que foi
alumno del na materia de Matemáticas Sublimes durante o curso 1816-17, cando substituía na cátedra
a José Rodríguez González. Produto da súa prolongada estancia na illa de Cuba é unha das súas obras
máis importantes, Historia física, política y natural de la isla de Cuba, na que se inclúen láminas de
mapas e planos. Trátase dun coñecemento e interese que lle vén do seu amigo e mestre Domingo
Fontán, con quen é posible establecer outra relación: a cartografía inserida no libro de Ramón de la
Sagra gravouna en litografía en París en 1837 Bouffard e imprimiuna Lemercier, os mesmos que con
posterioridade o farían coa Carta geométrica de Galicia.
Primeiro como secretario da Deputación Provincial de Galicia e da Junta Provincial da Coruña no
Trienio Liberal e despois como deputado nas Cortes, participou nos procesos de organización territorial
de Galicia mediante a delimitación de provincias, partidos e concellos, así como na definición das súas
capitais. Precisamente neste último aspecto é ben coñecida a súa importante participación nos debates
sobre a elección da capitalidade provincial en Vigo ou Pontevedra. Se ben no Decreto do 27 de xaneiro
de 1822, polo que se dividía a Galicia en catro provincias, se establecía esta en Vigo e o seu nome para
a provincia, o Real decreto do 30 de novembro de 1833, orixe da actual división provincial,
outorgáballe a capitalidade e a denominación a Pontevedra. Nos anos seguintes desenvolveuse unha
importante polémica entre ámbalas cidades que buscaban o seu cambio ou o seu mantemento. No
debate, con argumentacións estatísticas, territoriais, infraestruturais, políticas, etc., resultou decisiva a
participación de Fontán en favor da capitalidade para Pontevedra e incluso o seu mapa de Galicia, ata o
punto de reclama-los deputados pola provincia a presenza da Carta geométrica de Galicia nas Cortes
para fundamenta-las discusións. En relación con este tema estaban os debates sobre os criterios para
a confección do censo de electores, por canto podía modifica-lo peso entre o norte e sur da provincia e
consecuentemente a relación de forzas á hora de establece-la capitalidade.
Mediante unha real orde de abril de 1829 encárgaselle o trazado dos principais camiños de Galicia e
en 1835 encoméndaselle a formación do Corpo de Enxeñeiros de Camiños, Minas e Montes e das súas
respectivas inspeccións e escolas especiais. Nese mesmo ano creouse en Madrid a Escola Especial de
Enxeñeiros Xeógrafos e nomeárono director. Tamén en 1835 escollérono director do Observatorio
Astronómico de Madrid, que se encargara de reorganiza-lo seu mestre José Rodríguez González. Deste
posto separárono en 1840 polos cambios políticos e posteriormente non aceptou ser reposto no cargo.
Como experto en metroloxía, pola Real orde do 25 de febreiro de 1836 designárono membro da
comisión encargada de establecer un novo sistema de pesas e medidas.

Figura como revisor na portada de Diccionario enciclopédico de la lengua española..., no que consta
como primeiro autor o santiagués Augusto Ulloa e o ribadaviense Eduardo Chao como director de
"Biblioteca ilustrada de Gaspar y Roig". Publicouse en Madrid en dous tomos, nos anos 1853 e 1855,
cun total de 2.461 páxinas. Fontán, máis alá de presta-lo seu nome como garantía de calidade, estaba
en condicións de contribuír á revisión dos ítems correspondentes a Galicia, así como de dar normas
para a confección das abundantes entradas de carácter xeográfico e os seus contidos estatísticos.
Nos últimos anos da súa vida, centradas as súas tarefas en Galicia, mantivo unha importante
actividade dentro da Sociedad Económica de Amigos del País de Santiago, na que participou como
arquiveiro-bibliotecario, formou parte de comisións e redactou informes, chegando a acada-la
presidencia da sociedade en 1860. Igualmente colaborou en diversas publicacións como La Exposición
Compostelana (1858) e Compostelana (1860). Participou en diversos informes sobre o ferrocarril en
Galicia. En 1860 informou sobre o ferrocarril central de Galicia, que a percorrería de oeste a leste
seguindo o curso do río Ulla. En xaneiro de 1861 as Cortes toman en consideración a solicitude
presentada xunto con Joaquín Caballero e Inocencio Vilardebó para a concesión da liña entre Santiago
de Compostela e Carril, a primeira que funcionaría en Galicia. En 1863 consta como partícipe da
concesión, da que se conservan documentos cartográficos, realizados a partir da carta xeométrica. No
mesmo ano informou sobre a liña de Santiago de Compostela a Betanzos e Ferrol. De 1863 son as
bases para a fábrica de papel do Castro en Lousame (A Coruña).
Faleceu o 24 de outubro de 1866 en Cuntis (Pontevedra) e o seu corpo trasladouse a Santiago de
Compostela, onde recibiu sepultura; dende o 30 de decembro de 1988 as súas cinzas repousan no
Panteón de Galegos Ilustres de San Domingos de Bonaval.
A importancia da súa figura na Galicia do século XIX levou a diversos investigadores a aborda-la súa
obra

dende diferentes

perspectivas

como

a

político-administrativa,

por Baldomero

Cores,

a

cartográfica, por Gonzalo Méndez, ou a académica, por Paulino Pedret, entre outros. Así mesmo, foi
centro de atención e estudo e expúxose a súa obra, con motivo das efemérides do seu nacemento e
defunción ou da publicación da Carta geométrica de Galicia.
Gonzalo Méndez Martínez.

Gran Enciclopedia Galega Silverio Cañada