Está en la página 1de 21

Geschichte der Schweiz

Geschichte der Schweiz


D Schwiiz existiert as Bundesstaat in ihrer gegewrtige
Form sit dr Anahm 1848 vo dr Schwiizerische
Bundesverfassig. D Vorlufer vo dr modrne Schwiiz si
die Alti Eidgenosseschaft, e locker organisierte
Staatebund wo sich vom ndi vom 13. Johrhundert aa
het afo bilde, die zentralistisch ufbauti Helvetischi
Republik zwsche 1798 und 1803, und die
Schwiizerischi Eidgenosseschaft, wo 1803 as
Bundesstaat grndet und 1815 im Sinn vo der
Restauration sich neu as Staatebund konstituiert het.
Staatsrchtlig het s Gebiet vo der htige Schwiiz sit der
Mitti vom 6. Johrhundert zum Frankeriich ghrt, isch
denn, wo das im 10. Johrhundert ndgltig in Deilriich
zerfallen isch, zum grsste Deil zum Heilige Rmische
Riich cho. In dm siim Rahme hai die erste Eidgenosse
vom 13. Johrhundert aa um d Riichsunmittelbarkeit
kmpft. Erst mit em Drissigjhrige Chrieg het sich d
Eidgenosseschaft vom Riich afo lse und 1648 im
Westflische Friide hai die Drizh Alte Ort d
Unabhngikeit vom Dtsche Riich gwunne. Mit der
Uflsig vom Dtsche Riich im Johr 1806 isch d Drennig
vo der schwiizerische Eidgenosseschaft vo de andere
dtsche Lnder ndgltig worde. Ihri Souvernitt isch
1815 vom Wiener Kongress besttigt worde, wo die
htige Grnze vo dr Schwiiz bis uf chliineri Abwiichige
anerkennt het.

Dr Stammbaum vo dr Eidgnosseschaft. Das Schmuckblatt us em


19. Jahrhundert illuschtriert d Entstehig vom modrne Schwiizer
Bundesstaat, wo 1848 grndet worde isch

Wichtigi Grundlinie in dr Schwiizer Gschicht si dr usbrgti Fderalismus, wo sit dr Grndig vo dr Alte


Eidgenosseschaft immer e grossi Rolle gspiilt het, die bewaffneti Neutralitt, wo im 16. und 17. Johrhundert het afo
Form aneh, wil en anderi Ussebolitik dr Staatebund verrisse htt, und wo vom Wiener Kongrss 1815 international
anerkennt worden isch, und die dirkti Demokratii, wo as Erb vo der Franzsische Revolution und der Helvetik im
spoote 19.Johrhundert wider iigfehrt worden isch.

Vorgschicht
Us dr Altsteizyt git's Funde, wo uf bewohnti Neandertaler-Hline hiiwyse. ber lngi Abschnitte vo dere Zyt,
tuusige vo Johr isch di httigi Schwiiz vo de Alpegletscher ddeckt gsy. Ersch ab ppe 22'000 v. Chr., wo sech ds
Klima erwarmet het, isch ds Gebiet wider besidlet worde. Ds httige Chur zum Bispil isch sit zirka 11'000 Jahr
besidlet.
I dr Jungsteizyt isch s Land dicht besidlet gsy. Es git e Huuffe Fundstelle. Me fint a de Uferzone vo de Schwiizer
Seene Rschte vo Pfahlboute us dr Stei- u Broncezyt.
Bevor dass d Rmer sy cho, hei ir httige Schwiiz keltischi Stmm glbt: d Helvetier im Mittuland, d Lepontier im
Tessin, d Seduner im Wallis und am Gnfersee, d Allobroger um Gnf, d Rter i der Sdoschtschwiiz (u derzue im
Vorarlbrg u Allgi) u d Rauracher im Jura um Basel. Der Julius Caesar het das alles i sym Chriegsbricht "De bello

Geschichte der Schweiz


Gallico" beschriibe.

Antike
Rmerzyt
D Rmer hai scho aafangs vom zweite Johrhundert vor dr Zitwndi die keltische Isubrer, wo sdlig vo de Alpe glbt
hai, underworfe (197194 vor dr Zitwndi), und churz vor em Gallische Chrieg isch au s Gebiet vo de Allobroger
mit Genava (Gmf) Deil vo dr Provinz Narbonensis worde. Wo d Helvetier ids Rhonetal hei wlle uswandere, sy si
im Johr 58 vor dr Zitwndi bi Bibracte vom Csar ufghalte und zrgggschickt worde, und d Rmer hai agfange ihri
Kontrolle ber s Land uszbreite. No i dr republikanische Zyt si d Colonia Julia Equestris (Nyon) und Augusta
Raurica (Kaiseraugst) grndet worde. S Land zwsche de Alpe und em Rhii isch denn i ds Rmische Rch integriert
worde. Zersch het de grscht Teil vor Schwiiz zur Provinz Gallia Belgica, nchr zur Germania Superior und dr Oste
zur Raetia ghrt. S Wallis het zu de Provinz Alpes Graiae et Poeninae ghrt.
Im Middelland si e Hufe Kolonie aagleit worde, zum die rmischi Herrschaft drt z befestige. D Sicherig vo dr
Rhiigrnze und d Underwrfig vo de Alpevlker im Wallis und in Graubnde isch sptistens bis zum ndi vo dr
Regierigszit vom Augustus (31 v. Chr.14 n. Chr.) bendet gsi, und die strategisch wichtige Alpebss si fest in
rmischer Hand gsi. D Rmer hei chrz und quer dur d Schwiiz Strosse bout. Entlang vo dene hei sech de Sidlige
entwicklet, vor allem zwsche Gnf und Arbon: Arbor Felix (Arbe), Ad Fines (Pfyy), Basilia (Basel), Brenodor
(Brn-Engihalbinsle), Curia (Chur), Genava (Gemf), Lousanna (Lausanne), Octodurus (Martigny), Salodurum
(Soledurn), Turicum (Zri), Urba (Orbe), Vindonissa (Windisch) und Vitudurum (Oberwinterthur).
Bis in d Spotantike het die keltischi Bevlkerig vo dr Schwiiz rmischi Sitte, Kultur und Sprooch bernoh, zletzt au
no s Christedum. Wo dr Kaiser Diokletian die rmische Brovinze im 3. Johrhundert neugordnet het, isch d
Nordschwiiz zur Brovinz Maxima Sequanorum choo und em Rhi nooch isch e dichti Chetti vo befestigte Stedt,
Kastell und Wachdrm aagleit worde (Donau-Iller-Rhein-Limes).

D Landnahm vo de Germane
Nach em Fall vom Limes het ds Westrmische Rch d Provinze Rtie und Helvetie nm chnne halte und het im
Jahr 401 alli Truppe zrggzoge. D Herrschaft ber d Westschwiiz isch an s Riich vo de Burgunder bergange, d
Zentral- und Ostschwiiz isch vo de Alemanne kontrolliert und besiidlet worde, whrend d Alpegebiete witerhi in dr
Hand vo kelto-romanische Lokalherrscher bliibe si. E baar vo de rmische Strukture hai d Schwiiz ber s ndi vo dr
rmische Herrschaft use brgt: S Stroossenetz, die rmische Siidlige und die alti rmischi Ruumiideilig, bsunders die
chirchligi Organisation mit de Bistumsgrnze.

Christianisierig
D Christianisierig isch i dr Schwiz ersch ab em 3. Jahrhundert nachegwise, allerdings nume sprlech. Ds Christetum
het sech entlang vo de rmische Strukture verbreitet. D Schwrpnkt si em fang ir Westschwiz gs.
In Genf, Sion und Basel si im 4. Jahrhundert Chilene und Bischofssitze entstande. I Chiledokumnt isch bezgt, dass
es 381 Bischof Theodul vo Martigny, um 400 Bischof Isaak vo Genf und 451 Bischof Asinio vo Chur het g.
Im Graubnde und im Tessin si im 5. Jahrhundert zahlrchi Chilene baut und es paar Chloster (Sanggalle, Riichenau,
Moutier-Grandval und Romainmtier etc) grndet worde. I dr Westschwiz isch d Christianisierig dr d
Burgunderchnige scho gfrderet worde, so das im 6. Jahrhundert, wo d frnkischi Herrscher d Burgunder hei
abglst, d Westschwiz scho christlech isch gs.
I dr Ostschwiz het's vereinzelti christlechi Gmeinschafte us dr Rmerzit g. aber di heidnische Alemanne hei
dominiert. Wo di irische Wandermnche Columban, Gallus und Fridolin im 7. Jahrhundert a Bodesee si ch, hei si
starche Widerstand gfunde. Di erste Chilene uf alemannischem Gebiet si Sckinge und d Einsidelei vo Gallus gs. D
Mnche si glich zimlech erfolgrch gs, so das es im 8. Jahrhundert i dr Ostschwiz zu vilne Chlostergrndige isch

Geschichte der Schweiz


ch. Di heidnische Volksbrch hei sech glich no lang nb dene vom Christetum chnne halte.

Mittelalter
Frehmittelalter
Im Jahr 534 isch di burgundischi Westschwiz, 536 de ds Herzogtum Alemannie, Teil vom Frankerch worde. Dr e
Vertrag vo Verdun (843) isch ds Gebiet vor Westschwiz zu Lothringe bergange, de zum neue Knigriich Burgund,
whrend d Ostschwiiz als Teil vom Stammherzogtum Schwabe zum Ostfrankeriich, em sptere Heilige Rmische
Riich (vo dtscher Nation), cho isch. Wo d Kaiserdynastii vo de Ottone (1033) s Burgund bernoh het, het s ganze
Gebiet vo dr htige Schwiiz zum Heilige Rmische Riich ghrt. D Feudalisierig vo dr Gsellschaft het in dere Zit
stattgfunde: d Buure hai uf ihri Unabhngikeit verzichdet fr zum sich schtze und si so geistlige oder adlige
Grundherre erbhrig worde.
D Knigspfalz Zri, wo sit 800 di sdlechschti Knigspfalz in Schwabe gsi isch, isch vo de Karolinger hfig bsuecht
worde. Dr Ludwig der Fromm het fr sini Tchter ds Fraumnster grndet, wo zu eim vo de richschte Grundbsitz i
dr Zentral- und Oschtschwiz worden isch. O dr Karl der Dick isch mehrfach z Zri gsi. Hauptartikel Schweiz im
Karolingerreich

Hochmittelalter
Fr die rmisch-dtsche Kaiser si d Alpebss fr d Kontrolle ber Italie vo entscheidender Bedtig gsi, bsundrigs fr
d Romzg, wo si gmacht hai, zum sich vom Babst zum Kaiser lo chrne. Us dm Grund hai d Kaiser sit em
Frehmiddelalter im Alperuum umfangriichi Gebiet gha, wo si als Riichsguet dirkt verwaltet und nit als Lehe
vergee hai. Wie au d Karolinger vor en, si au d Ottone und d Salier hfig uf Zri greist, wahrschinlech uf em Wg
noch Italie.
Verschidnigi Adelsgschlchter hai im Alperuum rivalisiert, d Zhringer, wo im 12. Johrhundert e baar Stedt im
Mittelland grndet hai, drunder Brn, Murte, Friburg und Thun, d Kyburger, d Lnzburger, d Habsburger, wo ihr
Stammschloss Habsburg im Aargauische und i dr Brggestadt Brugg im 11. Jahrhundert ihri erschti stedtischi
Residenz gha hai, und d Savoyer. Im 12. und 13. Johrhundert si d Lnzburger (1173), d Zhringer (1218) und d
Kyburger (1263) usgstorbe und d Habsburger hai ihri Lndereie a sich grisse, so dass si die grsste Herre im Land
worde si.
Wiiti Gebiet vo dr Schwiiz hai verschidnige chirchlige Institutione ghrt, zum Bischbil Chlster, Stiftige oder sogar
dirkt de Bischf oder bt. Vo dene si e baar im Hochmiddelalter in dr Frstestand ufgstiige, wie d Frstbt vo
Sanggalle oder d Frstbischf vo Basel, Chur, Sitte und Konstanz. Andrersits hai sich d Schtedt Zri, Brn, Basel
und Friburg vo dr fremde Bevormundig befreit und si im 13. Johrhundert zu freie Riichsstedt worde.

Dr fang vor Eidgenosseschaft


Im 13. Jahrhundert isch dr Gotthardpass wgem Bou vor Tfelsbrgg zu re Handelsschtrass worde und drmit zum ne
wichtige politische Faktor. Bsunders d Habsburger si a dr Kontrolle vo dem bergang sehr intressiert gsi.
D Waldsttte Uri und Schwyz hai sech im 13. Jahrhundert Freiheitsbrief vom Friedrich II. gholt. Di Brief hai ihne
Selbschtverwaltig drn e Landamme gsicheret. 1273 isch dr Rudolf I. vo Habsburg dtsche Knig worde. r het i de
Waldsttte Vgt gsetzt, offiziell als Grichtsvertrter fr e Kaiser, faktisch aber als Interssevertrter fr ds Hs
Habsburg. Er het o planet, sim Sohn Albrecht ds Herzogtum Schwabe (mit em Gotthard) als erblechs Herzogtum z
bertrage. De wre de si rchsfreie Gebiet natrlech nmme rchsfrei gs.
D Waldsttte (oder Orte) Uri, Schwyz und Unterwalde hai druf Bund gschlosse. Nach dr Legnde isch das uf em
Rtli passiert, wo si Afang Ouguscht 1291 en ewige Bund heige beschlosse. Wo ds Theaterstck Wilhelm Tell vom
Schiller isch usech, isch die Legnde ids Bewussts vo de Mnsche trte.

Geschichte der Schweiz


Tatschlech isch dr erst Bund vilech scho frecher gschlosse worde (ca. 1240-1290), nume isch s im 1291i
schriftlech beurkundet worde. D Bundesbrief isch erhalte und befindet sech momentan im Bundesbriefarchiv in
Schwyz. Er isch aber sehr wahrschinlech nur Teil vom ene grssere Vertragswrch zwsche de dr Orte. ppe
glchzitig si di habsburgische Vgt vertribe worde. 1292 duet dr Albrecht, dr Sohn vom Rudolf, d Freiheitsbrief nid
beschttige.
1315 het dr Leopold I. vo schtrch dr habsburgisch Machtaschpruch i dr Innerschwiiz welle dresetze. Wo s e Strit
g het zwsche de Schwyzer und em Chloschter Eisiidle, het dr Leopold das als lass fr e Chriegszug gn. Sis
panzerete Ritterheer isch aber in e Hinterhalt vo de Eidgenosse grate und isch i dr Schlacht vo Morgarte fasch
vollschtndig vernichtet worde. Nach de Schlacht hnd d Eidgenosse ire Bund am 9.Dezmber 1315 z Brunne
erneueret.
Fr slbschtndig ggnber Habsburg z blibe, het sech d Stadt Luzrn 1332 em Bund vo de Waldsttte gschlosse.
Zri het nach dr Zunftrevolution Schwirigkeite mit em habsburgische Rapperswil bercho, wo sech di vertribene
Adlige und Handelsherre hei feschtgsetzt, und het se 1351 mit emne Bndnis mit de Waldsttte glst. O Glarus het
wgem habsburgische Druck e Btritt wlle, het d 1352 aber nume als Zwitklass-Eidgenoss bercho.
Zug het nach em Zrcher Btritt Problem berch mit em Handelsumschlag uf dr Gotthardroute. D Stadt Zug isch
habsburgisch gsinnt gs, d Umgebig eher eidgenssisch. Nach ere Belagerig isch Zug gn worde und isch 1352 em
Bund btrtte.

Di Achtrtigi Eidgenosseschaft
Als Folg vom Siig ber d Habsburger bi Laupe 1339 het o Brn 1353 en ewige Bund mit de Waldsttte
gschlosse. Dm politische Gebild sait me die Acht Alten Orte oder die Achtrtigi Eidgenosseschaft. Es het sech
dadrbi nid um ne gwhnleche Staatebund ghandlet, sondern um nes Konglomerat vo Bndniss vo de einzelne Partner
unterenand. Di nchschti Usenandersetzig mit de Habsburger isch 1386 ch: Dr Leopold III. vo striich isch bi
Sempach in offener Fldschlacht vo de Eidgenosse besiigt worde. D Brner hnd bi Smpach no kniffe und iri
Underschttzig verweigeret, aber mit em Sempacherbrief vo 1393 isch de Achtrtigi Bund gfeschtiged worde, und
das Dokumnt bedted eigentlich de Aafang vo de Eidgenosseschaft als unabhngigs Staatsgebild.
Innerhalb vor Eidgenosseschaft isch s 1449-1450 zum Alte Zrichrieg cho, wil sech Zri und Schwyz um d
Lndereie hai gstrite, wo dr Graf vo Toggeburg het hinderl. Bi Sankt Jakob an der Birs si 1'500 Schwiizer dr ds
40'000 Maa starke franzsische Armagnakeheer, wo uf d Aawiisig vom dtsche Knig FriedrichIV.[1] em belagerete
Zri het welle zu Hilf cho, ufgribe worde. D Franzose hei aber nach dr starche Ggewehr uf ne Witermarsch
verzichtet.
Vo 1474-1478 hei sech d Eidgenosse in de Burgunderchrieg mit em Herzog Karl em Kehne usnandergsetzt.
Nachdem d Brner d Waadt, wo zum Burgung het ghrt, eroberet hei gh, het dr Karl der Kehni Fldzug untern,
isch aber am 2. Mrz 1476 i dr Schlacht vo Grandson id Flucht gschlage worde. D Eidgenosse hei nid nume vili
Gschtz chnne erbte, sondern o ds Lager vom Herzog, wo nid grad bescheide isch usgschtattet gs. Es par Monet
spter het dr Karl Murte belageret. Am 22. Juni 1476 isch er ir Schlacht vo Murte vo de Eidgenosse vertribe worde.
Im nchschte Jahr si d Eidgenosse em Herzog vo Lothringe ga hufe. Dr Karl der Kehni isch am 5. Januar 1477 i dr
Schlacht vo Nancy umcho.
wsentlechi Folg vo dene Chriege isch gs, das d Frschte vo Europa di erfolgrche Eidgenosse als Sldner,
sogenannti Reislufer hei gworbe. Usserdem het sech innepolitisch ds Glchgwicht i dr Eidgenosseschaft
zugunschte vo de Stdt afo verschiebe. Es het Krise g zwsche dr Stadt- und Landort, wo zwei Stdt, Friburg und
Solothurn, wo im Chrieg mit de Eidgenosse hei kmpft, hei wlle i Bund ufgn wrde. Bim Stanser Verkommnis
isch dank em Nikolaus vo Fle ir letschte Minute zu re Einigung ch.

Geschichte der Schweiz

Neuziit
Di Drizhrtigi Eidgenosseschaft
Nach em letzte Versuech vo de Habsburger im Schwabechrieg sich d Eidgenosse gfegig z mache, hai die 1499 im
Fride vo Basel de facto d Unabhngigkeit erreicht, si aber Deil vom Heilige Rmische Rch bliibe.
Mit em Btritt vo Solothurn und Friburg 1481, Basel und Schaffhuse 1501 und Appezll 1513 het sech d
Eidgenosseschaft uf di Drizh Alten Ort oder die Drizhrtigi Eidgenosseschaft erwiteret. D Waadt isch eroberet
worde, Lugano und Locarno hei sech befalls gschlosse. Drzue si d Frstabtai Sanggalle, d Stdt Sanggalle, Biel,
Rottweil, Mlhuse, Gnf und Nieburg als zuegwandti Ort ch.
Am Afang vom 16. Johrhundert hai sich d Schwiizer, agstachlet vom
Kardinal Schiner, als Sldner stark in dr Politik vo Oberitalie
engagiert. 1506 het dr Papst Julius II. d Schwiizergarde (Cohors
Helvetica) errichtet, wo no ht di offizielli Armee vom Vatikan isch,
Frankriich het bis 1507 Schwiizer Druppe gege Mailand iigsetzt und d
Mailnder hai sich mit Schwiizer Reislufer verdeidigt. Dr Hhepunkt
vor eidgenssische Militrmacht isch 1513 gs, wo si Schutzherre vom
Mailnder Herzog si worde. Nach dr Niderlag gge Frankrch bir
Schlacht vo Marignano 1515 hei d Eidgenosse Fride mit em Franz I. vo
Frankrch gschlosse und hai sich as Staatebund us fremde Hndel afo
usehalte. Das isch dr Afang gsi von ere de facto Neutralitts-Politik,
wil d Eidgenosseschaft als Ganzes innerlig eso verstritte gsi isch, dass
si sich d Ort nme uf e gmeinsami Ussepolitik hi chnne einige. Als
Sldner hei Schwizer, vor allem di katholische, bis zum ndgltige
Sldnerverbot 1859 i frmde Dienschte kmpft.

Schlachtszene us dr Schlacht bi Marignano, 1515

D Reformation und d Gegereformation


Mit dr Reformation z Zri 1528 het e Kapitel in dr Schwiizer Gschicht agfange, wo d Eidgenosse vor allem mit sich
slber beschaftigt gsi si. In Stadtort wie Brn, Basel, Schaffhuuse und Sanggalle, aber au in de Landstnd Appezll,
Glarus und in den Drei Bnd het m d Chille reformiert, und au im Thurgau, im Rhiidal und in der Frstabtei
Sanggalle het sich d Reformation grsstedeils chnne duresetze. D Innerschwiizer Landort, wo mit em Papst
verbndet gsi si und de Stadtort sowiso missdrauisch gegenber gstande si, hai sich gege d Politik vom Zwingli
gwehrt, wo vorgha het, die ganzi Schwiiz wenn ntig mit Gwalt z refomiere. Das het in 1529 und 1531 zu de zwei
Kappelerchrieg gfehrt, wo 1531 mit em Kompromiss vom zweite Kappeler Landfriide abgschlosse worde si. No
dm si d Stnd souvern bliibe in dr Religionsfroog und hai au in ihre Underdanegebiet d Religion vo dr Bevlkerig
chnne festlege. In de Gmeine Herrschafte isch d Verbreitig vom reformierte Glaube aaghalte worde. 1541 het dr
Calvin Gmf reformiert und vo drt het sich si Spiilart vom Protestantismus, dr Calvinismus, au z Frankriich und in
andere europische Lnder afo usbreite.
D Gegereformation het im sptere 16. Johrhundert in the katholische Ort vo dr Innerschwiiz agfange. 1574 hai d
Jesuite z Luzrn ihri ersti Schuel ufdoo und 1579 isch z Mailand s Collegium Helveticum grndet worde, en
Universitet fr Priester us dr Schwiiz. Dr ppstlig Nuntius fr d Schwiiz het sich 1586 z Luzrn niidergloo, und denn
si au no d Kapuziner in s Land greft worde. Die katholische Initiative hai zu grosse Spannige und Komflikt gfehrt.
D Gegereformation het in dr Nordwestschwiiz und in dr Ostschwiiz grossen Erfolg gha, aber z Appezll hai die
Reformierte ihre Glaube chnne bhalte, und dr Ort het sich in e katholische und e reformierte Halbkanton deilt.
Die konfessionelli Spaltig het d Eidgenosseschaft, meh no as d Intersseunderschiid zwsche Stadt- und Landort,
politisch geschwecht, wil d Dagsatzig kuum no fhig gsi isch, zu gmeinsame Beschlss z cho. Gmeinsami Intrsse si

Geschichte der Schweiz


konfessionelle zum Opfer gfalle. So isch d Ufnahm in d Eidgenosseschaft vo de reformierte Stedt Gmf, Konstanz,
Strossburg und Mlhuuse vo de Katholike abglehnt worde. Die konfessionelli und politischi Spaltig vo der
Eidgenosseschaft isch 1586 dur dr Goldigi Bund vo de siibe katholische Kantn besiiglet worde. In de
Hugenottechrieg z Frankriich 1562 bis 1598 hai d Eidgenosse je noch Konfession in underschiidlige Lager kmpft:
D Katholike hai dr Heinrich III. und spter d Liga untersttzt, die Reformierte dr Heinrich vo Navarra.
Us em Drissigjhrige Chrieg, wo Mitteleuropa vo 1618 bis 1648 verwestet het, het sich d Eidgenosseschaft
grsstedeils chnne uusehalte. Nume die Drei Bnd si vo de Habsburger und de Franzose, wo drt um d Alpepss
kmpft hai, verwestet worde und im Birsegg, won em Frstbistum Basel ghrt het, hai d Schwede brandgschatzt. Es
ht aber au andersch chnne cho. D Zrcher und d Brner si scho churz drvoo gsi, mit Schwede e Bndnis
abzschliesse, und die katholischen Ort hai mit Spanie verhandlet. Das alles isch aber dank dr schwedische Niiderlag
bi Nrdlinge 1634 zu nt cho, und so isch e Brgerchrieg und d Iimischig vo de uslndische Mcht in dr Schwiiz
verhinderet worde. Im Defensionale vo Wil, der ersten eidgenssische Wehrverfassig, hai die XIII Ort 1647
schliesslig die bewaffneti Neutralitt beschlosse. Im Westflische Friide im Johr druf, wo Europa neu gordnet het,
isch d Eidgenosseschaft us em Dtsche Riich entloo worde.
Die starki Aristokratisierig vo de Stadtort im Zug vo der Zentralisierig
vo de Landesherrschafte, die absolutistischi Tendnz vo der
Herrschaftsusebig und d Wirtschaftskrise, wo in der Schwiiz uf e
Boom vom Drissigjhrige Chrieg cho isch, hai grossi Unzfriideheit
in de Undertanegebiet vo de Stedt im Mittelland usglst, bsunders
under de Buure. 1653 isch s dorum im Herrschaftsgebiet vo de Stedt
Brn, Luzrn, Solodurn und Basel zum Schwiizer Buurechrieg cho, wo
grausam niidergschlage worden isch. Der Chrieg het die aristokratische
Tendnze no versterkt und dr Grabe zwsche Stadt und Land isch no
diefer worde. Vili Buure si dorum noch em Buurechrieg in s
entvlkerete Dtschland usgwanderet, wo verschiidnigi Staate
Iiwanderer mit Privilegie und finanzielle Aareiz azoge hai.
E baar Johr noch em Buurechrieg het s Projekt von ere Bundesreform
1655 die konfessionelle Underschiid wider an d Dagesornig brocht. Im
Erste Villmergerchrieg 1656 hai Brn und Zri vergblig brobiert, d
Dr Niklaus Leuebrger, e Buurefehrer im
Schwiizer Buurechrieg
Bestimmige vom Zweite Kappeler Landfriide mit Gwalt zu ihre Gunste
z verndere. Der Siig vo de katholischen Ort in der Erste Schlacht vo
Villmerge am 24. Januar 1656 het aber besttigt, ass die Reformierte in de Gmeine Herrschafte schlchter gstellt gsi
si. Die inneri Schwechi und Verstritteheit vo der Eidgenosseschaft het aber s Soldbndnis mit Frankriich nit in Froog
gstellt, und es isch au mit em Louis XIV. vo allne Ort und Zuegwandte erneueret worde. D Eidgenosse hai vo denn
aa d Aawrbig vo bis zu 16'000 Sldner erlaubt, und fr das hai si Handelsvergnstigunge und regelmssigi hochi
Gldzahlige, sog. Pensione, bercho. Spter isch Frankriich au zum Schiidsrichter fr inneri Komflikt in der
Eidgenosseschaft erklrt worde und het e freis Durchmarschrcht dur d Schwiiz berchoo. D Eidgenosseschaft isch
mit dr nge Bindig an Frankriich im 18. Johrhundert faktisch zum ene franzsische Protektorat abgsunke. Drotzdm
si noch der Ufhebig vom Edikt vo Nantes 1685 bbe 60'000 Hugenotte in der reformierte Schwiiz ufgnoh worde und
hai in de Stedt und im Jura d Textil- und d Uhrenindustrii belbt.
Der wirtschaftlig Ufschwung in de Stedt het dr militrisch Vordeil vo de Landort lo verschwinde, dorum hai 1712 im
Zweite Villmergerchrieg, wo dur religisi Spannige in der Frstabtei Sanggalle usglst worden isch, die reformierte
Stedt d Oberhand bhalte. Im Friede vo Aarau, wo noch der Zweite Schlacht vo Villmerge gschlosse worden isch, hai
die katholischen Ort ihren Iifluss in de Gmeine Herrschafte Bade, de Freie mter und Rapperswil verlore und hai
Brn in d Verwaltig vo de Herrschafte Thurgau, Rhiidal und Sargans messe ufneh. S Prinzip vo der Paritt, also vo
der Gliichberchtigung vo beide Konfessione in de Gmeine Herrschafte het dr katholische Vormachtstellig in der

Geschichte der Schweiz

Eidgenosseschaft en ndi gmacht.

S Ancien Rgime 17121798


D Sterkig vo der Staatsgwalt noch em franzsische Vorbild vom
Absolutismus under em Ancien Rgime het in de verschiidene Ort zu
drei Verfassigstype gfehrt, wo aristokratischi Forme und
Gottesgnadedum mit de republikanische Draditione vereint hai:
In de Stadtort Brn, Solodurn, Freiburg und Luzrn s Patriziat, s
Regimnt von e baar altiigsssene Gschlchter;
d Zunftaristokratii z Zri, Basel und Schaffhuuse, wo dr Iifluss vo
de Zmft d Oligarchii vo de altiigsssene Gschlchter begrnzt het;

Die Alti Eidgenosseschaft im 18. Johrhundert

in de Landsgmeindort schliesslig het sich au e gmeinsami


Aristokratii vom alte Landadel und vo de Familie, wo dur e
Solddienst zu Riichdum und Adelsprdikat cho si, afo bilde.
Die absolutistische Tendnze in der Herrschaftsusebig hai im 18.
Johrhundert e ganzi Reihe vo Ufstnd in de bedroffene
Underdanegebiet verursacht. Si si aber alli bis 1798 mit grsster Herti
zsmmegschlage worde.
D Ufklrig het aber in der Eidgenosseschaft drotz de aristokratische
Tendnze chnne Fuess fasse. Dr Albrecht von Haller und dr
Jean-Jacques Rousseau hai mit ihre Verherrligung vo der Natrligkeit,
Einfachheit und Unverdorbeheit vo der Eidgenosseschaft e regelrchti
Schwiizbegeisterig und en ersti Wlle vo Touriste usglst. Mit siner
Staatstheorii het dr Jean-Jacques Rousseau au no e wichtige Biidrag
zur sptere Entstehig vo der dirkte Demokratii gleistet. Zri isch dank
dr grosse Zahl vo Glehrte, wo in ganz Europa bekannt gsi si, drunder
dr Johann Jakob Bodmer, dr Salomon Gessner, dr Johann Heinrich
Pestalozzi und dr Johann Caspar Lavater, zum Athen an der Limmat
worde. Der Iizug vo Vernunft und Planig hai nbe der Verbesserig vo
dr Infrastruktur und dr Wirtschaft au e Lockerig vo der strnge
religise Zucht in de reformierten Ort mit sich brocht und d
Konfessione si sich im Zeiche vo dr gegesiitige Toleranz wider
ncher cho.

D Struktur vo der Alten Eidgenosseschaft im 18.


Johrhundert

Die ziitgenssische Dichter und Glehrte hai die chte oder iibildete
schwiizerischen Eigenarte verdeidiget und so isch zum erste Mol e
Schwiizer Nationalbewusstsii entstande. 1761/62 hai sich die
Schema vo der Struktur vo der Alten
patriotische und ufklrerische Strmige manifestiert in der Grndig vo
Eidgenosseschaft im 18. Johrhundert
der Helvetische Gsellschaft, wo sich fr Freiheit, Toleranz, d
berwindig vo de Standesunderschiid und dr patriotische Verbundeheit vo de Eidgenosse iigsetzt het. In der zweite
Helfti vom 18. Johrhundert het d Lidderatur au s Motiv vo der gmeinsame heldehafte Vergangenheit vor
Marignano entdeckt, wo denn as Schlachtegschicht bis ins spoote 20. Johrhundert s Gschichtsbild vo

Geschichte der Schweiz

der Schwiiz bestimmt het. Dank dere gmeinsame idealisierte


Vergangeheit het me so en Usenandersetzig mit der schwiirige Zit vo
de konfessionelle Spannige chnne vermiide.

Vo dr Helvetische Revolution zum Bundesstaat


1798-1848
Lueg d Hauptardikel Helvetischi Republik, D Mediationsziit, D
Restauration in dr Schwiiz und Die liberali Regeneration in dr
Schwiiz

Der Historiker und Literat Johann Jacob Bodmer


im Gsprch mit em Mooler Johann Heinrich
Fssli

1798 isch die Alti Eidgenosseschaft, whred em Franzoseniifall, vo


Frankriich, resp. vo Druppe vom Napolon Bonaparte bsetzt worde
und noch em franzsische Vorbild isch der zentralistisch Eiheitsstaat,
die Helvetischi Republik grndet worde. D Kantn, wo bis denn
autonomi Staate gsi si, si zu Verwaltigseiheite degradiert worde und
me het se wie z Frankriich d Dpartements neu iideilt.
Underdanegebiet si zu neue Kantn worde: Lman, Oberland, Aargau,
Sntis, Linth, Thurgau, Bellinzona, Lugano, Baden und Fricktal und
Die Helvetischi Republik 1799
die Drei Bnd zu Rhtie, und die alte Innerschwiizer Kantn zu
Waldstette vereinigt worde. Genf, Mlhuuse und der Jura mit Biel si zu
Frankriich cho; Neueburg isch preussisch bliibe und het kei Verbindig mit der Schwiiz meh gha. D de facto
Hauptstadt isch Aarau gsi. Zwsche 1799 und 1803 het s in der Helvetische Republik vier Staatsstreich gee (under
anderem het der Waadtlnder F. Laharpe d Eleiherrschaft noch em Napoleon sim Vorbild z Frankreich welle.[2]), d
Iideilig vo de Kantn und au d Verfassig si e baar mol vernderet worde.
1802 si die franzsische Druppe abzoge und es isch zum ene churze
Brgerchrieg (Stcklichrieg) zwsche de Unitarier, wo fr e
Zentralstaat noch franzsischem Vorbild iidrte si, und de Fderaliste,
wo de Kantn meh Autonomii hai welle verschaffe und wo wenigstens
e Deil von ene die alte Kantn und s Ancien Rgime het welle
widerherstelle. D Unitarier hai wge de stark verwurzlete fderale
Draditione wenig Understtzig vo der Bevlkerig bercho und hai dr
Chrieg verlore. Erst wo dr Napolon Bonaparte 1803 iigriffe het, isch d
Die Schwiizerischi Eidgenosseschaft whred der
Schwiiz wider zur Rueh cho. Er het die politischi Elite vo der Schweiz
Mediationszit 18031814
z Paris an der Helvetische Consulta versammlet und het von ere e neui,
fderalistischi Verfassig lo usarbeite, won er de Schwiizer as Mediationsakte prsentiert het. Si isch e Kompromiss
gsi zwsche dm, wo d Unitarier hai welle verdeidige, und dm, wo d Fderaliste hai welle iifehre. D
Slbstndigkeit vo de Kantn isch wider sterker worde, und der Eiheitsstaat isch zum Staatebund worde. Die
Schwiizerischi Eidgenosseschaft, so der neu offizielli Staatsname, het noch der Mediationsakte XIX Kantn gha,

Geschichte der Schweiz

und deren ihri Verfassige si au in der Mediationsakte enthalte gsi und hai de Kantn grossi Freiheite in dr Gstaltig vo
ihrem politische Lbe glo. Die XIII alte Kantn si wider hrgstellt worde. Neu drzue cho si d Kantn Sanggalle,
Aargau, Thurgau, Tessin und Waadt. S Wallis isch wge der strategische Bedtig vom Simplonpass fr Frankriich
zerst en unabhngigi Republik worde und denn isch s 1810 vo Frankriich anektiert worde.
Bis zur Niiderlag vom Napoleon in de Befreijigschrieg im Herbst 1813 isch d Schwiiz e Vasallestaat vo Frankriich
gsi. Schwiizerischi Truppeverbnd und Sldner si bim Chrieg z Spanie drbii gsi und hai au am Russlandfldzug
mitgmacht. Im Dezmber 1813 het sich s schwiizerische Staatswse, wie s dr Napoleon konzipiert gha het, under em
Druck vo der innenpolitische Gegerevolution und de Druppe vo der schste Koalition, wo aagruckt si, ufglst.
Zwsche de alte und de neue Kantn het s fr e Zitli betrchtligi Spannige ge, wil die reaktionre alte Ort ihri
Underdanegebiet zrugg hai welle, und d Schwiiz isch vor eme Brgerchrieg gstande. Die siigriichi Koalition vo de
Grossmcht het aber Druck uf d Schwiizer usgebt, und d Kantn, wo im Bundesverein vo 1813 nume lugg
organisiert gsi si, hai sich im Summer 1814 nger zsmmegschlosse, so dass am 7. August 1815 mit de Kantn Genf,
Wallis und Neueburg, wo neu drzue cho si, 22 Kantn mit em sogenannte Bundesvertrag d Schwiiz wider as
Staatebund konstituiert hai.
1815 het dr Wiener Kongrss die innere und ssere Grnze vo der
Eidgenosseschaft anerkennt, wie si zum grsste Deil bis ht no
besthn. Gmf, Neueburg und s Wallis si Vollkantn worde. Brn isch
fr e Verlust vo der Waadt und vom Aargau mit Gebiet vom ehemolige
Frstbistum Basel im Jura, d Stadt Biel inklusiv, entschdigt worde.
Der nrdligi, katholischi Deil vo dm Gebiet bildet hte dr Kanton
Jura. D Schwiiz ht no grn wiiteri Gebiet in ihrer Umgbig erworbe,
bbe d Umgbig vo Gmf, d Stadt Konstanz oder s Veltlin, das isch ere
aber nid glunge. Fr zum s strategisch wichtige Alpegebiet us em
Iiflussberiich vo Frankriich z lse, hai d Grossmcht die immer
whrendi bewaffneti Neutralitt vo der Eidgenosseschaft anerkennt.

D Schwiiz am Wiener Kongress 1814

Dr Bundesvertrag vo 1815, wo d Mediationsakte abglst het, het de


Kantn sehr wiitgehendi Slbstndigkeit gloo. D Wehr-, Mnz- und
Zollhoheit si wider Kantonssach gsi. As Zentralinstanz het wie in dr
alte Zit die eidgenssischi Dagsatzig fungiert, wo sich jedes Johr im
ene andere vo de drei Vorort Zri, Brn oder Luzrn versammlet het.
Die einzigi stndigi fderali Institution isch die eidgenssischi Kanzlei
D Schwiiz whred der Restauration 18141847
gsi, wo jedes Johr mit der Dagsatzig in dr aktuell Vorort zogen isch.[3]
Die konservativi Restauration het zwar s Ancien Regime nit chnne
widerbelbe, isch aber in vile Biet und Stedt as z reaktionr agluegt worde, und 1830/31 isch s under em Iifluss vo de
revolutionre Ereignis z Frankriich zun ere liberale Regeneration cho: Die aristokratische Vorherrschafte si an
mngge Ort ndgltig broche und vo liberal-demokratische System ersetzt worde. Bis zum Sonderbundschrieg hai
die Liberale gegen Katholisch-Konservativi kmpft und Altliberali, Ahnger vo der reprsentative Demokratii mit
Zensuswahlrecht, gege Demokrate, won e dirkteri Demokratii mit allgemeinem, gliichem Wahlrcht befrwortet
hai.
Im Sonderbundschrieg hai die liberale Chreft die katholisch-konservative im ene churze Chrieg underworfe und ihne
e neui Verfassig ufzwunge, wo d Schwiiz in e Bundesstaat verwandlet het, und em Bund d Kompetnze in
Ussepolitik, Armee, Gldwse und e baar andere, gsetzlig bestimmte Beriich ge het.

Geschichte der Schweiz

10

Dr Schwiizer Bundesstaat
Grndig und Konsolidierig bis zum Erste Wltchrieg

Der erst Bundesrot vo der Schwiiz, gwehlt am 16.


Novmber 1848

Die erste Mnze vo der neu iigfehrte Whrig


Schwiizer Franke 1850

Am 12. September 1848 isch die ersti schwiizerischi Bundesverfassig


umgsetzt worde, und d Schwiiz het sich drmit as parlamentarische
Bundesstaat konstituiert. E Wsensmerkmol vo der neue
Bundesverfassig isch d Vereiheitligung vom Mss- und Mnzwsen
und d Abschaffig vo de vile Binnezll gsi, was us der Schwiiz en
eiheitlige Wirtschaftsruum gmacht het. D Bundesverfassig isch bis
jetzt nume zweimol, 1874 und 1999, gsamthaft berarbeitet worde. D
Absetzbewegige z Neueburg vom Knigriich Preusse 1857 hai fr e
jung Bundesstaat en ersti grossi ussepolitisch Uuseforderig bedtet.
Whred under em General Dufour d Mobilmachig agloffen isch, isch s
im letzte Momnt glunge, dr sog. Neueburgerhandel diplomatisch z
regle.
Wiiteri
Grnzbsetzige
het
s
ge
whred
de
striichisch-italinische Chrieg 1859 und 1866. D Kontrovrse um d
Rolle vo de Schwiizer Sldner z Italie het schliesslig 1859 zum Verbot
vom draditionsriiche Reislaufe gfehrt. 1860 het Sardinie-Piemont
Savoye an Frankriich abdrte, was zun ere neue ussepolitische Krise
gfehrt het, wil nationalistisch gsinnti Kreis under der Ferig vom
Bundesrot Jakob Stmpfli s Rcht vo der Schwiiz hai welle usebe,
Chablais, Faucigny und Deil vom Genevois z bsetze. Im ene Plebiszit
hai sich d Savoyer aber mit ere eidtige Mehrheit fr en Aaschluss an
Frankriich usgsproche. Der sog. Savoyer Handel isch mit der Iirichtig
von ere Freizone um Gmf biigleit worde. 1870/71 isch wgen em
Dtsch-Franzsische Chrieg d Grnze under em General Hans Herzog
bsetzt worde. Im Februar 1871 hai bbe 87'000 Maa vo der gschlagene
franzsische Bourbaki-Armee under de Auge vo der Schwiizer
Armee d Grnze in d Kantn Neueburg und Waadt berschritte und si
interniert worde.

Die Radikale und die Konservative hai sich noch 1848 uf dr


Kantonsebeni witer bekmpft. Vo 1863 aa isch zuestzlig e neui
sogenannti Demokratischi Bewegig ufcho, wo sich fr en bergang vo
der representative zur dirkte Demokratii und fr wirtschaftlig-soziali
Reforme iigsetzt het. D Demokrate hai Ufdriib bercho, wil die soziali
Froog wge der Industrialisierig immer dringender worden isch, und
der Arbeiterbildigsverein Grtli, wo 1838 grndet worden isch, und
S Bundes-Rothshuus z Brn 1857, hte
linggi Idealiste hai die radikal-demokratische Fordrige understtzt.
Bundeshuus West
Einzelni Kantn hai zwar Schutzbestimmige fr Fabrikarbeiter und
Chinder erloo (Glarner Fabrikgesetz vo 1864), d Problem vo der Arbeiterschaft si aber dringend bliibe.
Schrittwiis hai d Demokrate Verfassigsrevisione in de Kantn erkmpft, wo z.B. z Zri 1869 d Iifehrig vo der
Volksinitiative, s obligatorische Gsetzesreferendum und d Volkswahl vo der Regierig zum Inhalt gha hai. Noch eme
erste,

Geschichte der Schweiz

11

gschiterete Versuech 1872 isch denn 1874 au d Bundesverfassig im Sinn vo de


Demokrate revidiert worde. Die neui Verfassig het nben em Usbau vo der
dirkte Demokratii au e Zentralisierig vom Armeewse und en allgemeini
Vereiheitligung vom Rcht brocht.
1873 isch au in der Schwiiz wgen em Unfehlbarkeitsdogma vom Erste
Vatikanische Konzil e Kulturkampf zwschen em Staat und der katholische
Chille usbroche. Es isch primr um en Iifluss vo der Chille im neue,
liberal-skulare Staatswse gange. E chliinere Deil vo de rmisch-katholische
Glubige het sich abgspaltet und die neui Christkatholischi Chille bildet. Starki
Spannige zwsche der rmisch-katholische Chille und de liberale Kantn het s
im Gebiet vom Bistum Basel gee, bsunders im katholische Nord-Jura, wo vom
reformierte Brn beherrscht worden isch. Der Kulturkampf het si Niiderschlag in
der Bundesverfassig vo 1874 gfunde, zum Bispil im Verbot vom Jesuitenorde, in
der Iifehrig vo der zivile Hrot und der Gwhrig vo der volle Glaubens- und
Kultusfreiheit.

Der Gmfer Henry Dunant, Grnder


vom Rote Chrz, um 1860

Geges ndi vom 19. Johrhundert si die traditionelle Komfliktlinie zwsche de Liberale und de Konservative
ufgweicht worde, wo d Arbeiterbewegig ufcho isch. 1888 hai sich kantonali Arbeiterparteie zur Sozialistische Partei
(SP) zsmmegschlosse, der htige Sozialdemokratische Partei. Numen e baar Johr druf hai sich au die konservative
und liberal-demokratische Bewegige uf nationaler Ebeni zu Parteie zsmmegschlosse: 1894 si die
Freisinnig-demokratischi Partei (FdP) und die Konservativ-Katholischi Partei (KK), die htig
Christlichdemokratischi Volkspartei (CVP), grndet worde. D Bundespolitik isch zu sllere Zit mit dtlige
Mehrheite vo de Freisinnige, de Grnder vom liberaldemokratische Staatswse, dominiert worde. 1891 het d
Bundesversammlig dr Luzrner Joseph Zemp as erste Katholik und Verdrter vom gmssigte Flgel vo der
katholisch-konservative Bewegig in Bundesrot gwehlt. Dodrmit het d Integration vo de konservativ-katholische
Chreft, wo 1848 und 1874 underlge si, im Bundesstaat agfange.
Nochdm die erste kantonale Briefmarke, d Zri 4 und Zri 6, 1843 usegee worde si, isch scho 1848 die
Schwiizerischi Post grndet worde. Ebefalls im 19. Johrhundert, am 9. August 1847, isch im Zug vo der allgemeine
Industrialisierig vom Land d Iisenbahnlinie zwsche Zri und Bade erffnet worde, die ersti Linie, wo ganz in der
Schwiiz verloffen isch, und wo im Volksmund dr Name Spanisch-Brtli-Bahn bercho het. E baar Johr vorhr
isch Basel scho dur e franzsischi Bahnlinie mit Strossburg verbunde worde. Der Usbau vom schwiizerische
Bahnnetz isch zerst vo private Bahngsellschafte vorwrtsdriibe worde. Noch schwere politische und wirtschaftlige
Usenandersetzige um e Bahnbau si vili Iisenbahngsellschafte in de 1870er Johr in e Krise cho. Drotzdm isch 1882 d
Erffnig vo der Gotthardbahn mit finanzieller Hilf vo Dtschland und Italie glunge. Noch 1898 si d Bahne
schrittwiis bis 1909 verstaatligt und in die Schwiizerische Bundesbahne (SBB) berfehrt worde.
In wirtschaftliger und sozialer Hisicht isch die zweiti Helfti vom 19. Johrhundert dur d Industrialisierig vom
schwiizerische Mittelland und enere starke Zuenahm vo der Bevlkerig prgt. D Schwiiz isch vom Agrarland zum
Industriistaat worde. Bis zum Erste Wltchrieg isch d Textilindustrii in der Ostschwiiz fehrend gsi. Noch ihre het
sich d Maschinenindustrii und, vor allem z Basel, die chemischi Industrii entwigglet. Wo d Elektroindustrii ufcho
isch, het me zwsche Rhiiflde im Aargau und Rhiiflde im Badische s erste grosse europische Flusschraftwrk
baut, bald si no vili chliineri und grsseri Wasserchraftwrk zur Erzgig vo Strom fr d Textil- und d
Aluminiumindustrii, spter au fr d Privathuushalt und d Bahne in Bedriib gnoh worde. In der Landwirtschaft isch
der Chornaabau wge de billigere Import immer meh zugunste vo der Milch- und Vehwirtschaft ufgee worde. Chs,
Schokolade und Kondnsmilch si zu wichtige Exportgeter worde. Drotz em industriellen Ufschwung si aber vili
Schwiizer und Schwiizerinne vo de schlchte wirtschaftlige Verhltniss zur Uswanderig uf Nord- und Sdamerika
und noch Russland zwunge gsi.[4] D Landflucht het e starks Wachstum vo de Stedt bewirkt, so dass der prozentuali
Aadeil vo der Stadtbevlkerig an der Gsamtbevlkerig zwsche 1850 und 1920 vo 6,4 uf 27,6Proznt aagstiigen

Geschichte der Schweiz

12

isch.[5]
Uf d Initiative vom Gnfer Henry Dunant (18281910) isch 1863 z Gmf s sptere Internationale Komitee vom Rote
Chrz grndet worde. Mit dr Gmfer Konvention, wo bis 1868 alli europische Staate biidrte si, isch s Rote Chrz
as Hilfsdienst vo der Armee anerkennt und der Sanittsdienst neutralisiert worde. As Sitz vom Rote Chrz isch Gmf
zur Metropole mit internationaler Usstrahlig worde und het bis ins 20. Johrhundert wiiteri wichtigi internationali
Organisatione azoge.
Im Erste Wltchrieg
Whred em Erste Wltchrieg het d Schwiiz die bewaffneti Neutralitt
bewahrt. Under em General Ulrich Wille isch d Grnze bsetzt worde.
Der Schlieffen-Plan vo de Dtsche, wo scho vor em Chrieg bekannt
gsi, isch het vorgseh, Frankriich ber Belgie und nit ber d Schwiiz
azgrife. Es het zwar franzsischi und italinischi Pln ge, d
Mittelmcht vo Sde dur d Schwiiz azgrife, aber d Schwiiz isch vo
militrische bergriff uf ihr Territorium verschont bliibe.
Fast gfhrliger fr s Bestoh vo der Schwiiz isch die politischi und
kulturelli Spaltig vom Land der Komfliktlinie Dtsch-Wlsch noch
(Rstigrabe) und zwsche de Brgerliche und de Sozialististe gsi.
Deil vo der Dtschschwiizer Bevlkerig hai mit de Mittelmcht (vor
allem mit Dtschland) sympatisiert, whrend in der Westschwiiz
Frankriich untersttzt worden isch. Bsunders die dtschschwiizerischi
Militrelite um dr General Wille und dr Generalstabschef Theophil
Sprecher von Bernegg isch noch der Obersten-Affre in der
Westschwiiz under Verdacht gstande, mit Dtschland oder mit
striich-Ungarn z paktiere.

Dr General Ulrich Wille, Gmld vom Ferdinand


Hodler, 1916

S Verdraue vo der Bevlkerig in s Schwiizer Militr und d Politik isch wiiderholt vo Affre und Skandal erschtteret
worde. So het 1917 dr Bundesrot Arthur Hoffmann brobiert zwsche Russland und Dtschland z vermittle. Dr
Hoffmaa het schliesslig uf Druck vo der Entente messe zruggdrte, wil men im vorgworfe het, Dtschland zun ere
Entlastig an der Ostfront welle z verhlfe.
Whrend em ganze Chrieg het d Schwiiz humanitri Dienst aabote, so bi der Heimschaffig vo Zivilinternierte vo
beide Siite, der Organisation vom Verwundete-Usdusch und em Agebot vo Erholigs-Ufenthalt fr Verwundeti in
Kurort. En andere Aspkt vo dr schwiizerische humanitre Politik het aber no grsseri Konsequnze gha: d
Asylpolitik, oder wenigstens ei bestimmte Fall drvo. Zwsche 1914 und 1917 het der spter russisch
Revolutionsfehrer Lenin as Flchtling in der Schwiiz glbt.[6] 1917 isch er vom Dtsche Riich uf Schwede
dransportiert worde und vo drt isch er uf Russland gange, won er im Novmber 1917 die liberali bergangsregierig
vom Kerenski gstrzt, mit Dtschland e Waffestillstand abgschlosse und d Sowjetunion grndet het.

Geschichte der Schweiz

13

Wirtschaftlig het der Wltchrieg fr d Schwiiz und ihri Bevlkerig e


starki Belastig bedtet. D Usgobe vom Bund si stark agwachse und mit
ihne d Schulde, so dass 1915 en eimoligi Chriegsstr und 1916 e
Chriegsgwinnstr iigfehrt worde si. Zum d Versorgig vom Land mit
Chohle, Lbensmittel und Stahl sicherzstelle, het der Bundesrot in en
berwachig vom Ussehandel dur d Chriegsparteie iigwilliget und het
ihne grsseri Kredit gwhrt. Drotzdm het d Versorgigskrise 1917 d
Rationierig vo de wichtigste Nahrigsmittel und Energiidrger ntig
gmacht. Wil d Rationierig erst spot iigfehrt worden isch, wil s kei
Lohnersatzornig fr d Wehrmanne gee het und wil d Arbetslosigkeit
als Folg vom Mangel an Rohstoff bzw. an uslndischer Nochfroog
aagstiigen isch, isch d Armuet in der Schwiiz grsser worde.

Flugblatt vom Oltener Aktionskomitee vo 1918


mit em Ufruef zum Landesstreik

Die politische Parteie hai im August 1914 e Burgfriide abgschlosse, so dass es am Afang vom Chrieg keini
Parteistritigkeite gee het. Noch den internationale sozialistische Konfernze vo Zimmerwald (1915) und Kiental
(1916) im Kanton Brn isch aber innerhalb vo der SP der Iifluss vo de antimilitaristische und revolutionr gsinnte
Chreft stark aagstiige. 1917 het d SP e neus Parteiprogramm in deren ihrem Sinn beschlosse, won e klare Bruch mit
der rstlige Parteielandschaft signalisiert het. Die soziale Problem, wo sich verscherft hai, hai d Sozialiste gsterkt,
bsunders in de Stedt. Sit em Novmber 1917 hai sich d Spannige in Form vo gwaltsame Unruehe, Streik und
Demonstratione afo entlade. Der Landesstreik vom Novmber 1918 gltet as dr Hhepunkt in der politische
Konfrontation zwschen em Brgerblock, de draditionelle liberale und konservative Chreft, und der
Arbeiterbewegig. Er isch as e nid rchtmssige Akt vo der Armee niidergschlage worde.
D Zwschechriegszit
Noch em ndi vom Chrieg het s striichische Vorarlberg brobiert sich dr Schwiiz aazschliesse. In de Pariser
Vorortverdrg 1919 isch Vorarlbrg aber definitiv striich zuedeilt worde. In dene Friidensverdrg isch d Neutralitet
vo der Schwiiz no einisch besttigt worde und d Neutralisierig vo Hochsavoye isch ufghobe worde. 1920 isch d
Schwiiz noch ere Volksabstimmig em Vlkerbund biidrtte, wo si Sitz z Gmf gha het. Mit dm het e Phase von ere
differenzierte Neutralitet vo der Schwiiz aagfange, wo si zwar bi wirtschaftlige aber nit bi militrische Sanktione
vom Vlkerbund mitgmacht het.

Geschichte der Schweiz

1919 het der brgerlig Bundesroot Reforme umgsetzt, wo d Forderige


vo der Arbeiterbewegig wiitgehend erfllt hai, zum Bispil d Iifehrig
vo der 48-Stundewuche. Im Oktober 1919 isch der Nationalroot zum
erste Mol im Proporzwahlrcht bestimmt worde, was s ndi vo der
Dominanz vom Freisinn und e starken Ufschwung fr d Sozialiste
bedtet het. D SP het am ndi vom Johr einewg e Parteiprogramm
agnoh, wo mit sim Antimilitarismus und der Ablhnig vo der
Demokrati, d Partei in e klari Opposition zur brgerlig-demokratische
Postkarte zur Reform vom Wahlrcht fr e
Staatsornig gsetzt het. Drotzdm hai sich die radikale Sozialiste
Nationalrot, 1910
abgspaltet und die Kommunistischi Partei vo der Schwiiz grndet. Die
grosse brgerlige Parteie hai als Reaktion dr Brgerblock bildet, wo whrend der Zwschechriegsziit die
schwiizerischi Regierig gstellt het und d SP uf Bundesebeni politisch isoliert het. D Innepolitik isch vo de wachsende
Gegestz zwsche de Buure und Gwrbdriibende uf dr einte und de Aagstellte uf dr andere Siite, bzw. vo de Parteie
und Organisatione wo se representiert hai, prgt worde. As neui brgerligi Chraft het 1918 im Kanton Brn dr
Buurefehrer Rudolf Minger d Buure-,Gwrb- und Brgerpartei (BGB) grndet. Si isch ursprnglig as zentristischi
Buurepartei in Opposition zu de bestehende brgerlige und sozialistische Parteie gstande, isch denn aber relativ
rasch im Brgerblock integriert worde und het mit der Wahl vom Minger zum Bundesroot 1929 e Regierigssitz gha.
Noch em Chriegsndi isch s in der Schwiiz zun ere erste Wirtschaftskrise cho, wo bsunders d Ostschwiiz droffe het,
wo d Textilindustrii wge der fehlende uslndische Nochfroog noch Luxusprodukt praktisch zsmmebrochen isch.
Wo sich die wirtschaftligi Lag z Dtschland 1923/24 stabilisiert het, het sich au d Schwiizer Wirtschaft zwar wider
erholt, isch denn aber im Lauf vo 1930/31 au in Sog vo der Wltwirtschaftskrise grisse worde. Der Zsmmebruch
vom Export uf fast ei Drittel het zum ene starke Priisverfall und zum Aastiig vo der Arbetslosigkeit gfehrt. Die
ffentligi Hand het uf Bundes-, Kantons- und Gmeindiebeni vergblig brobiert mit Notarbeite, Grossprojekt und
verschiidene andere wirtschaftspolitische Iigriff dr Krise en nd z mache. Die staatligi Priis- und Lohnsnkigspolitik
het mit ihrer deflationre Wirkig d Krise sogar no verschlimmeret. D Arbeiterschaft het sich stark afo radikalisiere.
ndi 1932 het d Armee z Gmf en Arbeiterprotest gwaltsam niidergschlage und drbii 13 Arbeiter umbrocht
(Unruhen von Genf 1932). Im Rahme vom Kampf gege s Landstriicherdum isch 1926 s Hilfswrk Chinder vo
der Landstross vo der Pro Juventute grndet worde, zum jenischi Chinder ihren Eltere wgznh. S Ziil isch gsi, die
Jenische z zwinge sich z integriere.
D Krise het au in der Schwiiz zur Entstehig von ere rchtsbrgerlige antimarxistische nationale Erneuerigsbewegig
gfehrt, der Frontebewegig. Noch der nationalsozialistischen Machtergrifig z Dtschland im Frehlig vo 1933 hai
die schwiizerischen Erneuerigsbewegige im Frontefrehlig zwar Ufwind bercho, hai aber keini nennenswrte
politische Erfolg chnne verbueche. Drotz starke politische Spannige, ere Verdrauenskrise vo der Landesregierig,
isch 1935 d Volksinitiative zur Totalrevision vo der Bundesverfassig, wo vo der Nationale Front lanciert worden isch
und wo drmit d Schwiiz im Sinn vom Faschismus htt slle umgstaltet wrde, gschiiteret. Die
faschistisch-nationalsozialistischi Bedrohig het d SP und d Gwrkschaftsbewegig drzue gfehrt, nger mit de
brgerlige Parteie zsmmezschaffe. D SP het ihre Oppositionsrolle ufgee und d Landesverteidigung und d
Demokratii in eme neue Parteiprogramm anerkennt. Gliichzitig het der Bundesrot 1936 mit der Abwrtig vom
Schwiizerfranke um 30Proznt d Vorussetzig fr en Erholig vo der Exportwirtschaft und eme ndi vo der
Wirtschaftskrise gschafft. 1937 het mit em Friidensabkomme in der Metall- und Uhrenindustrii zwsche de
Arbetgber- und Arbetnhmerorganisatione s Zitalter vom Arbetsfriide und de Gsamtarbetsverdrg agfange.
1938 si in zwei Volksabstimmige s Rtoromanische as vierti Landessproch anerkennt und s Schwiizerische
Stroofgsetzbuech iigfehrt worde. Noch em Aaschluss vo striich an Dtschland isch d Schwiiz zrugg zur integrale
Neutralitt, was der Vlkerbund anerkennt het. Under em Iidruck vo der dtsche Expansion hai Schwiizer Politiker,
Glehrti und Militr dr geistig und militrisch Widerstands- und Slbstbehauptigswille vo der Schwiiz bechreftigt. Dr
Bundesroot Hermann Obrecht het verkndet: Wer unsere Unabhngigkeit [] angreifen sollte, dem wartet der

14

Geschichte der Schweiz

15

Krieg! Wir Schweizer werden nicht zuerst ins Ausland wallfahrten gehen. Die Geistigi Landesverdeidigung isch
zum ene prgende Elemnt fr s Schwiizer Kultur und Geisteslbe bis wiit in d Nochchriegszit worde.
Noch der Iifehrig vo de Nrnbrger Rassegsetz z Dtschland het sich d Uswanderig und Flucht vo dtsche Jude in
d Schwiiz versterkt. Wil d Schwiiz nume politische Flchtling Asyl gwhrt het und nit Verfolgte us Rassegrnd
het dr Heinrich Rothmund, dr Chef vo der Fremdepolizei, 1938 vo Dtschland Massnahme verlangt, wo s de
Schwiizer Grnzbeamte stt mglig mache, jdischi Flchtling mit dtsche Pss z identifiziere. Druf het Dtschland
agfange, Pss vo Jude mit eme J-Stmpel z kennzeichne. Au bi der Komfernz vo Evian 1938 het d Schwiiz sich
gweigeret e bestimmts Kontingnt vo Flchtling fr immer ufzneh und het druf bestande, nume e Transitland z
bliibe. Dorum hai nume Emigrante in d Schwiiz dfe, wo hai chnne glaubhaft mache, ass si bald wider wurde
wiiterreise.[]
Im Zweite Wltchrieg
Lueg au dr Haupardikel D Schwiz im Zweite Wltchrieg aa.
Noch em Usbruch vom Zweite Wltchrieg het sich d Schwiiz wider uf
die bewaffneti Neutralitet beruefe und het die allgemeini Mobilmachig
vo der Armee under em Oberbefhlshaber General Henri Guisan
aagordnet. S Parlamnt het em Bundesrot under Beruefig uf e
Staatsnotstand und in Aawndig vom so genannte extrakonstitutionelle
Notstandsrcht eigentlig verfassigswidrigi (vgl. Usnahmzuestand)
umfassendi Vollmachte gwhrt, dirkt Massnahme zur Verteidigung
vo der Schwiiz und vo ihre wirtschaftlige Intersse z ergrife, wo erst
nochdrglig vo der Legislative hai messe bewilligt wrde
(Vollmachte-Regime). Whred em dtsche Iimarsch in Frankriich si
der Dtsche Wehrmacht z La Charit-sur-Loire gheimi Pln in d Hnd
gfalle, wo schwiizerischi und franzsischi Absproche im Fall vom ene
dtschen Aagriff uf d Schwiiz enthllt hai. Am 10. Mai 1940 het d
Armee die Zweiti Gerneralmobilmachig usglst. Whred em
Frankriichfldzug si am Aafang vom Juni 1940 bbe 42'000
franzsischi und polnischi Soldate in d Schwiiz gflchtet und si bis
1941 interniert und denn zum Deil noch Frankriich zrugggfehrt
worde. Noch der franzsische Niiderlag het dr General Guisan dr
Rduitplan zur wiitere Verdeidigung vo der Schwiiz, wo jetzt ganz vo
de Achsemcht iigschlosse gsi isch, umgsetzt. Im Fall vom ene dtsche
Iimarsch wr s Mittelland ufgee und der Widerstand uf s Alpemassiv
konzentriert worde. Glichziitig si zwei Drittel vo de vorhr uufbotne
Truppekontingnt demobilisiert worde[7].

Lbensmittelrationierig in der Schwiiz vom 9.


Oktober 1940 bis 24. Juni 1948

Zitwiis hai d Achsemcht in Generalstabs-Planspiil d Invasion vo der


Bste vom General Henri Guisan
Schwiiz (Operation Tannenbaum) plant. In dm Zsmmehang isch au
vo Rorschach us mit em Wilhelm Gustloff, wo spter ermordet worden
isch, d Grundlag fr e nationalsozialistischi Politik in der Schwiiz gleit worde. Vo chriegerische Aktivitete isch d
Schwiiz whred em Zweite Wltchrieg zwar wiitgehend verschont worde, isch aber nit ganz unberehrt bliibe. Nbe
dtsche Luftruumverletzige in der erste Chriegsphase het der Bombechrieg vo de Alliierte bis zum Chriegsndi zu
stndige berflg und versehentlige Bombardierige vo Schwiizer Stedt und Drfer gfehrt, au wil d Schwiiz uf
Druck vo de Achsemcht d Verdunklig iigfehrt het. S Schwiizer Territorium isch im Ganze 77-mol bombardiert
worde, 84 Mensche si drbii ums Lbe cho. Der schwerwiegendst Zwschefall mit 40 Dote, ber 100 Verletzte und
em Verlust vo Kulturgeter isch d Bombardierig vo Schaffhuuse am 1. April 1944 gsi.[8]

Geschichte der Schweiz


Whrend em Chrieg het in dr Schwiiz e Gsamtbevlkerig vo under vier Millione glbt, drunder fr chrzeri oder
lngeri Zit im Ganze knapp 300'000 Schutzsuechendi. Doderzue hai so underschiidligi Kategorie zelt wie internierti
Militrpersone (103'000), Grenzflchtling, wo temporr ufgnoo worde si (67'000), Chinder uf Erholigsurlaub
(60'000), Zivilflchtling (bbe 51'000, vo dene si bbe 21'000 vo jdischer Abstammig gsi), Emigrante (10'000) und
politischi Flchtling (250). Wge der prekre Versorgigslag isch d Ufnahm vo Flchtling in dr Politik und dr
Bevlkerig umstritte gsi. Dr Bundesrot Eduard von Steiger het in dm Zsmmehang s politische Schlagwort das
Boot ist voll prgt. Vo 1942 aa het der Bundesrot verscherfti Massnahme gegen e illegale Grenzberdritt aagordnet.
Wil s schwiizerische Asylrcht nume Flchtling us politische Grnd anerkennt het, isch jdische Flchtling, wo
brobiert hai us Rassegrnd Dtschland oder si Machtberiich z verlo, d Iireis in d Schwiiz verweigeret worde. Erst
im Juli 1944 si Jude als politischi Flchtling anerkennt worde. Noch neueren Undersuechige si bbe 24'398
Flchtling an der Grnze zrugggwiise worde. En Undersuechig z Gmf het aber zeigt, ass drotz der theoretisch
gschlossnige Grnze 86Proznt vo de illegale Flchtling ufgnoh worde si.[]
Im Underschiid zum Erste Wltchrieg isch vo 1939 aa die soziali Belastig dur dr aktiv Dienst vo de Wehrmanne dur
d Iifehrig vo der Lohn- und Verdienstersatzornig dmpft worde, so dass soziali Unruehe usbliibe si. Drotzdm isch
d SP in de Parlamntswahle 1943 mit 56 Sitz zur sterkste Fraktion im Nationalrot worde. D Wahl vom
Sozialdemokrat Ernst Nobs zum Bundesrot het d Integration vo der SP in s schwiizerische Parteiesystem und s ndi
vo de Parteiekmpf zwschen em Brgerblock und de Sozialiste besiiglet. Die ffentligi Meinig isch vo dr Zensur
(Abdeilig Prssi und Funkspruch) kontrolliert worde, extremistischi und staatsgfhrdendi Propaganda isch verbote
gsi. 1940 si die Kommunistischi Partei vo der Schwiiz und die Nationali Bewegig vo der Schwiiz verbote worde. E
Huffe Schwiizer und Uslnder si whred em Chrieg wge Spionage fr Dtschland verhaftet worde. ber 1000
Schwiizer Nationalsozialiste hai in der dtsche Waffen-SS kmpft. Im Ganze si 33 Manne whrend em Aktivdienst
wge Landesverrot zum Dod verurdeilt worde, aber nume 17 Urdeil si vollstreckt worde. Vili wiiteri Persone si zu
Gfngnisstrofe verurdeilt oder usbrgeret bzw. usgwiise worde.
Dank dr frehzitige wirtschaftlige Vorbereitig, dr schnlle Iifehrig vo der Rationierig und der Abauschlacht het
der Bundesrot d Versorgig vo der Schwiiz mit Lbensmittel chnne sicherstelle (Plan Wahlen). Die hoche
finanzielle Belastige fr e Bundeshuushalt hai die Erhebig vo eimolige Zuesatzstre und schliesslig 1941 d
Iifehrig von ere Wehrstr uf Iikomme und Vermge ntig gmacht, wo bis hte as dirkti Bundesstr berlbt.
Wo d Schwiiz ganz vo de Achsemcht iikreist gsi isch, het der Bundesrot mit Dtschland e Wirtschaftsabkomme
messe abschliesse, zum dr Versorgig mit Chohle, Stahl und andere chriegswichtige Geter z regle. D Schwiiz het
Dtschland Kredit im Umfang von ere Milliarde Franke messe fr Rschtigslieferige gwhre, und es hei alli
Kriegsmaterial-Lieferige, wo frs Uusland produziert worde sii, an Dtschland und sin Achsepartner Italie messe
goo[9]. Drotz der Blockade vo de Achsemcht het d Schwiiz aber wiiter chriegswichtigi Przisionsinstrument an die
Alliierte chnne liifere. Die hai sit 1939 Schwarzi Liste gfehrt, zum die schwiizerischi Maschinenindustrii zur
Iistellig vo de Export noch Dtschland z zwinge.
Im Merz 1945 hai sich d Schwiiz und die Alliierte im Currie-Abkomme uf en nd vo de schwiizerischen Export
noch Dtschland und e deilwiisi Usliiferig vo dtsche Vermgenswrt geinigt. Im Washingtoner Abkomme vo 1946
het d Schwiiz schliesslig die Alliierte gloo, der ganz dtsch Bsitz in der Schwiiz z konfisziere.[10] Der Striit um s
sogenannte Raubgold, wo ber die dtschi Riichsbank in d Schwiiz cho isch, isch mit der Zahlig vo 250 Millione
Franke biigleit worde. Denn hai die Alliierte alli wirtschaftlige und finanzielle Massnahme gege d Schwiiz ufghobe.
Im gliiche Johr hai d Schwiiz und d Sowjetunion diplomatischi Beziehige ufgnoh. D Rolle vo der Schwiiz im Zweite
Wltchrieg isch zum letzte Mol in de 1990er Johr dur e Bergier-Bricht revidiert worde.

16

Geschichte der Schweiz


D Schwiiz in der Nochchriegszit und im Chalte Chrieg
D Schwiiz het sich im Chalte Chrieg in ihrer lange Dradition as politisch und militrisch neutral gseh, het aber
ideologisch klar zum liberal-westlige Block ghrt. Si isch us Neutralidetsgrnd weder der UNO no der NATO
bidrtte. Der europisch Sitz vo der UNO isch noch der Uflsig vom Vlkerbund einewg z Gmf bliibe. D
Supermcht, d USA und d Sowjetunion, hai 1945 die Haltig negativ bewrtet, drotzdm si si bestrbt gsi formell die
diplomatische Beziehige wider ufzneh, was sich im Abschluss vom Washingtoner Abkomme niidergschlage het.[11]
Vor allem in der unmittelbare Nochchriegszit isch die unzerstrti Schwiiz wirtschaftlig wie au militrisch e wichtige
Faktor in Mitteleuropa gsi. Der Chalt Chrieg, wo denn agfange het, het bsunders sit 1951 zur Uufrstig und
Modrnisierig vo der Schwiizer Armee gfehrt, wo under grosse Choste duuregfehrt worden isch (1951 bis 1953,
whrend em Koreachrieg, hei d Rschtigs-Uusgabe fasch d Helfti vo de Bundes-Uusgabe betreit[12]). D Wehrpflicht
in der Milizarmee het fr alli dienstdauglige Schwiizer vom 20. bis zum 50. Lbensjohr duurt (Armeereform 60). Bis
1967 het men au ersti Schritt zun ere atomare Ufrstig gmacht, und d Schwiiz het mit em Dual
Use-Forschigsreaktor Diorit as atomars Schwelleland gulte. Mit der Underschrift under em Atomsperrverdrag
1969 het d Schwiiz die atomari Option freiwillig ufgee.[13] Die Geistigi Landesverdeidigung het sich in der
Nochchriegszit gege d Gfohr von ere Bsetzig vom Land dur d Druppe vom Warschauer Pakt bzw. gege die
kommunistischi Underwanderig vo der Schwiiz grichdet. D Schwiizer hai mit de Gegner vo de osteuropische
Regime sympatisiert und us dm Grund het d Schwiiz 1956 bbe 10'000 Ungare und 1968 bbe 12'000
Tschechoslowake ufgnoh, wo vor der sowjetische Intervention in ihre Lnder gflchdet si. Die offizielli Neutralitet
vo der Schwiiz het die sogenannte Guete Dienst begnstigt, so dass meh as eimol internationali
Friidenskonfernze in der Schwiiz, meistens z Gmf, abghalte worde si, zum Bispil 1954 d Indochinakonferenz oder
die regelmssige Gipfeldrffe vo de Supermcht.
Wil d Schwiiz der Europische Wirtschaftsgmeinschaft (EWG) us politische Grnd nit het welle biidrte, het si 1960
zsmme mit Dnemark, Norwge, striich, Portugal, Schwede und em Vereinigte Knigriich die Europischi
Freihandelsassoziation (EFTA) grndet. Am 6. Mai 1963 isch d Schwiiz au em Europaroot biidrtte. 1970 het der
Bundesroot ersti Schritte uf em Wg zun ere europische Integration vo der Schwiiz undernoh, wo 1972 in eme
Freihandelsabkomme mit der EWG gmndet hai. Im gliiche Johr het d Schwiiz au die Europischi
Menscherchtskonvention underschriibe. Wirtschaftlig het d Schwiiz noch 1945 e Hochkonjunktur erlbt, wie me s
no nie gseh het und wo bis in d 1970er Johr gangen isch. In dere Zit si d Export fast ufs zhfache gstiige. D
Bevlkerig isch immer grsser worde und s Gsicht vo der Schwiiz het sich stark vernderet, wil d Bevlkerig
mobiler und vil baut worden isch. Bsunders im Mittelland zwsche Gmf und Lausanne und zwsche Brn und Zri
und Sanggalle hai sich d Ortschafte immer meh usbreitet und d Landschaft het ihre lndlige Charakter verlore. Der
wachsend Energiibedarf isch dur e Bau vo fmf Atomchraftwrk und dr Usbau vo der Wasserchraftnutzig befriidiget
worde. Die private Iikomme si dank dr wirtschaftlige Entwicklig, bsunders im Dienstleistigssektor, stark aagstiige
und das het zu allgemeinem Wohlstand gfehrt. Der Usbau vom Wohlfahrtsstaat (1947 Iifehrig vo der Alters- und
Hinderlasseneversicherig (AHV), 1959 Invalideversicherig (IV)) und dr Abbau vo der Arbetsziit, wobii s
wirtschaftlieg Wachstum gliich stark bliiben isch, het der Schwiiz bis in d 1990er Johr soziale Friide brocht. S
Wirtschaftswachsdum het sit de 1960er Johr dr Import vo billige Arbetschreft us em Usland fr d Bau- und
Tourismusindustrii ntig gmacht. Der Aadeil vo der uslndische Wohnbevlkerig isch zwsche 1960 und 1970 vo
10Proznt uf 17,5Proznt aagstiige, wo drvo die meiste Italiener gsi si, wil Italie 1948 mit der Schwiiz e Verdrag
zur Vermittlig vo italinische Arbetschreft abgschlosse het. Sit em ndi vo der Hochkonjunkturperiode in de 1970er
Johr hai sich berfremdigsngst bi Deil vo der schwiizerische Bevlkerig bemerkbar gmacht. Mehreri Versech, d
Zahl vo de Uslnder in der Schwiiz dur sogenannti berfremdigsinitiative z beschrnke, si in der Volksabstimmig
gschiiteret. Der Bundesroot het zwar brobiert, mit der Schaffig vom Saisonnierstatut die duurhafti Niiderlassig vo de
sogenannte Gastarbeiter z verhindere, het aber dodrmit nume soziali Hrtiflli erschaffe und die raschi Integration
vo de Migrante behinderet.[14]

17

Geschichte der Schweiz

D Iifehrig vom Frauestimm- und Wahlrcht uf dr Bundesebeni isch


1959 zum erste Mol in ere Volksabstimmig gschiiteret. Waadt und
Neueburg hai s aber im gliiche Johr uf dr kantonale Ebeni iigfehrt.
Erst 1971 hai d Schwiizer Manne der Iifehrig vom Frauestimmrcht
zuegstimmt. Uf kantonaler Ebeni het as letzte der Appezll Innerrhode
1991 uf Druck vom Bundesgricht Fraue bi der Landsgmeind zuegloo.
D Fraue si noch der politische Gliichberchtigung 1981 au uf dr
gsellschaftlige Ebeni juristisch gliichberchdigt worde. 1984 isch d
Elisabeth Kopp (FDP) as ersti Frau zum Bundesroot gwehlt worde.
Innepolitisch isch d Schwiiz sit 1959 von ere Konkordanz zwsche de
fehrende Parteie prgt, wo sich in der sogenannte Zauberformle bi der
Verdeilig vo de Bundesrootssitz manifestiert het. Die Konkordanz isch
noch em ndi vom Chalte Chrieg 1989 und em Ufstiig vo der
rchtskonservative Schwiizerische Volkspartei (SVP) in e Krise
groote, wo 2003 zur Sprngig vo der Zauberformle gfehrt het. In der
D Vereidigung vo dr Elisabeth Kopp, der erste
Nochchriegszit isch s Verdraue vo der Bevlkerig in d Behrde immer
Frau im Bundesroot 1984
wider dur politischi Affre und Skandal uf Prob gstellt worde, so 1964
dur d Mirage-Affre und 1989 durch dr Ficheskandal oder 1990 dur d
Ufdeckig vo der P-26. D Stimmbrger hai 1949 der Bundesroot nit gloo, mit em Vollmachteregimes witer z mache,
und s fakultative Referendum isch au uf die dringlige Bundesbeschlss usdehnt worde. D Krise wge der
separatistische Bewegig im Brner Jura isch 1979 uf demokratischi Art dur d Grndig vom Kanton Jura glst worde.
Die internationali Jugendbewegig het 1968 (68-Bewegig) und 1980 (Jugendunruehe in der Schwiiz) vor allem
z Zri zu Usenandersetzige zwsche Jugendlige und de Behrde und zum Deil bluetige Krawall gfehrt. Politisch
und gsellschaftlig si die alten Elite abglst worde und die Geistig Landesverdeidigung het ihri Leitrolle verlore,
gliichzitig isch aber au e konservativi Gegebewegig in de brgerlige Parteie entstande. E markanti
gsellschaftspolitischi Usenandersetzig het s in dm Zsmmehang 1989 gee bi der Abstimmig ber d Abschaffig vo
der Schwiizer Armee (Armeeabschaffigsinitiative), wo vo der Gruppe fr e Schwiiz ohni Armee (GSoA) initiiert
worden isch. D Politik, d Behrde und d Armee hai sich stark gmacht drfr, d Armee z bhalte, aber 35,6Proznt vo
de Stimmberchtigte hai doch fr d Initiative gstimmt. D Kontroverse um d Armee und d Folge vo der Fichenaffre
hai s ndgltige ndi vo der Geistige Landesverdeidigung bedtet.
D Schwiiz in de 1990er Johr
Der Bundesroot isch meh as eimol gschiiteret, won er brobiert het die politische Slbstisolation vo der Schwiiz z
bende. 1986 het s Stimmvolk der Biidritt vo der Schwiiz zur UNO und 1992 au slle zum Europische
Wirtschaftsruum (EWR) abglehnt. Der Bundesroot het mit sim europische Integrationskurs aber wiitergmacht drotz
dr wachsende Opposition vo de rchts-brgerlige Kreis und het im gliiche Johr z Brssel e Gsuech fr e Biidritt vo
der Schwiiz zur EU iigreicht. Der Ufstiig vo der Schwiizerische Volkspartei (SVP), wo sich as einzigi
Bundesrootspartei klar gege die europischi Integration gstellt het und die negativi Stimmig im Volk het der
Bundesroot uf e bilaterale Wg zwunge. Ohni e formelle Biidritt het d Schwiiz autonom s EU-Rcht afo iifehre
und het zweimol mit der EU in bilaterale Verdrg e Deilintegration vo der Schwiiz in der EU-Binnemrt und d
Liberalisierig vom Persone- und Geterverchehr abgmacht.
D 1990er Johr si von ere langjhrige Wirtschaftskrise bzw. vom ene chliine Wirtschaftswachsdum prgt gsi, und das
het e starke Aastiig vo der ffentlige Verschuldig zur Folg gha. Gliichzitig het s en intensive Strwettbewrb gee uf
dr Gmeindi- und der Kantonsebeni, wo Strerhhige wiitgehend ummglig gmacht het. Der Niidergang vo der
schwiizerische Maschine- und Textilindustrii het bsunders in der Ostschwiiz zun ere deilwiise Deindustrialisierig
gfehrt, wo au in der htige Zit no wiitergoht, zum Bispil im Kanton Glarus und im Kanton Sanggalle. Zum erste

18

Geschichte der Schweiz


Mol sit em Zweite Wltchrieg isch au d Arbetslosigkeit wider fr lengeri Zit uf ber vier Proznt aagstiige. Vor
allem d Industriiarbeiterschaft isch hert droffe worde. S ndi vo der Krise isch erst mit em internationale
Wirtschaftsaufschwung um d Johrduusigwndi cho. Es isch bis hte umstritte, b an der lange Krise der Nitbiidritt
vo der Schwiiz zum EWR bzw. zur EU schuld gsi isch oder die falschi Konjunkturpolitik vom Bund oder d
Gldpolitik vo der Nationalbank.
Whred de 1990er Johr het d Schwiiz vili Flchtling us verschiidene internationale Komfliktregione ufgnoh.
Bsunders us Sri Lanka, der Trkei und em ehemolige Jugoslawie. Whred em Chrieg in Bosnie und Herzegowina
(19921995) het d Schwiiz fast 30'000 Schutzsuechendi ufgnoh, whred em Kosovo-Konflikt (1998/99) si s bbe
53'000 gsi.[15] Der gross Zuestrom vo Mensche us lndlige Gebiet in Sdosteuropa het zu gsellschaftspolitische
Spannige gfehrt, bsunders wge der schwiirige kulturelle Integration vo de Flchtling.
Die wehrpolitischi Debatte um d Zuekumft vo der Schwiizer Armee isch au in de 1990er Johr wiitergfehrt worde.
1993 isch d GSoA in ere Volksabstimmig mit ihrem Aadrag, uf die dre neue Kampfflugzg vom Typ F/A-18 z
verzichte, knapp gschiiteret. D Armee het zwar mit ere erste Armeereform 1995 wider Vertraue zrugggwunne, het
aber die strukturelli Krise, wo usbrochen isch, wil die alte Bedrohigsszenarie noch em ndi vom Chalte Chrieg nm
realistisch gsi si, erst mit der Armeereform XXI zum Deil chnne berwinde. Sit em ndi vo de 1990er Johr
debattiert me ber d Wiiterfehrig vo der Miliz bzw. e Professionalisierig vo der Armee.
Im 21. Johrhundert
Als letschts Land ussert em Vatikan isch d Schwiz nach ere Volksabschtimmig am 10. Septmber 2002 a de Vereinte
Natione (UNO) bitrte.
Am 10. Dezmber 2003 isch dr Christoph Blocher vo dr SVP ar Stell vor Ruth Metzler (CVP) i Bundesrat gwhlt
worde. Drmit hei sech zum erste Mal sit 1959 di parteilechi Zmesetzig vom Bundesrat, d "Zouberformle", gnderet.
Mit dr Wahl vom rchtspopulistische Blocher isch im Bundesroot e nji Situation entstande, wo vilech d
Konkordanz-Politik vor Staatsferig ufd Prob stellt.

Fuessnote
[1] Dr Knig Friedrich IV. isch 1452 as Friedrich III. Kaiser vom Heilige Rmische Riich worde.
[2] Hist. Lexikon der Schweiz (http:/ / www. hls-dhs-dss. ch/ textes/ d/ D9797-3-5. php)
[4] Zu sllere Zit isch in Norddtschland d Bezeichnig Schweizer fr d Mlcher, wo uf grosse Buurehf iigsetzt worde si, allgemein eblig
worde.
[5] Auszug aus der Schweizergeschichte. Noch em Karl Dndliker, vllig neu bearbeitet und wiitergfehrt vom Max Bandle. 5. berarbeiteti
Uflag. Zri 1977, S. 179
[6] Urs P. Engeler, Grosser Bruder Schweiz, 1990
[7] Jakob Tanner: Rduit National und Aussenwirtschaft. In: Philipp Sarasin, Regula Wecker (Hrsg.): Raubgold, Rduit, Flchtlinge zur
Geschichte der Schweiz im Zweiten Weltkrieg. Chronos-Verlag, Zrich 1998.
[9] Jakob Tanner, a.a.O.
[10] Lueg (http:/ / www. gesetze. ch/ sr/ 0. 982. 1/ 0. 982. 1_000. htm)
[12] Eidg. Finanzdepartement: Vademecum Bundesfinanzen
[14] http:/ / www. ideesuisse. ch/ 216. 0. html
[15] http:/ / www. jugendweb. asyl. admin. ch/ php/ get_pdf. php?id=200

19

Geschichte der Schweiz

Literatur
Chronik der Schweiz. (Red. Christian Schtt / Bernhard Pollmann). Chronik-Verlag, Dortmund / Ex Libris,
Zrich 1987. ISBN 3-7178-0026-4
Hektor Ammann / Karl Schib (Hrsg.): Historischer Atlas der Schweiz. Sauerlnder, Aarau 1958.
Historisches Lexikon der Schweiz. Schwabe, Basel 2002
Historisch-biographisches Lexikon der Schweiz. Administration des Historisch-biographischen Lexikons der
Schweiz, Neuenburg 19211934.
Andres Furger: Die Schweiz zwischen Antike und Mittelalter. NZZ Verlag, Zrich 1996. ISBN 3-85823-560-1
Geschichte der Schweiz und der Schweizer. 4. Auflage. Schwabe, Basel 2006. ISBN 3-7965-2067-7
Handbuch der Schweizer Geschichte (Mitarb.: Hanno Helbling u.a.) 2 Bde. Zrich 1972, 1977. ISBN
3-85572-021-5
Ulrich Im Hof: Mythos Schweiz. Identitt Nation Geschichte 12911991. NZZ Verlag, Zrich 1991. ISBN
3-85823-270-X.
Ulrich Im Hof: Geschichte der Schweiz. Mit einem Nachwort von Kaspar von Greyerz. Kohlhammer, Stuttgart
2007. ISBN 978-3-17-019912-5.
Alfred Klz (Hrsg.): Quellenbuch zur neueren schweizerischen Verfassungsgeschichte. 2 Bde. Stmpfli, Bern
19921996. ISBN 3-7272-9381-0 (Band 1: Vom Ende der Alten Eidgenossenschaft bis 1848) / ISBN
3-7272-9383-7 (Band 2: Von 1848 bis in die Gegenwart).
Alfred Klz: Neuere schweizerische Verfassungsgeschichte. 2 Bde. Stmpfli, Bern 19922004. ISBN
3-7272-9380-2 (Band 1: Ihre Grundlinien vom Ende der Alten Eidgenossenschaft bis 1848) / ISBN
3-7272-9455-8 (Band 2: Ihre Grundlinien in Bund und Kantonen seit 1848).
Otto Marchi: Schweizer Geschichte fr Ketzer oder die wunderbare Entstehung der Eidgenossenschaft. Praeger,
Zrich 1971 / Zytglogge, Bern 1981 / Rotpunktverlag, Zrich 1985. ISBN 3-85869-035-X
Helmut Meyer u.a.: Die Schweiz und ihre Geschichte. Lehrmittelverlag des Kantons Zrich, Zrich 1998. ISBN
3-906719-96-0
Volker Reinhardt: Geschichte der Schweiz. C.H. Beck, Mnchen 2006. ISBN 3-406-53601-8
Jrg Rentsch / Dominik Sauerlnder (Hrsg.): Putzger. Historischer Weltatlas Schweizer Ausgabe. Cornelsen,
Berlin 2004. ISBN 3-464-64404-9
Roger Sablonier: Grndungszeit ohne Eidgenossen. Politik und Gesellschaft in der Innerschweiz um 1300. Hier
und Jetzt, Baden 2008. ISBN 3-03919-085-7
Peter Stadler: Epochen der Schweizergeschichte. Zrich, Orell Fssli 2003. ISBN 3-280-06014-1

Weblinks
S dtschsprochig Wikisource ht Originaltegscht zum Thema Geschichte der Schweiz.Historisches Lexikon
der Schweiz (in drei Sproche) infoclio.ch S Fachportal fr d Gschichtswsseschafte in der SchwiizDiplomatischi
Dokumnt us der Schwiiz (DDS)Interaktive Wahlatlas zu de Schwiizer Nationalrootswahle sit 1919Swissworld,
Kapitel GeschichteSRG SSR Timeline, Multimediali Chronik vo der SchwiizPolitische Atlas vo der Schwiiz
D Artikel basiert uff ere frie bbersetzig vu dere Version (http://de.wikipedia.org/w/index.
php?title=Geschichte_der_Schweiz&oldid=79100414) vum Artikel Geschichte_der_Schweiz vu de dtsche
Wikipedia.
E Liste vu de Autore un Versione isch do (http://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Geschichte_der_Schweiz&
action=history) z finde.

20

Internetadrsse un Autore

Internetadrsse un Autore
Geschichte der Schweiz Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?oldid=529999 Bearbeiter: Al-qamar, Andi d, B.A.Enz, Holder, Melancholie, Pit8404, Schoffr, Sz, Terfili, Terfili-btli,
Test-tools, Umschattiger, 66 anonymi Bearbeiter

Internetadrss, Liznze un Autore vu de Bilder


Datei:Stammbaum CH Kantone.jpg Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Stammbaum_CH_Kantone.jpg Liznz: Public Domain Bearbeiter: Roland zh, Sidonius,
Tschubby, Urs wiki
Datei:Marignano.jpg Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Marignano.jpg Liznz: Public Domain Bearbeiter: Bukk, Dbachmann, Kirill Lokshin, Mattes, Sandstein,
Sidonius, Siren-Com, Thib Phil, Thorwalez, Voyager
Datei:Niklaus Leuenberger.jpg Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Niklaus_Leuenberger.jpg Liznz: Public Domain Bearbeiter: DidiWeidmann, Lupo
Datei:Historische Karte CH 18 Jh.png Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Historische_Karte_CH_18_Jh.png Liznz: Creative Commons Attribution-Sharealike 2.5
Bearbeiter: Marco Zanoli; (sidonius 20:08, 6 September 2006 (UTC))
Datei:Struktur Eidgenossenschaft.png Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Struktur_Eidgenossenschaft.png Liznz: Creative Commons Attribution-Sharealike 2.5
Bearbeiter: Marco Zanoli (sidonius 19:49, 8 September 2006 (UTC))
Datei:Schema Struktur Alte Eidgen.png Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Schema_Struktur_Alte_Eidgen.png Liznz: Creative Commons Attribution-Sharealike 2.5
Bearbeiter: Marco Zanoli (sidonius 21:39, 13 November 2006 (UTC))
Datei:Johann Heinrich Fssli 012.jpg Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Johann_Heinrich_Fssli_012.jpg Liznz: Public Domain Bearbeiter: Gurin Nicolas, Mattes,
Parpan05, Rlbberlin, Sidonius, Wst
Datei:Karte Helvetik 3.png Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Karte_Helvetik_3.png Liznz: nit bekannt Bearbeiter: Marco Zanoli (sidonius 16:28, 14 October 2006
(UTC))
Datei:Karte Mediation.png Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Karte_Mediation.png Liznz: Creative Commons Attribution-Sharealike 2.5 Bearbeiter: Marco Zanoli
(sidonius 18:04, 24 October 2006 (UTC))
Datei:Schweiz Wiener Kongress.png Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Schweiz_Wiener_Kongress.png Liznz: nit bekannt Bearbeiter: Marco Zanoli (sidonius 15:28,
30 October 2006 (UTC))
Datei:Karte Schweiz 1815.png Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Karte_Schweiz_1815.png Liznz: Creative Commons Attribution-Sharealike 2.5 Bearbeiter: Marco
Zanoli (sidonius 21:04, 28 October 2006 (UTC))
Datei:Erster Bundesrat.jpg Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Erster_Bundesrat.jpg Liznz: Public Domain Bearbeiter: upload by sidonius 17:18, 23 January 2007
(UTC)
Datei:Schweizer Franken 1850.jpg Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Schweizer_Franken_1850.jpg Liznz: Public Domain Bearbeiter: Abaddon1337, Kilom691,
Roland zh, Sidonius
Datei:Bern, Federal Palace, 1857.jpg Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Bern,_Federal_Palace,_1857.jpg Liznz: Public Domain Bearbeiter: Ch. Durheim
Datei:Henry Dunant-young.jpg Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Henry_Dunant-young.jpg Liznz: Public Domain Bearbeiter: Deadstar, Mormegil, Moumou82, UW,
1 anonymi Bearbeiter
Datei:Ferdinand Hodler 010.jpg Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Ferdinand_Hodler_010.jpg Liznz: Public Domain Bearbeiter: AndreasPraefcke, Diomede, Docu,
Emijrp, Kresspahl, Shakko, 1 anonymi Bearbeiter
Datei:Plakat Landesstreik 11 Nov .jpg Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Plakat_Landesstreik_11_Nov_.jpg Liznz: Public Domain Bearbeiter: Sidonius, 1.3.2008
Datei:Bild Plakat Majorz Proporz.jpg Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Bild_Plakat_Majorz_Proporz.jpg Liznz: Public Domain Bearbeiter: unbekannt, upload by
sidonius (talk) 14:49, 1 July 2008 (UTC)
Datei:Rationierung02.jpg Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Rationierung02.jpg Liznz: Creative Commons Attribution-Sharealike 3.0,2.5,2.0,1.0 Bearbeiter: Paebi
Datei:Picswiss VD-48-39.jpg Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Picswiss_VD-48-39.jpg Liznz: GNU Free Documentation License Bearbeiter: Dake, Docu
Datei:Kopp Vereidigung.JPG Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Kopp_Vereidigung.JPG Liznz: Creative Commons Attribution 3.0 Bearbeiter: Fernand Rausser
Image:Wikisource-logo.svg Qulle: http://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Wikisource-logo.svg Liznz: logo Bearbeiter: Guillom, INeverCry, Jarekt, MichaelMaggs, NielsF,
Rei-artur, Rocket000

Liznz
Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported
//creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/

21