Está en la página 1de 7

LENDASEMITOLOXAPOPULARGALEGA

XosMiranda

Unhainiciativade

coapoiode


Naliteraturaoralgalegahaitresxnerosnarrativos:oconto,alendae
omito.Ocontonrrasesabendoqueficticio(unhaandrmena,unha
fbula) e entre os seus tipos estn os marabillosos, nos que intervn a
maxia,haicontrincantessobrenaturaiseprobasquesuperar.Moitosdos
seres mticos galegos aparecen neste tipo de contos, que suceden nun
mundoenuntempomticospordefinicin.
A lenda unha narracin que se pretende certa. O narrador cntaa
comounsucedidoreal,verdadeiro:velaoseucarctermisdefinitorio.A
lendaunsucedidoeparaautentificalodseonomedoprotagonistaou
da testemua: isto pasoulle ao meu av, mia ta, a un amigo, a un
amigodunamigo,aminmesmoqueovinconestesollos,edsetamn
otemponoquepasoueolugarpreciso.Poounexemplo:

Conta o Flix que haba unha muller en Marce que lle


chamabanaGenerosadoPlvora,queerairmdaMonfortina,e
quecandollemorreuseupaielaestabaalpordebaixodacasae
queladrabaigualcauncan.Edicanquepoucoantesdemorrer
pedallea mandereitasairmeque estanonlladeu.Envez
diso,deulleorabodunhavasoira.EGenerosamorreueavasoira
marchouvoando.

Estecarcterdeverdadeiroquetenalendaoponarotundamente
fbula pois precisamente a lenda pretende non ser imaxinaria, senn
verdica. A lenda fainos dubidar, embelecar: est a cabalo entre dous
mundos.Ooutromundo,despeto,manifstaseneste.Asarqueolendas
sonas de autnticaraizame popular, oral, e son as que se contan como
recentesencantoaotempodanarracin.Polasabanda,aneolendaten
en comn coa lenda a sa pretensin de verosimilitude, mais non se
localizanunmundoenuntempoinmediato(sucedenaantigidade,nos
temposdecabaleirosecastelos,nodossantosambulantes,nosdaVirxe,
nos do Camio de Santiago), anda que si nun tempo e nun mundo
recoecibles, e por iso non pode presentar testemuas do sucedido.
Poamosunexemplo:

Benta,filladedonLopodasSeixas,seordaTorredeSanPaio
de Narla, foi salvada por un plebeo de morrer pateada por un
cabalo. Namorronse e todo foi ben ata que o soubo o pai de
Benta.Prohibiullesversemis,poiselaerafidalgaeelsunservo.
Peroosmozosaconsellronseedecidironfuxirxuntos.Despoisde

andarmoitashoraspolomonte,fronseagacharnunhacova,que
para a sa desgraza resultou ser a Cova da Serpe. Non se
decataron do perigo. Sau recibilos o rptil, unha cobra inmensa,
que deseguida se botou a eles. O rapaz interpxose entre o
monstroeasaamada.Sacouuncativopualdocintoepelexou
comaunperdido;conseguiufacerllecobraunhaferidademorte
natesta,peroelatrabounoeafogouno,rodendoocosseusaneis,
emorreronambos.CandochegaronoshomesdeLopodasSeixas,
Bentaestabaandaagarrandoamandoseuamantemorto.Dise
que toleou e que acabou fundando un convento onde chaman
Freira.OmozoenterrrononoadrodaigrexaparroquialdeFriol
e o lugar onde se coeceran e na memoria daquel encontro,
chmaseagoraBertamil,prximolugardeSanPaiodeNarla.

Hai un terceiro tipo de lenda, en fin, que moi coecida hoxe: a


denominadalendaurbana.Nelanonaparecenseressobrenaturais,pero
mantn exactamente o carcter de autenticidade, de ser un sucedido, e
dnos testemuas: un amigo dun amigo. Anda que universal e
transversal,nintanmodernacomosepretendeninunicamenteurbana.
Unexemplo:

NaCoruaunnenofoicospaisfeiraemontounoscabalios.
Erapequeno,pobre,seicanonpasabadostresanos.Montounun
cabaloederepentepxoseachorar.Colleunoanaieelchorabae
choraba. Tiveron que levalo para a casa. Dixo que o mordera o
cabalo. E, claro, non lle fixeron caso. Pensaron que era cousa de
nenos. Pero pola noite pxose moi malo, vomitando, inchoulle o
brazo,pxosenegro.Chamaronomdico,peroxachegoutarde.
Morreuoneno.Eocasoquenobrazotiadaspicaduras.Non
o mordera o cabalo, mordrao unha vbora. A polica foi mirar o
carrusel,eatoparonunhavboraquefixeraonionocabalo.

O mito unha peza narrativa difcil de apreciar, pois comparte co


conto marabilloso que sucede en tempos imaxinarios, en tempos
alternativosquesonostemposprimixenios,ostemposdeMaraCastaa
e comparte coa lenda a sa pretensin de autenticidade. Non hai
testemuas, mais sucedeu e evidente. Non se trata dunha neolenda
pois non se trata dos seres humanos, senn dos deuses que estn nas
orixesdomundo.Omitofaladasorixesdascousas,tratadascrenzasmis
fondas dunha comunidade e por iso cando estas se perden percbese

comouncontooucomounhalenda.Engadamosqueopersonaxeorixinal
pode estar oculto ou ter cambiado de forma para adaptarse relixin
dominante.Vexamosexemplos:

OroEumenacenoXistral,naFontedoXistral,edespoisbaixae
pasaondeolugardoReal.Alhoubounhavilaqueundaquedou
asolagada. Un da que veu un trobn, un diluvio e non parou de
chover ata que Veiga do Real quedou asolagada. Fxose un pozo
fondsimo,oPozodoReal.Edinqueoshabitantesquedaronal,e
que viven debaixo das augas. O caso que al aparecen unhas
seoraspeitendose,unsencantosqueadecertoerandesavila.E
tianuncadelo,uncerrulopequenoquepillabaasovellasdosque
anporalemandbaasaofondodoPozo,seraparaalimentaros
habitantes,queseieu.

Outro:

Unha bruxa, ou moura, e a sa filla, residentes no castro


cruzabanapoMontePedrido.Amaiafiandoelevabanacabeza
unhagranderocha;anenalevabanacabezaunhaolaconleite.
chegarPena,abruxa,oumoura,esvarousobreunhalaxe,caeulle
a rocha que levaba na cabeza e esmagou a filla. A mai, vendo a
desgraza, alporizouse e dixo: Pena Castrela, rompchesme a ola,
matchesme a nena; o demo te fenda de rabo a orella. E para
castigalacolleuaoutrapedra(dunmediometrodelongo)etiroulla
enriba.Ealestapena,fendidaendas.

Os temas da mitoloxa galega son fundamentalmente os encantos,


tesouros e mouros; os trasnos e os demos; as meigas e os meigallos; a
morteeasnimas;ascidadesasolagadas,pozospeagoseooutromundo;
e os animais como lobos, donicelas, cobras, vacalouras, grilos, etc. No
primeirogrupo,osseresmticosxiranentornoaunpersonaxeprincipal,a
moura:asmourassonmulleresxigantes,quelevanlaxasnacabeza,fan
cunhamaneaomesmotempo,batenleiteoufanmanteigacoaoutra.Co
tempo, confundronse coas bruxas, que, como se ve, non son as bruxas
normais, senn bruxas sobrenaturais xigantescas, idnticas s das Illas
Britnicas. responsable das antas, mmoas, castelos e castros, e s
veces de pontes e igrexas, e desde logo habitante de covas, montaas,
castros, lagoas e fontes, capaz de cambiar de forma a vontade, de xeito
que s veces cobra e s veces pita e s veces egua, vella e nova,

mozaenena,eamantedosporcos,dasvacas,doleiteedosqueixos,do
vio, do pan e dos cereais, das rapacias s que leva para que a
substitan e dos mozos, e gobernadora tamn do tempo, do inverno (
elaquenfaiaxeada:peneirouavellacantoquixo;quenproduceacalor:
comotizabaavella!dinnundadefogaxe),responsabledoarcodavella
edosvagalumes(vellafacendoaspapas)edasmaruxias.Esavellafixo
as montaas e dselle culto nas montaas: no Faro, no Cebreiro, cos
nomesdeAna,Mara,Maria,quesonoseultimoavatar.Perosveces
foisubstitudapolomesmoDeus.

CandoDeus rematou de facer o mundoo ltimo que fixo, e o


que mellor lle sau, foi Galicia. Estaba canso, e pousou o cu no
mesmocumedomonteSantaTegra,perononasentoubenepara
non caer e quedar en ridculo, apoiou a man. Co seu peso
quedaronmarcadososdedoseomarentrouporaquelasmarcas
terradentro.Oscinco dedos formaronas cinco Ras Baixas: a de
Vigo, a de Pontevedra, a de Arousa, a de Muros e Noia, e a de
Corcubin e Cee. Ah, pero cando Deus ergueu a man lixada de
lama, sacudiuna, e as, segundo os montns que foron caer no
marfosengrandesoupequenosnaceronasillasCes,asSisargas,
OnseOncela,Slvora,Arousaeasoutrasillasgalegas.

E fixdevos en que o da do solsticio de vern, en San Xon, sae a


Mouraquequereserdesencantada.AMouraunhadeusaretidabaixo
terracontraasavontade.AnoitedeSanXonvn,comomoza,aquea
desencantemos.Enonseconservasomito,mesmo,asombrosamente,
consrvaseadescricindorito.

Unmourodlletresmoletesaunhomedeal,cadauncoseu
periquete,dicndollequenonllequebreningndoscornechosnin
lletireun sbelisco pan. Mndalle quecando chegue castro
Pedro tire os pans dun nun no medio do terreo, dicindo:
Aureana,Aureana,tomaoboloquechedaataAna!Asofai
ohome,peroasamuller,entretanto,apalpaosacoondevanos
moletes e cmelle un periquete a un. Chega o paisano castro,
botaunmoleteesaeunhabelidadonamontadanunhamulamoi
chea, e foxe coma un lstrego. Bota outra e sae outra igual,
tamncoasamula.Botaoterceiro,queoquevaiincompleto,e
a seora que sae vai nunha mula coxa e as non pode
desencantarse.


A Moura unha deusa cobra, e como as cobras pasa o inverno
soterrada,ecomoascobrasinmortalecomoascobrasambivalente,
fecundadoraedevoradora.
En canto aos trasnos, tardos, demos rumudos, diaos bulreiros,
perellos,sumicios,sonoqueencastelnsechamanduendesenondeixan
defacertrasnadas.Asmeigaseosnubeiros(meigosqueviaxannasnubes
earrasanascolleitas)sonnigromantesepodenbotarmeigallos.

Contanqueunhanoitedelaclaraestabanunfatodebruxas
reunidasenrodaaopdunhafonte,medindoerepartindoaauga
dafonte,moiatarefadas,ocupadasensabercantaaugatocabaa
cadaundosveciosdaaldea.Dicandestamaneira:Estapra
fulano,estapracitrano,estapramengano,esta...Ehabaun
vecioespreitndoasdetrsduncastieiro,eesvarounasherbas,
efixorudo.Decatronseasbruxasebotaronacorrerdetrsdele
bourronlle entre todas. Conseguiu fuxir delas como puido e
meteusenacasaapoucodeperderavida.

Os demachios son demos familiares, microscpicos, invisibles,


maliciosos, causantes de meigallos e enfermidades. Son os artfices dos
rudosinexplicables,dosfenmenosestraos,capacesmesmodecoarse
na comida ou no cuspe para dentro do corpo. Dicirlle a algun: tes os
demachios, tanto como dicirlle que est doente, enmeigado ou
embruxado.Asbruxasdevecenporterunhacaixadosdemachios.
Amortepdesepresentircos agoirose avisos de morte,easnimas
dooutromundoviaxansvecesporesteconformahumana,soascoma
pantasmas, mulleres enloitadas ou Estadeas, ou en grupos como a
Compaa, ou con forma animal, igualmente soas como Cans Negros e
Raposas,ouengruposcomonocasodaZarrulada,queunhamandade
cans. Hai un mundo subterrneo distinto a este, vigas de ouro e de
alcatrnquesosteenaTerra,pozospeagoquenonteenfondo,mares
subterrneos,cidadesasolagadasporunhamaldicinnofondodomarou
das lagoas, libros e remedios mxicos, lamias, xacias, sereas, cabras con
pernas de muller e mulleres con ps de cabra, mecos, rabenos e homes
salvaxes, peeiros e peeiras dos lobos (que son humanos que os guan),
cabalos pantasma, paxaros da morte, procesins de bruxas, cobras
voadoras que devecen polo leite, herbas cabreiras que abren todas as
portas, pedras do raio e da serpe, homes do saco, mariamantas, meigas

de dentes verdes, homes peixe, papns, sacantos, zarroncos,


biosbardos,cozorellosemoitosmis.