Está en la página 1de 35

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

AVRUPA BRL HUKUKUNDA


NSAN HAKLARI
Hilal Sanolu*

Brnc Blm
AB Hukukunun Temel ereves ve
nsan Haklarnn Normatf Kaynaklar
I. Genel Olarak nsan Haklar
A. nsan Haklar Kavram
Btn insanlar zgr, onurlu ve eit haklarla doarlar. Birlemi
Milletler (BM) nsan Haklar Evrensel Bildirgesinin 1. maddesinde yer
alan bu ifade, insanlarn, insanlk tarihi boyunca insan olma zelliinden doan temel haklarn kazanma ve koruma ynndeki mcadelelerinin temel dayanan oluturmaktadr.
nsan haklar, gnlk hayatta her an karmza kabilecek hukuki
ve sosyal bir kavramdr. Genel kabul gren tanma gre, insanlarn;
doutan kazandklar, srf insan olmalar nedeniyle sahip olduklar,
dokunulmaz, devredilmez ve vazgeilmez haklarn btnne insan
haklar denmektedir.
nsan haklar; insann iinde bulunduu somut tehlikelerden
kaynaklanan bir zgrlk aray ve insann onurlu bir varlk olarak,
zgrlk iinde yaama isteidir. nsanlar, gerek toplum iindeki ve
gerekse devlet ile olan ilikilerinde srekli olarak zgrlk alanlarn
* Seluk niversitesi Hukuk Fakltesi, LLM.

Uygun, Oktay, nsan Haklar Kuram, nsan Haklar, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 2003, s. 12, 13; ktisadi Kalknma Vakf, Demokrasi ve nsan Haklar, stanbul 1997,
s. 53.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

77

Hilal SANOLU

hakemli makaleler

geniletme abas iinde olmulardr. Ancak bu aba insan haklarnn


kendiliinden salanarak korunmasna yeterli olmayp; insan haklar
ayn zamanda insanlarn kurumlam ve hukuken balayc ekillerde, keyfi gce ve devletin ve toplumun tehditlerine kar korunmay
da gerektirmektedir.
nsan haklarnn felsefi temelinde esas olarak, doal (tabii) haklar anlay bulunmaktadr. Doal haklar, yazl hukuktan nce gelen
ve ondan stn olan, insann doutan sahip olduu haklardr. Doal
haklar herkes iin eit niteliktedir ve sosyal dzenin bu haklar gvence altna alacak biimde olmas gerekmektedir. Devlet bu haklar
salad ve koruduu lde insanlarn gznde meru olacaktr.
B. nsan Haklarnn Tarihsel Geliimi
nsan haklar kavram, tarihsel sre ierisinde deerlendirildiinde, insan haklarna ilikin temel ilkelerin oluturulmasna, Antik
adan itibaren her toplum kendine zg yaps ve deer yarglar
erevesinde katkda bulunmutur. Antik ada, siyasi iktidarn snrlandrlmas retisiyle insan haklar kavramn gndeme getiren
inden, bireylerin kanunlar nnde eitlii ilkesi ve demokrasi kavramlarn yaratan eski Yunan ehir devletlerine ve bu kavram gelitirip
yazl hukuk sistemine dntren Romaya kadar, insanlk tarihinin
belli bal uygarlklar insan haklar kavramnn geliiminde nemli rol
oynamtr.
nsan haklarnn korunmas dncesi, ok eskilere kadar gitmekle birlikte, genellikle ilk uygulama rneinin ngiltere Kral Yurtsuz
Johnun 1215 ylnda ilan ettii Magna Charta Libertatum olduu ifade edilmektedir. Ancak bu belgenin taraflarnn kral ile yksek kilise
ve feodalite temsilcileri olmas nedeniyle kii bakmndan kapsam ok
dar kalmtr ve hr olmayan kimseler bu hak ve zgrlklerden mahrum braklmtr. Dnemin ngiltere kral Yurtsuz Johnun iktidarn
belirli lde snrlandran, bu arada baronlara baz haklar veren bir
ferman olan bu metinden sonra, ngilterede srasyla 1628 tarihli Petition of Rights, 1679 tarihli Habeas Corpus Act, 1689 tarihli Bill Of



78

nal, eref, Temel Hak ve zgrlkler ve nsan Haklar Hukuku, Ankara 1997, s. 23.
Erdin, Tahsin, Bat Demokrasilerinde Klasik Kamu zgrlklerinin Gelimesi Alannda
Grlen Sapmalar, stanbul 1998, s. 57.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

Rights ve 1701 tarihli Act Of Settlement ile birlikte hak ve zgrlklerin kapsamnn srekli geniledii grlmektedir.
nsan haklar kavramlarnn bugnk anlamyla gndeme geldii; bireyin doutan eit ve devredilemez haklarla donatlm olduu
yaklamnn ilk kez devletin anayasal ve hukuk dzeninin bir paras
olarak alglanmaya balad dnem, XVII ve XVIII. yzyllardr.
ngiliz belgeleri daha ok uygulamadaki ihtiyalara gre ekillenen ve evrensel olarak btn insanlar kapsamayan metinlerdir. Amerikan ve Fransz insan haklar bildirileri ise bireylerin hak ve zgrlklerini belirleyen ve btn olarak ilan eden ilk resmi insan haklar
belgeleridir. 1776 tarihli Virginia Haklar Bildirisi ve 1778 tarihli Amerikan Bamszlk Bildirisi, btn insanlarn eit ve devredilemez haklarla
yaratldn; yaama hakk, zgrlk hakk mutluluu arama hakk olarak
tanmlanabilecek bu temel haklardan vazgeilemeyeceini belirtmitir. 1789 Fransz htilali ise; insan haklarnn evrenselliini ve dokunulmazln vurgulam ve bu ynyle Amerikan Bamszlk Bildirgesinin de
nne gemitir. Fransz nsan ve Vatanda Haklar Bildirisinde yer
alan ilkeler hemen hemen btn Avrupa lkelerince benimsenmi ve
pek ok devletin anayasasnda yerini bulmutur.
XVII. ve IXX. yzyllar arasndaki dnem, Avrupa ve Kuzey
Amerikada insan haklarnn gelierek kkletii bir dnem hline
gelmitir. nsan haklar kavram XX.. yzylda toplumsal ve ulusal tanmlamalarn tesine geerek evrensel bir boyut kazanmtr. Yani insan
haklar deiik inanlar, deiik kltrler ve deiik anlaylar erevesinde deitirilemeyecek, farkl yorumlanamayacak, dolaysyla
yeknesak bir anlam kazanacaktr.
nsan haklarnn tm insanlar iin geerli olduu anlaynn tm
devletlerce benimsenmesi ve uluslararas hukuk kapsamnda deerlendirilmesi, zellikle II. Dnya Sava srasnda yaanan insanlk
d muamelelere ve insan haklar ihlallerine duyulan tepkiler sonucu
gerekleebilmitir. ABD Bakan Franklin D. Rooseveltin Kongreye
sunduu nl Drt zgrlk demeci, insan haklar ve zgrlklerinin uluslararas boyut kazanmasnda nemli bir faktr olmutur. Bu
drt zgrlk unlardr:
- Sz ve anlatm zgrl,
- Vicdan zgrl,
TBB Dergisi, Say 74, 2008

79

Hilal SANOLU

hakemli makaleler

- Yoksulluktan kurtulma zgrl,


- Korkudan kurtulma zgrl.
Aralarnda Trkiyenin de bulunduu 50 devlet tarafndan 1945
ylnda imzalanan BM Antlamas, insan haklar ve temel zgrlklerini ilk kez resmen uluslararas hukuk alanna karm ve onlara evrensel bir deer kazandrmtr. 10 Aralk 1948 tarihinde BM nsan Haklar Evrensel Bildirisi kabul ve ilan edilmitir. Bildiride ncelikle kiilik
haklar ve siyasal zgrlkler yer almakta, onlar sosyo-ekonomik ve
kltrel haklar izlemektedir.
nsan Haklar Evrensel Bildirisi hukuki balayclk nitelii bulunmamas ve haklar koruma mekanizmadan yoksun bulunmas gibi zelliklere
ramen o dneme kadar dzenlenen belgeler iinde, insan haklarn
somut anlamda ve geni bir erevede ele almas noktasnda olduka
nemlidir. Nitekim daha sonraki pek ok belgeye de ilham kayna
olmutur.
Son yllarda yaanan gelimeler, insan haklar kavramnn etkili
bir eylem olarak kresellemesine, insan haklarnn korunmas zerine alan uluslararas sivil toplum kurulularnn ortaya kmasna
ve giderek nem kazanmasna sahne olmutur. nsan haklar ihlalleri
sz konusu olduunda uluslararas hukukun hlen balca ilkelerinden birisi olan iilerine karmamann devre d kalaca genel kabul
grmektedir.
nsan haklarnn blgesel korunmasnda atlm en nemli adm
ise; Avrupa Konseyi tarafndan 1950 ylnda imzalanan ve 1953 ylnda
yrrle giren Avrupa nsan Haklar Szlemesi (AHS)dir. AHSde,
BM Bildirisinde olduu gibi insan hak ve zgrlklerinin sadece genel ilkeler yoluyla saylmas ile yetinilmemi, bunlarn mmkn olduunca somut ve ayrntl bir ekilde tanmlanmas ve snrlarnn belirlenmesi yoluna gidilmitir. AHS, etkin koruma mekanizmas getirmitir.
Ancak dier blgesel dzenlemelerin hibiri AHS kadar etkili olamam ve AHS kadar etkili bir koruma mekanizmas getirememitir.





80

Glmez, Mesut, nsan Haklar ve Demokrasi Eitimi, Ankara 2001, s. 4-5.


Keyman, Fuat, Avrupa Birlii Srecinde Trkiye Katlmc Demokrasi ve nsan
Haklar, nsan Haklar Genlik Aratrmas, http://www.hiih.org 2003, s. 91.
Akal, Bali / Erzden, Ozan / Akbulut, Olgun / Zeybekolu, Emre, nsan Haklarnn
Tarihsel Geliimi, http://www.hiih.org 2003, s. 21.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

II. Avrupa Birlii Kurucu Antlamalarnda nsan Haklar


A. Genel Olarak
AB Anayasas 1. madde, birliin tanmna yer vermitir ve yle
demektedir: Sahip olduklar ortak hedeflere ulamak amacyla ye devletlerin yetki verdii bu Anayasa, ortak bir gelecek oluturacak ekilde, Avrupa lkelerinin ve vatandalarnn iradesini yanstarak, AByi meydana getirir. AB Anayasasna gre AB, sui generis bir birliktir. Balangta
ekonomik bir btnleme olarak ortaya kan AB gnmzde siyasal
karakteri n plana kan bir birlik haline gelmitir. AB asndan da
temel hak ve zgrlkler konusu topluluun oluumundan bu yana
nemli bir konu olmutur. Ancak Avrupa Topluluunu kuran Roma
Antlamasnn ekonomik bir btnlemeyi hedef almas sebebiyle temel hak ve zgrlkler geri planda kalm; topluluk hukukunun ncelikleri arasnda yer almamtr. lkesel olarak temel hak ve zgrlkler
topluluk asndan her zaman nemli olsa da; topluluk hukuku iinde
korunmas konusu asl olarak topluluk btnlemesinin derinlemesi
srecinde gndeme gelmitir.
Avrupa btnlemesi srecinde, temel hak ve zgrlklerin korunmas konusunda ATAD nemli sorumluluklar stlenmi, adeta hak
ve zgrlkler hukuku oluturmutur. Buna paralel olarak, temel hak
ve zgrlkler konusu, Avrupa Parlamentosu, konsey ve komisyonun
abalaryla giderek kurucu antlamalarda da yer almaya balamtr.
Ancak Avrupa Birlii Temel Haklar artna kadar AB bnyesinde bir
temel haklar katalogu bulunmamtr.
B. Kurucu Paris ve Roma Antlamalar
Avrupa Kmr ve elik Topluluu (AKT)nu kuran ve ayn
zamanda ABnin temelini oluturan Paris Antlamas; 1952 tarihinde yrrle girmitir. Bu antlamada zetle, Avrupada ekonomik
ve politik ibirlii hedeflenmitir; insan haklarna ynelik nemli bir
adm atlmamtr. nsan haklarna ancak deinilip geilmesinin nedeni, o zamanlarda ilgi odann bireyler deil, halklar olmasdr. Avrupa Ekonomik Topluluu (AET) ve Avrupa Atom Enerjisi Topluluu
(AAET) ise 1957de Romada kabul edilmitir. Bu antlama ekonomik
btnlemenin yan sra para birliini ve siyasi ibirliini de amalamtr.


Duparc, Christiane, AT ve nsan Haklar, Ankara 1992, s. 11.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

81

Hilal SANOLU

hakemli makaleler

AET Antlamasnda kiilerin, hizmetlerin ve sermayenin serbest dolam dzenlenmi; kadn ve erkekler iin cretlerde eitlik ve genel
olarak ayrmclk yasa gibi konulara yer verilmitir. Bununla beraber
Roma Antlamasnda iilere ve bamsz alanlara tannan dolam
serbestisi ve milliyet ve cinsiyete dayal ayrmcln yasaklamas zaman
ierisinde bu konulardaki birok nemli mevzuatn ve itihadn temelini oluturmutur.
C. Avrupa Tek Senedi
1987de yrrle giren Avrupa Tek Senedinde; nsan haklarnn
topluluk iinde korunmas, ye devletlerin anayasalar ve yasalar ile
Avrupa Konseyi Szlemesine atfta bulunularak nc lkelerle
ilikilerde insan haklarnn korunmasndan sz edilmitir. AHS ve
Avrupa Sosyal artna gnderme yaplm ve toplulua ye lkelerde, zgrlk, eitlik ve sosyal adaletin gerekletirilmesi konusunda nemli
gelimeler salanmtr.
D. Maastricht (Avrupa Birlii) Antlamas
zerinde durulmas gereken bir dier nemli antlamada;
Maastrichttir. 1993te yrrle giren Maastricht Antlamasnda; yaama hakk, zel yaamn korunmas hakk, ikence yasa, yarglanma hakk,
dnce ve basn zgrl, toplant ve gsteri yryleri hakk gibi hak
ve zgrlklerden bahsedilmitir. Ayrca Maastricht Antlamasnn giri
blmnde zgrlk, demokrasi, insan haklar ve temel zgrlklere
sayg ve hukuk devleti ilkelerine ballk vurgulanmtr. Antlamada topluluk hukuk dzeninde temel haklarn iki kaynandan bahsedilmitir. Bunlar ye devletlerin ortak anayasal gelenekleri ve AHSdir.
AB vatandalarnn Birlik dzeyinde haklarn ve karlarn korumak
zere Avrupa Vatandal kavram da Maastricht Antlamasnda
ifadesini bulmutur.
E. Amsterdam Antlamas
1999da yrrle giren Amsterdam Antlamas ile; insan haklar,
demokrasi, temel zgrlkler ve hukukun stnl ilkelerine verilen nem vurgulanmtr. Ayrca temel haklarn korunmas hususun-

82

TBB Dergisi, Say 74, 2008

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

da AHS devre d braklarak toplulua zg bir koruma mekanizmas


oluturulmutur.
Amsterdam Antlamas ile temel haklar alannda getirilen en
nemli yenilik, antlamann 46. maddesine eklenen bir hkmle Avrupa Topluluu Adalet Divan (ATAD)nin birlik kurumlarnn yaptklar eylem ve dzenlemelerde temel haklara uygunluunu denetlemekle yetkili klnmasdr. Ancak bu yetki ATADn yetkili olduu
durumlar iin geerlidir. Bu konu Amsterdam Antlamasyla yaplan
dzenlemenin en ok eletirilen yndr.10
Birlik dzeyinde temel hak ve zgrlklerin korunmasyla ilgili
olarak Amsterdam Antlamasyla atlan bir dier adm, 6. maddede
ifade edilen zgrlk, demokrasi, hukuk devleti, insan haklar ve temel zgrlklere sayg gibi, birliin temelinde yer alan ortak ilkelerin
ye devletlerce ar ve srekli ihlali halinde bavurulacak bir yaptrm mekanizmas getirmesidir. 7. maddenin 1. paragrafna gre, devlet
veya hkmet bakanlar dzeyinde toplanan konsey, ye devletlerin
te birinin ya da komisyonun nerisi ve Avrupa Parlamentosunun
onay ile, ikyet edilen ye devletin konuya ilikin raporunu aldktan
sonra, oybirliiyle ikyet konusu olan ye devletin temel ilkelere aykr davrandn saptayabilir.11
Amsterdam Antlamasyla temel hak ve zgrlklere ilikin
nemli gelimelerden biri de; topluluk hukuku kaynaklarnda yer alan
baz hak kategorilerinin kurucu antlamalara eklenmesi veya kurucu antlamalarda yer alan baz hak kategorilerinin ierik bakmndan
zenginletirilmesi olmutur.
F. Nice Antlamas
AB srecindeki bir dier nemli gelime de, Nice Antlamasdr.
12 Aralk 2000 tarihinde kabul edilmi, 1 ubat 2003 tarihinde yrrle girmitir. Nice Antlamas ile; ye devletlerden 1/3nn ya da
Avrupa Parlamentosu veya komisyonunun teklifi zerine, parlamentonun uygun gr alndktan sonra konsey 3/5 ounluk ile karar


10
11

Avrupa Birlii Ansiklopedisi, s. 32.


AB ve ATyi kuran antlamalar uyarnca.
Avrupa Birlii Ansiklopedisi, s. 33.
Daha ayrntl bilgi iin, bkz., Avrupa Birlii Ansiklopedisi, s. 33, 34.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

83

Hilal SANOLU

hakemli makaleler

vererek bir ye devlette, AB Antlamasnn 6. maddesinin 1. paragrafnda belirtilen ilkelerin ciddi ihlaline ilikin bir riskin bulunduunu saptayabilir. Nice Antlamas ile salanan bir dier gelime de, 7.
madde uyarnca kendisine kar yaptrm uygulanan ye devlete kar
Adalet Divanna gitme yolunun alm olmasdr. ye devlet, ihlal tespitinin yapld tarihten itibaren bir ay ierisinde divan nnde dava
aabilecektir.12 ye devletlerin, parlamentonun veya komisyonun te
birinin teklifi zerine, konsey, kendi yelerinin bete drtlk ounluuyla hareket ederek ve Avrupa Parlamentosunun mutabakatyla,
bir ye devletin temel haklarn ciddi bir ihlalini ilemesi ynnde ak
bir tehlikenin var olduunu ilan edebilir ve sz konusu ye devlete
uygun tavsiyelerde bulunabilir.
G. Avrupa Birlii Anayasas
phesiz gnmzdeki en nemli gelime AB Anayasasdr. Birliin, temel haklar artnda ortaya konulan hak ve zgrlkleri tand, AHS tarafndan belirlenen temel haklarn birlik hukukunun genel
ilkelerini oluturduu ifade edilmektedir. Her ne kadar ABnin yargsal mekanizmasn oluturan ATAD (Avrupa Topluluklar Adalet Divan) AHS ve AHM kararlarn destekleyici norm olarak ele alsa da,
AHSnin birlik tarafndan tannmas almalar, yaplan atflardaki
artlar ve AB Anayasasndaki 7. madde gz nnde bulundurulduunda AHSnin ileride l norm olarak kabul edileceini sylemek
yerinde olacaktr.
III. kinci Derece Kaynaklarda nsan Haklar
AB hukukunun ikinci derece kaynaklar topluluk kurumlarnn
tasarruflarn oluturur. Bunlar; tzk, ynerge (direktif), karar ve tavsiyelerden (ve grlerden) oluur, topluluun kuruluundan bugne kadarki hukuksal birikimini de ifade eder.

12

84

zcan, Mehmet /Tezcan, Ercment /Yonar, zlem, AB de nsan Haklarnn Geliimi, Derleyen, Kar, Muhsin / Arkan, Harun, AB Ortak Politikalar ve Trkiye, stanbul 2003, s. 412.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

A. Balayc Nitelii Olan Belgeler


a. Tzkler ve Kararlar
Tzkler, topluluk hukukunun tm ye devletlerde ayn ekilde
uygulanmasn salar. Tzk, genel bir geerlilie sahiptir; tm ynleriyle balaycdr ve ye devletlerde dorudan uygulanabilir. AT
Antlamasnda tzkler genellikle komisyonun nerisi zerine konsey tarafndan kartlr. Ancak komisyon da, kendi giriimiyle veya
konseyden ald yetkiyle tzk kartabilir. Tzklere rnek olarak
temel haklara ilikin olarak 1612/68 nolu karar gsterilebilir. Bu dzenlemede iilerin serbest dolam ve sendikalama hakk gibi haklar
yer almtr.13
AKT Antlamasnn 14. maddesine gre kararlar tm ynleriyle balaycdr. Kararlar, kiilere irketlere veya devletlere yneltilmi
olarak, anlama hkmlerinin zel durumlarda uygulanmasn salamak iin karlr. AT Antlamasnda ngrlen tzklerle AKT
Antlamasnda ngrlen genel kararlar ayn yapsal zellikleri gsterir. Gerek gerek, gerekse tzel kiileri ilgilendiren kararlar, bu kararlarn ilgili kiilere bildirimi ile birlikte balayc nitelik kazanrlar.14
Tzk ve genel kararlar;
- Genel ve soyut kurallar kapsarlar,
- Tm ynleriyle balaycdrlar,
- ye devletlere dorudan uygulanrlar,
- Hukuk sujeleri bakmndan hak ve ykmllkler doururlar.
b. Direktifler (Ynergeler)
AT Antlamasnn 189 ve AAET Antlamasnn 161. maddelerine gre, direktifler (ynergeler) ekil ve yntemler bakmndan yetkiyi ulusal kurumlara brakarak, yneldii devleti varlacak sonular
bakmndan balar. Topluluk hukukunun ulusal hukuk sistemlerine
uyumlu hle getirilmesinde, ounlukla bunun dolayl olarak gerekletirilmesi eilimi vardr. Bu yzden, direktifler, en ok tercih edilen
13
14

Gemalmaz, Esra, AT Hukukunda nsan Haklar, Yksek Lisans Tezi,stanbul 1990,


s. 33.
Gnuur, Haluk, AT Hukuku, Ankara 1993, s. 91.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

85

Hilal SANOLU

hakemli makaleler

Topluluk yasama eklidir. Direktifler, bir tr ereve kanun oluturduklarndan etkilerini dourmalar, onlarn ulusal hukuk dzenlerine
aktarlmas ile mmkn olmaktadr.15
Direktife rnek olarak konseyin yabanc uyruklu kiilerin dolamas ve yerleme zgrlne ilikin 64/221 ve 25 ubat 1964 tarihli
direktif gsterilebilir.16
B. Balayc Nitelii Olmayan Belgeler: Tavsiye ve Grler
Konsey ve komisyonun, grevlerini yerine getirmek iin antlamann hkmlerine uygun olarak aldklar tavsiye ve grlerin topluluk
hukukunun bir kayna olarak deerlendirilip deerlendirilemeyecei
konusu tartmaldr. AT m. 189a gre, tavsiye ve grler balayc
deildir. Bununla beraber, mesleki hastalktan dolay para talep eden
bir gmen iinin, bu gibi durumlarda para denmesini dzenleyen
komisyon tavsiyesini ileri srmesiyle ilgili olan Grimaldi davasnda
ATAD, ulusal mahkemelerin, zellikle balayc AT mevzuatna eklemek niyetiyle yaplan ya da AT mevzuatn uygulamak zere kabul
edilen ulusal hkmlerin yorumlanmasna aklk salayan topluluk
tavsiyelerini, nlerine gelen bir davada karar verirken gz nne almak zorunda olduklarna karar vermitir.17
IV. Dier Dzenlemelerde nsan Haklar
A. Bildiriler
Avrupa Parlamentosu, konsey ve komisyon 5 Nisan 1977 tarihinde ortak bir bildiri yaynlamlardr. Ayrca, 7-8 Nisan 1978 tarihinde
Kopenhagda toplanan ye devletler hkmet ve devlet bakanlar da
Demokrasi Bildirisi yaynlamlardr. Avrupa Zirvesinin 29 Haziran
1991de yaymlad bildirgede haklarn evrensellii ve blnmezlii vurgulanmakta, uluslararas izleme mekanizmalarnn glendirilmesinin
ncelii belirtilmektedir.18
15
16
17
18

86

Bozkurt, Enver / zcan, Mehmet / Kkta, Arif, AB Hukuku, Ankara 2001, s. 119.
Gemalmaz, Esra, a. g. e., s. 34.
avuolu Naz, nsan Haklar Avrupa Szlemesi ve AT Hukukunda Temel Hak ve
Hrriyetler zerine, Ankara 1994, s. 51.
Duparc, a. g. e., s. 21.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

Avrupa Parlamentosu, 12 Nisan 1989 tarihinde ald bir kararla


Temel Hak ve zgrlkler Bildirisini kabul etmitir. Bu belgede, yaama hakk, dnce zgrl, yasa nnde eitlik, insan onurunun
dokunulmazl, zel yaamn korunmas, ailenin korunmas, mlkiyet hakk, dileke hakk, eitim hakk, tketicinin korunmas hakk
gibi hak ve zgrlkler dzenlenmitir.
B. artlar
Ad art olarak belirlenen insan haklar belgeleri de bulunmaktadr. Bunlarn bir ksm hukuksal adan ykmllk douran antlama niteliini tarken bir ksm da siyasal mahiyettedir.
a. Avrupa Sosyal Haklar art
Avrupa Sosyal Haklar art, 1965 tarihinde yrrle girmitir.
artn amalarndan ilki hibir rk, cinsiyet, renk, din, siyasi gr,
ulusal soy veya sosyal kken ayrm yapmadan btn insanlara sosyal haklardan yararlanma imknnn salanmasdr. kincisi ise gerekli
almalarla kent ve krsal nfusun yaam standartnn ve refahnn
ykseltilmesidir. art, grev hakkn ilk kez telaffuz etmi olmas noktasnda da son derece nemlidir. Ayrca sosyal erevede insan haklar
ayrntl olarak dzenlenmi ancak artn tmyle benimsenmesi koulu getirilmemitir.
b. AB Temel Haklar art
2000 tarihinde kabul ve ilan edilen AB Temel Haklar art, birlik
dzeyinde temel hak ve zgrlklerle ilgili bir katalog oluturmasnn tesinde, sadece birlik yurttalar iin deil, birlikteki tm yurttalar kapsayan hak ve zgrlkleri de iermesi asndan nemlidir.
AHSden esinlenilen art, Avrupa kimliinin kazanlmasnda nemli
bir dayanak tekil etmitir. artta blnmez ve evrensel deerler olarak
insan onuru, zgrlk, eitlik ve dayanmadan sz edilmektedir. Bu ortak
deerler ve haklar Avrupa kimlii olarak takdim edilmitir.19 artn
19

Arsava, Fsun, Nice Anlamas Sonrasnda Avrupa Birliinin Gelecei, Ankara 2003,
s. 7.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

87

Hilal SANOLU

hakemli makaleler

ieriine bakldnda, olduka kapsaml bir temel hak ve zgrlkler


listesi ierdii grlmektedir. artta kiisel (medeni), siyasi, ekonomik,
sosyal ve kltrel haklardan baka yeni haklar olarak adlandrlan teknoloji, tp ve biyolojideki gelimeler erevesinde ortaya kan haklara
da yer verilmitir. artta kiiler bakmndan iki tr hak grubuna yer
verilmitir. Kiisel temel hak ve zgrlkler ile ekonomik, sosyal ve
kltrel haklar, Birlik vatanda olup olmadna baklmakszn herkes bakmndan geerli olan haklardr. Vatandalk haklar gibi haklar
ise sadece ABye ye devlet vatandalarnn kullanabilecei hak ve zgrlklerdendir. Haklarn bu ekilde ayr kategorilerde ifade edilmesi
vatandalar bakmndan effafla salam, temel haklar katologunun
ierii noktasndaki karklklar bertaraf etmitir. Kald ki; AB Temel
Haklar art, AB Anayasasnn bir blm olarak dzenlenmesi nedeniyle, Anayasann yrrle girmesinden sonra ABnin kurucu
antlamalar deerinde bir belge olarak nitelendirilebilecektir. Ancak
tm bu olumlu zelliklerine ramen hak ve ilkelerle ilgili bir ikilemi
de beraberinde getirmitir. Bu bildirgede medeni ve siyasi haklar ile
sosyal haklar bir arada dzenlenmitir. Ekonomik ve sosyal haklarn
klasik haklarla yer almalar ayn hukuki deere sahip olduklar anlamna gelmemektedir.
c. Kopenhag Kriterleri
1993 tarihinde yaplan Kopenhag Zirvesinde, adaylk iin bavuruda bulunan lkelerin tam yelie kabul edilmeden nce karlamas
gereken kriterleri de belirtmitir. Bu kriterler siyasi, ekonomik ve topluluk mevzuatnn benimsenmesi olarak grupta toplanmtr. Bizim
dikkatimizi eken siyasi kriterdir. Siyasi kriter olarak, demokrasiyi, hukukun stnln, insan haklarn ve aznlk haklarn gvence altna alan
kurumlarn varl aranmtr. Kopenhag Kriterleri, birlie ye olma
yolunda ilerleyen lkeler bakmndan yn gsterici kriterlerdir. Siyasi
kriterlerden aznlk haklarnn korunmas ve sayg gsterilmesi, zerinde
en ok konuulan konulardan birisidir. Ancak burada yanl bir politika dikkatimizi ekmektedir. AB, aznlk haklarn ilk kez dolayl olarak
Maastrichtte deinmi, tam anlamyla ise; Kopenhagda ele almtr.
Kopenhag Kriterlerinin sadece ye olacak devletler iin balayc
olduunu gz nnde bulundurursak aznlk haklarnn korunmas
kavram ye olacak lkeler iin bir olmazsa olmaz olurken; ye lke-

88

TBB Dergisi, Say 74, 2008

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

lerin bu hususu ne derece gerekletirdikleri dikkate alnmayacaktr.


Dolaysyla ye devletler ierisinde de pek ok aznlk grup yer almasna ramen bunlar balayc dzenleme olmamas nedeniyle birlik
devletleri kendilerini skntya sokmayacak ve meydana gelebilecek
karklklar bertaraf etmi olacaklardr; bu da aka ikili oynandnn bir gstergesidir.

knc Blm
nsan haklarnn Avrupa Brli kurumlar
erevesnde ele alnmas
ABnin insan haklar politikas, ABnin yaratm olduu zgn
sistemin, gerek AB iinde gerekse global dzeyde meruluunu arttrmada bir ara olmaktadr. Bu nedenle, ABde insan haklarnn siyasi
kaynaklarn demokratik meruluunu salayan kurumlarn bu konudaki aba ve katklarnda aramak yararl olacaktr.
I. Avrupa Birlii Bakanlar Konseyi ve nsan Haklar
A. Genel Olarak
AB Bakanlar Konseyi, ynlendiren, yneten, d ilikileri dzenleyen, btede nemli yetkileri haiz olan, hukuk koymada en fazla yetkiye sahip bulunan, bunlar ile AT Antlamasn yrten ye lkelerin
ekonomik politikalarnn koordinasyonunu salayan; ortak d politika ve gvenlik konular ile cezai hususlarda polise ait ve adli konularda politika belirleme gc bulunan; tarm, sanayi, enerji, evre, tama,
ekonomi ve bunun gibi konularda siyasi sorumluluk tayan bakanlardan oluan organdr.20 Konsey, topluluu ekillendiren, yneten ve d
politikasn belirleyen organdr.
Birlik iradesinin oluumunu salayan karar organ olarak konsey,
birlik szlemelerini de aan konularda, ye devletlerin temsilcilerinden oluan bir kurum olarak kararlar alr.
Bunlar:

20

Tekinalp, Glren / Tekinalp, nal, AB Hukuku, stanbul 2000,s. 208.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

89

Hilal SANOLU

hakemli makaleler

- Her bir lkede dorudan uygulanmas zorunlu ve ulusal yasalara denk balaycl olan Tzk,
- Sadece kendisinden belirlenen amalarn gerekletirilmesi konusunda ye lkeleri ykml klan ama buna ynelik aracn seiminde onlar serbest brakan Ynerge,
- ye lkelere, iletmelere ve kiilere ynelik olabilecek balayc
hukuk normu olan Karar,
- Yasal balaycl olmayan ama siyasal ve manevi arl itibariyle nemli olan nerilerdir.21
Konulara bal olarak kararlarn basit ounluk, nitelikli ounluk ya da oybirlii ile almaktadr. Kararlarn byk blmn nitelikli ounluk ile alr. Oybirlii art aranan baz konular ise unlardr:
Yeni bir ortak politikann uygulamaya konulmas, yeni bir ye devletin
kabul, yeni bir ortak d politika ve gvenlik politikas gelitirilmesi
gibi. Konsey, komisyonun yasama nerilerinde oybirliiyle deiiklik
yapabilir. Merkezi Belikann bakenti Brkseldedir, ancak baz toplantlar Lksemburgda yaplr.22
ABnin yasama organ olmas nedeniyle Bakanlar Konseyinin yetkilerini nasl kulland, siyasal birlik asndan genel tartma konusu olmutur. AB Antlamas ile, ortak politikada alnacak ortak tavra
esas tekil eden prensip kararlarnn oybirlii, bu tavrn uygulanmasna ynelik yan kararlarn ise nitelikli ounluk esasna gre alnmas
prensibi getirilmitir. Ama bir ortak tavra son verilmesi durumunda
ne olaca hususunda Antlama yeterince ak deildir.23
B. AB Bakanlar Konseyinin nsan Haklar Politikas
Topluluun da temel haklarla bal ve kendine zg bir temel hak
dzenine sahip olduu anlay, 5 Nisan 1977 tarihli parlamento, konsey ve komisyonun ortak aklamasna yansmtr. Ortak Aklama ile
topluluk organlar, topluluk hukukunun yazsz genel ilkeleri arasn21
22
23

90

Tartan, Hakan, AB de Yasama Faaliyeti ve Sosyal Taraflarn Katlm, Ankara 2000, s.


27.
Dura, Cihan/ Atik, Hayriye, Avrupa Birlii, Gmrk Birlii ve Trkiye, Ankara 2000,
s. 117.
Tartan, a. g. e., s. 28.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

da yer alan ve ye devletlerin ortak anayasal gelenekleri ile AHSden


kaynaklanan topluluk temel hak anlay ile bal olduklarn vurgulamtr. Ortak aklama, topluluun ilk bakta siyasi niteliini ar basan esnek kurallardan biri gibi gzkse de, normatif deere sahiptir.24
a. Demokrasi ve Kalknmaya likin Dzenlemeler
Toplulua ye devletlerin dileri bakanlar, Temmuz 1986 tarihinde insan haklar konusunda yaptklar aklamada, insan haklarnn dnyadaki endie verici durumunu, birey zgrlklerinin inendiini, birok lkedeki zorbalklar ve iddet uygulamalarn, pek ok
insann alk, hastalk ve imknszlklar nedeniyle ac ektiini dikkate
alarak, insan haklar ihlallerine kar siyasal ibirlii iinde davranma
kararllklarn belirtmilerdir. AT ile ye devletlerin, nc lkelerle
ilikilerinin gelitirilmesinde ve mali yardmlarn datlmasnda temel hak ve zgrlklerin durumunun zellikle dikkate alnacann
vurguland bu aklamay takiben ATnin ve ye devletlerin insan
haklar politikalarnn deerlendirilmesi amacyla bir alma grubu
oluturulmutur. Bu erevede konsey bakanl, ATnin ve ye devletlerin bu alandaki faaliyetleri ile ilgili olarak her yl bir rapor hazrlayarak parlamentoya gndermektedir.25
nsan haklarna ilikin bir dier nemli karar da, insan haklar, demokrasi ve kalknmaya ilikin karardr. Kararda yardm alan lkelere,
demokrasi ve birey haklarna sayg bakmndan elde ettikleri sonulara gre farkl uygulamalar yaplmas ngrlmekte ve olumlu yaklam gerei vurgulanmaktadr.
Bakanlar Konseyinin Kasm 1994 tarihli karar da insan haklarna ilikin nemli bir karardr. Topluluk, Dnya nsan Haklar
Konferansnda (Viyana, Haziran 1993) evrensellik, blnmezlik ve insan
haklar, demokrasi ve kalknmann karlkl bamll ilkelerini vurgulamtr.

24
25

Oder, Betil Emrah, Avrupa Topluluklarnda Temel Hak Korumas, Tekinalp, /


Tekinalp, a. g. e.,s. 485.
Durnagl, Engin, Avrupa Topluluklar Hukuk Sisteminde Temel Hak ve zgrlklerin Dzenlenmesi ve Kstlanmas Sorunu, Yksek Lisans Tezi, stanbul 1998,
s. 50.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

91

Hilal SANOLU

hakemli makaleler

b. Irklk ve Yabanc Dmanl ile lgili Dzenlemeler


lk kez 1986 ylnn Haziran aynda Irklk ve Yabanc Dmanlna Kar Bildirge kapsamnda dile getirilen rk tavr ve iddet olaylarna ynelik ortak nlemler alnmas ynndeki yaklam, somut
nlemler iermemesi ve komisyon tarafndan yaynlanan bir teblile
snrl kalmas nedeniyle etkin bir uygulama alan bulamamtr. Bu
konuda daha somut admlar atlmas gerektiinden hareketle 29 Mays
1990 tarihli konsey toplantsnda rklk ve yabanc dmanlna kar
mcadeleye ilikin bir karar kabul edilmitir.26
Sz konusu kararda rklk ve yabanc dmanl ile mcadelenin,
temel haklarn korunmasna ilikin genel erevenin bir paras olduu ifade edilmek suretiyle nemli bir adm atlm, rklk ve yabanc dmanlna kar eylemlerin engellenmesi iin eitli nlemler zerinde
anlama salanmtr. ye devletlerin alabilecekleri nlemler:
1. Irk esasna dayal her trl ayrmcla kar mcadeleye katkda bulunan uluslararas belgeleri henz onaylanmam bulunan ye
devletlerin bu belgeleri onaylamas,
2. nsan Haklarnn ve Temel zgrlklerin Korunmasna likin
Avrupa Szlemesinin 25. maddesi ile Her Trl Irk Ayrmclnn
Ortadan Kaldrlmasna likin Uluslararas Szlemenin 14. maddesinde atfta bulunulan bireysel bavuru haklarn henz tanmam
olan ye devletlerin bu hakk tanmas ve gerekliyse Yurttalk Haklar
ve Siyasal Haklara likin Uluslararas Szlemenin ihtiyari protokolnn onaylanmas,
3. Ayrmcln ve yabanclara kar dmanca eylemlerin nlenmesi veya bastrlmas amacna ynelik yasalarn kararllkla uygulanmas ve henz bu tr yasalar karmam olan ye devletlerin bu
yasalar karmas,
4. Farkl topluluklarn uygun bir biimde btnletirilmesi iin
lke ve blge dzeyi ile yerel dzeyde almalar yaplmas ve uygun
durumlarda, ulusal araclk usullerinin gelitirilmesi,
5. Irklk ve yabanc dmanl ile mcadeleyle ilgili kurululara,
ilgili ye devletin hukuk sistemi ile badat lde dava ama ve
davalara mdahil olarak katlma hakknn tannmas,
26

92

nal, a. g. e., s. 139.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

6. Haklarn korumak isteyenlerin ilgili ye devletin hukuk sisteminin kurallarna uygun olarak yararlanabilecekleri bir hukuki yardm mekanizmasnn gelitirilmesi,
7. Irklk ve yabanc dmanlna dayal ayrmc eylemlerin ocuklar zerindeki olas etkilerini gidermek zere gerekli nlemlerin
neminin ortaya konmas eklinde ifade edilmitir.
II. Avrupa Birlii Konseyi (Zirve) ve nsan Haklar
A. Genel Olarak
Kurucu antlamalarda ngrlmeyen, ancak 1970lerin ikinci yarsndan itibaren fiilen etkili olmaya balayan Avrupa Zirvesi, ABnin
en st dzeyde yetkili politik organdr. Birliin temel politik ve stratejik eilimlerini bu zirve belirler. AB Zirvesi ilk kez 1975te toplanmtr. Devlet ve hkmet bakanlar ile komisyon bakanndan oluur.
Zirve ylda en az iki kere toplanr; bakanlk ye devletlerce srasyla
stlenilir ve sresi alt aydr. Mali konular dnda btn kararlar ounlukla alnr.
AB zerinde tartlan en nemli konulardan biri de, konsey bakanlnn deiiklii hususudur. Konsey bakanln, her ye devlet
alt ayda bir stlenir, ancak, dnem bakanl olarak adlandrlan bu
yntem, yeni anayasada kaldrlmtr. Anayasaya gre, konsey bakanlna daimi bir bakan getirilecek; bakan ye devlet liderlerinden
oluan Avrupa Konseyi tarafndan nitelikli ounlukla 2.5 yllna
seilecektir. zellikle kk lkeler, bunun, byk lkelerin karna
olacan savunarak, dnml sistemin deimesine byk tepki
gstermitir.
B. AB Konseyi (Zirve)nin nsan Haklar Politikas
AB lkelerinin, insan haklarna saygl olmamalar hlinde, birliin
bavurabilecei tedbirler Amsterdam Antlamas ile getirilmitir. Bu
mekanizmay harekete geirmek iin, komisyon ya da ye devletlerin
1/3nden bir teklif gelmesi gerekir. Bir ye devletin insan haklarn
ciddi ve srarl bir ekilde ihlal ettii ve bu konuya meyyide uygulanmas talebi, devlet bakanlar ya da hkmet bakanlar dzeyinde
toplanan konsey tarafndan incelenir ve oybirlii ile karara balanr.
TBB Dergisi, Say 74, 2008

93

Hilal SANOLU

hakemli makaleler

Kararn alnmas zerine, bu defa bu duruma den bir devlete hangi


yaptrmlarn uygulanacann karara balanmas gerekir. nsan haklarn ihlal ettii saptanan devlete kar haklarn askya alma yaptrm
uygulanabilir. Bu haklara, konseyde oy kullanma hakk da dahildir.
a. Demokrasi, Hukukun stnl ve
Sosyal Haklara likin Dzenlemeler
Konsey, 8 Nisan 1978 tarihli demokrasi hakkndaki Kopenhag
Aklamas ile, temsili demokrasi, hukukun stnl, sosyal adalet ve
insan haklarna sayg prensiplerinin korunmas kararlln ifade ederken tm ye devletlerde parlamenter demokrasi ile insan haklarna
saygnn, toplulua yeliin esasl bir esini oluturduunu vurgulamtr.27
Konseyin Avrupa Zirvesi Kopenhag Toplantsnda aklam olduu Demokrasi Bildirgesinde Avrupa Kimliine likin Kopenhag
Bildirgesine atf yaplm ve ayn zamanda Ortak Bildirgeye taraf
olunduu beyan edilmitir.
Avrupa Topluluunun devlet ve hkmet oluturduu 9 Aralk
1989 Strasbourg Zirvesinde, ngiltere dnda tm ye devletlerce
kabul edilen Avrupa Topluluu Sosyal art temel haklar sorununda
deinilmesi gereken bir belgedir. Avrupa Topluluu Sosyal artnn
ierdii haklar unlardr: Serbest dolam hakk (m. 1, 2, 3), daha iyi
yaam ve alma koullarna sahip olma hakk (m. 7, 8, 9), sosyal korunma hakk (m. 10), rgtlenme ve toplu pazarlk hakk (m. 11, 12,
13, 14), mesleki eitim hakk (m. 15), kadn-erkek ayrmclnn yasaklanmas (m. 16), iinin bilgi alma, danma ve katlm hakk (m. 17,
18), iyerinde salk ve gvenlik hakk (m. 19), ocuklarn ve genlerin
korunma hakk (m. 20, 21, 22, 23), yallarn korunma hakk (m. 24, 25),
zrl kiilerin haklar (m. 26).28
27

28

94

14 Aralk 1973 tarihli Avrupa Kimliine likin Belgede Dokuzlar, bal olduklar
hukuki, siyasi ve ahlaki dzenlerine niteliini veren deerlere sayg gsterilmesini
salamak ve ulusal kltrlerin zengin eitliliini muhafaza etmek arzusunda olduklarn, bireyin ihtiyalarnn karlanmas temeline dayanan bir toplum kurma
kararllnn temelinde ayn hayat anlayn paylatklarn belirttikten sonra, temsili demokrasi, hukukun stnl, ekonomik ilerlemenin nihai amac olan sosyal
adalet ve insan haklarna sayg ilkelerini savunma azminde olduklarn ve bu ilkelerin ayn zamanda Avrupa kimliinin temel unsurlar olduunu belirtmitir.
Oder, a. g. e., s. 605 vd.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

Bir dier nemli dzenleme de Kopenhag Zirvesidir. zellikle


siyasi kriter zerinde tartlan en nemli kriterlerden biri olmutur.
Yukarda ayrntl olarak ifade ettiimiz iin burada tekrar ele almayacaz.
10-11 Aralk 1999 tarihinde Helsinki Zirve Toplantsnda kabul
edilerek yaymlanan Millenium Bildirisinde de demokrasi, insan haklar ve temel hrriyetlere atf yaplarak u cmlelere yer verilmitir:
ABnin temelleri demokrasi ve hukuk devletidir. Birliin vatandalar hrriyet, hogr, eitlik, dayanma ve kltrel farkllk ortak deerleriyle baldr.29 Millenium Bildirisine gre; AB demokrasi ve hukukun temel
prensipleri erevesinde kurulmu olan, vatandalarna bar, istikrar
ve refah salamay amalayan bir kurumdur. Helsinki Zirvesine gre;
Avrupa vatandal ortak deerlerde eitlik, hogr, dayanma ve kltrel eitlilik zerine kurulacaktr.

b. Irkln nlenmesi ve Ayrmclkla Mcadele


Hususundaki Dzenlemeler

1990 tarihli Dublin Avrupa Zirvesi - Antisemitizm, Irklk ve Yabanc Dmanlna likin Bildirgede, bu mcadelenin meru ve srekli bir
grev olduu vurgulanmtr.
9-10 Aralk 1991 tarihinde Maastricht Zirvesi sonrasnda yaynlanan Irklk ve Yabanc Dmanlna likin Bildiride de Avrupada
gerek AB yesi lkelerde gerek ye olmayan lkelerde rklk ve yabanc dmanl ynndeki eilimin art iinde olduuna dikkat ekilmitir.
III. Avrupa Birlii Komisyonu ve nsan Haklar
A. Genel Olarak
Avrupa Komisyonu ye devlet vatanda olan ve komiser olarak
adlandrlan ye devletlerin atad yelerden oluur. Komisyonun
balca grevleri antlamann 155. maddesinde saylmtr. Komisyonda, her bir ye devletten en az bir, en fazla iki ye bulunmak zorun29

Bee, Ertan, AB de nsan Haklar Hukuki ve Siyasi Perspektifler, Ayka, Mustafa/ Parlak, Zeki, Tm Ynleriyle Trkiye AB likileri, stanbul 2000,s. 453.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

95

Hilal SANOLU

hakemli makaleler

dadr. Komisyon, topluluk yasalarnn hazrlanmasndan sorumludur.


Merkezi Brkseldir. Komisyon, antlamalarn salad g ve konseyin verdii yetkiler nedeniyle nemli bir zerklie sahiptir.
B. Komisyonun nsan Haklar Politikas
Komisyon, temel haklar sorunu konusundaki yaklamn ilk kez
1975 ylnda, Topluluk iin bir temel hak katalou hazrlanmas ynnde
gr bildirerek aklamtr.
7 Aralk 2000 tarihinde Fransann Nice kentindeki AB devlet ve
hkmet bakanlar zirvesinde kabul edilen AB Temel Haklar Bildirgesi ilk defa komisyonun 4 Nisan 1979 tarihli Memorandumu ile
gndeme gelmitir. Sz konusu memorandum, topluluklarn AHSyi
imzalamasna ilikin olmakla birlikte temel haklarn korunmasnda
AHSye katlm ilk adm olarak grmtr.
IV. Avrupa Birlii Parlamentosu ve nsan Haklar
A. Genel Olarak
Avrupa Parlamentosu, 1957 tarihli Roma Antlamasnda belirtilen ifadesiyle, Avrupa Topluluu (AT) tarafndan bir araya getirilen
devletlerin insanlarn temsil eden bir kurumdur.
Avrupa Parlamentosu klasik ve anayasa hukuku anlamnda bir
parlamento deildir. nk, hukuk koyma usulne istisnaen ortak
olarak katlmas ve yine bu hususta istisnaen konseyle ibirlii yapmas dnda, nerme, yasama ve vergi koyma erkine sahip bulunmamaktadr.30 Avrupa Parlamentosu kendi yeleri arasndan bakan ve
bakanlk divan seer. Parlamento, Strasbourgda toplanr.

B. Parlamentonun nsan Haklarnn Korunmas ile lgili


Giriim ve abalar

Avrupa Parlamentosu, yelerinin genel oyla seilmesi nedeniyle


topluluun demokratik unsuru ve Avrupa halklarnn temsilcisi durumundadr. Bu nedenle temel hak ve hrriyetlerin korunmasna ynelik
30

96

Tekinalp / Tekinalp, a. g. e., s. 195.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

politikalarn oluturulmasnda nemli bir kurumdur. Demokratik bir


toplum olmann gerei, siyasi kurumlarn temel hak ve zgrlklerinin korunmasnda nc bir rol oynamasdr. Bu noktada, Avrupa
Parlamentosunun aktif bir insan haklar politikas izlemesi gerekmektedir. Avrupa Parlamentosu, insan hak ve hrriyetleri ile ilgili olarak;
nc lkelerle mali ve siyasi her trl ilikilere ynelik anlamalar
gndeme geldiinde, insan haklar uygulama ve ihlallerine dayal raporlarn deerlendirilmesi, ye lkelerdeki insan haklarn ilgilendiren
ve ortak yararlarna olan rklk, yabanc dmanl, lm cezalar,
yoksulluk, iddet, ayrmclk, iltica hukuku ve politikasnn uyumlatrlmas gibi konularda tartlmas; d ziyaretlerde insan haklar konularna dikkat ekilmesi gibi konulara arlk vermitir.31
Birliin siyasi kurumlar iinde insan haklarna en byk nemi
parlamento vermektedir. Avrupa Parlamentosu, insan haklar ve demokrasi kavramlarnn Birliin temel deerleri arasnda yer almasna
nemli bir katkda bulunmutur. Parlamentonun insan haklarna yaklam u ana ilkelere dayanmaktadr:32
- nsan haklarnn geni bir biimde ele alnmas,
- nsan haklarnn blnmezlii: medeni ve siyasi haklarn, ekonomik, sosyal ve kltrel haklardan ayrt edilmezlii,
- nsan haklarnn evrensellii: nsan Haklar Evrensel Bildirgesinin
her trl ulusal, kltrel veya dini hkmden stn olduu,
- Demokratik ilkelerle kalknma politikalarnn egdm.
a. Haklarn Korunmas ile lgili Grmelerde
Kabul Edilen Balayc Olmayan Metinler
Avrupa Parlamentosunun temel haklarn korunmas ile ilgili
giriim ve abalar, 10 ubat 1972ye kadar dayanr. Bu tarihte kabul
edilen deklarasyonda; ye devletlerin anayasalarnda ve AHSden
kaynaklananlar bata olmak zere, temel haklarn korunmasna ncelikle nem verdikleri, yetkilerini kullanrken ve topluluun hedeflerini gerekletirmeye alrken bu haklara sayg gsterecekleri zellikle
belirtilmitir.
31
32

Bee, a. g. e., s. 441.


Trkmen, Fsun, AB ve nsan Haklar, Derleyen: Dedeolu, Beril, Dnden Bugne AB, stanbul 2003, s. 51.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

97

Hilal SANOLU

hakemli makaleler

Avrupa Parlamentosu, 11 Temmuz 1990da ABye ynelik olarak


kabul ettii kararnda insan onuruna sayg, yaam hakk, yasa nnde
eitlik, dnce ve vicdan zgrl, zel hayatn ve ailenin korunmas, mlkiyet hakk, toplant ve dernek kurma zgrl, mesleki
zgrlkler, eitim hakk ve mahkemelere bavuru hakk gibi hak
ve ilkelerin yer ald bir temel hak ve zgrlkler bildirisi ile rklk ve yabanc dmanlna kar resmi bir bildirgenin Maastricht
Antlamasna eklenmesini istemitir. Bildirgedeki en nemli noktalardan biri, temel hak ve zgrlklerin toplulua kar korunmas ile
ilgili ikyetlerin, btn i hukuk yollar tketildikten sonra ATADye
gtrlmesinin ngrlm olmasdr. Kararda ayrca, topluluun
AHSye katlmas da istenmitir. Bunun zerine, Avrupa Parlamentosu Kurumlar Komisyonu 25 Mart 1992 tarihli kararnda, Maastricht
Antlamasnda temel hak ve zgrlklerin ve yurttaln korunmasnn
yeterli bir ekilde ele alnmamas, zellikle de bir hak ve zgrlkler bildirgesinin antlamaya dhil edilmemesi konusundaki zntsn dile getirmitir.33
Konsey, komisyon ve parlamento arasndaki 5 Nisan 1977 tarihli
ortak deklarasyonla temel haklarn korunmas konusundaki kararllk
belgelenmitir. Bu deklarasyon ATADnin temel hak ve hrriyetlere ilikin olarak mevcut itihatlarnn ortaya koymu olduu ilke ve
prensiplerinin bir sonucu olmutur.
b. Yllk Raporlar
ABnin insan haklar politikasnn oluum srecinde, Avrupa
Parlamentosunun katksn salayan dier bir ara da, ABnin insan
haklaryla ilgili faaliyetleri ve dier lkelere kar izledii insan haklar
politikas konusunda, zellikle 1986dan itibaren komisyon tarafndan
sunulan raporlardr.
c. Dier Giriim ve abalar
ABnin temel haklara ve insan haysiyetine saygya dayanan bir
hukuk topluluu olduunu belirten 12 Nisan 1989 tarihli Temel Hak ve
Hrriyetler Bildirgesinde ATADnin temel haklar koruma itihadnn
33

98

zcan/Tezcan/Yonar, a. g. e., s. 398.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

ve AHSnin nemi vurgulanrken, AHMin kararlar da Szlemenin


kapsam iinde deerlendirilmitir.
Topluluun sosyal politikasn ortaya koyan ve 9 Aralk 1989 tarihli
AT ilerinin Temel Sosyal Haklar art da Avrupa Parlamentosunun
Temel Hak ve Hrriyetler Bildirgesini, sosyal haklar alannda tamamlayc bir giriim olarak son derece nemlidir.34
Bu gelimelere bakldnda; AB kurumlarnn insan haklaryla
ilgili nemli giriimlerde bulunduu kukusuzdur. Ancak, kurumsal
yapdaki birtakm aksaklklar. Kurumlarn almalarnda demokrasi
eksiini ortaya koymutur. Bu da phesiz kurumlarn gerek insan
haklar gerekse dier konularda ald kararlara da yansmtr. AB
kurumlarnn yetki ve sorumluluklar her antlamada deiiklik gstermitir. Deiiklikler parlamentoyu, komisyon ve Bakanlar Konseyi
karsnda glendirmitir. Birliin politikalarn uygulayan ana kurum komisyondur. Ancak meru bir kurum deildir. nk; aldklar
kararlarda Avrupa halkna kar herhangi bir sorumluluklar yoktur.
Bakanlar Konseyi ise en nemli karar organdr. AB mevzuatlar Bakanlar Konseyinin onayndan sonra yrrle girer. Konseyin dolayl
bir meruluu vardr. Dolaysyla tek meru kurum parlamentodur.
zellikle komisyon zerinde kontrol yetkisi mevcuttur. Kurumlarda tam anlamyla meruluun salanamamas, demokrasi ve insan
haklar konusunda yaplan almalar noktasnda da belli eksiklikleri
gndeme getirmitir. Bu noktada kurumun yetki ve sorumluluklar
yeniden gzden geirilmesi, eksiklikler ortadan kaldrlmaldr. Ancak bu temel deiiklikler yapldnda, kurumsal yap tam anlamyla
oturtulduunda daha aktif bir politika izlenebilecek, kurumlarn daha
geni alanlarda daha iyi kararlar almalar ve hayata geirmeleri salanabilecektir. Bu yeni kurumsal yapnn da anayasayla desteklenmesi
gerekmektedir.

34

Bee, a. g. e., s. 436.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

99

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

nc Blm
nsan Haklarnn Yargsal Dzeyde Korunmas

I. Genel Olarak Avrupa Topluluklar Adalet Divan


ve Yarg Yetkisi

ATAD, kurucu antlamalarn ve ikincil hukuk normlar olarak adlandrlan tzk ve ynergelerle alnan kararlarn uygulanmasndan
ve yorumlanmasndan sorumlu organdr. ATAD 1952 Paris Antlamas ile kurulmutur. Roma Antlamas, topluluk hukukunun yorum
ve uygulanmasndan doan uyumazlklarda tek yetkili organ olarak
ATADyi ngrmtr.
ATAD bir anayasa mahkemesi sfatyla almakta ve topluluk
organlarnn yaptklar ilemlerin kurucu antlamalara uygunluunu
denetlemektedir. Avrupa Birlii Anayasasna gre; birliin yarg organ olan Adalet Divan da, Avrupa Adalet Divan, st derece mahkemesi ve uzmanlam mahkemelerden oluacaktr. Divan, iptal, ihlal,
tazminat, hareketsizlik ve personel davalar gibi davalara bakmakla
grevlidir. Adalet Divan iin zelliine gre muhakeme usul uygular. Muhakeme yazl ve szl olmak zere iki ekilde yrtlr.
ATADnin Topluluk hukukunun gelimesindeki rol byktr.
Adalet Divannn verdii kararlar kesindir. Ulusal mahkemeler iin
balaycdr. Bu noktada ye devletlerin yarg yerleri de, ATADnin
verdii kararlarn uygulanmasn salamakla ykmldr.
II. Temel Haklarn Korunmas Hususunda tihadi Geliim
Topluluklarn, antlamalarnda yer alan hedeflerini gerekletirmek zere yetkili ve grevli kurumlarndan biri de ATADdir (AT
Antlamas m. 4). ATAD, antlamalarn yorumlanmas ve uygulanmasnda hukuka saygy salamakla yetkili ve ykmldr.
Divan 1960larn sonlarna dek olduka ihtiyatl bir tutum almtr.
Bunun, bir yandan ye devletleri bir anlamda rktmeme abasnn,
te yanda ise buna bal olarak, kendi varln salamlatrma abasnn rn olduu sylenebilir. Ama belirtilen siyaset sadece bir dizi
ince hesaplarn sonucu olmaya da indirgenemez. Bir baka etken de,
uluslararas boyutta genel olarak insan haklarn tanma, koruma ve

100

TBB Dergisi, Say 74, 2008

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

gelitirme birikiminin ancak 1960larn sonlarna doru somutlamaya balam olmasdr. ATADnin bu geliimden etkilenmesi belli bir
zaman almtr. Bir dier faktr ise, topluluun yaplatrd mekanizma ve prosedrlerin almasnn, kii haklar balamnda yaratt
etkilerin ve sorunlarn, ancak belli bir birikim ve deneyim sonucunda
aka gzlenebilmi olmasdr. Normlarn konmas yetmez, normlar
topluluk organlar tasarruflaryla canllk kazandka, ksaca normlar
yaama geirildii oranda, onlarn temel haklar ilgilendiren ynleri
de kavranabilmektedir. Drdnc bir etken olarak da Avrupa Konseyi
ve onun ayrlmaz paras olan AHS sistemi ile topluluk sisteminin,
belli bir yetkinleme evrimi balamnda, zamanla daha ok karlkl
etkileime girmesi, giderek btnlemesi gereidir.35
ATAD itihatlar, 1970lerden itibaren insan haklaryla daha ilgili
hle gelmitir. ATAD, erken dnem itihatlarnda ncelikle AHSye
yollama yapmakla yetinmitir.36 ATADnin zellikle, AHS ile kurmu
olduu balant gerek doktrinde gerekse topluluk dzeyinde Topluluun AHSye katlp katlmamas veya topluluun kendine zg bir
temel haklar artnn gerekli olup olmad ynnde tartmalarn ortaya kmasna sebep olmutur.37 ATAD, verdii kararlarda hukukun
genel ilkelerinin birlik hukukunun kaynaklarndan olduunu ve insan
haklarnn da hukukun genel prensiplerinden ayrlamayacan vurgulamtr.
III. Koruma Altna Alnan Haklar
A. Kiisel Nitelikteki Haklar
ATAD tarafndan koruma altna alnan haklardan en nemlisi hi
phesiz kiisel nitelikteki haklardr. Aslnda AB ekonomik amalarla
oluturulmu bir birliktir. ATAD kararlarna baktmzda daha ok
sosyal ve ekonomik haklarla ilgili dzenlemelere rastlamaktayz. Ancak ATAD; verdii kararlarn pek ounda deerlendirmelerini yaparken kiisel nitelikteki haklara da yollamalar yapm, bu noktadaki
ihlalleri de gz ard etmemitir.
35
36
37

Gemalmaz, Mehmet Semih, nsan Haklar Temellendirilmesinden Tanmlanmasna, Bahri Savcya Armaan, Ankara 1988, s. 244-259.
Tezcan, a. g. e., s. 200.
Dner Ayhan, nsan Haklarnn Uluslararas Dzeyde Korunmas ve Avrupa Sistemi,
Ankara 2003,s. 121.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

101

Hilal SANOLU

hakemli makaleler

ATAD verdii kararlarda;


- nsan onuru,
- Eitlik ilkesi,
- Adil yarglanma hakk,
- Sularn ve cezalarn kanunilii ilkesi,
- zel yaamn gizlilii,
- Konut dokunulmazl,
- Mlkiyet hakk,
- Dnceleri aklama zgrl
gibi birtakm zgrlkler koruma altna alnmtr.
Gravier kararnda, ATAD Belikal renciler iin alnmayan eitim harcnn, Belikada eitim gren Fransz vatanda bir renciden
alnmasn topluluk hukukuna aykr bulmutur. Ayrmclk yasann da alt izilmitir. ye devlet vatandalarnn farkl bir ye devlet
lkesinde kendi vatandalarna uygulanan standartlarn dnda bir
uygulama yaplmamas gerektiine de vurgu yaplmtr. Yine Cowan
kararnda da, Fransaya turist olarak gelen ve bu srada saldrya urayan bir ye devlet vatanda, Fransz makamlarna kar Fransz
mahkemelerinde at tam yarg davasnda, tazminat miktarnn hesaplanmasnda vatandalktan kaynaklanan ayrmcla uramamas
vurgulanmtr.
phesiz en ok dikkat eken davalardan biri de Grogan davasdr.
Dublin davasnn tecavz sonucu hamile kalan gen bir kza ocuunu
drme izni vermemesi ile balamtr. Katolik rlanda Anayasas gnll olarak bebek drlmesine izin vermemektedir. AT Antlamas bu tr temel haklar korumaktadr.38 rlanda Anayasasnda krtaj
yasaktr. rlandada niversite rencilerine hizmet veren dernek,
hamile olan ve krtaj yaptrmak isteyen kadnlara yardm etmek zere
komu lke Birleik Krallkta krtaj yapan kliniklerin isimleri, yerleri,
irtibat yollarn anlatan kitapklar veya brorler yaynlamtr. Ancak
hibirisi krtaj savunmam ve sadece bilgi vermekle yetinmilerdir.
Krtaja kar olan bir baka dernek, bunun zerine harekete geerek
bu faaliyetin durdurulmas ve yapanlarn cezalandrlmas amacyla
bir rlanda mahkemesinde dava amtr. Mahkeme davay kabul ederek ilk dernek yetkilileri aleyhine karar vermitir. Sonunda dava
38

Akman, Vedat, Avrupa Topluluu ve Trkiye Uluslarst Andlamalar ve Ekonomik


Birliin tesinde Bir Avrupa, stanbul 1997, s. 24.

102

TBB Dergisi, Say 74, 2008

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

rlanda Yksek Mahkemesinin nne gelmitir. Yksek Mahkeme de


krtajla ilgili bilgi vermenin rlanda hukukuna aykr olduu ynnde
karar vermitir. Ancak dava, daha Yksek Mahkemenin nndeyken
davallar, krtajla ilgili bilgi vermenin Topluluk hukukuna uygun olduunu, rlanda hukukunun topluluk hukukuna aykr olduunu ileri
srmlerdir.39 Her eyden nce toplulua ye devletlerde hizmetlerin
serbest dolam sz konusudur. Ve mahkemenin yapt deerlendirme bu ilkeyi zedelemektedir. Yine bu davada ifade zgrlnn de
zedelendii sylenebilir. Bu davada dernekler baka bir ye devlette,
krtaj uygulamasnn olduu noktasnda, kliniklerin isimleri, yerleri
hususunda taraflara bilgi vermekle yetinmitir. Bilgi alp verilmesi de
ifade zgrlnn ierisinde yer almaktadr. Sz konusu derneklerin hibirisi zaten krtaj savunmamtr, yalnzca bilgi vermekle yetinmitir. Dolaysyla ifade zgrlnn snrlar iinde kalnmtr.
Oysa mahkeme bu hususlara son derece kat bir tutumla yaklaarak
karar vermitir.
Bir dier nemli karar ise Prais karardr. Prais kararnda Divan,
topluluk bnyesinde evirmenlik iin alan snava bavuran Vivien
Praisin dini inanlarna uygun olmad iin snav gnnn deitirilmesine ilikin isteminin topluluk konseyi tarafndan reddedilmesini
incelemitir. Praisin at davann konusu, konseyin yeni bir snav
gn belirlenmesini reddeden kararnn iptali istemidir. Divan, yazl
snavn btn adaylar iin ayn gn olmas gerektiini ifade etmi; davacnn ancak gn kesinlemeden nce ilgili makamlar uyarmas hlinde, bavurusunun dikkate alnarak din inanlarna aykr olmayan
bir snav gnnn belirlenebileceini hkme balamtr. Praisin davasnn reddi, bu bavuruyu zamannda yapmamas nedeniyledir.40
ATAD vermi olduu pek ok kararyla phesiz bir topluluk itihad oluturmaya balamtr. AB blgesel bir rgttr. ABnin varolu
amalarndan biride dnya barn korumak ve atmalar nlemektir. Ancak iinde bulunduumuz yzylda dnyann eitli blgelerinde yaanan olumsuzluklar dikkate aldmzda insan haklarna her
defasnda vurgu yapan ve yelik iin lkelere bunu nkoul olarak da39

40

Gndz, Aslan, AB de nsan Haklarnn Yeri Kurumsal Dzenleme ve Bireyin


Haklar, Marmara niversitesi Avrupa Aratrmalar Dergisi : Orhan Ouz a Armaan, stanbul 1999, s. 105.
avuolu, a. g. e., s. 169.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

103

Hilal SANOLU

hakemli makaleler

yatan ABde uygulamalarn ok da i ac olduundan sz edilemez.


Yakn tarihte ahit olduumuz Irak, Filistin, Bosna-Hersek gibi lkelerdeki atmalar ve bunlarn nne geilememesi, gerekli tedbirlerin
alnamamas da aslnda insan haklar politikasnn ne kadar gerilerde
kaldn ortaya koymaktadr. Bu nedenle ekonomik ve politik kayglardan uzaklalmal, insani ve vicdani duygularla hareket edilmeli,
zm araylarnda bu hususlar n planda tutulmal ki; etkin insan
haklar politikalar oluturulabilsin ve ihlaller nlenebilsin.
nsan haklar son derece kapsaml bir konudur ve her geen gn
artan insan haklar ihlallerini de dndmzde mekanizmalardaki eksiklikler daha net ortaya kmaktadr. Bu noktada daha etkin
kurumlar oluturulmal, kurumsal yapdaki mevcut eksiklikler de yeniden gzden geirilerek gerekli dzenlemeler yaplmaldr.
B. Ekonomik ve Sosyal Nitelikteki Haklar
AHSde yer almayan ekonomik ve sosyal nitelikli hak ve ilkelerin,
Topluluk sisteminde yer ald ve bunlarn etkin olarak korunduu
grlr.
Sosyal ve ekonomik haklar kapsamnda; eitim-retim hakk,
ailenin korunmas, sosyal gvenlik hakk, alma ve dinlenme hakk
gibi haklardan bahsetmek mmkndr.
ATADn Morson ve Jhanjan kararna gre, topluluk tznn 10.
maddesine gre gmen iilere salanan haklar, aile yelerinin deil,
iinin statsne baldr. Bu haklar, nc devlet vatandalarnn
ye devlet vatanda olan akrabalaryla birlikte bir baka ye devlette yaamalarna imkan vermez. Bu gibi durumlarda, nc lke vatanda olan akrabalar gmen iilerin sahip olduklar haklara sahip
deildir. Bu kararn konusu, Hollanda vatanda olan ve Hollandada
alan ocuklarnn bakmna muhta olan ve onlarla birlikte bu lkede yaamak isteyen Surinaml iki annedir. Hollanda kanunlarna
gre annelerin giriine izin verilmeyince, onlar da topluluk hukukuna
dayanarak bu lkeye girme ve ocuklaryla birlikte yaama hakkna
sahip olduklarn ileri srmlerdir. Bunun zerine ATAD, herhangi
bir ye devlet vatanda olmayan annelerin, bir ye devlette ocuklaryla birlikte yaama haklarnn olmadna karar vermitir. Tzn
bu hkmlerinde yer alan e kavram, iiyle evli olan kii anlam-

104

TBB Dergisi, Say 74, 2008

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

na gelmekte olup iinin birlikte yaad kiiyi kapsamamaktadr. Bir


ye devlet vatanda olan iinin, nc devlet vatanda olan ei,
birbirlerinden ayrlsalar dahi, evlilikleri resmen sona erinceye kadar o
lkede oturma hakkna sahiptir. Gmen iinin kendisiyle yaamasna izin verilen aile yeleri nc lke vatandalar bile olsa, ev sahibi
lkede ekonomik faaliyette bulunma, yani bir cret karl alma
hakkna sahiptir.41
Topluluun ye devlet vatandalar iin ngrd pazar zgrlkleri (mallarn, hizmetlerin, kiilerin ve sermayenin serbest dolam)
ncelikle ekonomik niteliktedirler. Gravier Luisi ve Carbone kararnda,
hizmetlerin serbest dolam; Kraus kararnda, kiilerin ve hizmetlerin
serbest dolam; Steinhauser kararnda, yerleme zgrl kullanlmtr.
Neticede, ATAD, itihatlarn olutururken davalardaki kararlarnda haklar geni yorumlam, zellikle pazar zgrlkleri konusunda yalnzca bu haklarn ekonomik boyutunu ele almam, derinlemesine ve ok boyutlu bir inceleme yapmtr. Dolaysyla kiisel haklar
n planda tutulmu ve ncelikle bu kapsama dhil edilebilecek karar
rnekleri ortaya kmtr.
IV. Haklarn Korunmas erevesinde Yararlanlan Kaynaklar
A. ye Devletlerin Ortak Anayasal Gelenekleri
Adalet Divan batan itibaren, topluluk dzeyinde temel haklarn
varln ve bunlarn korunmas gerektiini ifade etmitir. Dolaysyla,
temel haklarn korunmas, topluluk hukukunun genel ilkelerinin bir
parasdr ve bu niteliiyle, topluluk hukukunun normlar hiyerarisinde birincil nitelikli kaynaklar arasnda yerini alr. Adalet Divannn
bu yndeki yaklam, 1974ten bu yana devam etmektedir. Ancak
Adalet Divan ortak anayasal geleneklerinden ziyade, AHSye ynelmektedir. nk, AHS, Divana tm devletlerin kabul ettii hak ve
ilkeleri bir arada bulundurma ve tek yargsal organca yorumlama imkann salamaktadr.

41

Kkta, a. g. e.,s. 111.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

105

Hilal SANOLU

hakemli makaleler

B. Avrupa nsan Haklar Szlemesinin Konumu


a. ABnin Avrupa nsan Haklar Szlemesi ile
Bal Olup Olmad Konusu

Topluluun kurulmasndan nce ye devletler tarafndan imzalanan uluslararas antlamalarn topluluklar balayp balamad
sorusu, topluluun AHS ile bal olup olmad konusunu gndeme
getirmektedir.
ATAD, yetkisini ye devletlerin kendisine devrettii egemenlikten almaktadr. nsan haklar, Birlik hukukunda hiyerarik olarak
genel hukuk ilkelerinden daha yksek bir seviyede deildir. Yalnzca
bireysel davalarda ileri srlebilir ve o erevede ATAD tarafndan ele
alnabilir.
Adalet Divan, insan haklaryla ilgili uluslararas belgelerden yararlanmas gerektiini kabul etmektedir, ancak birliin bu szlemelerle ball noktasnda herhangi bir gr bildirmemektedir.
b. ABnin Avrupa nsan Haklar Szlemesine
Katlm Konusu
AHS, Avrupada insan haklar, temel hak ve hrriyetlerin korunmas konusunda en nemli yasal enstrmandr. ABnin AHSye taraf
olmamasna ramen ye lkelerin hepsinin AHSye taraf olmas nedeniyle temel hak ve zgrlkler alannda AB ve AHSnin ortaklaa
gelitirdii bir Avrupa hukukundan bahsetmek mmkndr.42
Kurucu antlamalarda insan haklarna ilikin hkmlerin bulunmay, topluluk hukukunun nceliiyle ilgili topluluk hukuku ile
tam rtmeyen birtakm itihatlarn kabul edilmesine neden olmutur. Adalet Divan, bu yllarda izledii itihat politikasnda, AHSnin
temel haklarn korunmas erevesinde nemli bir esin kayna olduunu belirtmi, topluluk kurumlarna ve ye devletlere topluluk
hukukuyla ilgili dzenlemelerde temel haklara uymalar gerektiini
vurgulamtr.
Topluluun AHSye katlma fikrine, Avrupa Parlamentosu ve Ekonomik ve Sosyal Komite katlma olumlu yaklamalarna ramen, bu
42

Bee, a. g. e., s. 456.

106

TBB Dergisi, Say 74, 2008

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

konuda ncl komisyon yapmtr. ABnin, AHSye taraf olmas,


kurucu antlamalarda yaplacak deiikliklere baldr. Ancak bu da
tek bana yeterli deildir. ABnin, AHSye katlmnn gereklemesi,
ayn zamanda sadece Avrupa devletlerinin yeliine ak olan Avrupa
Konseyi Statsnde de deiiklik yaplmasn gerektirmektedir.

C. Avrupa nsan Haklar Szlemesinin


Destekleyici Norm Olarak Kullanlmas

Adalet Divan birok kararnda AHSye gndermede bulunmutur. Divan tarafndan yaplan bu gndermeler erevesinde AHS, topluluk ve divan asndan yalnzca bir referans olup, herhangi bir hukuksal balaycla sahip deildir. Ayn biimde, gerek Komisyonun
gerekse de Avrupa Parlamentosunun temel haklarn korunmas balamnda szlemeye gndermede bulunmalar, hukuksal bir ykmllkten deil, moral bir ykmllkten kaynaklanmaktadr. Adalet
Divan nceleri, topluluk hukukunu temel haklar asndan kontrol
etmeyi reddetmitir. 4 ubat 1959 ve 12 ubat 1960 tarihli kararlarla,
Alman Anayasas tarafndan teminat altna alnan temel haklar asndan, topluluk dzenlemelerinin geerliliini kontrol etmeyi kabul
etmemitir. Ancak Adalet Divan, bu tutumunu 12.11.1969 tarihli Stauder ve 17 Aralk 1970 tarihli International Handelsgesellschaft kararlaryla deitirmi ve temel haklarn, topluluk hukuk dzeninin ayrlmaz
bir paras olduunu ifade etmitir. Aslnda Adalet Divan, bu tutum
deiikliiyle, temel haklarn korunmas konusunda topluluk apnda
hazrlanacak bir sistemin, gl bir btnleme faktr ve meruiyet
unsuru olabileceine adeta o tarihte dikkat ekmitir. Divan nnde
taraflar tarafndan aka ileri srlmesine ramen, Adalet Divan 14
Mays 1974 tarihli Nold kararnda, AHSyi aka zikretmekten kanarak, ye devletlerin katld ya da taraf olduu uluslararas dzenlemeler biiminde st kapal olarak AHSye gndermede bulunmutur. Divann bu ihtiyatnn tek nedeni, henz o dnemde Fransann
AHSye katlmam olmasdr. 3 Mays 1974 tarihinde Fransann szlemeye kesin olarak taraf olmasndan sonra Divan, AHSye ilk kez 28
Ekim 1975 tarihli Rutili kararnda aka gnderme yapmtr. Divan
bu kararnda, szlemenin 8-11. maddelerine ve 4 Nolu Protokoln
2. maddesine aka gndermede bulunmutur. Divan, insan haklarnn snrlandrlmas konusunda, snrn snrn belirlemede bir deTBB Dergisi, Say 74, 2008

107

Hilal SANOLU

hakemli makaleler

erlendirme yapmtr ve yine ok ak bir biimde AHSnin ilgili


maddelerine atfta bulunmutur. ATAD, hak ve zgrlklerin snrlandrlmasnda hukuka uygunluk ltlerinden biri olan kamu gvenlii ltnn snrn, hakkn znn korunmas, demokratik
toplumda zorunluluk, orantllk, iyi niyet yoksunluu ve lllk
ilkeleriyle deerlendirmitir. Davada ATAD, 1612/68 sayl Topluluk
Tznn, ye devletlere yabanclarn denetimi balamnda tand yetkileri, AHSnin eitli hkmlerinde tannan ilkelerden daha snrlayc olduu sonucuna varmtr. Bu deerlendirme, ayn zamanda
topluluun kamu politikasna ilikin hkmler ieren ayn konudaki
64/22L sayl direktif asndan da geerlidir. ATADye gre ad geen belgeler AHSnin 8., 9. ve 10 maddeleriyle 4 Nolu Protokoln 2.
maddesindeki ilkeleri ihlal etmektedir.43 Ayn ekilde divan, Johnston,
Wachauf ve ERT kararlarnda AHSye aka gndermede bulunmutur.44
ATAD, AHS sistemine kap aralayarak, topluluk antlamalarnda yer verilen ye devletlerin daha nceki taraf olduklar uluslararas
szlemelerden doan ykmllkleriyle bal olduklar normunu
dayanak noktas yapmtr. ATAD tarafndan hkme balanan ok sayda uyumazlk ierisinde, sadece birka hkmle AHS, somut olarak topluluk hukukunun bir paras konumuna getirilmitir. rnein
divan, Hauer davasnda AHS 1 Nolu Protokolde dzenlenen hakk, topluluk hukuku snrlamalarna konu olur biimde kabul ederek,
yani bu maddede dzenlenen mlkiyet hakknn AHSde olduu gibi
topluluk hukukunda da snrlamalara tabi olduunu belirterek, topluluk hukukunun ierisinde deerlendirmitir.
Bununla birlikte, Adalet Divannn temel haklarn korunmas
balamnda AHSyi referans gstererek kabul ettii yorumlar, baz
durumlarda AHMnin yorumlaryla tamamen rtmemekte, iki
mahkeme arasnda doal olarak, topluluk hukukunun niteliinden
kaynaklanan birtakm itihat farkllklar bulunmaktadr.45
Yukardaki karar rnekleri ve aklamalar gz nnde bulundurulduunda; ATADnin, AHSyi ve AHM kararlarn destekleyici
norm olarak ele ald ortaya kmaktadr. ABnin henz resm olarak
43
44
45

Tangr Burak, ABde AHS, Gazi niversitesi ktisadi dari Bilimler Fakltesi Dergisi, cilt 3, Say 1, Ankara 2001, s. 240.
Tezcan, a. g. e.,s. 216.
Tezcan, a. g. e., s. 219.

108

TBB Dergisi, Say 74, 2008

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

AHSyi tanmamas ve ATAD-AHM arasnda itihat farkllklarnn


grlmesi bunu desteklemektedir. Ancak, devam eden srete, bir
yandan AHSnin birlik tarafndan tannmas almalar hzla devam
ederken, dier yandan da ATADnin AHSye ve AHM kararlarna
yapt atflardaki art dikkate alndnda; AHSnin yakn gelecekte
l norm olarak da kullanlabilecei sonucuna ulalmaktadr.
Sonu
AB oluum sreci ve tm bu kurucu antlamalar gz nnde bulundurduumuzda; hi phesiz ok nemli admlar atlm, byk
mesafeler kat edilmitir. Bununla beraber Birliin her daim zerinde
durup vurgulad, ancak vicdani ve insani duygulardan ziyade; siyasi ve ekonomik amalarla hareket edilmesi nedeniyle her seferinde
bir adm daha geriye gidildii insan haklar politikasnn, 1980lerden, 1990lardan ok daha geride olduu sylenebilir. Aslnda pek
ok arpc gelime de bunu gzler nne sermektedir. AB, ou lkeyi eletirip demokrasi dersi verirken kendi ierisindeki aksaklklar
grmezden gelmektedir. Trkiye de, yaad skntl dnemler dikkate alnrsa bu konudan en ok muzdarip olan lkelerden birisidir.
Trkiyenin AB yelik srecinde nne kan en nemli engel; insan
haklar ve aznlklar koruyucu mekanizmalarn zayfldr. Trkiye
u anda BMnin tm temel insan haklar szlemelerine taraftr. Nitekim AHS ek protokolyle kaldrlan lm cezalar, 2004 Anayasa deiiklikleriyle tamamen bertaraf edilmitir. nsan haklar eitim projeleri balatlm, hatta bu almalar yakndan izlemek amacyla proje
izleme grubu oluturulmutur. Yine, illerde ve ilelerde insan haklar
kurullar kurulmutur. TBMM bnyesinde de nsan Haklar nceleme
Komisyonu oluturulmutur. Tm bunlar nemli gelimelerdir ancak,
Trkiyede her gn yaanan olaylar gz nnde bulundurduumuzda; bu almalarn ne derece etkili olduu kukuludur.
ABnin kendi ierisindeki elikileri u rneklerle ifade etmek istiyorum: Birlik ierisinde yer alan lkeler kendi ilerinde gerekletiremedikleri kat politikalar ye olacak devletlere uygulama yoluna
gitmektedirler. Szgelimi; Fransa 1945te Cezayirle ciddi hak ihlalleri
iddialarna dayanan olaylar yaamtr. Trkiyenin 1915-1917 yllarnda soykrm yaptndan kuku duyanlarn sulu saylmasn isteyen
yasa tasarsn gndeme getiren Fransz Parlamentosu sz konusu CeTBB Dergisi, Say 74, 2008

109

Hilal SANOLU

hakemli makaleler

zayir olaynda sessiz kalmay tercih etmitir. Yine, Almanyadaki baz


eyaletlerde birtakm Trke kelimelerin kullanlmas yasaklanmtr.
Soykrm iddialarnn gndemde olduu dnemlerde Hollandada
baz Trk vatandalarnn pek ok ilemlerinin geitirildii ifade edilmektedir. Bu rnekleri arttrmak mmkndr. Devletlerin yasalarnda eitlik ilkesi aka dzenlenmitir ve bu ilkeye gre dil, din, rk
ayrm ve benzeri ayrmclklar sz konusu olmakszn herkes haklardan ak bir ekilde istifade eder. Gnmzde ska gndeme getirilen
etnik gruplamalar, bu ilkeyi zedelemekten baka bir amaca hizmet etmemektedir. lke yeterince aktr. Byle bir gruplamay, bu ilkelerin
amacndan uzaklaarak yorumlamak; siyasi kayglarla hareket eden
ve blclklere yol amak isteyen gruplarn eylemleridir.
AB hukukunda insan haklarnn korunmas noktasnda, kurumsal,
siyasal ve yargsal yaplanmalarda nemli gelimeler salanmtr. Her
ne kadar AB kurucu antlamalarndan Paris ve Roma antlamalarnda,
insan haklar kavram nemini bulamasa da, daha sonra imzalanan
antlamalar erevesinde insan haklar n planda tutulmu ve geni
bir platformda koruma altna alnmtr. Ayn ekilde, Birliin siyasi
mekanizmalarndan olan konsey, komisyon ve parlamento bnyesinde dzenlenen belgelerde de insan haklarnn nemi vurgulanmtr.
Avrupa Konseyine ye devletlerin, 1950de Romada imzaladklar ve 1953de yrrle giren AHS, hi phesiz dnyada insan
haklar alannda dzenlenmi mevcut szlemelerin en etkili ve en gelimi olandr. Ne var ki AB, AHSyi ne olduu gibi bnyesine dahil
etmitir, ne de AHSnin gvence sistemini uygulamtr. Yine de insan
haklarn ilgilendiren sorunlarda AHSyi kendine referans yapmtr.
ABde, temel haklarn korunmas noktasnda gelitirdii itihatlarla dikkat eken en nemli birim, ATADdir. ATAD tarafndan gelitirilen korumaya yaplan en byk eletiri, bu korumann sistematik
olmad, Adalet Divannn nne gelen davalara gre bu korumann
bir geliim gsterdii ynndedir.
Benzer bir eletiri, temel haklara ilikin topluluk apnda bir temel
haklar katalogunun bulunmamasyla ilgili olarak yaplmaktadr. Yani,
vatandalar sahip olduklar haklar balangta bilmemektedirler.
Ayn ekilde, kurumlarda riayet etmekle ykml olduklar haklar
nceden bilememektedirler. Dolaysyla, balangta sorun kmamas engellenememekte, ancak sorun ktktan sonra, Adalet Divannn

110

TBB Dergisi, Say 74, 2008

hakemli makaleler

Hilal SANOLU

sonradan bir mdahalesiyle sorun zlmeye allmaktadr. Bu defa,


temel haklarn korunmas iin her defasnda Adalet Divannn mdahalesi mi gerekli sorusu hakllk kazanmaktadr.46
Bir dier ciddi eletiri, topluluk yesi olmayan nc lke vatandalaryla ilgilidir. Bu kiiler AT Antlamasnn 230. maddesindeki
genel ifadeden hareketle, topluluk organlarnn kendilerini etkileyen
ilemlerine kar iptal davas ama hakkna sahiptirler. Ancak birtakm kstlayc unsurlar bu hakkn kullanlmasn adeta imknszlatrmaktadr. Bu kiiler dava asa bile, topluluk yarg organlar nnde
atklar davann sonucundan memnun olmamalar hlinde, bu karar
AHM organlar nne gtrmeleri mmkn deildir. Dolaysyla
nedeni ne olursa olsun nc lke vatandalar iin de birtakm eksikliklerin bulunduunu unutmamak gerekir.47
AB, barn korunmasnda, uluslararas gvenliin pekitirilmesinde, demokrasi ile hukuk devletinin ve insan haklar ile temel zgrlklerin daha da salamlatrlmasnda rol almaktadr. Temel karlarn ve bamszln korumaya zen gsterirken, Avrupann tarih
boyunca katkda bulunduu insancl ve evrensel deerlerden g almaktadr.
46
47

Tezcan, a. g. e., s. 220.


zcan/Tezcan/YONA, a. g. e., s. 420.

TBB Dergisi, Say 74, 2008

111