Está en la página 1de 13

dr Andrzej Dubicki (Uniwersytet dzki)

Ewolucja zasad wyborczych w Rumunii w latach 1989-2012


Front Ocalenia Narodowego (Frontul Salvarii Naionale, FSN), ktry przej wadz w
kocu grudnia 1989 roku, zaraz po upadku reimu Ceauescu musia dokona kilku
szczeglnie istotnych reform politycznych w celu zademonstrowania zerwania ze starym
reimem, oraz wpisania si dziki temu w oglny nurt zachodzcych w regionie Europy
rodkowej przemian o charakterze demokratycznym. W tym celu: zezwolono na dziaalno
wielu partii politycznych, zdecydowano, e zgodnie z przedwojenn tradycj rumusk
parlament bdzie si skada z dwch izb, zapowiedziano opracowanie nowej konstytucji i
nowej ordynacji wyborczej.
W lad za t zapowiedzi ju 1 stycznia 1990 roku dekretem rzdu tymczasowego
przedstawiono oglne zaoenia nowej ordynacji wyborczej, ktre zostay przedstawione do
konsultacji spoecznych. Byy one w duej mierze nawizaniem do praktyki przedwojennej,
zwaszcza jeli chodzi o skad parlamentu. Oprcz deputowanych i senatorw wybieranych w
wyborach powszechnych postulowano by w skad Senatu wchodzili wirylici, dodatkowo
proponowano

bezporedni

wybr

prezydenta

kraju,

same

wybory

parlamentarne

proponowano przeprowadzi na zasadzie francuskiej, czyli gosowania w dwch turach, w


okrgach jednomandatowych; postulowano proporcjonaln reprezentacj mniejszoci
narodowych1. Propozycje strony rzdowej spotkay si z krytyk opinii publicznej, ktra
zakwestionowaa zwaszcza potrzeb wprowadzenia, a w warunkach rumuskich waciwie
utrzymania systemu wyborw wikszociowych. W zwizku z tym ustawodawca
zaproponowa

kolejn

wersj

ordynacji

wyborczej,

ktrej

odrzucono

wybory

wikszociowe na korzy proporcjonalnych, ktre miay dopomc w ksztatowaniu si


rumuskiej demokracji i w okrzepniciu partii politycznych. Pocztkowo rzdzcy FSN,
ktry zdy si ju przeksztaci w parti polityczn proponowa by stosowa zasad
obliczania podziau mandatw wedug gosw zdobytych w poszczeglnych okrgach
wyborczych czyli by prg wyborczy stosowa na poziomie lokalnym 2. Inne partie polityczne
sprzeciwiay si temu postulatowi optujc za stosowaniem progu wyborczego na poziomie
krajowym, co miao doprowadzi do szerszej reprezentacji politycznej partii mniejszych 3.
1 Kady parlamentarzysta po wyborze miaby zadeklarowa sw narodowo, w wypadku,
gdyby ktra narodowo nie bya wystarczajco reprezentowana, wwczas miano jej
przyzna dodatkowe miejsca. C. Zsolt Kiss, op. cit., s. 28.
2 Byoby to dla tej partii bardzo korzystne.
3 C. Zsolt Kiss, The Romanian Post-communist Electoral Reform. The Influence of the prior
regimetype on the choice of an electoral system, Studia Universitatis Babe-Boylai-

Ostatecznie FSN zgodzi si z powodw koniunkturalnych z postulatami opozycji,


rozumiejc, e denie do ograniczenia reprezentacji mniejszych partii byoby odebrane przez
spoeczno midzynarodow negatywnie. W sprawie konkretnego przeliczania gosw na
mandaty zdecydowano si zastosowa kwot Harea, czyli kwot prost 4. Rnice
nastpoway w przyporzdkowania mandatw do gosw resztkowych. W przypadku senatu
byy one dzielone na poziomie lokalnym, a w przypadku izby niszej na poziomie krajowym
wedug metody dHondta. Pierwsze wybory w 1990 roku odbyy si wanie wedug tych
zasad.
Nie wyczerpao to dyskusji, poniewa jak ju wspomniano od pocztku wspomniane zasady
uznawano za tymczasowe. W ramach ju wybranego parlamentu zdecydowano si na
kontynuowanie rozmw w kwestii reprezentatywnoci parlamentu i w zwizku z tym z
dalszymi pracami nad ordynacj wyborcz. Postulowano ustalenie zasady podobnej do tej
stosowanej m.in. w Polsce, by izb nisz uzna za reprezentujc partie i grupy etniczne i w
zwizku z tym wybiera j w wyborach proporcjonalnych, natomiast by senatorowie
reprezentowali swe okrgi wyborcze i w zwizku z tym byli wybierani w okrgach
jednomandatowych, jednak ta dyskusja pozostaa nierozstrzygnita.
Ostatecznie finalny projekt ordynacji wyborczej zaprezentowano 15 czerwca 1992
roku. Propozycja rzdowa zawieraa si w: proponowanych wyborach proporcjonalnych do
obu izb na zasadzie stosowanej ju przed wojn, czyli list zamknitych. Wybory miay si
odbywa w 42 wielomandatowych okrgach wyborczych 5. Mandaty miano podzieli na
zasadzie formuy dHondta. Wprowadzono te prg wyborczy dla partii politycznych w
wysokoci 3%, ktry obowizywa do roku 1996, natomiast pniej podniesiono go do 5% 6.
Ponadto zapewniono stosown reprezentacj mniejszociom narodowym, ktre nie musiay
owego progu przekracza. Ich przedstawiciele musieli jedynie zdoby jedynie minimaln
ilo gosw jaka wystarczaa do obsadzenia mandatu w normalnych wyborach 7. Inn kwesti
Politica, 1/2009, s. 29.
4 D. Nohlen, Prawo wyborcze i system partyjny, Warszawa 2004, s. 437.
5 W obliczaniu iloci parlamentarzystw sugerowano zachowanie nastpujcych
parytetw: 1 deputowany na 70 tys. mieszkacw a 1 senator na 140 tys. mieszkacw.
6 W przypadku koalicji wyborczych poziom progu ustalono na 8%. A. Cosciug, The
influence of the electoral system on the quality of the electorial predictions: Romanian
elections 1992-2009, Studia Universitatatis Babe Boylai Politica 1/2011, s. 92.
7 Obecnie w rumuskim parlamencie reprezentowanych jest 19 mniejszoci narodowych.
Musz oni osign w skali kraju 10% redniej liczby gosw potrzebnej do zdobycia
mandatu deputowanego. Lista organizaiilor cetenilor romni aparinnd minoritilor
naionale care sunt reprezentate n Camera Deputailor, precum i etniile reprezentate n
Consiliul Minoritilor Naionale, aa cum a fost comunicat de Departamentul pentru
Relaii Interetnice. www.becparlamentare2012.ro/comunicate BEC.html; Art. 10, paragraf

by czas przeprowadzenia wyborw. O ile strona rzdowa opowiadaa si za poczeniem


wyborw parlamentarnych i prezydenckich, zdajc sobie spraw z tego, e przeprowadzenie
ich w jednym terminie zapewni wiksz frekwencj i odsunie zagroenie koniecznoci
kohabitacji, oraz bdzie po prostu tasze. czenie gosowa stao si odtd zreszt
powszechn praktyk rumusk. Opozycja zdajc sobie spraw z tego, e przy stosunkowo
duej frekwencji wyborczej bdzie jej ciko przebi si do wadzy optowaa za rozczeniem
obu wyborw. Jednak ostatecznie przystaa na propozycj strony rzdowej. Zgoda opozycji na
przeprowadzenie wsplnych wyborw moe by postrzegana jako element kompromisu
politycznego, w zamian za rezygnacj strony rzdowej z wyborw wikszociowych. Cho
warto zauway, e wsplna kampania wyborcza powodowaa, e de facto i tak wybory te
staway si namiastk wyborw wikszociowych, bowiem partie w duej mierze korzystay z
popularnoci swego kandydata prezydenckiego i nie zdarzyo si w 5 wyborach gdzie dana
zasada wyborcza obowizywaa (1990-2004) by zasza potrzeba kohabitacji pomidzy
prezydentem a opozycyjnym wobec niego parlamentem. Z kolei wprowadzenie zasady list
zamknitych byo traktowane jako swego rodzaju nawizanie do dawnych tradycji, kiedy to
partia wyznaczaa kandydatw do parlamentu, a rol wyborcy byo jedynie zaakceptowanie
dokonanego przez parti wyboru. Ograniczao to moliwo ksztatowania wasnych
preferencji wyborczych i de facto premiowao politykw wysoko ulokowanych w strukturach
partyjnych. Prowadzio nawet do wytworzenia si ukadu stosunkw okrelanego jako
partiokracja8. Jest on obecnie definiowany jako metoda rzdzenia, w ktrej rzd
monopolizuje dla siebie decydujc rol w kwestii doboru personelu politycznego,
wykorzystania rodkw finansowych oraz w kreowaniu polityk pastwowych 9. Wedug D.
Barbu elementem charakterystycznym dla rumuskiego stanu stosunkw politycznych
partiokracji by czsty brak umocowania pozycji aktualnego premiera poprzez elekcj
parlamentarn. Do roku 2000 a czterech szefw rzdu nie miao swego mandatu dodatkowo
potwierdzonego przez wol wyborcw, co cho nie byo wymagane konstytucyjnie z reguy
wzmacnia mandat premiera do wykonywania powierzonej mu wadzy 10. W ten sposb naley
8, ordynacji wyborczej z roku 2012, http://www.mai.gov.ro/Documente/Transparenta
%20decizionala/Proiect%20de%20lege%20alegeri%20generale%202012.pdf.
8 D. Barbu, Can Democracy Be its Own Enemy, Romanian Political Science Review,
1/2005, s. 11.
9 Ibidem.
10 Podobna sytuacja bya nie do pomylenia w okresie poprzedzajcym wprowadzenie
demokracji ludowej w Rumunii, ale take i w okresie komunistycznym bowiem wtedy
kady premier niezalenie od realnego zakresu swej wadzy by czonkiem parlamentu.
By to dobry zwyczaj polityczny, stosowany, pomimo braku takiego wymogu
konstytucyjnego.

przyjmowa objcie stanowiska szefa rzdu przez Adriana Nastase (PSD) w roku 2000,
ktrego rzd by stosunkowo stabilny i przetrwa pen kadencj dziki wsparciu dwch
czynnikw stabilnej wikszoci rzdowej oraz prezydenta Iona Iliescu reprezentujcego t
sam opcj polityczn co premier. W tym kontekcie wydaje si by zasadnym stwierdzenie,
e przeprowadzanie wyborw prezydenckich cznie z parlamentarnymi stabilizujco
wpywao na rumuski system polityczny, bowiem nie doprowadzao do kohabitacji, ktra
biorc pod uwag skal podziaw w rumuskiej polityce z pewnoci mocno
destabilizowaaby sytuacj w kraju. Wniosek ten jest uzasadniony pniejszym rozwojem
sytuacji w kraju za prezydentury Traiana Bsescu, ktry w warunkach kohabitacji sprawowa
swj urzd w latach 2012-2013, co skutkowao wieloma napiciami na linii prezydent szef
rzdu. Przy okazji warto nadmieni, e wybory w roku 2004 dowiody, e w realiach
ordynacji proporcjonalnej moliwe jest powoanie rzdu z udziaem partii, ktre nie zdobyy
wikszoci w wyborach parlamentarnych, co byo moliwe dziki stosowanej w Rumunii
praktyce konstytucyjnej wyznaczania premiera przez prezydenta, ktry w omawianym
przypadku desygnowa na premiera Calina Popescu-Triceanu reprezentujcego wwczas te
sam opcj polityczn co prezydent. Decyzja Basescu w tym przypadku bya o tyle
uzasadniona, e Nastase przegra z nim w bezporednim starciu w wyborach prezydenckich,
co mona byo swoicie tumaczy jako wyraz udzielenia votum nieufnoci przez elektorat
byemu premierowi. W rezultacie prezydent korzystajc z uzyskanego przez siebie votum
zaufania zdecydowa si na budow wasnej koalicji politycznej, z ktr mgby liczy na
owocn wspprac11. W wietle tych wydarze mona pokusi si o refleksj wskazujc na
to, i w ten sposb powracaj do Rumunii zwyczaje sprzed 1938 roku a nawet w pewnym
sensie 1989 roku, kiedy to wykorzystywano wybory do zalegalizowania wadzy konkretnego
rzdu12. W podobny sposb wykorzystywano ten mechanizm w okresie komunistycznym.
Wida w tym szczegln wasno demokracji parlamentarnej w wydaniu rumuskim,
mianowicie powrotu do ju sprawdzonych rozwiza i to mimo ich czsto kontrowersyjnej
oceny politycznej.
Tak uksztatowany system wyborczy przetrwa do roku 2008, kiedy to zdecydowano si na
dokonanie zasadniczej zmiany rumuskiej ordynacji wyborczej z proporcjonalnej na
mieszan13. Powodem takiego kroku bya ch wypracowania moliwoci utworzenia
11 D. Barbu, op. cit, s. 14.
12 Stanisaw Wdkiewicz w 1923 roku uy wobec tej waciwoci systemu politycznego
Rumunii okrelenia rzd reprezentatywny wobec przyszego parlamentu, S. Wdkiewicz,
Rumunja po wojnie, Warszawa Krakw 1923, s. 10.
13 Warto nadmieni, e wspomniana ordynacja w swym ostatecznym ksztacie z 2008

stabilnej wikszoci w parlamencie, zwaszcza i wynik wyborw z 2004 roku pokazywa


daleko idc defragmentacj rumuskiej sceny politycznej i konieczno tworzenia coraz
szerszych koalicji parlamentarnych. Pierwsza propozycja zmiany ordynacji wystosowana
zostaa ze strony PSD, ktra cho wygraa wybory pozostaa w opozycji wobec zawizania
szerokiej koalicji si centroprawicowych. Propozycja PSD wspgraa te z postulatami
zgaszanymi przez Stowarzyszenie Pro Democratia, cho rnia si w szczegach14.
Sprzyjajcy klimat do zmiany ordynacji wyborczej powsta take w wyniku sporw
kompetencyjnych do jakich zaczo dochodzi pomidzy urzdujcym prezydentem Trajanem
Bsescu a premierem Calinem Popescu Tariceanu. W konsekwencji doprowadzio to do
prby usunicia prezydenta z urzdu w wyniku zastosowania procedury impeachmentu.
Prezydent jednak zosta uratowany przez wynik referendum z 19 maja 2007 roku, w ktrym
ludno jednoznacznie odrzucia sugesti parlamentu by pozbawi prezydenta urzdu15.
Dysponujc tak szerokim poparciem spoecznym i majc na uwadze przypadajcy na rok
nastpny koniec kadencji parlamentu prezydent zdecydowa si przedstawi propozycj
dokonania przemian w ordynacji wyborczej. Z sugesti prezydenck volens nolens zgodziy
si wszystkie partie polityczne. Powstaa komisja parlamentarna, ktra miaa za zadanie
przygotowa projekt ordynacji. Prezydent rwnie przygotowa wasn propozycj, ktra
zostaa przedstawiona spoeczestwu do akceptacji w referendum przeprowadzonym w
listopadzie 2007 roku. Zakadaa ona zaadoptowanie w Rumunii francuskiego modelu
gosowania, czyli w dwch turach. Rzd jednoczenie rwnie przedstawi wasn
propozycj, ktra miaa opiera si na rozwizaniu niemieckim, czyli wyborze czci
parlamentarzystw w okrgach jednomandatowych i przydzia pozostaej czci mandatw
kandydatom znajdujcym si na listach partyjnych wedug poparcia

udzielonego

poszczeglnym partiom w wyborach. Propozycja prezydencka zostaa zaakceptowana w


referendum, ktrego wynik jednak nie by wicy dla parlamentu, bowiem nie speniono
warunku wyraenia swej opinii przez przynajmniej 50% uprawnionych do gosowania 16. W
zwizku z tym rzd przeforsowa w parlamencie wasn propozycj, ktra jednak na wniosek

roku nie zawsze jest tak okrelana, z uwagi na skomplikowany system przyznawania
mandatw nie obsadzonych w I fazie ich przyznawania. Por.
14 C. G. Marian, R. F. King, Plus a change: Electoral law reform and the 2008 Romanian
parlamentary elections, Communist and Post-Communist Studies, 43/2010, s. 10.
15 Prezydenta poparo 74,47% gosujcych.
16 Referendum odbywao si w jednym terminie z wyborami do Parlamentu Europejskiego
i frekwencja wyniosa 26,51%. C. Preda, Partide, voturi .,

prezydenta Bsescu zostaa odrzucona przez Sd Konstytucyjny, poniewa projekt zosta


uznany za niekonstytucyjny17.
Ostatecznie zdecydowano si przyj formu kompromisow zaproponowan przez
parlamentarzyst PSD Anghela Stanciu. Uczyniono to w celu ratowania prestiu parlamentu,
ktry, cho tradycyjnie, pozbawiony wysokich ocen w spoeczestwie rumuskim na
pocztku XXI wieku sta si skrajnie niepopularny w spoeczestwie rumuskim, z uwagi na
liczne skandale korupcyjne. Wobec tego uznano e naley w wikszym stopniu powiza
wyborc z jego przedstawicielem w parlamencie, co najprociej mona osign poprzez
wprowadzenie wyborw w jednomandatowych okrgach wyborczych (JOW)18. Chciano take
da moliwo wyraania preferencji wyborcom19. Wedug przepisw z marca 2008 roku kraj
zosta podzielony na 42 okrgi wyborcze tosame z okrgiem administracyjnym (jude),
kady taki okrg (circumscripie) jest podzielony na stosown do liczebnoci populacji liczb
okrgw lokalnych (colegiu) w ktrych wybierani s deputowani i senatorowie20. Wedug
nowej ordynacji politycy, ktrzy otrzymali poparcie wiksze ni 50% w swoim okrgu
wyborczym wchodz do parlamentu, jeeli ich partia przekroczy podwyszony od 2008 roku
prg wyborczy do 5 %. Sam prg wyborczy mona omin pod warunkiem uzyskania 6
bezwzgldnych zwycistw w JOW w przypadku Izby Deputowanych i 3 w przypadku izby
wyszej. Pozostae mandaty s obsadzane w drugiej fazie na zasadach proporcjonalnych przez
partie uczestniczce w wyborach, ktre rwnie przekroczyy prg wyborczy21. W tym
wypadku mandaty dzieli si w dwch etapach: na szczeblu lokalnym stosujc kwot Hare, a
pniej na szczeblu krajowym korzystajc z metody dHondta, zaburza to przejrzysto
przyznawania mandatw, co moe by przyczyn spadajcego zainteresowania procesem
wyborczym, aczkolwiek dane z kolejnych wyborw z 9 grudnia 2012 roku nie day
jednoznacznej odpowiedzi o staoci tego trendu22. Istotn wartoci reformy jest powizanie
17 Kontrowersje budzi dobr kandydatw na listy partyjne z ktrych miano przydziela
miejsca w parlamencie. Wedug propozycji rzdowej ci kandydaci nie musieli by
uprzednio zgoszeni do wyborw w JOW, co naruszao zasad konstytucyjn mwic o
pochodzeniu mandatu z wyborw powszechnych. C. G. Marian, R. F. King, op. cit., s. 11.
18 A. E. Brgan, The effects of the electoral system change on the political
representation In Romania, Studia Uniwersitatis Babe Bolyai. Politica, 1/2011, s. 150.
19 E. E. Coman, Legislative Behavior in Romania: The Effect of the 2008 Romanian
Electoral Reform, Legislative Studies Quareterly, XXXVII, 2/1012, s. 204.
20 Do zdobycia w izbie niszej pozostaj 334 mandaty, z czego 316 przydzielanych jest
na warunkach zwykych. 312 mandatw przypadao Rumunom w kraju a 4 diasporze
rumuskiej za granic. Pozostae 18 mandatw przypada mniejszociom narodowym. W
Senacie do obsadzenia jest 137 mandatw.
21 A. D. Pop, Electoral participation in post-communist Romania, Studia Uniwersitatis
Babe Bolyai. Politica, 1/2011, s. 67.
22 http://blogs.lse.ac.uk/europpblog/2012/05/30/romania-elections/

parlamentarzysty z konkretnym okrgiem wyborczym, niezalenie od tego w ktrej rundzie


przyznawania mandatw otrzyma on swoje miejsce w Izbie. Moe to oznacza, e w
nastpnych wyborach bdzie si on stara o mandat w tym samym okrgu, w zwizku z czym
bdzie podlega ocenie tych samych wyborcw. Co wane by mc liczy si w ewentualnej
dystrybucji mandatw w 2 i 3 fazie naley take pokona swych kolegw partyjnych
startujcych w innych okrgach lokalnych, tak aby znale si wrd kwoty mandatw
przynalenych po ustaleniu proporcjonalnoci podziau miejsc w parlamencie.
W ocenie komentatorw dokonanych przemian, wspomniana zmiana nie do koca spenia
swe zadanie, jako e wyborczy nadal kieruj si rekomendacj partyjn dla kandydatw, jako
e partia nadal utrzymuje de facto siln pozycj wobec swych parlamentarzystw23 .
Istotn kwesti, ktra moe pokaza skuteczno przeprowadzonych przemian jest analiza
frekwencji wyborczej w wyborach do parlamentu. W rumuskiej specyfice okresu po 1989
roku jest ona trudna do uchwycenia jako, e do roku 2004 wybory odbyway si wraz z
elekcj prezydenta, ktra z reguy cieszy si o wiele wikszym zainteresowaniem elektoratu
ni wybory parlamentarne24. Moe o tym wiadczy choby porwnanie odbywajcych si po
sobie wyborw w latach: 2008 (wybory parlamentarne), gdzie udzia wzio jedynie 39,2%
uprawnionych do gosowania i 2009 (wybory prezydenckie) frekwencja na poziomie
54,38%.

Konkluzj istotn w obu przypadkach jest spadek zainteresowania Rumunw

wyborami, bowiem wymienione wskaniki byy najnisze w caej historii tego kraju (nie
biorc pod uwag wyborw do Europarlamentu). Wrd odpowiedzi na pytanie o przyczyny
tego zjawiska z reguy wskazuje si na spadek zaufania do instytucji parlamentu, ktre
wedug danych z 2008 roku przejawiao 22% Rumunw. Prezydentur w analogicznym
okresie darzyo zaufaniem 47,9 % Rumunw, z tego zapewne bierze si do istotna rnica
w partycypacji w wyborach25. Jest to take poczone z nisk ocen partii politycznych, do
ktrych zaufanie w 2009 roku przejawiao 11% Rumunw 26 ,pokazuje te to e pomimo
dokonanej reformy ordynacji wyborczej w wiadomoci rumuskiego elektoratu nic
waciwie si nie zmienio i nadal parlamentarzyci s postrzegani jako reprezentanci
poszczeglnych partii a nie elektoratu. W takich warunkach elekcja zakoczya si
pozytywnym rezultatem zwaszcza dla partii majcych, elazny elektorat tj. dla PSD i
23 E. E. Coman, op. cit, s. 207.
24 W. M. Downs, The 2008 parliamentary election in Romania, Electoral studies, 28
(2009), s. 510.
25A. D. Pop, op. cit., s. 70.
26 W roku wyborczym 2008 byo ono nieco wysze i wynosio 18%. Ibidem.

prezydenckiej koalicji wystpujcej pod nazw Partii Demokratyczno-Liberalnej (PD-L),


ktre w wyborach osigny waciwie identyczne poparcie okoo 33% 27. Najwikszym
przegranym pierwszych wyborw przeprowadzonych w ramach ordynacji mieszanej zostaa
PNL dotychczasowego premiera C. Popescu-Triceanu, ktra osigna 18,6% poparcie i
zaja trzecie miejsce. Oznaczao to, e liberaowie musieli odda wadz. Wyniki wyborw
nie byy zaskoczeniem, sam techniczny fakt zmiany ordynacji wyborczej nie wypaczy
preferencji wyborcw, jako e waciwie wszystkie sondae przedwyborcze wskazyway
wanie na takie rozstrzygnicie28. Poraka dotd rzdzcej PNL bya zreszt zapowiadana
przez wyniki wyborw do Parlamentu Europejskiego 25 listopada 2007 roku, ktre
zakoczyy si podobnymi rezultatami.
Aby zaradzi wspomnianemu spadkowi zaufania do instytucji parlamentu rzd Victora
Ponty (PSD, a waciwie USL Uninea Social Liberal) prbowa w maju roku 2012
przeprowadzi dalsz reform ordynacji wyborczej, w kierunku rezygnacji z gosu
proporcjonalnego na korzy wyborw w okrgach jednomandatowych ktre wygrywaoby
si po osigniciu wikszoci wzgldnej (system pierwszego na mecie). Proponowano take
zmian regu dotyczcych wyboru przedstawicieli mniejszoci narodowych, ktre w
przypadku systemu pierwszy na mecie miayby kopoty z wprowadzeniem swego
przedstawiciela do parlamentu. Ponta zaproponowa by mniejszo, ktra nie obsadzia
mandatu w normalny sposb ale stanowia w okrgu przynajmniej 7% mieszkacw
otrzymywaa swoist dzik kart dla swego przedstawiciela. Wspomniana propozycja miaa
jednak kilka kruczkw prawnych, miaa ona dotyczy take kandydatw rumuskich w
okrgach zdominowanych przez Wgrw oraz ograniczenie dzikich kart do 10, co w
przypadku zastosowania jej do Rumunw spowodowaoby ograniczenie rzeczywistej
reprezentacji mniejszoci w parlamencie29. Prezydent Bsescu nie zgodzi si jednak z
propozycjami rzdu, gownie atakujc kwesti rozstrzygnicia wyborw w jednej turze, sam
bdc zwolennikiem przeprowadzanie wyborw sposobem francuskim w dwch turach;
prezydent zarzuci reformie take denie do zwikszenia iloci czonkw parlamentu,
bowiem wspierajca go formacja polityczna (PDL) obiecywaa w swym programie
wyborczym redukcj czonkw izby niszej do 300. Powszechnie oceniano, e zgodnie z
27 PSD zdobya 33,1% gosw co przeoyo si na 114 mandatw, PDL 32,4% gosw co
dao jej 115 mandatw i moliwo sformowania rzdu. W. M. Downs, op. cit., s. 511.
28 http://www.hotnews.ro/stiri-politic-5167770-sondaj-csop-primul-loc-34.htm (dostp 11
V 2013 r.); http://media.hotnews.ro/media_server1/document-2008-11-27-5173290-0sondajul-bcs.pdf (dostp 11 V 2013).
29 http://blogs.lse.ac.uk/europpblog/2012/05/30/romania-elections/

prawami Duvergera nowy system doprowadzi do przewagi PNL i rzdzcej PSD, ktre
mogyby zdoby ponad 50% mandatw. Z tego powodu wyczekujce stanowisko zaja take
wgierska UDMR, ktra od 1996 roku bya niezbdnym elementem waciwie kadej koalicji
rzdowej. Zdobycie przez wspomniane partie bezwzgldnej wikszoci spowodowaoby e
UDMR staa by si niepotrzebna i przez to postulaty wgierskie straciyby na priorytecie.
Proponowana reforma zostaa jednak odrzucona przez Sd Konstytucyjny 27 czerwca 2012
roku, co doprowadzio do powanego kryzysu konstytucyjnego w pastwie, ktry dodatkowo
wpisywa si jeszcze w zamieszanie wywoane drug prb impeachmentu
Traiana Bsescu. Sd tym
proporcjonalnoci,

odejcie

prezydenta

razem nie zakwestionowa odejcia od pryncypium


od

progu

wyborczego,

ktre

zostao

uznane

za

niekonstytucyjne30.
Kampania wyborcza w roku 2012 bya postrzegana jako jedna z najbardziej nieciekawych w
powojennej historii Rumunii, a zatem w caej nowoytnej historii tego pastwa. W
komentarzach prasowych podkrelano, e tym razem partie nie byy w stanie wyemitowa
klarownego przekazu dla elektoratu, inna moliw przyczyn, poza indolencj partii bya
rezygnacja partii z aktywnej, a zatem i kosztownej, kampanii w okrgach zdominowanych
przez konkretn si polityczn31. Jak zauwayli publicyci dziennika Romnia Libera w
takich wypadkach ciar kampanii przenosi si z paszczyzny midzypartyjnej na poziom
wewntrzpartyjny32. W okrgach w ktrych wynik nie by pewny koncentrowano si na
promocji wasnych kandydatw i wasnych programw, co powodowao czsto widoczne
kontrasty nawet pomidzy ssiednimi dzielnicami, czy miejscowociami.
Program poszczeglnych partii politycznych rwnie nie zawiera szczeglnych treci
pozwalajcych na jasne i zdecydowane rozrnienie pomidzy propozycjami poszczeglnych
kandydatw. Centroprawicowe Prawicowe Przymierze Rumunii (Aliana Romnia Dreapta),
ktry wsprzdzi z USL (Uniunea Social Liberal) do kwietnia 2012 roku i zerwa koalicj
w wyniku nieporozumie wok prb modyfikacji ordynacji wyborczej stara si prezentowa
Rumunom jako sia polityczna stawiajca na tworzenie nowych miejsc pracy i przez to dc
do poprawy losu zwykych obywateli poprzez przeprowadzenie przede wszystkim obniki

30 http://www.bloomberg.com/news/2012-06-27/romanian-constitutional-court-overturnschanges-to-election-law.html
31 http://www.romanialibera.ro/actualitate/politica/candidati-problema-si-cea-mai-slabacampanie-electorala-din-ultimii-20-de-ani-ce-sa-asteptam-de-la-noul-parlament-286446pagina1.html#top_articol
32 Ibidem.

podatkw i podniesienie pacy minimalnej do poziomu 900 1000 lei (864 960 z) 33.
Konkurencyjny i rzdzcy USL obiecywa podniesienie pacy minimalnej do 1200 lei ale w
perspektywie roku 2016. Obie partie proponoway take zmniejszenie podatkw dla
Rumunw zarabiajcych poniej 1600 lei (1536 z), czyli dla przewaajcej czci
spoeczestwa.
Istotnym elementem, ktry w duym stopniu zmieni obraz parlamentu rumuskiego byo
znaczne zwikszenie liczby parlamentarzystw w przypadku Izby Deputowanych do 412 (w
poprzedniej kadencji 334) a w przypadku Senatu do 176 (w poprzedniej kadencji 138). Co
charakterystycznie zwikszenie liczby parlamentarzystw nastpio pomimo przegosowania
w referendum w roku 2009 zmniejszenia liczby czonkw izb parlamentu cznie do 300.
Innym istotnym problemem w caym okresie po roku 1989 byy migracje
parlamentarzystw w trakcie kadencji, np. w kadencji, ktra zakoczya si w 2012 roku
przynajmniej 45 deputowanych (na 327) zmienio afiliacj polityczn, niektrzy dokonali
tego nawet wielokrotnie, bowiem dane z porwnywalnego okresu mwi nawet o 68
zmianach przynalenoci partyjnej. Rekordzici przechodzili z ugrupowania do ugrupowania
nawet trzy razy w roku34. Taka turystyka partyjna w znacznej mierze osabiaa zaufanie
wyraane wobec parlamentarzystw, jednoczenie jednak jako obecna take w parlamencie
wybieranym w myl ordynacji mieszanej. Mona nawet stwierdzi, e wspomniane zjawisko
w realiach ordynacji mieszanej w wikszym stopniu zwikszao poczucie zdrady wyborcw,
ktrzy w przypadku okrgw jednomandatowych gosowali na konkretnego kandydata, ktry
w trakcie kampanii wyborczej prezentowa pogldy zgodne z lini okrelonej siy politycznej.
Jest to jedna z przesanek zmniejszajcych frekwencj wyborcz, ktra w ostatnich dwch
elekcjach bya najnisza po 1989 roku, aczkolwiek wybory z 2012 roku przycigny do urn
wiksz liczb wyborcw, ni poprzednie z 2008 roku (41,76%- 2012 r. i 39,20% - 2008 r.),
jednak zauwaalny wzrost jest zbyt may by mona mwi o duej zmianie nastawienia
rumuskich wyborcw wobec instytucji wyborw35. Tak wic na dzie dzisiejszy nie mona
jednoznacznie stwierdzi, czy zmiana ordynacji wyborczej zwikszya poziom zaufania
spoecznego wobec parlamentu i oglnie wobec polityki, ktrej miernikiem jest zawsze,
33 Na dzie 1 lutego 2013 roku paca minimalna wynosia 750 lei (720 z), z prognoz
wzrostu do 800 lei (768 z) od dnia 1 lipca 2013 r.
http://www.avocatnet.ro/content/articles/id_31923/Salariul-minim-este-de-750-de-lei-dela-1-februarie.html#axzz2RrZ0zdiQ
34 L. Stan, R. Zaharia, Romania, European Journal of Political Research Political Data
Yearbook, 51, s. 272.
35 C. Preda, Partide, voturi i mandate la alegerile din Romnia (1990-2012), Studia
politica. Romanian Political Science Review), 1/2013, s. 37.

10

przynajmniej w pewnym stopniu frekwencja wyborcza. Niektrzy badacze problemu


wskazuj te na istotny wpyw stosowanej ordynacji wyborczej na ostateczn frekwencj.
Wedug bada prowadzonych przez organizacj IDEA frekwencja wyborcza w systemie
proporcjonalnym jest o 9% wiksza ni w systemach wikszociowych36.
Istotn kwesti powizan z wpywem ordynacji wyborczej na ksztat systemu partyjnego jest
jej wpywa na rozczonkowanie sceny partyjnej w kraju. W przypadku rumuskim wyranie
wida e wprowadzenie ordynacji mieszanej wyranie zmniejszyo ilo komitetw
wyborczych ubiegajcych si o miejsce w parlamencie, o ile w realiach obowizujcych w
wyborach 1990-2004 zanotowano redni liczb 66,8 list partyjnych z ktrych ubiegano si o
miejsce w izbie niszej parlamentu, o tyle w latach 2008 i 2012 w czasie obowizywania
ordynacji mieszanej byo to rednio 29,5 komitetu, co oznacza, e scena partyjna zmniejszya
si przynajmniej o poow37. Z powyszego wynika, i wprowadzenie ordynacji mieszanej
przynajmniej w kwestii uporzdkowania sceny politycznej spenio swoje zadanie
zmniejszajc liczb komitetw wyborczych38. Wspomniana redukcja zwizana bya take ze
zmniejszeniem oglnej liczby partii politycznych zarejestrowanych na terytorium Rumunii,
cho akurat w tym wypadku nie naley utosamia tego trendu bezporednio ze zmian zasad
wyborczych poniewa ilo partii niezmiennie od blisko 10 lat oscyluje na poziomie 30 39.
Byo to take pokosiem wprowadzenia kaucji wyborczej (depozit electoral), w wysokoci 5
rednich pensji za kadego kandydata. Partia uzyskuje zwrot wpaconych rodkw w
przypadku osignicia poparcia rzdu 2% na poziomie krajowym; organizacje mniejszoci
narodowych i kandydaci niezaleni uzyskuj zwrot kaucji w przypadku, gdy osign
przynajmniej 20% gosw w JOW40.
W przypadku rumuskim niezmiennie kwestia zmian w ordynacji wyborczej bya kwesti
wielu dyskusji. Zajadle poszukiwano pretekstu do dokonania zmiany i stale dyskutowano
36 A. Cosciug, s. 94.
37Podobne wyniki zanotowano w przypadku Senatu, gdzie liczba komitetw starajcych
si o miejsce w tej izbie spada z 44,6 w latach 1990-2004 do 11 w okresie 2008-2012.
Ibidem, s. 35.
38 Warto nadmieni e wspomniane dane dotycz jedynie wyborw a poziomie
oglnokrajowym, w przypadku wyborw do Parlamentu Europejskiego w roku 2009
zanotowano jeszcze mniejsze zainteresowanie ze strony partii politycznych, w ktrych
udzia wzio jedynie 7 komitetw reprezentujcych partie polityczne i 2 listy z
kandydatami niezalenymi. Wybory do Europarlamentu jednak nie s analizowane
szczegowo w niniejszym artykule , warto jednak nadmieni, e frekwencja w nich bya
niska 27,67%. Ibidem, s. 34.
39 30 partii w roku 2004, 34 partie w roku 2008 i 28 partii w roku 2012. Ibidem, s. 28.
40 Art. 57 ordynacji wyborczej z 2012 r., http://www.mai.gov.ro/Documente/Transparenta
%20decizionala/Proiect%20de%20lege%20alegeri%20generale%202012.pdf.

11

potrzeb i zakres zmian w ordynacji wyborczej. Jednym z uniwersalnych powodw dla


ktrego dy si do zmiany ordynacji wyborczej, bd w caoci (np. z systemu
proporcjonalnego na mieszany lub wikszociowy) lub tylko metody przeliczania gosw w
realiach ordynacji proporcjonalnej jest obawa o kocowy wynik wasnej siy politycznej.
Mona wic oceni, e dwuznaczn rol odgrywaj w procesie zmiany zasad wyborczych
sondae przedwyborcze. Pokazuj one przewidywane poparcie jakim bdzie si cieszy
konkretna partia w czasie nadchodzcych wyborw. W demokracjach nieustabilizowanych
bardzo czsto zmiany w zasadach wyborczych nastpoway z uwagi na ze wyniki partii
rzdzcej w sondaach, celem zmian stawao si polepszenie wyniku wasnej siy politycznej,
poprzez zastosowanie innej metody przeliczania gosw, ewentualnie w obliczu
dekompozycji obozu rzdzcego denie do tego by partia opozycyjna nie osigna wyniku
dajcego jej moliwo samodzielnego sprawowania wadzy41. Przykady rumuskie z
wyborw parlamentarnych w roku 2008 pokazuj, e w realiach systemu mieszanego ciko
jest przewidzie waciwego zwycizc wyborw, zwaszcza w wikszociowej czci elekcji.
Wyniki tzw. exit-polls wykonanych podczas wspomnianych wyborw parlamentarnych w
day ze wyniki, bowiem kandydat, ktry wedug sonday mia zdoby mandat przegrywa
walk w swoim okrgu wyborczym42. Bd tego rodzaju pojawi si waciwie dopiero po
wprowadzeniu ordynacji mieszanej, poniewa w okresie przed rokiem 2004 redni bd w
exit-polls wynosi 1,38%, czyli mieci si w ramach bdu statystycznego43.
Wybory z roku 2008 wedug A. Cosciuga mog by uznane za wybory proporcjonalne z
uwagi na ilo miejsc obsadzanych ostatecznie w myl ordynacji proporcjonalnej czyli w
drugiej rundzie przydziau gosw na poziomie oglnokrajowym44.
Pomimo wspomnianych obiekcji kolejne wybory, ktre odbyy si 9 grudnia 2012 roku
przyniosy zdecydowane zwycistwo koalicji USL (PSD+PNL), ktra uzyskaa wikszo w
parlamencie obsadzajc 273 mandaty z przyznanych 412. W tym kontekcie naley uzna
dokonane zmiany ordynacji wyborczej za udane, poniewa doprowadziy ju w drugich
wyborach po ich wprowadzeniu do pojawienia si siy politycznej zdolnej do zmajoryzowania
41 Miao tak miejsce w Polsce w roku 2001, gdy rzdzca AWS przy zgodzie innych
mniejszych ugrupowa politycznych w obliczu dominacji w sondaach SLD zmienia
metod przeliczania gosw.
42 A. Cosciug, The influence of the electoral system on the quality of the electoral
predictions: romanian elections: 1992 2009, Studia Universitatis Babe-Bolyai
Politica), 1/2011, s. 80.
43 Ibidem, s. 83.
44 A. cosciug, s. 93.

12

sceny politycznej. Oczywicie w tym momencie nie jestemy w stanie przewidzie, czy
koalicja w ktrej oprcz PSD i PNL bior udzia take PC (Partidul Conservator i UNPR
(Uniunea Naional pentru Progresul Romniei) bdzie staa, jednak mona przypuszcza, e tak si
stanie poniewa zostaa ona zawarta przed wyborami, a z dowiadczenia historycznego wynika, e
tego typu sojusze s z reguy trwalsze ni porozumienia polityczne zawierane po wyborach pod presj
ewentualnego dojcia do wadzy.

Reasumujc naley stwierdzi, e rumuski system wyborczy w latach 1990 2012


uleg licznym przemianom. We wspomnianym okresie kluczowym wydaje si rok 2008, kiedy
to po raz pierwszy przeprowadzono wybory wedug nowej ordynacji wyborczej. Potrzeba
zmiany obowizujcych od 1990 roku zasad zostaa wymuszona przez nieskuteczno
dotychczas stosowanych rozwiza, ktre nie zawsze zapewniay utworzenie stabilnego rzdu
i parlamentu. Dalszy kierunek zmian jest jeszcze niewiadom, zwaszcza z uwagi na
orzecznictwo rumuskiego Sdu Konstytucyjnego, ktry ju dwukrotnie wetowa
wprowadzenie zasad wyborczych pozwalajcych na definitywne rozstanie si z zasad
wyborw proporcjonalnych. Wydaje si wic, e do ostatecznej zmiany w tym kierunku
potrzebny bdzie konsensus wszystkich si politycznych, ktry umoliwi zmian Ustawy
Zasadniczej. Podkreli naley take powrt do stosowanej przed 1938 rokiem zasady
prezentacji znakw wyborczych na listach, dajcych moliwo gosowania i identyfikacji
uczestnikw procesu wyborczego przez osoby niepimienne.

13