Está en la página 1de 686

Digitized by the Internet Archive

in

2011 with funding from


University of Toronto

http://www.archive.org/details/grannnnaticilatini01keil

GRAMMATICI LATINI
EX RECENSIONE

HENHICI KEILII

VOL.

FLAVII SOSIPATRI CHARISII


ARTIS GRAMMATICAE LIBRI V

DIOMEDIS
ARTIS GRAMMATICAE LIBRI
III

EX

CHARISII

ARTE GRAMMATICA EXCERPTA

P S
B.

AE

IN

AEDIBVS
A.

G.

TEVBNERI

MDCCCLVII.

FLAYII SOSIPATRI CHARISII


ARTIS GRAMMATICAE LIBRI

DIOMEDIS
ARTIS GRAMMATICAE LIBRI
III

EX OHARISII ARTE GRAMMATICA

EXCERPTA
EX RECENSIONE

HENRICI KEILII

IN

LIPSIAE AEDIBVS B. G. TEVBNERI


A.

MDCCCLVII.

^T. IWICHAei.\
,

OOLLEQE

'\p

SO

51

FRIDERICO RITSCHELIO
PRAECEPTORI SVO
D.

HENRICVS KEIL

PRAEFATIO

v^harisii artem

graramaticam edidi e libro

manu

scripto qui

Neapoli inter codices bibliothecae Borbonicae est IV A 8. is codex in membranis formae oblongae, quam vulgo in folio minore dicimus, vel ineunte octavo saeculo vel exeunte septimo Bobii scriptus est

Longobardicum dicere solcbant, nunc Merovingicum cursivum vel Anglosaxonicum technici appellant. Bobii autem olim fuissc librum cum ea quac in schedae ti'icesimae octavae margine summo manu recentiore adscripta sunt docent, 'liber sancti Columbaiii ', tum ex indice intellegitur codicum Bobiensium
fere

scripturae genere eo quod olim

a Muratorio antiq.
ita,

Ital.

III p. 817 sqq. edito saeculo decimo, ut

illi

videbatur, scripto, in quo p. 821 Neapolitanus

codex indicatus

est

Miber

Sosipati^i I. in

quo continetur Liber DifFerentiarum

Plinii'.

eodem pertinere possunt haec quamvis minus accurate indicata in *inventario librorum monasterii S. Columbani de Bobio, quod renovatum fuit in 1461', quod Amedeus Peyron post Ciceronis orationum
pro Scauro
etc.

fragmenta edidit,
et

p.

45 cod. 165 'de subtilitatibus

grammaticalium

metrorum compositione. Quedam de poetis. Cronica quedam brevis de imperatoribus romanorum. Gesta summorum pontificum incompleta. in littera longobarda obscura et difficili ad legendum'. aliquot annis autera postquara haec scripta sunt codex
e Bobiensi bibliotheca ablatus et lani Parrhasii Cosentini factus est.

quod quo tempore quove casu factum sit quamquam non reperio a quoquam memoriae traditum esse, tamen, quoniam de libris Bobiensibus quos olim Parrhasius possidebat saepius mihi dicendum esse video, quae ea de re explorata sunt hoc loco exponam. primum igitur Georgium Merulam, qui iussu Ludovici Mariae Sfortiae ducis Mediolanensis anno 1493 Bobium profectus est, bibliothecae Bobiensis

famam
-

inter Italos suscitavisse constat: cf. Sax. histor. typogra-

phico
sqq.

litter.

Mediol.

p.

CC Peyron

de bibl. Bob. comment.

p.

XVIII

eo auctore

cum

ibi

conplures libri grammaticorum Latinorum

qui antea ignoti erant inventi essent,

eorum librorum pars Mediola-

PA

viu

PRAEFATIO
translata est.

num

habemus loeupletissimos duas editum Mcdiolani exprcssas, altcram Tcrentiani Mauri a. 1407 a Gcorgio (Jaibiato, altcram Probi, Maximi Victorini aliorumquo grammaticorum a. 1504 a Parrhasio factam. et Tercntiani quidcm exemphiri practor epistuhim cditoris, qua Bobii
cuius rei testes
tiones e libris liobicnsibus
in

ex carcerc perpetuo
quis grammaticos

coenobio divi (!olumbani multa nobilium scriptorum vohimina a se ct tenebris in hicem educta et ad vitani revocata
a Galbiato, Merulae amanucnsi, inventos
atque
litteris

esse scribit, additac sunt publicae littcrac Sfortiae, quibus cavit ne

transcriptos inprimeret.

quonim scriptorum nomina indcx


'

Tcrentianum de mctris et syllabis Horatii, Fortunatianum de carminibus Horatii, Vclium Longum de orthographia, Adamantium de orthographia, Catholica Probi, De Probi autcm libris Parrhasius in Cornelii Frontonis elegantias'. epistula ad M. Antonium Cusanum data 'ea autem opera' inquit sexcentis et amplius abhinc annis in altissimo pulvere iacucrunt incognita, doncc a situ Georgius primum Merula vindicavit in usum tantum suum. mox eo defuncto unicum quod extabat excmplar emptum cst auxilio Patris Amplissimi Stephani Poncherii Lutcciae quare nos Parisiorum Pontificis, indulgentissimique patroni mei. iisdem, quibus autea Merula vestigiis ad interceptae praedae cubile deducti, iibros aetate iara putres exci'ipsimus incredibile quanto labore, propter obsoletas veterum literarum notas, et iam temporum iniuria vanescentium'. unde iam certo adparct non apographa solum librorum sed etiam ipsas membranas Mediolanvim adlatas esse. aliam autcm librorum Bobiensium partem Romam travectam esse auctor est Raphael Volaterranus qui in descriptione coenobii Bobiensis commentar. urban. 1. IV f. LVI ed. Roman. a. 1506 enumeratis
Sfortiae subiectus exhibet ita conprehensos,
'

libris

qui ibi anno 1493 reperti essent 'quorum bona pars' inquit 'his

annis proximis a

meo Municipe Thoma Phaedro bonarum artium


Mediolanum

pro-

fessore est aduecta in urbem'.

atque hoc ipso tcmpore cuni Bobienvenit,

ses libri distrahi coepti sunt lanus Parrhasius exul

ubi octo annos conraorabatur ab anno

annum
vixit;

1507.

1499, ut videtur, usque ad deinde per paucos annos Vicetiae Patavii Venetiis

anno 1510

demum

Neapolim, inde Cosentiam

rediit:

cf.

C.

lanelli de vita et scriptis Auli lani Parrhasii p. 35 sqq. multos

Laet

tinorum scriptorum codices vir antiquis scriptoribus eraendandis


libris

manu

scriptis excutiendis in primis deditus

tum cum
illa

in ea re-

gione Italiae versabatur pretio sibi parabat.


tate usus

itaque

opportuniet

hoc potissimum tempore

et alios codices

Bobienses

ipsum

Charisii videtur.

codicem
esse
his

sibi

parasse

praeterea

cum Thoma
diximus,
libris

eosque in patriara secum abstulisse Phaedro a quo libros Bobienses Ro,

mam

ablatos

familiariter

uteretur

Parrhasius,

fieri

potuit ut ex

quoque

vel

tum cum per duos

fere annos,

PRAEFATIO

IX

priusquam Mcdiolaunm proficisceretur, Romae versabatur, vel cum a. 1514 publice accitus ibi por aliquot anuos litteras docebat, quo tempore Pliaedius luortuus est a, 1516, quidam ad Parrhasium pervenirent. et Charisii quidem librum et ipse Parrhasius saepius usurpavit in quaesitis per epistulam et eo praebcntc loannes Picrius Valerianus in castigationibus in Vcrgilium a. 1521 Romac editis multa inde attulit: cf. castig. in Verg. Aen. II 90. mortuus est Parrhasius libros autem legaverat familiari suo atque discicirca annum 1 520. pulo Antonio Seripando , qui cum raoreretur , heredem reliquit fratrem Hieronymum. is porro hac ipsa hereditate largissima motus in monasterio S. loannis in Carbonaria, quod crat Ncapoli ordinis
Augustinianorum, cuius ordinis ipse praefectus erat, bibliotheca condita anno 1550 libros conlocavit: cf. Andres. anecd. Graec. et Latin. sqq. A. lanelli praef. in Cataldi lanellii librum de vita I p. Parrhasii p. VII sqq. eius autcm bibliothecnc codices, qui quidem post varios casus, quos narraverunt Andresius et lanellius 1. c, reliqui erant, anno 1799 in rcgiam bibliothecam Borbonicam translati

XXX

sunt.

atque in

iis

fuit Charisii

codex.

Sed cum a Cataldo lanellio in catalogo bibliothecae Latinae veteris et classicae mauuscriptae quae in regio Neapolitano museo Borbonico adservatur p. 5 sqq. Charisii codicem non co studio quod huius editionis rationes postulant dcscriptum essc vidcam, de ea quidem partc quae ad grammaticos pertinet accuratius cxponere visum est. nara in finc codicis unus membranarum quaternio adiectus est a reliquo libri arguracnto alienus in quo vitae pontificum eodem tempore scriptae sunt, de quibus diligenter disputavit G. H. Pertzius
,

archiv. societat. hist. Germ. antiq. V p. 70 sqq. de iis igitur non magis hic dicendi locus est quam do fragmentis digestorum ct Lucani et Gargilii Martialis quac in chartis deleticiis latent, de quibus fragmcntis post Pertzium dixerunt E. T. Gauppius in commentatione de -quatttior foliis antiquissimi alicuius digestorum codicis rescripti Neapoli nuper reperti Vratislaviae a. 1824 edita et A. Maius class. auct. ea autem codicis pars de qua dicturus sum primo loco I p. 387. habet tres merabranarum quaterniones, deinde undecim schedas una conpagc iunctas, denique duo raembranarura paria scparatira posita, qui est nuracrus schedarura triginta novem. scriptura librarius usus est admodura rainuta eaque perra.ultis scribendi conpendiis referta ct ita omnino rem gessit ut membranaruni parcissimura fuisse hominem videas. paginis enim bifariam divisis in forma merabranarum non ita raagna plus quinquageni, interdura etiara septuageni versus in diraidia parte paginac vel colurana quara vulgo dicunt
scripti sunt.

praeterea, siquid spatii in fine versuura relictura erat,

quod saepe accidit in arguraento propter rerum varietatera crebris versuum initiis distincto, eo ita usus est librarius ut duabus lincolis
id

lir\EFAT10
ibi

iuterpobitis post finem sequentis versus

continuaret scripturaiu.

coutiuent auteui priinac sclieclae viginli quattuor,


teruionibus dispositas esse dixi,
teni

quas tribu quased eae paucis


factis graviter

Charisii libros tres et priorcm parp.

quarti usque ad

ea quae edita sunt


in niarginibus in

287.

excoptis

omnes lacunis

membranarum

prima codicis scheda et in secunda humore forte contracto extemi membranarum marginos prorsus deleti sint, tum ad reliquas schedas ita hacc labes pertinuit ut in media tere regione marginum qui in laterc libri longiore extrorsum spectant
vel

corruptae sunt.

nam cum

membranae tenues

et vetustate

conlapsae corroderentur vel scrip-

tura pallida et subrufa omnino evanesceret.

accedunt aliae subinde


similiter

lacunae, quibus in inforiore

maxime membranarum regione

margines corrupti sunt. quibus robus factum est ut in plurimis membranis de binis versuum commatibus quae exteriorem partem membranarum occupant in aitcra pagina exitus, in altera initia multorum versuum perircnt, in quibusdam etiam aliis locis, ut casu
iactura

membranarum

accidit, scriptura deficeret

paucae, in quibus

vel scriptura longius a marginibus remota erat vel

minus

late

lacuna

pertinebat,

omni labe vacarent.

praeterea vicesima quarta scheda,

(juamquam incolumis

fere scrvata est,

tamen margines non adpareant.


alio

ita

litteris

oppletos habet ut schedis artissime conligatis

in ultima pagina in

omnibus

fere versibus

extrcmae

litterae

sequitur in
iis

codice undecim schedarum fasciculus, cuius satis divcrsa ab

quae

praecedunt natura
partira

etiam
ita

nam minores quam


est.

ut ipsae

membranae

fere habitu,

reliquae neque ulla lacuna confectae

sunt,

scriptura conpluribus versiculorum commatibus distincta

eandem quidem manum, diversara tamen speciem praebet. scriptae autem in iis sunt variarum dictionum formulae ordine litterarum dispositae, quas lexica vel indices lanellius dicit. quarum rerum quia nihil una cum Charisio cditum est, indicem subiecimus. sunt autem haec: 25 incipit de laUniiaic. Ardua res. anima iua quod cupit. anti
quac
ueiustatis

instar

limet

infamiam

25 *

(h.

e.

in scheda 25

aversa) Expliciunt
ficantes.

latinitates.

incipiunt glossulae multifariae idem signi-

Ad

hoc negotium non accedo. abstineo

me hac
te

re.

non interuenio
non me uinces

huic

rci.

non adiungo me negotio

uicem

tibi

reddam. beneficium idem


meritis.

repraesentabo.
heneficiis.

parem gratiam refcram. aequabo

rcpendam tibi meritum. conpensabo gratiam. gratum me esse dices. non experieris ingratum. referam aequale meritum. beneficiis tuis inferior non ero. Expliciunt glossidae multif. incipiunt synonyma
ciceronis ordine litterarum conposita.

Amor ardor
uacilla.

31

ueru ensis gla-

dius spatha sica

mucro hasta lancea

Expliciunt feliciter synonyma

ciceronis ordine litterarum conposita.

Jtem sunt idiomata nominatiua quae


ordine exponcmus quae apud latinos

per genera efferuntur quae

et ipsa

masculina apud grecos feminina sunt.

Hic aduentus ^ naQovOta accen-

PIIAEFATIO
tus
7]

XI

TiQoGrpdia arcuit
latinos

tjjaXig

aipig

amplexus

tcsqijcXox'^

3 1 * qiinc

apud

masculina apud grecos neutraiia. Hic articulus xo aQ^&Qov -

32 quae apud latinos feminina apud grecos tieutra haec aqua ro v8coq 32* quae apud latinos nexUra apudgrecos foeminina. Hoc acnmen tj o^vrtjg
33 (lerba actiua quae passiua uoce primi ordinis efferunlur
sunt.
in

quihns

etiam quaedam communia

Adulor latus sum.

auersor satus sum.


(1.

aemulor latus sum.

33* // ordinis

aesculor latus
Tertii ordinis
latinc

sum xakxoXoya

jjaAxoAoycj)

//// ordinis

Uerha quae uocr


significatiofeci.

tantum actiua proferuntur

apud grecos autem passiuam


abstineo.

nem

habent.

pareo

Ardeo

arsi. aresco.

abortum facio ahortnm

ap~

Uerba quae declinationc acliua tam apud grecos quam apud

latinos feruntur

adfectum tamen habent passiui.

Deficio

desum Innguesco

Uerba quae praepositionibus additis aliam significationem habent moueo

Umnes partes orationis sunt hae. Nomen ovo^a commoueo remoueo 34* mu/a littera acpcovov. Uerba acliua coniugationis primae. Ausculto
coniugationis II

coniugationis III

35 coniugationis IIII

quac media appellantur.

Adloquor adulor

Uaec
sunt

Uerba

uerba IIII coniugatio-

num

sine praepositionihus udnotauimus.

nam

quaedam qmie

adiectis

praepositionihus aliam

significationem habent quae idcirco non adtiotaici ut

studentibus labor adiectus iucunditatem aliquam in requirendo hahere uideatur.

ceterum exempli gratia

unum

et item

alterum interponamus.

aya
finit.

sXxg} ahduco aTcdyco deduco xa^t6Ty]^L

Duco

inleruenio

deo graiias amen amen amen.

Incip. latinitat.

Cvvzvyidvco ardua res anima

tua quod cupit antiquae uetustatis instar.

loco posui scripta sunt in

et haec quidem quae ultimo extrema pagina schedae 35, cuius pars aversa restat ut dicatur de quattuor membi-anis quac ultiscriptura vacat. mum h)cum in codice occupant. in iis autem, si ordincm qui nunc est sequeris, scripta sunt haec: 36 De alcmanio. alcmanium constal

dimeiro hypercatalecto
lupiaiis

magis prohabis
V

si iibi

usu scribendi preiium uo-

MARII SERUII GRAMMATICI DE CENTUM METRIS FELICITER cxpli. (Serv. de cent. metr. p. 1822, 21820,
exsoluat.

32 ed. Putsch).
lictum
est.

paucorum versuum spatium


Incipit
lih.

in

extrema pagina
12).

re-

SG*

nostri sermonis

de hidiomatibus.

Hidiomata quae sunt

fuit haec res (Charis. p.

casus.

Ordior hanc
.

291294,
est

37 Accusa

puieo siercus et stercore.

liem sunt hidiomata

nomin.

quae per genera efferuniur diuersa id

sunt generis ei alterius


beti

ordinem digesla
agnoscat.

apud graecos aUerius apud latinos quae suni satis pauca et per alphaqicae nos quasi non necessaria nunc praeiermisisse
digesta

lecior

sed in alio loco eo quo

sunt

ordine a
e.

nobis
*in-

transcripta repperiei. incip nc

pV Secuh

diffe

uerho ei nominu, h.

nunc plura secundum differentiam verborum et nominum*, non ut olim editum est, 'incipiunt nunc Plinii Secundi differentiae verborum et nominum' (Charis. p. 294, 12 296). iterum paucorura versuum spatium in extrema pagina relictum est. 37 * Inier ultione?n
cipiunt

xri

PHAKFATIO
uindiclam
ullio

el est

uindicat faclum

ilaque illud uecligale hoc

honoralum

(Cora. Front. do different. vocabul. p.

21912194,

38).

38 De

suturnio. sunl ilem saturnii

stagna capacis uisere auerni (Charis. p.

parte abscisa alterum versuum extrema uerba quae rcstant posui continebat, practer paucas raenibranarum lacinias dcletum est. in illis tamen laciniis haec adparuerunt: Albino seruius grammaticus. tibi hunc. quibus verbis Servii libellus de centum metris (p. 1815 ed, Putsch) indicatur. ad eundem librum pertinent quae in 38* scripta

288

290).

diniidia

fere

schedae

comma, quod

finera capitis cuius

sunt, e quibus

cum

prius

comma eodem damno

praeter paucas

litte-

ras deletum sit, in altero habentur haec:


constat ielrnmetro cataleclico

De

hipponactio. hipponactium

cent. raetr. p. 2819,

462822,
maior

fuge moenia iam telamoniade (Serv. de inter uictiI). 39 Pedale et pedule

mam

et

hostiam.
p.

uictima

vocab.

2194, 39

2204,

est hostia

minor (Corn. Front. de


ita

diff.

25).

haec igitur, quae

ut

nunc

in

codice se excipiunt indicavi, siquis paullo accuratius examinaverit,

ordinem schedarum errore in conligandis membranis turbatum olim fuisse hunc ut schedis 36 et 37 inter 38 et conmisso ita membranae inter se cohaerent) interpositis sic se exci39 (nam perent singulae schedae, 38 36 37 39. itaque primum posita sunt duo capita de versu Saturnio et de rhythmo (38) sequitur Servii de centum metris libellus (38. 36); eum autem quintus liber Charisii
facile perspiciet
;

37) excipit huic denique subicitur Frontonis qui dicitur liber de differentiis (37*. 39). in qua quidem conpage cum ita omnia et
;

(36 *

argumenti
nionis,
in
libri

et

schedarum continuitate inter


illas

se cohaereant ut nihil deesse

adpareat, sequitur

quattuor schedas interna esse paria quateratqui tertium quaternionem

cuius paria externa perierunt.


quarti Charisii capite

quod inscribitur de lectione, terminari diximus. post quem locum quae scripta erant usque ad eum qui est de idiomatibus, a quo quinti libri initium factum est in
sexto,

scheda 36
sunt ita,

*,

ea in indice capitulorum in fronte codicis posito indicata


et posiiuris,
,

de accentu

de discretione, de pronuntiatione , de de
distinctione,

modulatione,

de continuatione
,

de separatione, de mora,
,

de subdistinctione

de rhythmo, de metri versi/icatione


his titulis

de basi, de pedi-

bus, de versibus, de metris.

quantum membranarum spatium

tribuendum sit quamquam certo iudicari nequit, tamen parum credibile est integrum quaternionem vel hoc amplius etiam periisse. quare eo potius adducimur ut i!lam conpagem cuius duo schedarum paria interiora superesse, exteriora item duo periisse demonstravimus tertio quaternioni sUbiectam et quarto ioco positam fuisse dicamus. unde
simul illud consequitur, undecim membranas de quibus

antea dixicodicis

mus

olim post quartum quaternionem positas

extremum

locum

obtinuisse.

ergo quarti quaternionis schedae duae quae in initio peet quartae sche-

rierunt, item tertia, cuius dimidia pars relicta est,

PRAEFAirO

xm

dae pagina prior respondent iis quae ex indice capitulorura supra adscripsimus. sed quod in quinto libro se instituisse dicit librarius
iis

quae

capiti

de idiomatibus verborum subscripsit, ut utilitatem


scilicet ipse forc

potius rerum,

quam

existimabat,

quam

fidem de-

scribendi secutus a prisco exemplari reeederet, idem in quarto libro

factum esse videtur.


et metris

nam

sive

omnia quae

in

eo libro de versibus

a Charisio disputata erant transcripsit sive quaedam tam


necessaria ibi quoque praetermisit , in fine libri libellum

quam minus

Servii grammatici de

adcommodatus

centum metris, qui usui disccntium in primis ne quis enim id ab ipso grammatico ita institutum esse existimet, multa quidem Charisius ab aliis grammaticis petita in suos libros recepit Servii tamen librum ni fallor, nec potuit recipere nec integrum, ita ut in codice factum est, recepisset. huic librarius subiecturus erat quintum Charisii librum. cuius cum partem priorem, quae est de idiomatibus verborum, in duabus paginis quae sequebantur transcripsisset, reliquis quasi non necessariis, ut ait, omissis primum quidem finem scribendi fecisse videtur, si quidem quae proxime secuntur in ista adnotatione non eodem tempore scripta esse videntur; deinde vero in quintae schedae pagina altera et in sexta scheda plura de difFerentiis verborum et nominum scripsit. atque de his quidem video dubitari posse utrum a Charisio, qui in fine universi operis, si modo fides habenda est indici titulorum, ea de re dixerat, an ab alio auctore petita sint. quamquam ab illo quidem, quae est eius disserendi ratio, aliam sane eamque aliquanto doctiorem disputationem de tali argumento expectabamus. non magis constat quid in duabus schedis quae post haec perierunt scriptum fuerit. sed quae in ultimo membranarum fasciculo scripta sunt ea non videntur omnino a Charisio aliena esse. qua de re certius, opinor, iudicari poterat, nisi index titulorum is de quo saepius diximus quem ducem in hoc genere sequi par erat, in extremis verbis aut minus diligenter transcriptus aut membranacrat,

addidit.

rum

iactura truncatus esset.

nam

quinti certe libri initium perverse

ab editoribus indicatum prorsus omissum est. quo fit ut quam fidera habeant ultimi tituli iam non satis intellegatur. illud constat, idiomata nominativa vel potius nominum quae per genera efi^eruntur, quae post synonyma Ciceronis posita in scheda 32 sqq. supra indicavimus, haec ipsa idiomata esse quae in quinto libro praetermissa
alio

loco a se transcripta esse

dixerat

librarius.

tametsi in tanta

librarii licentia,

usus est, ne haec quidem integra ex Charisii libro transcripta sed vel excerpta vel cum alienis mixta atque inmutata esse existimo.
fine operis

qua in

Haec habui quae de


risii

pristina codicis

conditione quae nunc est dicerera.

forma deque librorum Chaquae idcirco uberius fuerunt

exponenda, ut praeter minores quidem plurimarum membranarum

XIV

IMIAEFATIO

lacunas ct quattuor scheilas


nihil (leesse in codice

quae in quarto quaternione perierunt eaquc quae in extrema libri parte scripta sunt
a Charisio
,

non omnino quidcni aliena mixta cum alienis et varie esse demonstrarem. itaque de differcntiis vocabulorum

sed neglegentia librarii

et

mutata atque a genuina forma deflexa Servii quidem librum et commentarium consulto omisi, alterum, quia utique a
si

Charisii libris alienus est, alterum, quia,

forte

de quinto libro ex-

ceptus esset, tamcn non satis causae esse videbatur cur nunc editus a
reliquis cius generis commcntariis,

quos

alii

loco dcstinavimus, dis-

iungeretur.

contra dictionum formulae in oxtrcmo codice congestae,

quarum aliquam partem Charisio deberi probabile ost, suo quodam iure sibi locum in oditione Charisii vindicabant. verum tamen haec omnia
vel propterea nece.ssario

mihi omittcnda fucrunt, quia neque adhuc

edita a

quoquam

sunt neque mihi,

cum reiiquam

codicis

partem Nea-

oxemplaribus contulissem, ad haec describenda otium sufficiebat*). his igitur quao aut ratione ductus aut necessitatc coactus
poli cTim editis

praeterii exceptis reliquam libri

partem quam accuratissime

fieri

po-

terat excussi.

nam

in tanta vetustate codicis, culus fidem raro alio-

rum librorum
raavi

auctoritate sublevare liceret, nihil

quod

in

scripturae discrepantia omittendum esset.

tam leve esse existiqua in re

difficultatem in primis parabant lacunae membranarum per universum codicem, ut supra dixi, propagatae. nara ut rcs taedii plena erat quid quoque loco in raerabranis corrosis legeretur acriter
oculis dispicere,
in
ita

magnam

in primis

difficile

quantus litterarum nuraerus


accurate indicare, prae-

scriptura deesset vel certo definire vel

sertim in eo scribendi genere qaod et conpendiis abundaret neque


in

omnibus versibus vel paginis

satis

aequaliter curreret.

nec alia

ratio tutior esse visa est

quam

ut versus lacunosi ita e codice descri-

berentur ut

quae in singulis versibus vel ante vel post defecsicut suum quaeque locum in laccris merabranis obtineret, dispositis et figurae et spatia lacunarum significarentur. itaque, ut quae esset conditio raembranarum ubique
litteris

tura scripturae adparerent accurate

prima unius cuiusque versuum comraatis vocabula una cum numeris quaternionum schedarum paginarum anteposita N littera, quod signum esse codicis volui, in imis marginibus adnotavi,
certo intellegi posset,

eoderaquo loco, siquid per conplures versus in scriptura periit, totos versus eo quera dixi raodo transcriptos eadera littera anteposita exhibul.

sod nt certis finibus


liis

uni cuique versui constitutis scriptura


nam Georgius
enim
Tiiilo

*) Soro aliquam partem ex

accepi.

cum

alia

quaedam quae

maxime digna
tum ea
.'351

esse

memoria

ci

visa sunt (pleraque

\n vili

argumento versantur)

qiiae

de

idiomaiibus

nominum supia

indicavi a se descripta ad

me
aiiud

tramisit.

inde video aliquanlo pleniorem cdi potuisse indicem


p.
('xliibitum.

nominum

in

excerptis Bobiensibns
in

sed liaec quoniam suo loco edere iam non


instar adicere nialui.

liruit,

tempus

difTerre

quam uuac snppiemcnti

PUAEFATIO
eontineretur,
fieri

XV
in codice

non potuit quin notae conpendiorura quac


posset,

snnt, quod eius

fieri

exprimerentur.
ut
fit,

quaeque

significet, etiamsi

quaedam,

quarum notaruni (|uid minus accurate expres-

sae sunt, taraen, quoniam satis ex

illis

quae quovis loco exhibita

sunt puto intcllcgi posse, non videtur hoc loco

exponcndum

esse.

hoc genere meraorabilia sunt conposuit Pcrlzius 1. c. p. 72. praeterea, siquae minus certo in codice mihi adparcbant, liteodera litterarura gcnere ubi in ipsa teris inclinatis cxpressa sunt.
in

quae maxirae

continuitate

verborum usus sura, ea quae praeter

fidera codicis ad-

dita sunt indicari volui.


in adnotatione indicatae,

nam

ne iterum raohjstiain crearent lacunae


si

ea quae deesse videbantur,

modo cum
quae qui-

aliqua probabilitatc suppleri dcfectus poterat, interposui.

dem supplementa ut non tara quid scriptura fuerit a grammatico quam quid scribi potuerit ostendunt, ita, si quando minus probabiliter facta sunt, cum legentibus usum praestabunt, ut quot fcre litterae,
facili

quarum numerus ubique servatus


negotio perspiciatur.
si

est, mihi pcriisse videantur

quando, id quod raro accidit, nullo raodo probabiliter restitui verba scriptoris poterant, punctis interpositis nuraerura litterarura quae intereiderunt exaequavi. Sed in reparando codicis damno omittenda non fuit princeps editio Charisii ex hoc ipso codice tum cum quibusdara in locis eius editionis, quae est forplenior adparebat scriptura expressa.

mae maximae
ticarura

vel in iblio,

hic est

titulus,
,

*FI.

Sosipatri

Charisii,

natione Carapani,

Grammatici uetustissirai Institutionura GramraaLibri Quinque, ab A. lano Parrhasio olira inuenti, ac nunc
editi'.

priraura a lo. Piei'io Cyrainio lani auditore, in gratiam adulescentiura

Cosentinorura

in

scheda 108 ante indicera rerura et verbo-

rura in fine libri pnsitum Icguntur haec, ^lmpressura est hoc Charisii

de graramatica opus Neapoli apud loannem Sulsbacchiura Hagenouensera Gerraanura,

anno ab orbe rederapto, M. D.


Max.'

XXXK.

XI. Kalend.

Febr. regnante Augustissimo Caesare Karolo eius nominis Quinto.

cum

priuilegiis Caesaris et Pont.

Pierius Cyminius, qui huic

codicem Charisii ait, priapographo amisso post Parrhasii mortem, cum a duobus eius ex fratre filiis, priusquam hereditas ad
editioni praefuit, bis a se descriptum esse

mum

vivo Parrhasio, deinde

illo

Seripandura perveniret,

librum

iterura

transcribendura accepisset.

dc conditione autera codicis

ita queritur in epistula nuncupatoria ad

Coriolanura Martyranum data, 'Sed reuocandus est orationis fluxus

ad Charisium,

Is est raultis ut uides in locis rautilatus,

quod accidere

necesse fuit uetustatis et teraporis iniuria, uerura hoc

me

minirae

ab editione deterruit, quura uiderera me id, non sine clarissimo exemplo fecisse. Nara et Attilium Fortunatianura Donatianumque ei yv^,

Glov laxl, et Caesii Bassi opera


inscribitur)

cum Probi

institutis (sic

enim

liber

Parrhasius

quum Mediolani bonas

literas

profiteretur

XVI

PMEFATIO
uelut e postliminio mortis in lueem
* notata

tinearuin iniuria pene corrosa,


reduxit.

Quao

igitur

hoc signo

uidebis, non

integra de-

multa iam obliterata, adeo ut ne uestigia quidem elementorum enim erant quamquam igitur membranas tum quoquo lacunis corextarent'. ruptas fuisse adparet, tumen principe editione cum codicis scriptura conlata saepe plura quam nunc adparent olim lecta fuisse intellexi. neque vero ea diligentia usus cst Pierius ut ubique diligenter quae nam et in primo libro tria capita in codico scripta erant exhiberet. omisit, eum de tertio certe capite nunc quoquc tantum supersit ut
certissime scias,

scribi potuisse ex

antiquissimo lani codice

maxima

pars probabiliter restitui possit, et in ceteris lacunis

reli-

quias veteris scripturae quae mihi adparebant vel ueglexit vel minus

accurate descripsit vel omnino coniecturam potius


aciera et describendi fidem

quam oculorum
supplevit.

secutus

lacunas suo

arbitrio

quo
et

exiguum sit principis editionis in hoc genere praesidium suspecta fide ambiguum. itaque ut nec deesset quicquam de fide
fit

ut et

codicis nec diutius coniecturis mixta ferrentur ea quae certo testimonio

tradita sunt, versibus lacunosis

codice transcriptis adnotationem


in codicis scriptura haben-

subicere placuit, qua principis editionis discrepantia, quae quidem ad

lacunas pertinet,
tur ibi leguntur
,

si

modo

plura

quam quae

referretur.

praeterea ubi meliore codicis conditione


in supple-

usus est Pierius in principio adnotationis ea de re monui.


editione recepta essent

mentis autera lacunarum eam legem secutus sum ut quae ex principe


,

ubicumque pleniore scriptura usus esse vide-

batur editor, pariter atque ea quae codicis fide niterentur haberem.


utilitatera quam princeps editio attulerunt duo coapographa sexto decimo saeculo facta, quae una cum ipso codice in bibliotheca Borbonica servantur numeris inscripta IV B 9 et IV B 10. ea enira cum inter se plane consentiant, ita ut id quod

Non maiorem

dicis

priore loco dixi e posteriore,

exhibet,

quod pleniorem interdum. scripturam descriptum esse videatur, tum lacunas (nam de reliquis

non quaesivi) eodem


bent.

fere modo atque princeps editio indicatas haquare altero quidera prorsus neglecto ex posteriore apographo

pauca quaedam in initio libri adnotavi et in duobus libri quarti capitibus quae in principe editione omissa sunt eiusdem libri discrepantiam adieci, in reliquis vero omisi. Ad Neapolitanum codicem, quo uno omnia quae ex arte grammatica Charisii aetatem lulerunt continentur, in
libri

secundi parte
for-

postrema

et in tertio libro

accedit

fragmentum codicis Pariqui liber est

sini 7560, olim Colbertini 4827.

membranaceus

mae oblongae

saeculo undecimo, ut videtur, scriptus. continet autem post Charisii partem eam quam dixi (224, 24 Coniunctio est 264, 16 inputandum est) artem gramraaticam de octo partibus orationis, Prisciani dc nomine pronominc ct verbo librum, commentarium de

PRAEFATIO
pronoraine et verbo, Servii de ultimis syllabis librum, de

XVII

litteris,

de generibus nominum, Phocae artem grammaticam. ex his ea quae ad Charisium pertinent eadera manu atque reliqua in primis schedis
novera scripta sunt, nulla inscriptione vel
iis

indiciis

quibus

initia

codicum ornari solent significata.

quamquam

igitur aliud detrimenti

indicium non praebent membranae, tamen non nuUae schedae, quibus quae de reliquis partibus orationis in primo et secundo libro a
Charisio tradita sunt similiter conprehensa fuerint, deesse videntur,

eaque causa
libri

fuit

cur fragmentum codicis esse dicerem.

scriptura

ita

cum

Neapolitano consentit ut,

cum

obiter

rem

iudicanti ex

eo ipso Parisinus descriptus esse videri possit, habeat tamen quae


rectius ex
rei

communi utriusque archetypo servata esse adpareat. cuius unura luculentissimum exemplum adferre sufficit supplementum

quod

in fragmento Calvi 229, 9 sqq. praestitit: cf. praeterea 224, 27. 233, 11. 236, 30. 248, 19. verum tamen ut exiguus eius libri usus

esset insignis neglegentia effecit librarii.

nara non solum omnia vitio-

sissime scripta et foedis erroribus inquinata sed conplura etiam pravo


consilio omissa sunt.

post ea enim quae de coniunctione et de prae,

illis quae tantum interiectionum breviter rettulit librarius, exempla scriptorum quae adscripta sunt prorsus neglexit, deinde in tertio libro ad maiorem fidem se revocavit, sed in fine libri iterum plurima omisit. in tanta igitur libri depravatione ne cum summa raolestia, usu autera nullo, scripturae vitia exscriberem , eam rationem secutus sura ut ea tantum quae aliquam utilitatem habere viderentur adnotarem, reliqua omitterem. quare de his dumtaxat quae quera ad modura in codice legerentur ipsis verbis adpositis indicatum est certum esse iudicium volui, de reliquis vero in quibus nihil adnotatum est nullam ex silentio coniecturam capi, praeter illam quidem, nihil quod meraoria dignum sit

positione vitiose

quidem

at plene

tamen transcripta sunt

in

de interiectione a lulio

Romano

excepta secuntur

titulos

in eo libro inveniri.

Alia emendationis praesidia studiis


sunt.

recentium graramaticorum,
Latinae linguae

qui inde ab octavo fere saeculo libros Charisii exscripserunt, parata

nara

cum

excitato

in

Francorum imperio
,

studio et veteres graramatici acrius tractarentur et novi libri, quibus


vel discentiura vel docentium usui consuleretur
tur, in

a multis conponerenfuit

eorum scriptorum numero qui tum maxime tractabantur


quo factum est ut
in

Charisius.
fectis

grammaticis

libris illo

tempore con-

redacta reciperentur.

multa e Charisii arte vel descripta vel in breviorera formam quae quia aliter ab aliis constituta sunt, nominibus codicum quibus debentur adpositis excerpta appellare con-

suevi. e quibus excerptis primum locum tenent ea quae in analectis grammaticis ab Eichenfeldo et Endlichero Vindobonae a. 1837 editis -124 6 codice Vindobonensi 16 saeculo septimo vel ineunte p. 75

ORAMMATICI LATINI

1.


XVIII

PRAEFATIO

ut illis visum est, scripto exhibita sunt, ipse, propterea quod Bobii scriptus esse dicitur codex, Bobiensia excerpta dixi. codicem accurate descripsit Endlicherus catal. cod. philoi. Latin. bibl. Palat. Vindob. p. 215 sqq. (cod. 322). fuit autem olim Parrhasii, post cuius mortem cum NeapoHm translatus esset, iisdem excerptis adscripto falso nomine Sacerdotis, cuius artium grammaticarum libri duo in eodem codice leguntur, usus est Hieronymus Columna Enn. fragm. p. 203. postea quom ad raodum Vindobonam ablatus sit docet Kollarius in Lambec. comm. bibl. Caesar. Vindob. I p. 7()4. in eo igitur libro quae de nomine et pronomine et verbo 155 omnia fere e Charisii arte excerpta sunt. atque scripta sunt f. 142 cum eodem loco haec, ut dixi eodemque fere tempore quo Neapolitanus codex scripta sint, idem archetypum quod in illo expressum est videtur is qui excerpta conposuit secutus esse. sed quoniam in universo hoc genere non accurata describendi fide uti solebant librarii, non solum his quae in Neapolitano codice corrupta fuerunt opem attulit Vindobonensis liber, sed praeter ea etiam quae ad Charisium emendandum adhibui quaedam praebuit quae ita a Neapolitani scriptura recedunt ut neque adnotatione conprehendi satis commode neque prorsus omitti potuerint. quare non veritus molestam saepe eorundem verborum repetitionem integra excerpta in fine huius vo-

octavo,

luminis repetivi.

His aetate paria sed genere diversa sunt Parisina excerpta scriptus est, deprompta. 123* inter varios libros grammaticos, quorum in eo enim f. 80* indicem a me confectum exhibuit Ecksteinius in anecdotis Parisinis rhetoricis Halis a. 1852 editis p. HI sqq., legitur ars grammatica a
e codice Parisino 7530, qui saeculo octavo

Diomede Prisciano excerpta. cuius artis summa est haec. grammaticae definitionem maxiraam partem a Diomede brevem post 23 sqq. petitam sequitur expositio nominis, et primum quidem 426, 82* uhi contionantur (p. 320, secundum Diomedem f. 80* Nomen est
Charisio
11 328, 11). deinde a Prisciano receptus est liber tertius et sef. 99 diriuatiue (Prisc. I p. 82, 2 cundi pars, Conparatiuum est secuntur excerpta Charisii, Ebria generis 116, 2. 56, 2859, 10).

est

communis.

saturnalium
littera

et

saturnaliorum ueteres dicehant


est.

f.

104*

Sed particula d
militer sat

terminanda
52, 11

sedu enim antiqui pro sed poneTores pro torques pomponitus

hant demptaque nouissima parte litlerata inmuta mutari non patitur si-

dixit

pro

satis (p.

112,

7).

Uolucresnon uolucer

ait

plenius dici dehere (p. 145, 29. 147, 9).


soliti
f.

Prime

declinationis

nominum

ueteres

erant

...

datiuum per ai ut

haec aula huius aulas huic aulai


syllahu minor

105* Nutrix solum nomen una

ah eo est unde oritur quod nutritur (p. 18, 17 44, 8). de pronomine commentarius membranarum iactura, ut videtur, in

codice

truncatus

est.

restat

autem

finis

commentarii a Pompeio


PKAEFATIO
grammatico p. 248 201 cd. LinJ. mus dicere nisi magis demonslraUuu
pronomina.
finit.
f.

XIX

suraptus ita,
f.

f.

106

106* qnoniam nomina sunl sed secuntur de verbo primum pauca a Charisio deet

nihil possu-

prompta,
enim

106* Acceo aces acvi

accno acuis acui

f.

107 deest

se ut sit uolutans se.

se ut sit praecipifans se (p.

mede

descripta sunt, JJe

omnia deest enim 247, 22 262, 24); deinde conplura a Dioordinaiione uerhi id est temporum iunciione.
simililer praecipilans traxit

Qualitas uerhorum quihus tempora copulaia sermone concctuntur

f.

111

patitur et de aliis quoque diuersa repperiuntur exempla

400, 22). haec excipit Prisciani libri 126, De ordinatione uerbi. Infinitiuum

(p. 388, 10 duodevicesimi pars 55

f.

117 posuit.

quae restant

de adverbio, de participio, de couiunctione, de praepositione, de interiectione, ea partim ex Diomedis partim ex Charisii disputationi-

quae antecedunt, ubi Diomedem sequitur scriptor, integra fere verba repetivit, in Charisio brevitatem secutus omnia paucioribus verbis conplexus est. itaque ea quae aliquam vim habere videbantur ad scripturam emendandam adscripsi. quibus delibatis non erat cur reliqua ederentur,
bus petita sunt.
atque ut in his
ita in
iis

praesertim
sint

cum

et

neglegenter a scriptore conposita et vitiose seripta

omnia.

Aliud excerptorum genus ex tribus codieibus sumpsi, uno Bernensi, altero Leidensi, tertio Sanctamandino. e quibus

codex Berolim Floria-

nensis 123 formae maxiraae saeculo


censis
,

decirao scriptus,

continet libros grammaticos recenti aevo conpositos quinque


litteris,

de syllabis, de accentibus, de posituris, de 31 de apud lalinum unde orta maior populus ut a de deorsum de praepositionibus. nara a super sursum.
hos:
f. 1

octo partibus orationis, est

latinitas

est

et

finit

expositio interiectionis, quae sequi debebat, omissa est. initium autera


libri

uno merabranarura quaternione perdito


f.

priraa pagina addita est inscriptio

PARTIBVS ORATIONIS.
cuini de arte
et
tio

interiit. recenti manu in CLJEMENTLS SCOTI LIBER DE 31-53 eiusdem argumenti liber 'lege
f.

interrogationis ex Donati arte promulgata' conscriptus.

53

grammatica
f.

liber.

f.

78

117 coramentarius de

78 AInomine

pronoraine maximara partera a Donato Isidoro Augustino Consen-

Prisciano sublatus.
aliquot

117 de partibus orationis

g?iusco quia tertia correpta est et infinitiuo


sis

122 inde amodo antepe, ubi reliqua absci-

membranis

in fine codicis perierunt.

codex Leidensis,
tricesiraus
tertius,

qui est inter Vossianos formae quadratae


diversis

numero

membranarum

fasciculis

cerptis conpositus est. e

ex conpluribus codicibus olim dequibus unus quaternio f. 75 82 comraenta.

riura de quattuor partibus orationis, de adverbio coniunctione

prae-

positione interiectione, saeculo decirao scriptum continet cipit de aduerhio. Aduerhium est pars orationis 81 * f.

ita,

f.

75 In-

nam diximus

accentus solidis debere dari partibus orationum interieclio autem confusa est

b*

XX

PRAEFATIO
fiiiit.

smo.

addita sunt in eadein pagina pauca de ordine partiuni orain

tionis.

nam

una scheda quae de eo quaternione


ante

restat alia quaein

dam

diversi argumenti scripta sunt, ita ut illae

membranae olim
eiis

tine codicia alicuius positac luisse videantur,

autem

reli

quarum partium

orationis enarratio scripta fuerit. commentarii de ad

verbio partem aliquam edidit Fridericus LindemannuK in ineditorum

Latinorum particuia 1 Zittaviae a. 1832. de reliquis codicis partibus dixit idem in praefatione ad Prisciani opera minora p. XVllI sqq. ex eodem codice deprompta sunt excerpta quibus usus est Bondamus var. lect. p. 239. codex Sajic tamandinus formae minoris, quam in octavo dicere consuevimus, saeculo nono vel decimo scriptus nuuc est Valentianis in bibliotheca publica M. 7, 3. hunc Sanctamandinum proptei-ea dixi, quod antiquissimos eius bibliothecae codices ex monasterio S.
constat:
cf.

Amandi Elnonensis in istam civitatem translatos esse Bethmann archiv. societ. hist. Germ. antiq. VIII p. 95. eo
f.
1

continentur haec:
capiiula libriprimi.

68 Albiui

in

Priscianum

libri

duo, Incipiunl
uerbi.

Definitio orationis etc.

Albini in Piiscianum incipit li-

ber primus.

Befinitio

oralionis et quid

sit

proprium nominis quid

Oratio est ordinalio


strans

neque unum assem praestat


ei decel.
f.

dictionum cougruam sententiam perfectamque demonille

egenii nec hic abnegai petenii ali1

quid prorsus quod potesi


suni VIII
doleniis

69

15 commentarius in Donatura,
dicit

Jncipit de partibus orulionis.

Donaius arligraphus
et ceterae

partes orationis
graiulantis heu

nomen pronomen uerbum

tux

pax

ua optantis aiatehi

fugienlis. explicit de parfibus oraiionis.

Inci-

piuni pauca de barbaiismis collecia de muliis.

Quid

est
fuii.

barbarismus ?

Pompeius ostendii
Donati pleniier.

iia dice?is
f.

(de tropis) iroia capia


Incipiunt glossae de
et posiiuris.

116

134
acceniu

libris

finii de arte grammaiicorum

de
pii

liiiera ei syllaba et

Disciplina undc
ulieriores

nomen acceactus.

(de
f.

modo
134

inpersonali) quod passio

non habct

explicit.

144

Reiraciaiio reciproce inierrogatio vel responsio de pe-

dum

regulis aldhelmi.

Exposiiis

trorum melodia

aenigmaUm

propQsitionibus et digesta
f.

me-

e lerra distare nubes

de quibus funduniur.

144

148

Incipii conlaiio de generibus metrorum. cipalia


f.

bona

Quoi sunt genera meirorum prinaffert.

iusiis

sua semper deus

iiem bona iustis deus affert.

148 sqq. ars mauri seruH grammaiici de cenium meiris. ex his igitur
in

(]!harisii adhibui, ea deprompta sunt Sanctamandino codice post Albini libros ex arte grammatica quae posita, quia disserendi ordinem a Donato institutum sequitur *de Donato' scripta esse dicitur, in Bernensi autem codice nescio qua auctoritate*) Clementis Scoti nomine inscripta est, in Leidensi denique

codicibus quae ad emendationem

*)
et

pueris

Clementem quendam una cum Alcuino ex Hibernia ad Kaioium Magnum venisse erudiendis scholisque instituendis in Gallia operam dedisse scribit monachus

Sangallensis de gestis Karoli Magui

monum. Germ.
bibl.

ed.

Pertz

II

p.

731.

eum quo
vel

iure

Claudium Cleiuentem dicat Fabricius

med.

et iuf. Latin. p.

1082 sq.

qua auc-

PRAEFATIO
eiu8 fragmenta de quattuor

XXI

extremis partibus orationis extant.

ita

enim

inter se tres codices quos dixi consentiunt ut,

quaravis multa

tamen unura cundomque librum esso reliquis Tiuius modi libris memorabilis est, quod scriptor plurima artis praecepta ex antiquiorum grammaticorum libris collecta interpositis auctorum nominibus rettulit. neque tamen illi ad reconditos antiquitatis fontes aditus patebat, sed eorum grammaticorum quorum tum maxime libri lectitabantur, Cominiani Consentii Donati Isidori Pompeii Prisciani
diverso
sint,

modo conprehensa

adpareat.

qui liber ea re

maxime prae

toritate

usus

sit

is

qui Clementis

nomen Bernensi

codici adscripsit,
el

quam
in

inscriptionem

probaverunt Putschius in praefatione ad gramm. Lat. auct.


nuscript. bibi. Bern.
I

Sinnerus

p.

343

sqq., mihi

non constat.

est

quidem

cod. maeodem Leidensi


catal.

codice qui eius libri de quo dicimus partem


ceterisque
vitiis

commentarius huic

arti

grammaticae

postremam continet Clementis de barbarismo simiiis, f. 159 Indpiunt pauca de


Pompeius

barbarismo collecia de multis.


capta
fuil.
finit

Quid

esi

barbarismus.

quia posiea Troia


anliquo-

expositio Clemeniis.

qui commentarius ipse quoque excerptis

rum grammaticorum,
regii

Victorini Donati Eutychii Consentii

Pompeii Hieronymi
est.

Isidori Sein

Maximiani (nam Cominiani nomen non inveni), conpositus

idem porro

Sanctamandino codice, omisso tamen Clementis nomine, priori


ex his quidem certam de auctore
libri

iibro subiectus est.

sed ne

coniecturam capi posse vel inde adparet, quod,

cum ex
nique
in

diversis codicibus petitae sint Leidensis codicis

membranae, ad alium codicem

olim Clementis commentarius, ad alium ars grammatica de qua dicimus pertinebat. de-

hac quaestione de Clemente grammatico non omittendus est Bambergensis coscriptus, de

dex saeculo decimo


gensis
I

qno

dixit laeckius in descriptione bibliothecae-Bamberillis

p. 57.

eo enim continetur Clementis liber ab

quidem excerptis quae ad


de barbarismo ceterisque vif.

Charisium pertinent diversus, sed extrema parte, quae


tiis

est

sermonis,

cum commentario

illo

cuius
et

mentionem fecimus consentiens,


pariibus eius

In dei

nomine pauca incipiunl de pkilosophia

f.

70 Troia capla
reliqua in

fuit. finit.

paucis de philosophia deque artium genere

diverso preemissis

grammatica

exponenda versanlur
tor profitetur,

ei

autem

libro

subiecti sunt versus hi, quibus

nomen suum auc-

pauca

tibi,

Caesar, de multis, magne Hlothari,

iure tuus Clemens saepe legenda dedi,

cetera quo valeas per te peneirare sophiae


calle velut veterum scita

profunda virum.
hausta peiuni;
vigescunt,

namque prius pueri pascuntur ab ubere mairum


lactis et irrigui nectaris

sed cum

vita solers pubei,

cum membra

tunc solidos solida educat esca viros.


sic tuus eximius crescat

dum

sensus et aeias,
tibi.

dogmaia disiribuam tunc potiora


his

tamen

his

gradibus paulatim, Caesar, inormis

culmina doctrinae scandere


indolis ul surgunt

summa

poies.

camalis pondera quantum


menlis in arce luum.

surgat

et ingeniian
viiis

non etenim

staiim feri fronde cort/mbos

nec latices pingues fundit oliva suos,

sed prius infiguni radices alque inde virescuni,


floribus hinc redolent, post sua liba ferunl.

XXII

PKAKFATK)

Probi Sercgii Vergilii, rarius etiam Augustini Eutychii Hieronymi Maximinni Paperini Victorini, cxc^rpta posuit. quo fit ut, cum nihil,

quod quitlcm alicuius momenll sit, praebeat, quod non idera ab aliis traditum sit, hoc fere cius libri usus contincatur, quod quaedam ad emendationem eorum librorum quibus usus est non inutilia praestat. et in Cliai-isio quidem, a quo ea quae Cominiani nomen prae se ferunt petita sunt, ut

maxime cxoptata

esse debebat novi testis aucto-

ritas, ita graviter accidit illud, quod,

quae erat

illius aetatis
,

consue-

tudo et eorum quorum usui prospiciebatur ratio


rebus, definitionibus
scriptoris

in h'vioribu8 fere

maxime vocabulorum

et regulis tritissimis,

omne

studium versabatur, ea vero quae ad usum antiquorum probandum pertinent pleruraque oraisit. nam in coramentario de adverbio, in quo plura Cominiani excerpta quam in reliquis partibus extant,

cum ea quae de

vi adverbii

deque diversis significationibus

ct

generibus adverbiorura Charisius disputavit exscripsisset, ex locupletissiraa lulii Romani disputatione nihil nisi indicem adverbiorum
larga exemplorum copia, quae ab
liquit.
illo

adposita erat, destitutum requi

Eiusdem

fere goneris sunt ea quae, quia e Vaticano codice,

Reginae Sueciae est 1442, deprompta sunt, Reginensia excerpta dixi. is codex autem, qui in membranis formae maximae saeculo undecimo exeunte, ut mihi videbatur, scriptus cst, duos continet libros, alterum de philosophia ita inscriptum, de philosophia et partibus f. 1 In dei nomine pauca incipiunt f. 5
inter codices bi])liothecae

horatius posuii linquimus insani ridentes praemia scribae. finit de philoso-

phia; alterum dc octo partibus orationis

ita,

f.

5 In dei nomine
latinitatis

pauca

de octo partibus oralionis incipiunt.


titiam habere uolentibus

Omnibus octo

partium no-

ut sciant

unde linguarum

diuersitas orta est

reliquae partes.

finit

de

octo partibus orationis.

in

posteriore codicis

parte similiter atque in eo libro de quo ante diximus

cum aliorum

grammaticorum

his pauca Cominiani 'nomine inscripta edidit Maius class. auct. V p. 150, plura a Vergilio grammatico petita ad eius grammatici libros eodera volumine a se editos idem Maius adnotavit. auctorera autem libri quo iure Gainfredum Anglicum hominem, qui duodecimo saeculo clarus mihi satis fuit et fuerit, dicat Maius ibid. p. XI et p. 18 nescio. ex his excerptis et ex illis quae supra dixi ea quae ad emendationem Charisii pertinere videbantur adponere*).

tura

Cominiani excerpta congesta sunt. ex

*) In excerptis
facile

Cominiani, quibus multi olim usi esse

videntur,

non dubito

quiii

angeri possit numerus codi.cum.

mihi praeter eos dc quibus dixi unus notus est

Sangallensis 876, in quo anteposito Cominiaui uomine


tant in librum de octo partibus orationis

quaedam de adverbio excerpta ex-

nono saeculo scriptum recepta. eiusdem autem

generis fuissc puto eos libros in quibus integrani Cominiani artem extitisse temere non

PRAEFATIO
In parva parte operis usus

xxiii

sum codice Leiclensi,


in

qui inter

Vossianos formae minoris est tricesimus septimus.


gilera

eo enim post

commentarium Sergii de litteris et syllabis {HUera dicta est quasi learma uirumque cano Iroiae anal. gramm. p, 473 488 ed. Vind.) et brevem de soloecismo disputationem duo commentarii de

tropis et de metaplasrais leguntur

f.

38

41,

qui ita

cum

iis

quae de

eodem argumento

in Charisii libro quarto

scripta sunt p. 272

279,

quamvis magna sit scriptorum de hoc loco simiitaque in litudo, tamen ex his potissimum excerpti esse videantur. illis Leidensem codicem ad emendationem adhibui et discrepantiam praescripturae, quae quidem digna memoria videbatur, adnotavi. tei'ea quaedam scripturae supplementa mihi praebuerunt excerpta orthographica, ea quae Bedae nomine inscripta Putschius p. 2775 sqq. edidit. quorum excerptorum maxima pars in consuetudine infimae aetatis et usu Christianorum scriptorum explicando versatur restant tamen multis locis antiquac eruditionis reliquiae, quae omnes in iis autem quae fere Charisio, paucae Diomedi acceptae debentur. usus duobus sum codicibus, altero Parisino 5730, de inde adscripsi quo supra dictum est, altero Montepessulano H 306 saeculo nono
21 consentiunt, ut,
nulii crediderunt, Brit.

alteium Alcuini versibus de bibliotheca Eboracensi apud Galeunfi


script.

liist.

Saxon. Anglo-Dan.
artis

Oxon.

a.

1691

p.

730 indicatum,

grammalicae

vel quid scripsere magistri,

quid Probus atque Focas Donatus Priscianusve


Servius Euticius Pompeius Coniminianus
(cf.

Hertz praef. Prisc. p. VIIII)

alterum

quem

in

monasterio Cenlulensi (S. Richier en

Picardie)

oHm

fuissc narratur in chronico Centulensi edito a Dacherio spicil. vet. script.,


II

qui in Gailiae bibliothecis delituerunt ed. nov. Paris. a. 1723

p.

310 sqq.

ibi

cnim

anno 831

hi fuisse libri dicuntur,

'Donatus, Pompeius

Probus, de pedibus

et syllabis,

Priscianus,

duivus (Alcuinus?), TuUius Cicero Rhetoricorum

Comminianus, Servius, Victoriuus Marius, Diomedes, Verus Longinus, Talibri 11'-. quamquam hos quidcm siquod opponam.
certa
res
est

quis ipsius Charisii codices fuisse malit, non habeo


illo

de

de quo olim fraudem

fecit

Goldaslus.

qui

cum quaedam Cominiani nomine

cita-

visset

ad Paraenet. vet. p. 37, 'Cominianus vetus grammaticus, ordinis deinde deinceps tum ante post sic', eum habere integrum eius grammatici codicem multi credideruut. in quibus fuit Helias Putschius, qui a. 1603 de illo codice haec ad Goldastum scripsit
clar. et doct.
a.

(vir.

ad Melch. Goldastum

epist.

ex bibliotheca Thuleiuari Fraucofurli


ita nie in

et

Spirae

1688

p. 101),

'nunc tuarum desiderium vix fero,


inlerim rogo te per
postea,

spem

locasti

Com-

minimi
opus ad
pectavi

et

Eutychetis

Musas tuas

Clariss.

Dn.

transmittas illud

me prima

eliam occasione'.

cum

librum non accepisset, facile eo se


,

carere posse intellcxit praef. in

gramm.
qui se

Lat. auct.

'Comminianum quem hactenus ex-

nondum accfipi ab illo, mala fide eundem in plerisque


quae apud Cleni.

missurum sancte reccperat. sed postea didici versari, adeo ut putem nihil illum habere praeter illa Scotum leguntur; inter quae nihil repperi quod non in Charisio lelabore'.
ni

geram.

supersedebimus ergo supervacaneo

niirum

iste

usurpaverat Lei-

densem codicem, cuius partem eam quae Cominiani excerpta

continet (ex diversis

enim

membranarum

fasciculis

librum conpositum esse supra diximus)

olim Goldasti fuisse

testantur haec quae in scheda sexagesima prima adscripta suut, 'ex bibliotheca Goldasti'.

xxnr

PRAEFATIO
similem
cuius

scrlpto.

num,
dit

usum praestitit libellus de generibus nomimaximam partem e Vindobonensi codice post Ovidii
a.

Halieutica ct Gratii et Nemesiani Cynegetica p. 74 sqq. primus edi-

Hauptius

1838; integrum librum e Laonensi codice protulit

Clericus in catalogo codicum Gallicorum (catalogue g^neral des manuscrits des biblioth^ques des d^partements) 1 p. 649 sqq. nam in eo libro quoque quae de antiquorum scriptorum usu adnotata sunt fere omnia Charisio debentur. semel vel bis mentionem feci frag-

menti quod

Donatiani nomine
a.

inscriptum ex codice Bobiensi Par-

rhasius edidit Mediolani

1504, e quo discrepantia scripturae, quae

quidem memorabilis esse videbatur, adposita est p. 52 et 53. denique pauca e codice Lavantino 24, eo dc quo analectorum grammaticorum editores Vindobonenses p. XXIV dixerunt, adscripsi. ix} eo codice enim extat ars grammatica saeculo octavo scripta, in qua quaedam e Charisii libris recepta esse inveni.
His libris igitur, de quibus dixi, ita usus sum ut Neapolitanus codex fundaraentum csset rcccnsionis eiusque scriptura, si quando minus diligenter habita esset, ex reliquis quantum fieri posset corrigeretur et suppleretur. et Bobiensia quidem excerpta et ea quae ex libello de generibus nomiuum et ex Donatiani fragmento recepta sunt ex editis exeraplaribus descripsi, reliquorum libros manu scriptos ipse
excussi. restat ut dicatur de

codice lani Dousae, quem

et olim

ad hunc grammaticum corrigendum adhibuerunt conplures et ipse eo nomine aliquotiens memoravi. eius libri primura mentionem factam esse inveni a Paulo Merula, qui cum in Ennii annalium fragmentis a. 1595 editis non nulla veterum scriptorura fragmenta a Charisio citata aliter atque in editis exeraplaribus tum legebantur proferret p.
libri, quem apud lanum Dousam legisset, emendasse professus est. deinde Franciscus Dousa lani filius in Lucilii satirarum reliquiis a. 597 editis ea quae

53 187 237 424 626, haec se ex vestigiis antiqui

ex Lucilii satiris a Charisio citata sunt ex vetere codice, ut tim ipse emendavit partim a patre emendata exhibuit: cf. not.
sat.

ait,

par-

in Lucil.

XIX
ita

fragm. inc. 128 p. 106, fr. 150 p. 107, 110 p. 111, IX 7. 12 p. 123, 10 p. 131. tum Helias Putschius, qui Charisii libros multo emen-

datiores

quam

ante ferebantur edidit,

eodem codice

se

usum

esse dicit.

enim

scribit in praefatione in grammaticae Latinae auctores an-

tiquos, Charisii libros se ex codice nobilissimo lani


locis auctos suppletos et

Dousae

infinitis

emendatos
ilio

edidisse.

denique Petrus Bonda-

mus

varias scripturas ex

libro descriptas,

easdem quas Putschium


usurpasse docet var.

quoque a B. Vulcanio accepisse


lect. p.

et loco codicis

15, pretio sibi paravit et


lect. p.

inde attulit var.

13 sqq.

quaedam a Putschio praetermissa 120 230 sqq. ipsius autem codicis

quae esset ratio atque auctoritas frustra quaesivi. nam cum Leidenses, apud quos vel Vulcanii schedas vel ipsius Dousae excerpta

PRAEFATIO
extare speraveram
,

XXV

litteris
est.

adiissem, nihil quod huc pertineret ibi su-

peresse rescrjptum

itaque rursura ad ea quae

cum Merula

ct

Dousa et Bondanms de singulis locis aduotaverant tum per universam editionem novaverat Putschius redactus, quamquam plurima sane e codice manu scripto petita esse videbara^ tamen, cum illi non ipsuni veterem codicem quem dictitabant usurpavisse sed ex edito exemplo
ad fidem codicis emendato sua hausisse vidcrentur, coniecturas doctorum virorum ita cum vetere scriptura mixtas esse intellexi ut unde quaeque profecta essent certo iudicari non posset. quare tam incertae auctoritatis libro ad veram lectionem constituendam nihil tribuendum esse putavi, praesertim cum ad ea quae ipse incorruptam codicum fidem secutus inveneram vix quicquam novi, quod quidem inceterpolationis suspitione vacaret, ex isto libro accedere viderem. terum quae raaxime digna memoria esse videbantur adscriptis nominibus auctorum quorum fide nituntur in adnotatione exhibui. sed praeter opinionem accidit ut re peracta, cum iam formis litterarum hoc volumen grammaticorum exscriptum esset, novo subsidio parato egregie eius codicis notitia augeretur. nam eodem fere tempore quo priraum Dousae nomine codicem Charisii usurpatum esse supra dixi vel non multo ante loannes Cauchius Traiectinus novam grammatici editionem paraverat. qua de re Paulus Manutius ad Laevinum Torrentium scribit epist. V. 4 p. 261 ed. Venet. a. 1595, duos Cau-

exemplum a patre eniendatum ad se detulisse seque ut illud ederetur optare et ei rei operam daturum esse. et editio quidem Cauchii nescio quo casu omissa est, notas autem ineditas postea a Graevio emptas esse testimonio cognovi C. Burmanni Traiect, litterat. p. 82. hinc nata spes fore ut Heidelbergae, quo Graevii libros delatos esse constat, schedae reperirentur.
chii filios in Italia peregrinantes Charisii

itaque a Christiano Baehrio viro illustrissimo petivi ut ea de re quaereret


et,

quae

est eius

humanitas singularis, paucorum dierum spaaccepi.


est

tio interiecto librura

quem quaerebam

autera

exemplum

principis editionis cui discrepantia libri irianu scripti ab ipso Cauchio,


aliis eiusdem Cauchii libris ex quo exemplo accuratiorem notitiam eius codicis de quo antea frustra quaesiveram peti posse statim intellexi. nam ita haec quae Cauchius adscripsit cum iis quae e Dousae libro excerpta feruntur consentiunt ut dubitari nequeat quin ex uno eodemque fonte orania ducta sint. continebat autem ille codex quo usus est Cauchius raaxiraam partem libri primi Charisii et librum secundum et tertiura. nam in reliquis libris duobus nihil adnotatum est. et ex primo quidem libro, cuius index adpositis titu-

cuius se

manum

probe cognoscere conlatis


est.

Baehrius adfirraabat, adscripta

lis et

nuraeris schedarura subiectus est a Cauchio,


f.

aliis

omissis, in aliis

ordine rerura rautato recepta erant haec,

minum

et diversis quaestionibus

sonus

74

de extremitatihus no-

uocis admittit (p. 50, 7

112,

12),

Kvi
iibi p. 51,

PRAEFATIO
21 adscripta cst rubrica
</e

polysyllabis polysyllaborumque
f.

qnaeauclo-

stionibus et p. 94, 11 tieqI OQd^oyQaq^Cag:


rilate,

74

77 de

analoyiu

et

quo
29

titulo

pauca tantum ex

iis

quae de analogia scripta sunt

p. 116,

16 excerpta fuerunt: f. 77 131 de ordinibus nominum reginum (p. 18, 7 50, 6), ubi p. 42, 4 addita est rubrica de mo-

147,

nosyllabis ei monosyllaborum quaeslionibus et p. 42,

22 catholica uaga

vel

uaria:

f.

131137

de ablatiuo casu usque ad finem

libri p. 147, 17 sqq.

neque tamen integram veteris cuiusdam codicis fidem ea quae adnam ne dicam non nullas coniecturas ab ipso scripta sunt referunt. Caucbio intei*po8itas esse, quae quidem anteposita f littera satis a reliquis discretae sunt, ea quoque quae e codice petita esse dicuntur, quae partim in marginibus scripta sunt anteposito plerumque al., partim in ipsam verborum continuitatem inlata, aperta quaedam conduobus rei exemplis perfungar. in Afraiecturae indicia continent.
nii

fragmento 204,

citato

cum

in

Neapolitano codice scriptum


libro factura

sit

R em
lente:

lentus lente, inde in

Cauchiano

est Sextus Aemilius

244, 26 cum posui et posiui uet dix. Neapolitanus praebeat, inde factum est posui et posiui dixcc. ne ordo quidem primi libri in Cauchiano codice mutatus, cum habeat quo se conmendet conparanti ea quae grammaticus praefatus est 51, 18, ex vetere codice propagatus sed coniectura inductus esse videtur. ad quem ordinem defendendum
74, 8 pro definitum est in superioribus scriptum fuit definietur in posterioribus et 85, 18 et 87,
in posterioribus

14 definietur pro definitum


est in superioribus.

est et 88,

33 dicetur

unde adparet non ipsum antiquura codicem sed apographum recenti aetate factum, id quod vel ex indice supra adscripto cuivis elucere puto, a Cauchio adhibitum fuisse. ac ne illud quidem constat, utrum uni codici omnia debeantur an ex diversis librorum excerptis conflata sint. sed quod antea de Putschio ceterisque qui Dousae copias usurpaverunt non sine aliqua dubitatione suspicabar, veterem quendam librum ab iie qui nunc noti sunt diversum iis praesto fuisse, id Cauchiano libro invento nam cum pleraque ab iis quae mihi vel Neacerto mihi constitit. politanus codex vel excerpta reliquorum codicum praebuerunt non dififerant, alia coniectura, ut dixi, haud dubie novata sint, sunt tamen quaedam quae, quia neque ab illis peti neque coniectura invepro dictum
niri

potuerunt, alius codicis

vestigia demonstrant.

atque ni

fallor,

ipsum librum ex quo haec profecta sunt nobis indicat Ludovicus


Carrio, qui in scholiis in Sallustii historiarum libros Lovanii a. 1564
scriptis et saepius postea in editis Sallustii

exemplis repetitis (utor

editione

1659) p. 441 de Sallustii fragmento a Charisio 107, 12 citato dicens 'verba autem' inquit 'Carisii aliter vulgo, alia.

Thysii

ter in

membranis, quarum usus, ut reliquarum Coloniensium omnium, in Ubiis essem, vir eruditione singulari et eximia humanitate Melchior Hittorpius libenter expensum ferebat.' eiusdem libri
mihi,

dum

PRAEFATIO
iterum mentionem fecit Carrio
*de veteri libro'
ib. p.

xxvii

417, ubi Charisii verba 93,24 sqq.

emendata exhibuit.

ex

lior

igitur

codice descripta
ot

esso puto qua('(!umque in isto libro

quem Cauehius

Dousa

secuti

sunt ex antiquiorc memoria recepta fuerunt*). praetcr hos Laevinus


Torrentius, cuius

manu conlatum cum manu


societatis

scripto libro

Charisium
Fabricius

Lovanii

in

bibliotheca

lesu extare narrat A.

bibl. Lat. I p. 782,

eodem

libro usus esse videtur, nisi potius Toi*-

rentii notae,

de quibus nihil praeterea mihi constat, ex Cauchiano


fuerint.

exemplo petitae
qui in

his addi poterat quartus

Andreas Schottus,

Observationibus humanis I 14 p. 19 sqq. 'meliores nactus copiosioresque membranas', ut ait, duo capita Charisii quae sunt

de observationibus nominum et de monoptotis 30, 31 36, 16 edidit. verum haec ita plane cum Cauchii excerptis consentiunt ut non dubitem adfirmare ex
iis

ipsis

sua hausisse Schottum, praesertim


copiis Cauchianis
liber,

cum
con-

eum
stet.

in aliis

quantum quidem nunc existisum, similis fuisse. nam quaecumque ille ad supplendam scripturam Neapolitani codicis attulit in Cauchianis quoque excerptis inveniuntur. quare si vel ipsum librum inspicere licuisset vel ii qui olim inspexerunt discrepantiam scripturae adnotare quam emendandi munere fungi maluissent, certius puto de quibusdam quae nunc persanari non potuerunt iudicari potuisse. in tara incerta vero traditae scripmai*e licet, maxirae Parisino 7560, cuius fragmento usus

quoque scriptoribus videtur autem Coloniensis

usum

csse

turae fide non ita raulta inveni quae hac auctoritate


vel

vel

corrigenda

addenda viderentur, quae in fine huius voluminis conposui. in his omissa sunt ea quae vel Putschii vel Dousae nomine antea a me relata erant. quae cum eadem ratione in Cauchiano libro scripta essent non maiore quam apud illos auctoritate, non erat cur iterum deseriberentur. quamquam pauca ex hoc genere, in quibus rectius ille communis fontis scripturam expressisse videbatur, recepi. erant
praeterea alia quae vel nullius momenti esse videbantur vel ita conparata ut dubitari posset utrum e codice profecta an coniectura invecta essent. quo pertinet illud, quod in iis quae de observationi-

bus nominum
scriptae sunt,

et

de monoptotis

p. 31,

25 sqq. scripta sunt Graecae

glossae in Neapolitano
et

modo

additae

modo omissae

constanter ad-

quae proxime secuntur de nominativis ad regulam redactis exempla nominum in en terminatorum 38, 9 et in es 40, 1 et in er 46, 2, cum pauca tantum adposita sint in Neapoliin
iis

*) Hinc (oiTigendum
ipse usus

quod subinde adnotavi Putschium ex iisdem excerptis quibus

sum lacunas supplevisse. quamquam de quibusdam etiam nunc dubito au ex his potius quam ex Carrionis libro recepta sint. velut ea quae 73, 20 a Putschio ex Parisinis excerptis addita esse propterea adnotavi, quod in miros quosdam errores vlros doctos se induci passos esse vidi, cum ex Dousae codice restituta esse testelnr
Bondamus, tamen non leguntur
in Cauchii excerptis.

XXVIII

PR.4EFAT10
deducta
in
et

tano, per universum litterarum ordinem


instnicta sunt;

Graecis glossls

itemque

aliis

locis,

maxime

exemplis verborum

interpretatio.

Graeca quae quidem omnia ut nullam utilitatem habent, si fide antiquitatis destituuntur, ita non dico omnino inventa a Cauchio, sed tamen ne integra quidem e codice recepta sunt. denique in suppieraentig lacunarum, quae maxime animum advertebant, quamquara quaedam haud contemnendae fidei repperi, tamen, cum ne in his quidem omnia e codice petita esse viderem, leviora quaedam, quae quem ad modum scriberentur nihil intererat, omisi. his igitur
in tertio libro sunt, Latinis vocabulis saepe adscripta est

quae

sine

sit fides istius libri

incommodo, opinor, omissis reliqua ita relata sunt ut et quae adpareat et quae ad emendationem Charisii per-

tinent recepta sint omnia.


ritas et

nam quae

singulis tribuenda esset aucto-

quo modo illis ad verba raro adnotandura esse videbatur.


Eraendationi
Charisii

scriptoris restituenda

utendum

esset

Cyminium, qui manifesta operam dedit Georgius Fabricius, cuius editio facta est Basileae a. 1551. is autem ita principem editionem secutus est ut conlatis maxime iis quae de eodem argumento ab aliis grammaticis disputata sunt quaedam corrigeret conpost Pierium

quaedam

vitia sustulit,

primus

iectura interdum probabili,

saepius

nimia corrigendi licentia usus.


Fabricii novae editionis fa-

sed praeter ea quae in inpresso exemplari correcta sunt mihi praesto


fuit

exemplum

principis

editionis

manu

ciendae causa adnotatum, quod nunc regiae bibliothecae Dresdensis


est.

ex eo petita sunt quae ex *notis manu


huius inventa retinuit

scriptis'

Fabricii ad-

scripsi.

Helias Putschius

tura

cum Cha-

risium multis modis mutatum in


edidit.

sed quaecumque ille Dousae, de quo antea dictum est, recepit. nam ipse perpauca addidit. quo factum est ut praeter multa verissime ex vetere exemplari restituta alia item satis multa commenta temerarii correctoris recipenis praesidio instructus, Neapolitano codice

Grammaticae Latinae auctoribus post Fabricium nova^it e codice lani

ret.

praeclaro emendatioa B. G. Niebuhrio excusso, in grammaticorum Latinorum volumine quarto Lipsiae a. 1840

postremo Fridericus

Lindemannus

Charisium edidit eique pro bonitate codicis, cuius copia facta fuit, nam multa quae olira a Pierio oraissa erant primus addidit, quae perperam a Fabricio et Putschio invecta erant removit, denique omnia ad auctoritatem libri manu scripti revocavit. sed idem cum his quae a Niebuhrio accuratissime exscripta fuerunt, ut adfirmari audivi ab iis- qui eius excerpta viderunt, prudenter uti nesciret, neque emendationem corruptae scripturae magno opere adiuvit neque quid in codice scriptum esset satis accurate rettulit. ex quo siqui forte mirantiir quod saepe a Lindesalutarem sane operam praestitit.

manni testimonio ea quae

ipse in codice scripta esse dixi dissentiunt,

PRAEFATIO
id mihi iure videor postulare posse ut mihi potius quara
illi

XXIX

credant.

atque etiam, ut

omnem

dubitationem tollerem, quoniam


aliter in

ambiguum

saepe et incertum scripturae genus proclive esse ad errorem intellexi,

eam curam adhibui


adnotatione scripta

ut quae aliter a

me exhibita viderem iterum cum codice

Lindemanni

conferrem.

Diomedis grammatici quaravis multi hodie extent libri manu scripti, tamen tanta est eoruui omnium similitudo ut quasi pro uno codice habendi sint. nam quod in his potissimum grammaticae artis scriptoribus saepe usu venit , ut uno exemplo ex antiquiore memoria ad posteritatem libri eorum propagarentur , idera Diomedi contigit. cuius unicum octavo saeculo supererat exemplar, quod cum proxima aetate saepius deinceps describeretur, crevit quidem numerus librorum, sed duravit per omnes satis manifestis vestigiis comraunis oriex istis apographis autera tria nune supersunt ginis propinquitas. nec tempore quo scripta sunt nec loco, nisi rae fallit species membranarum et litterarura, longe inter se diversa, quae sive ipsum priscum exempiura librarii expresserunt , sive alius aliud exeraplum ex illo descriptum fideliter repetivit proxime ab illo abesse videntur. sunt autem nono saeculo exeunte, ut videtur, in membraeorum librorum igitur unus est nis forma quadrata rainore scripta. Parisinus 7494 (A), qui fuit olim Claudii Puteani, cuius nomen titulum codieis idem iibrarius qui rein initio libri adscriptum est. liqua scripsit ita in prima pagina indicavit, BIOMEDIS CORPORIS
,

HUIUS ATQUE
rum.
piunt
libri.
\

PROBI OPUS CLARE FORE LUCIBEQ. PATET


et

Biomedes de oratione
libri

partibus

orationis.

et

de

uario genere metro-

IIL Probi lib^ I. in altera eiusdem schedae pagina inciDiomedis, qui schedis perscripti sunt centura et viginti

duabus

ita,

INCP PROLOGOS DIOMEBIS.


his in

Biomedes
versus

athanasio
subiecti

consecuturum.

sequenti scheda

viginti

sunt

maioribus

litteris

exarati,
redeuntes septies annos

dum mundus centum


et decies forte felix

expleverat octo

ex quo Christus lesus secla beaverat oriu,


bissenosque annos

Francorum sceptra*)

leneres,

hunc

tibi,

care deo Caroie rex, scripserat

Adam

nempe tuus famulus librum devotus in urbe Wormatia, soboles Haynhardi, A/satia felix est propria fecunda bono cui patria Baccho**); luncque fuit scribens annorum certe triginta,
quo scripsit servulus anno. tu
illi
,

rex pie Carle


dedisti.

coenobium***) Masunvilare
tibi

hoc

regna dei solvanl mercede perenni.


**) bacho cod,

*) screpia cod.

***)

ilico

enobium cod.

XXX
salve,

PIUEFATIO
rex Carole armipolens
lui

vir inuyne,

ralequc

atque

humitis .idae viemorare per

respice de celso

servulum
gloria

Adam

aevum populorum culmine princeps humilem tibimet servire paralum.


ytoiia raelis

magna

libi tcrris et

constat, ut aetherium capias

per secula reynum,

pacis ubi iugiter perpes concordia regnat,


dulcia stetiigeri gaudens per pascua
celi.

deinde soquitur
lato editus

f.

124

2J8

liber Probi,

qui hoc ipso codice con-

est in analectis grammaticis Vindobonensibus,


\

TRACTATUS PHOBI GRAMMATICI


nam
reliqua una

DE UOCE
si

eodem
430

JNCIPIT
Vind.).

modo temadditum
in

pore futuro numeris singularis cum uel

(p.

229

ed.

membrana

abscisa perierunt.

in fine libri

est fi-aginentum Prisciani saeculo tertio

ante expositis libris

decimo scriptuni, (Juoniam


1

istius

similem se dici uellei (p. 1035

154, 21 P.).

saepius ea quae prior librarius scripserat secunda manu correcta sunt, neque satis certo mihi tum cum librum tractabam adparebat utrum ab uno homine omnia profecta essent an a pluribus. quamquam alia antiquiorem alia recentiorem aetatem referre videbantur. de aetate autem codicis falsa olim narravit Gaisfordius script. Lat. rei

metr. p. XI, cum versus supra scriptos secutus anno 780 eum scriptum esse diceret. illis enim non Parisini codicis scriptorem genus

nomen suum profiteri, sed potius ex antiquiore exemplari, quod in Diomede scribendo secutus est, versus transcriptos esse non solum scriptura codicis, quam centum fere annis recentiorem esse
et
ille

certum
ris

est, sed etiam ipsi versus, ni fallor, docent, quibus si de sua opera librarius praedicare voluisset, vix eos in media parte ope-

itaque illud exemplum quod hic librarius expresnon ipsum Parisinum codicem Wormatiae ab Adamo Alsato anno 780 scriptum esse conperimus. coenobium autem Masunvilare, quod ille sibi a Karolo rege datum esse scribit, Hauptius ea de re interrogatus me docuit esse monasterium in Alsatia situm, quod Latino nomine abbatia in valle Masonis diceretur, hodie Masunval vel Massevaux a Gallis, Masmiinster a nostris appellatum, eundemque locura Mazoniwilare dici in traditionibus Wizenburgensibus a Zeussio editis n. 188 p. 176; fuisse autem olim monasterium virginum Augustinianarum cuius praefectura Adamo data esse videretur. unde Puteanus Parisinum codicem acceperit non constat, nisi forte eum librum quem olim Corbeiae fuisse indicat 'breviarium codicum Corbeiensium' a Maio editum in Specilegii Romani volumine quinto ab hoc non diversum fuisse suspicari volumus. in eo enim p. 211 ^Diomedis et Probi graminatica' uno codice conprehensa refertur. quo tempore haec scripta sint non indicavit Maius, nisi quod et hunc et reliquos priscarum bibliothecarum indices quos eodem loco exhibuit ex duointerposuisset.
sit,
,

PRAEFATIO

XXXI

bus pervetustis codicibus se sumpsisse scribit ib. p. X. aliura codicum Corbeiensium indicem ex codicc Anglico sacculo duodecimo scripto, qui olim Puteani fuit, edidit Haenelius in Serapei volumine secundo p. 107 sqq., in quo item 'Diomedes grammaticus' indicatus
est p. 109.

id

num ad eundem codicem referendum

sit

dicere non pos-

sum, propterea quod mihi non constat utrum ad Germanicum monasterium, cuius libros Maius indicavit, an ad Gallicum eodem nomine appellatum is index pertineat. ceterum Puteaneus codex saepius ad emendationem Diomedis adhibitus est. ex hoc enim petita sunt ea quae adnotaverunt Scaliger in CatuU. 17, 3 p. 22 et Ludovicus
Carrio emend. I 14 (Grut. lamp. t. III) p. 117, quamquam is quised schedas Petri Danielis usurpasse videtur, et Casaubonus de sat. poes. p. 96 ed. Ramb. Scaliger excerpta sua

dem non ipsum librum

utenda concessit Putschio, qui postea a lacobo Bongarsio eundem librum a Petro Daniele conlatum accepit v. gramm. Lat. auct. praef.
:

et p. 271.

Alter codex est itera


in

Parisinus 7493
aliquot raembranis
aul

(B), qui Diomedis libros


abscisis

principio
f.

tinet,

104
105'

et

in fine
uel

mutilatos conte

quantilaie

corpore
(p.

ne

aut longam pro breui aui breuem pro longa

321, 22

518,

moueat com
31).

Diomedem
scriptae
f.

excipiunt

uulgares

notae

Romanorum ab eodem
codicis

librario

167.

denique
Topica
sic

in fine

addita est expositio


anti-

Petri Abaelardi super

saeculo
ut

quarto

decirao scripta.

quiorem codicis partem

tam
libro

Puteaneum decimo saeculo scripesse iudicavit Fridericus Dubnerus, cuius opera in hoc nam ipse solum Puteaneum excusseram. ego usus sura.
librura
,

utrumque
est,

ut dixi , etiam ad extreraos saeculi noni annos perscriptura autera pari fere in utroque specie
litterae exaratae, in decursint.

tinere posse putabara.

quamvis

in

Puteaneo minus accurate

tato

summa

aequalitate

omnia perscripta
tertio

versus

in singulis

paginis habent tricenos et trinos.


recentiore

sed in hoc libro de quo diciraus

manu, quam Diibnerus


in

decimo saeculo antiquiorem


libri illud

esse indicavit, multa quae olim prave scripta esse videbantur correcta
sunt.
et

maxime quidem

prima parte

factum

est.

nam

post ea quae de coniunctione

temporum

scripta sunt p. 388, 10 sqq.

rara correctoris vestigia adparent.


transcripta sunt in

hunc librum olim, cura iam de-

curtatus erat, usurpaverat Ranconetus, ex cuius excerptis quaedara

exemplum

editionis Rivianae

quod nunc

in Lei-

densi bibliotheca servatur.

nej^ue praeterea a quoquara

eum

librura

ad emendationem gramraatici adhibitum esse inveni ante Gaisfordium, qui et hoc et Puteaneo libro usus tertiura librura Diomedis edidit in scriptoribus Latinis rei metricae. eosdem libros in usum Friderici Linderaanni Dubnerus cum Putschii editione contulerat. quae excerpta una cura reliquis schedis Lindemanni, quae ad grammaticos

xxxii

PBAEFATIO
ille

Latinos pertiuent, post mortem eius a F. G. Ottone, eui


suas dono concesBerat, ad

eopias

me

tranii3.sa stint.

Tertius codex est

Monace nsis

Ratisbonensis fuit:
dict.

cf.

bibl. princ. eccles. et

(M), qui olim S. Emraerami monast. ord. S. Bene-

ad

S.

P^mmeramum

II p. 142 cod. 850. is


et

Diomedis

libros con-

tinet schedis

perscriptos ducentis

duabus.

quarum cum ultima

olim abscisa osset, eius loco inserta est ulia, ia qua extremi versus 529, 2028 saeculo quarto decimo vel quinto decimo scripti sunt.

ipsum librum item ut Parisinos nono saeculo scriptum esse puto. ver8US in una quaque pagina habet vicenos et quinos.
in prisca scriptura

multa recentiore tempore correcta sunt, quae neque uno tempore omnia ncque ab eodem homine scripta esse adparet; quamquam non alia satis certo quaeque discerni et suis auctoribus tribui possunt.

enim eaque pauUo antiquiora satis accurate scripta ei; in continuitatera verborum inlata sunt, deleta saepe priore scriptura, ita tamen ut quid olim scriptum fuerit plerumque cognosci possit, alia festinanter scripta et in marginibus vel inter versus posita sunt. ex his omnibus nihil quinto decimo saeculo antiquius esse videtur, non nulla etiam ex editis exemplaribus petita esse puto. in quibusdara loannis Aventini manum se agnoscere adscripsit Docenus.
His tribus codicibus maxime similis est quartus quem unum integrum quidem Diomedis codicem pari fere antiquitate atque illos superesse novi, Harleianus 2773, si modo omnes Diomedis libros est autem in indice codicura eo codice contineri recte statuimus. Harleianorum (a catalogue of the Harleian manuscripts a, 1808) t. II p. 711 ita indicatus ' Servii grammatici vocabularium latino - graecum Ciceronis epist. libri VIII saec. X et Diomedis gramraatica de eo quamquam nihil conpertum habeo praeter quasdara XIII*. scripturas ex libro tertio excerptas, quas Gaisfordius p. XII sqq. exhibuit, tamen eas ipsas ita cum illis libris de quibus dixi et maxime cum Puteaneo consentire video ut dubitari nequeat quin ex eadem stirpe codex ductus sit. Quintum exemplar aetate paullo antiquius, genere non diversum olim extabat Fuldae, quo nono saeculo usus est Rabanus Maurus, abbas Fuldensis, in libris duobus quos de arte grammatica scripslt, qui, quia prior liber fere totus ex Prisciano descriptus est, in Coloniensi editione operura Rabani a, 1627 facta, qua usus sum, t. I p. 28 *excerptio Hrabani Mauri de arte grammatica Prisciani' inscripti sunt. nam et ex primo et secundo libro Diomedis pauca Priscianeis interposuit et ex tertio ea quae de poetica scripta sunt 473, 15 20 et de poematibus 482, 13 491, 19 ad verbum
,

expressit, a quibus
dixit Hertzius

ille

secundi

libri initium fecit p. 46:

de reliquis
a Rabano

praef.

Priscian.

p.

X.

septingentis fere

annis Fuldensem librura excussit Franciscus Modius, cuius

manu

PRAEFATIO

xxxin

conlatum cum codice exeinphxm a lano Grutero se accepiese dicit Putschius gramra. Lat. auct. praef. et p. 271. neque enim videtur dubitari poese quin eodem codice uterque usus sit, quamquam sexto

duos Diomedis codices indicari video in 'catalogo librorum omnium bibliothecae maioris ecclesiae Fuldensis ' a Kinderlingio edito in (ibello de bibliotheca Fuldensi p. 85 et 87. praeterea
decirao saeculo

ex eodem Modiano libro excerpta quaedam habuit Marcus Velserus Augustanus, quae item et Putschio utenda concesserat et antea Gaspari Scioppio, qui in suspectis lectionibus a. 1597 editis cum multa ex Diomede emendat additis saepe coniecturis Modii, tum schedis quas Velserus ex bibliotheca sua prolixe secum conmunicasset se adiutum esse scribit susp. lect. V 12: cf. I 5. haec igitur omnia quae et ex ipso codice Rabanus et ex Modii excerptis Scioppius adscripserunt
ita

cum

nostris

codicibus
illi

consentiunt

librum ex eodem archetypo quod


nifestum
detur.
sit*).

secuti sunt

ut Fuldensem expressum esse ma-

proxime autem ad Monacensem librum accedere vicerte temere suspicatus est Gaisfordius p. XI, Puteaneum codicem ab hoc non diversum esse. Aliud apographum antiqui libri ad quem omnes codices referendos esse dixi quinto decimo saeculo in Italiam ablatum esse videtur, ex quo recentes libri conplures illa aetate scripti propagati sunt. nam ex illis libris autiquis qui nunc supersunt nullum videntur Itali usurpavisse. eius generis igitur libros extare novi hos , Parisinum 7538, Vaticanum 1491, Vrbinatem 308, Laurentianum bibliothecae aedilium 168 (cf. Bandini catal. bibl. Leopold. Laurent. I p. 475), l^feapolitanos bibliothecae Borbonicae tres IVA 13. 14. 16 (cf. lanelli catal. ex his accuratius cognovi duos, bibl. Lat. mus. Borbon. p. 11 sqq.). Parisinum, cuius dlscrepantiam scripturae in tertio libro exhibuit Gaisfordius, et Vaticanum, cuius aliquam partem me rogante Georgius Thilo contulit. ex quo de illis iam certo adfirmare possum

nam

illud

communi originis vinculo eos cum antiquioribus libris coniunctos esse omnemque scripturae discrepantiam in neglegentia librariorum,
quae maior
f ere extitit in

recentibus libris , et in libidine correctorum


in reliquis,

Italorum versari.

neque

inveni quod huic iudicio repugnaret.


*) In
iis

quos obiter inspexi, quicquam ex hoc codicum genere aliquem


quaedam
inveniri scio quae, quia

quae Rabanus ex Fuldensi


codicibus
vel

libro exscripsit

vel omissa in nostris

minus

recte

scripta sunt,

specie

veritatis

fallere

possint.

enimvero

in tanto

rerum omnium consensu dubitari nequit quin haec conieclu-

rae potius Rabani


,

quam

codici

quem

secutus est tribuenda sint.

sunt auteni fere liaec,

483 5 coeni vel communis poematos species sunt duae , quarum prior heroica 486, 1 apud priscos deferebatur 487, 30 alii a vino arhitrabantur , propterea quod olim tryx
dictitabaiur

489, 13

in personis

parasiium pronuniiabat

ib.

31 privatae

domus

iniro-

ducuntur, quae

cum

olim tabulis iegerentur ,

iabernariae vocabantur 490,


,

13 in prae-

texiata autem, qua inscribuntur nomina Latina, ut Bruius vel Decius


vel

item Marcellus

Africanus

et his similia

ib.
I.

15 Laches Sostrata Geta Demipho.

aRAMMATICI LATINI

XXXIV

PRAEFATIO
is

secutus est

cuius opera in

son, qui primus hunc

Diomede edendo usus est Nicolaus lengrammaticum una cum Phoca Capro Agrootio
,

Donato Servio 8ergio

edidit Venetiis

ut putant, circa

annum

1476.
indi-

nam
catus

in ipsa editione
est.

neque locus neque annus quo facta esset

Denique non diversa ab liis omnibus libris origine sunt exquaedam quae in conpluribus extant codicibus. ex his antiqulsslmus est Parisinus 7530 octavo saeculo scriptus, in quo fragmenta Diomedis cum exccrptis Charisii iuncta osse supra dictum est. deinde Sangallensis codex 876 saeculo nono scriptus cum aliorura
cerpta
libellis maximam partem libt-i tertii quae de extremitate nominura scripta sunt 492, 16 sqq. continet. ab hoc diversus fuit is qui in indice codicum Sangallensium saeculo nono facto, qui in Serapei volumine

scriptorum de metris et versibus


his

Diomedis inde ab

in quo praeter alios quosdam secundo editus est, indicatur p. 21 leguntur in isto, non qui *Diomedis libros, de metro' liber fuisse item in alio Sangallensi 822 saeeulo decimo scripto quaedicitur. dam ex primo libro Diomedis de nomine et pronomiue descripta sunt
,

addita inscriptione, excerptum de lihro Diomedis.

tum Venetus codex

bibliothecae Marcianae 497 saeculo duodecimo scriptus post


et alios

Donatum

quosdam

reccntioris

aetatis gramraaticos

ea quae in primo

Diomedis de consensu verborum cum casibus scripta sunt 311, praeterea in Ambrosiano codice N 338 char8 continet. taceo saeculo quinto decimo scripto post Servii de centum metris libellum tertius liber Diomedis legitur. postremo in codice Neapolitano bibliothecae Borbonicae IVA 34 saeculo undecimo vel duodecimo scripto, quem ipse non vidi, cum aliis permultis gramraaticorum libris *Diomedis partem de verbo' extare indicat lanellius catalog. bibl. Lat. mus. Borbon. p. 27. alia quaedam excerpta saeculo quinto
libro

320,

ceptis reliquos

decimo vel sexto decirao in Italia facta sciens omitto. quibus exDiomedis codices, ni fallor, omnes enumeravi. Verum ut redeam illuc unde profectus sum, tres codices quos primo loco posui optime priscae lectionis vestigia, ut dixi, mihi indicabant eiusque tam certam praestabant fidem ut reliquis quorum
post
illis

mentionem feci facile me carere posse viderem. itaque operam meam contineri volui. adsumpsi tamen excerpta codiillos

cis Parisini antiquissimi et ea

pius exscripsit,

quamquam ne

his

quae cx Fuldensi codice olim Sciopquidem indicia trium librorum vel


sed in Parisinis excerptis ipsa

confirmari egregie vel corrigi scio.

me

antiquitas libri

movit, siquidem non inutile videbatur exemplo

docere
Scioppii

ad quam aetatem persequi stirpis communitatem liceret. autem scripturas non solum propter bonitatem codicis, cuius
recepi, sed ea de causa etiam

aliquam memoriam extare par erat,

omittere nolui, quia his saepius usos esse viros doctos videbam, ne

PRAEFATIO
aliunde quid
ille

XXXV

adnotasset quaerendum esset.


feci.

vix

umquam mentionem

sed in

illis

ipsis

reliquorum librorum quos duces ad vetuid

stae lectionis

memoriam restituendam

secutus

stiam huic negotio parabat, quod, quamvis propius


fide archetypi

abesse videi-ontur, tamen ipsi


reperiuntur, ex

maxime molequam ceteri a quoque admodum vitiose


quod peraeque

sum

scripti

sunt.

e quibus vitiis alia quidem, propterea


iibris

communi stirpe propagata esse in adparet, alia vero, quae diverso modo in singulis libris corrupta sunt, recentiore tempore, cum alius aliter a proposito exemplo aberomnibus
raret, nata esse ipsa codicum dissensio docet.

quare ne in his qui-

dem

libris,

quamquam

eos accuratissime conlatos habui,

omnem

scrip-

turae discrepantiam exhibere volui, sed illud egi ut quid quoque loco in vetusto exemplari ex quo expressi sunt scriptura fuisset

eorum testimonio constaret


scriptore in
et

diligentia raemoriae prodere inutile esse iudicavi,

recentium librariorum errores operosa praesertim in eo


itera-

quo raulta

et

mutari semper inter scribendum solerent,


scriberentur nihil omnino interesset.

vero

quem ad modum

que quod plurima in codicibus posteriore aetate correcta esse dixi, quoniam nihil ex melioribus codicibus, quibus ne correctores quidem uti poterant, profectum esse intellexi, sufficiebat plerumque priorem scripturam indicare, rarius ea quae postea substituta erant addidi.
ubi cognosci non poterat quid prius scriptura fuisset , asteriscis interpositis defectura litterarum notavi.

itaque siqui sunt, qui conplures


silentio praeteritos, nuUius propositam esse querantur, scio

libros

inque

iis

satis

antiquos

me

prorsus

integram scripturara
difficile

sibi

equidem non

esse erroribus librariorum et

coniecturis cor-

rectorum molem variarum scripturarum augere, sed idem nego quicquam quod ex prisco exemplari, quo omnium librorum fidem circumscriptam esse dixi, propagatura
vel ex
illis

sit

vel ex his libris quibus usus

sum

quorum nullam rationem habui addi posse. nara ea diligentia hac in re rae usura esse raihi conscius sum ut vel in levissimis rebus quidquid in dissensu librorum antiquiori meraoriae deberaaxime vero in his quae ex antiquioribus scripretur adnotarera.
toribus graramaticus adscripsit, et siquae praeterea fuerunt in quibus

cupidius circumspici librorum discrepantia solet, curavi ut


alicuius raomenti

tiihil

quod

esse videretur ad verara

scripturam inveniendara

desideraretur, et,
sius fere quara
riis

dum

suura cuique iudicium relinquere volo, copio-

mei

instituti ratio ferebat

ea quae a recentibus. libra-

iam vero quae singulis libris tribuenda sit auctoritas et quara vim unura quemque ad vetustam lectionem investigandam habere voluerim ut facile quovis loco ex commentariis meis intellegi potest, ita universa res generatim certa aestiniatione definiri nequit, quia erroribus in uno exemplo describendo conmissis omnis librorum diversitas conpeccata vel a correctoribus rautata fuerunt adscripsi.

XXXVI

PRAEFATIO
quocirca singulis lociB quid quisque peccaverit, quid recte
adhibito
iudicio

tinetur.

descripserit

existimandum

est.

plerumque tamen

similitudo librorum et manifosta errorum natura effecit ut extra pericvdum positum esset iudicium. vitiia autem quamquam certam le-

gem

scribi

via et ratione destituta est, tamen,


prisci exemplaris conditione
et

non posse adparet; quoniam neglegentia hominum per se cum magna eorum pars ex ipsa
natura orta esse videatur, de hoc

pauUo uberius disputare placet. qua in re non magis propositum habeo ut omnes errores, quorum infinitus cst numerus, per genera describam quam ut eorum quae ipse emendavi rationem reddam, sed exempla quaedam proponam, quibus quae fuerit ratio antiquissimi codicis, ex quo omne recensendi et emendandi munus
loco

pendet, cognosci possit.

Primum igitur sciendum est multis scripturae conpendiis antiquissimum librarium usum fuisse, quorum vim cum non satis perspicerent recentiores, multa in hoc genere alius alio loco peccavit. scripsit, qui minus peritus priscae scriptumaxime autem is qui

rae fuisse videtur, in hoc genere erravit.

inde factum e8t ut,


lineola

cum

littera

in terminationibus

vocabulorum
lineolae

super scripta insingulis


litteris

dicata

esset,

itemque

sirailes

interdum
in
est.

casu

quodam additae essent, saepissime m littera modo addita prave modo omissa

eo

peccaretur

quod
syl-

idem valet de

quae apice ad t litteram addito significata fuit, qui ipse non nuUis locis quo minime pertinet etiam in nostris libris relictus est, ut 346, 14 exeuni^ A, 347, 34 cohereni^ M. hinc accidit ut saepissime t pro tur vel contra scriberetur, non numquam etiam non intellecto compendio io, ut 320, 21 adferioM., 321, 12 demonstraio M.
laba iur,
similiter er syllaba saepius lineola super scripta indicata fuit, cuius
restitit in 367, 28 matamixii pro ma^ ex eodem conpendio ortum esse puto 313, 12 ui celius A pro ugilius. deinde pro rum terminatione fuit f, unde 488 23 pro miseriarum AB scriptum est miserias in M. tum s. pro sed, n pro non fuit, unde orta sunt talia, ut 325, 10 numeri sed AB numeris M,
ier amixii.

vestigium, ut alia omittam,

403, 3 furenii sed A B fureniis M, 402 1 5 iuraui sed A B iurabis 394, 12 iiem ne A B item non est M, 406, 2 coepi non A B coepin M. porro pro cum scriptum fuit c, unde saepissime in M, rarius in A B
, ,
,

pro eo
6
loci

scriptum est, ut 318, 27 circidat 320, 31 circiscripiam 337, j)ro locum et 460, 8 c^rc., locuiio; interdum cui pro cum positum,
ci

non numquam etiam cum g littera illud conpendium mutatum est, ut 383, 18 ^ litieram AB cum liiteram M, ib. 20 cognovi dicenies AB cum novi dicebant M, 449, 21 cum utique AB guttique M. simili conpendio debetur quod saepius illi pro illum vel contra scriptum invenitur. praeterea sic pro sicut,
dic et fac pro dicit vel dicunt et facit vel faciunt
in

scriptum

fuit,

unde frequens horum

omnibus

libris

conmutatio

PR.4EFAT10
est.

XXX vii
in

etiam

casus

pronorainis relativi qui et demonstrativi hic,

quibus saepissime peccatum est, vulgo non plene scripti sed certis
notis significati

fuerunt.

item

cum

pro quae

pro quod, d pro

quoque saepe in errorem induxerunt librarios, ut 325, 25 quae B aui cum A, 488 11 uel quod in ea B uela enea AM. praeterea nomina casuum modorum temporum, alia id genus non plene scripta sed conpendiis indicata fuerunt, unde magna dcnique ex rarioin his omnibus librorum diversitas nata est.
aut scriptum esset, haec

ribus priscae scripturae conpendiis inveni haec,

Vv

pro autem

-ft"

pro

quae cum paucis locis ex prisco exemplari ad nostros libros translata sunt, tum interdum erroribus ansam praebuerunt, ut 312, 23 h^ pro autem est in M. his conpendiorum exemplis, quorum facile augeri poterat numerus, satis puto patefactum esse omnibus qui genera priscae scripturae perspecta habent antiquissimum codi(;em ex quo nostri libri ducti sunt non uncialibus litteris quas 'dicunt sed scriptura Merovingica cursiva perscriptum fuisse. quare eum octavo saeculo, quo primum tractari a librariis coeptus est, non multo superiorem fuisse existimo. idera ex forma singularum litterarum, quarum similitudine invitati maxime in errores inciderunt librarii, intellegi licet. ex quo genere omnia enumerare infinitum est; pauca exempli causa proferam. frequentissiraum autem est iliud, quod a et u litterae inter se conmutatae sunt. quod cum innuraeris aclocis in levioribus rebus , in quibus facile errorera deprehendas cidit, tum graviora quaedam non raro peperit, ut 373, 2 a tergo B ut ergo AM, 411, 22 aeneas Kl^ ueniai M, 413, 6 antandro ponitur AB unitam proponitur M. deinde a pro t vel contra rarius quidem, sed taraen certis quibusdam exemplis positura reperitur, ut 483, 18 da
enim Hu pro
uelui,
,

dt

BM,

442, 30 impete

AM
ut

imprae B, 485, 13
ea

alite

AB

alia

M.

praeterea

maxime

in r littera,
est,

quae minus certo in


q,

illa

scriptura
ri

exarata

fuit,

peccatum
,

modo pro

modo

s,

raodo

pro p
,

scriberetur , ut 309

8 opis

opem ope

AB

oroes

oriem orie

328,

10 lumina apud uergilio


iure

luminaria uirgilium

lumina*** B, 407, 9
se

AB

ius

M;

et

saepissirae finitus pro finitur et talia,

pro

re, interdura

quibus pro rebus scripta reperiuntur.


est illud,

denique

cum hoc
libris or

vitio

coniunctum

quod frequentissime

in

omnibus

pro ur et ar vel contra positum est, ut contemplatur pro conismplator,


furtior

pro fortior merear pro mereor. augebatur autem in his vitiorum generibus quae modo persecutus sum ea re raaxime errandi
,

periculum, quod tum

cum priscum exemplum


ut iam

describebatur scriptura

non

nullis locis

detrita fuit,

quid scriptum esset;

interdum etiam
eius rei
in

interceptae fuisse videntur.

non adpareret membranis litterae certissima argumenta sunt ea


certo librariis

corrosis

quae indicatis lacunis

vero integra servata sunt.

uno altorove codice omissa, qua in re iterum eum qui

in

reliquis
scripsit

x\xviu

PRAEFATIO
defecisse repcrimus,
sivc quia
is

diximus, rainus pcritus fuit, sive quia tum cum ille priscum excmpluin tractabat oo pcrtincnt haec, in quibus quac uncis plura iam deleta fuerunt. circumscripta sunt, lacuna qua dcfectus litterarum indicaretur relicta,
artis, ut
ille
illis]

maximo

omisit, 332, 12 uestrapte [mecum lecum secum nobisciim uobiscum

cum

generis, 333, 22 qualis pot[aposios opios] masculi, 376, 4 idem [pro

l.ce]su(io,

389, M.uerebar [quorsum] euuderet, 402, 10 cenatus [subi-

tum] cum, 410, 16 pro [fratre] prae, 4IG, 23 coniunciio[nes re]cognosceris.

notat cerium

praeterea incertam archetypi scripturam produnt haec, 329, 7 nota incertum A, 330, 1 ut cum diciB nota certum

mus
redit,

aut

dicimus

ut

si

dicamus

B,

349,

28

ad

regulam

ubi redit omissum est in


ita

in

B autem

lacunae indicio relicto in M, perperam suppleta scriptura, a regula recedit. dearchetypi in

AM

fectum
sqq.,

autem

ipsius

primis coguoscere licet 491, 9

ubi et deesse

pertinere vitio

quaedam et eam lacunam per conplures versus membranarum, ut videtur, facto non solum Horatii

versus in media parte mutili sed etiam ea quae proxime secuntur item 525, 9 in definitione metrorum Horatii manifcste docent.
descriptio unius carminis in archetypo lacuna intercepta fuit, cuius

lacunae indicium spatio duorum versuum relicto restitit in M. non minus iactura membranarum orta csse puto haec, 330, 1 Cicero invecti sed latius hoc lacunarum genus patet quam et 410, 9 Nepos inlustri.
librario

quod pertractari hoc loco possit. nam non solum ab ipso antiquissimo quem non nimis diligentem hominem fuisse multis exemplis
,

adparet, conplura onilssa esse videntur, sed quaedam etiam sine dubio

grammatico neglegentius auctores quos sequebatur describenti itaquc haec omittam; illud addam, praeter ea etiam quae ex antiquiore memoria propagata sunt multa saepe a receutibus librariis errore omissa esse, quod tum maxime accidebat, cum eodem vel simili verbo post breve spatium repetito ab interiacentibus oculi aberrabant. de cuius modi lacunis, si raodo ea quae in uno libro omissa fuerunt recte in reliquis scripta extabant, non erat cur monesed pergo ad reliqua quae ad rationem vetusti codicis accuraretur. in quibus illud maxirae animadvertentius cognoscendam pertinent. dum est conpluribus locis quaedam super scripta vel in marginibus addita fuisse quibus librarius vel correxit ea quae prave scripta esse
ipsi

tribuenda sunt.

cognovit vel supplevit, inde enim memorabilis


locis conspicitur

siquid

neglegentia

praeteritum esse vidit.

quaedam librorum

diversitas,

quae singulis

nata esse videtur.


faceta
b

clarissima autem eius rei exempla

sunt haec, in quibus archetypi scripturam brevitatis causa


indicavi, 463,
1

littera

satis

rbanitate

facet aut satis superuanitate

AM faceta

satis superuaniiale

X, 467,

26 quaestura

quaesturam

guae structura

structura

X, 492, 5 cedere mimisB cedere Remimis

PRAEFATIO
cedere
se

XXXIX

mimis

cederere mimis

X,

461,

11
n

ilcrum

AB

iterum

]\I

m
itef

X, 464, 24 consedere B coredere eodem perticosedere X. nent haec quae in oraissa solus B servavit, 326, 16 cromene polyeromenos polythridachos iridachodes, 328, 11 nec in ioium /ixa, 341, 7

AM

AM

exerciiatione ducenda, 476, 9 Radamantho vel in margine quae quidem ouinia in vel super versus scripta unus librarius advertit, duo praeterviderunt. item quae de k littera scripta sunt 424, 27 29, sive ab ipso grammatico olim duplex definitio posita fuit, sive alteram postea alius adiecit, cum in X in fine paginae addita essent, solus B suo loco inseruit, in alienum transposuerunt AM. simili casu accidit ut 460, 3, cum in versibus Vergilianis quaedam prisca lacuna intercepta essent,
iaculari,

467, 18 sed usu

et

autem

consiiiutiis iradiiur.

solus

verae scripturae vestigia tinnitusque


iinniius

cie

servaret,

BM

vero

pro eo

quod ab antiquo correctore in X adscriptum esse videtur, exhiberent. praeterea ex duplici archetypi scriptura
aeris,

quam ex recentiorum

librariorum emendatione, cuius certa indicia

non invenio, huius modi varietates repetere malo, 299, 19 cum tempore A concepius M, 301, 27 opifex A efficax M, 371 3 puram denique non nullis locis utraque scriptura ad omnes libros solam B.
,

AM

propagata est, 469, 3 clausula uel clausulis , 473, 12 inteprchensibili quamtraclaiu senientia, 492, 26 per uliimas litteras syllabas finiuntur. dubitari posse, quam de his quidem quae postremo loco posui video uti-um in archetypo correcta fuerint an ipse duplicem scripturam ex
antiquiore codice propagatam in continuitate

verborum habuerit.

a nostro proposito, frequentius

Nulla autem re, ut hoc addam, quamvis paullum diversum sit in prisco exemplari peccatum fuit
in perturbato

in quo illud in ab iis quae proxime scripta fuerunt aberrantibus ad ea quae sequebantur properaret, mox errore animadverso relictis iis quae male praeceperat ad priora quorum nihil non receptum rediret et suo ordine omnia repeteret. est a recentioribus librariis fideliter exemplum propositum sequenti-

quam quae
primis

verborum ordinc versatur.


,

librarium

conmisisse videmus

ut oculis

bus.

manus.

luculentissimum autem huius erroris exemplum habes 307, 27 genetiuum uero pluralem. ex alio scribendum esi Neuirali.
1

similiter 409, 8 et 478, 3

verba quaedam quae brevi spatio interiecto


libris interposita sunt.

suo loco repetita extant prave in omnibus


rius

ra-

accidit

ut

relapsus ad ea quae ante


librarius,
aliier

scripta fuerunt

quaedam
scripla.

perperam repeteret

ut 304, 7, ubi post terminaiur ex v. 5

addita fuerunt haec,

declinaiur

quam duo nomina supra


corrigi

hac autem consuetudine observata

facile

poterant ea

quae

483, 6 sqq. cum in libris manu scriptis inverso ordine scripta tum magis etiam in editis exemplai*ibus perturbata erant. neque enim

quicquam peccatum

fuit, nisi

quod

librarius

primum

omissis

iis

quae

XL

PRAEFATIO

de poematis characteribus Bcribenda fuorunt ad proxima, quae sunt de epico carmine, aberravit, deinde, cum rein intellexisset, non delequae tis illis quae interposuerat ad iustum ordinem se revocavit.

cum

ita sint,

non vereor ne

licentius

rem gessisse
345,
1.

dicar,

quod pertur3.

bato sententiarum nexu ductus quaedam transpositis verbis corrigere


Btudui: cf. 311, 24. 314, 30. 319,
2.

371, 22. 445,

462,

2.

e quibus alia ex hac librarii

neglegentia

quam

dixi repetenda esse

puto, alia in margine adscripta alieno loco interposita esse videntur. certius causa erroris adparuit 457 1 , ubi in indice~troporum, cum
,

daobus versiculorum commatibus nomina olim perscripta essent, ordinem non recte adsecutus est librarius. postrerao ab hoc loco non longe aliena sunt ea quae post primum librum 'de memoria' itemque post secundum 'de qualitate structurae' addita sunt. quamquam enim per se non indignam hoc grammatico utramque disputationem dicas, tamen neque in illis locis in quibus nunc haec leguntur recte posita esse adparet, neque alium locum in quem probabiliter transferantur in eo rerum ordine quem Diomedes secutus est dispicio. quare a librario, qui spatio raembranarum quod finitis libris relictum erat uti vellet, haec corollarii instar subiecta, dfeinde a posterioribus librariis ex archetypo repetita esse existimo. unde simul illud factum
est, ut et tertii libri initium alieno loco
titulo inscriberetur

poneretur

et ipse liber falso

*de qualitate structurae'.

Sed video de orthographia mihi quaedam addenda esse. in quo genere cum id maxime curandura esseputarem, ut reiectis illis quae olim contra fidem et consuetudinem veterum librorum parum prudenter novata
certa res fuit

sunt quid codicibus traditum esset ostenderem,


;

in

Charisio quidem certum


in

ducem habui unum veterem codicem minus Diomede, in quo scriptura codicis quem sequimur
eorum discrepantia
alius
aliter

tribus libris conlatis indaganda fuit, quos non satis accurate prisci
librarii

morem

imitatos esse ipsa

docet.

praeter

ea autem quae solita librariorum neglegentia peccata sunt in primis


diversa pronuntiandi ratio,
scribendi
effecisse videtur.
,

quam

expressit, varietatem

quae cum

ita essent,

neque continuam
constat,
instituere

scribendi aequabilitatem

quam numquam
secutus

fuisse

neque

rarioris

scripturae exerapla passim per libros

dispersa cupi-

dius sectari volui,


tiquiore

sed

eam legem

sum

ut quidquid ex an-

raemoria proditura esse vel codicum consensus doceret vel

siquid minus usitatura, uno aliquo codice reperiretur, vulgarem scribendi rationem, eam dico quae veterum librorum usu probata est, reciperem, discrepantiam autem in adnotationem conicerem; siquid denique vel errori recentium librariorum tribuendum vel ex oris vitio natum esse videretur, omitterem. quamquam ne de his quidem rebus quicquara omisisse mihi videor quod alicuius momenti esse possit. sed quo

ipsa scripturae ratio persuaderet reciperem;

in

PKAEFATIO
certius He usu librorum constet,

xLi

quaedam quae maxime memoranda


saepissime ae
<;

videntur conponam.
posita,

itaque ut

et

e inter se

rautata

sunt, ita praecipue his librariis usitata est

diphtliongus proebrevi

ut caecidi caecini praeces maedeor praemere expraessa paenes

paenitus aepistula quaerella praeiium interpraetor praehendo quaeat ae-

quo quae caedo pro equo que cSdo.

quibus sonum quo olim

syllaba

pronuntiata

sit

indicari constat: cf.

Lachm.

in Lucret. p.

339 lahn

de posterioris aetatis consuetudine praecipit grammaticus qui est in codice Lavantino saec. VIIII f. 55, ^ quando e corrcptum esi sic sonat quasi diphthongum, equus; quando
in Flor. praef. p.
,

XXXL

productvm
est de e
in

est,

sic

sonat quasi

i,

ut

demens'.
id

in his

quod additum
i

et

litterarum

cognatione,

latius

patet in codicibus, po-

quibus non solum pro longa sed etiam pro brevi e saepe
ut
loquilta

situm invenitur,

uindo dinarius

aduliscens

coniicisco

arcon-

disco lentisco euanisco lucisco diffinitio discendo distino diriuo, item dicenter elimenta eligantia

mimini medior nausiaui decim et dicem


est

sattim.

tra e pro

non minus raro positum

in talibus,

dedici corregitur

deregimus iteneris possedent collegitur relegio eocpremit

absteneo abdedi
eo-

duodecem ireginta accepit

defecit accedit pro


et diminutiua,

accipit deficit accidit.

dem pertinent deminutiua tivi modo e modo i littera


retinui.

spondeus et spondius et abla-

terminati, in quibus inconstantiam librorum

Vergilius et genetivus, in

quibus non minus saepe


scripsi
;

littcram
,

quam

adhibitam inveni
i

semper

item neglego

intellego

in

quibus rara est

littera.

item soni similitudo


in

effecit ut

promiscue

saepe o ei u ponerentur.

constantiam et librorum
alia

quibus quaedam propter antiqui usus inconsensum eadem varietate expressi, ut


,

iocundus rohor tripodium Laumedontius

quibus addi poterat luxorior.


consolitur
insola

recentioribus librariis tribuenda esse visa sunt, ut mosae puret

poreus

porporeus taholis

ridicolus

consolans

inboo

conmoto commonis oriondus nomero cognusco furtunatus tundeo expulivit

quod in verbis cura con praepositione cum scriptum est, ut cumparo. magna fuit librariorum licentia in aspiratione vel addenda vel omittenda. neque soluin in initio vocabulorum aspirationem omiserunt ubi addenda fuit, ut umane asta ortalus alare ortus, et constanter fere oratius scripserunt, quod adnotare supervacaneum duxi, sed etiam in mediis vocabulis ut inueor trauntur incoatiua inerens exortor exibeo rediheo, quod 366, 30 in omnibus libris est, quorum similia collegit Lachmannus in
conpositis interdura
,

inculae suffucare prumptus, item

Lucret. p. 176, et contra vitiose interposita h littera habundans

nihil-

hominus inhertem ahhominandus perhiodus et perihodus.

rarius pecca-

tum

est in consonantibus, thedas cartha scola.

in Graecis vero voca-

bulis post r litteram vix

umquam additum

vidi aspirationis signum,

ut constanter scribatur Pyrrus pyrrichius rythmus murra.


scribitur baratrum erus umerus umor.

item recte

orreo habet

366, 24: contra

xui

PRAEFATIO
tujrdea ct harena.

plerumquG

non minorein varietatem observare


,

li-

cet in geminatione consonantium

cum sono

vocis,

ut videtur,

in-

ducti vel geminarent quae semel


tius,

poncndae crant, ut repperio


territur

terren-

quae semper fere

ita scripta indicare nolui,

dimminuo ammitiunt

appo/lo suppellex

oppinio

sepeUio

ussus

accutus nummantinus,

446, 27 conncxu A, 375, 2 connixus rent ubi bis scribenda

M
,

(nam praeter haec constanter


vel eimplicem litterara poneacusativus acomodare apellare
in Sallustii nominej

simplici n scriptum est conitor conecto)


fuit,

ut

acuso

diferel adita admito gramatica, 458, 5 paricida B.

quod geminata
his,
liens

littera scripsi,

libri

plerumque Bcmel positara con-

sonantera habent.

contra constantem librorum

usum

secutus

sum

in

immo quattuor luppiter reppuli

sollicilus litus

paulatim milia (mil-

oranes 475, 20). sollers duplici / scriptum defendunt ea quae 431, 2i, de positione dicta sunt 430, 20, quamquam solers hahci solertiae 299, 3. littera et dissyllahus plerumque, rarius litera et

AM

disyllabus scribitur.
stituta in
rii,

in vocabulis t littera exeuntibus interdum sublocum eiue d littera molliorem sonum expresserunt librain aliib ut capud inquid relinquid velud quod pro quot, ad pro at.

asperiorem sonum secuti sunt, ut aput set haui atfero animatverto, et rara haec et ea plerumque dissensione librorum acciderunt, ut vix umquam rarior forma recipienda videretur. eadem

quamquara
est h
ei

p consonantiura natura, in quibus duriorem sonum non


libri

numquara oranes

servaverunt in his

Puplius puplicus pleps, item

457, V4. apruptum B, 437, 3 ampiguiiatis B; moUiorera sonura in his plerumque secutus est A, scribsi scrihtus nuhsi, non numquam etiam illud satis vulgare, quod et 6 obto ohtatiuus, 510, 32 ohtime BM.
litterae
lavas.

promiscue ponuntur, ut
frequentissima est
di et
ti

lihius lauerius nominatihus labas pro syllabarum, quando sequitur vocalis,


si

permutatio.

de qua apertos et innumerabiles librariorum errores,

raodo ex antiquo codice non videbantur propagati esse, indicare


utile fuit,
aspitio conitio

in-

ut amititia pertinatia audatior prouintia fartio uintio adfitior


discrutior
tercius

commertium

offitium inditia speties

sotius nestio

et cercior forcior

saciatus gracia

recia

uicia licencia proporcio

spacium quociens pronunciare eciam pocius.


nera
adferre vel a

ea quae aliquam dubitatioaliena esse vidi,

communi usu non prorsus

ut

328, 29 concionantur AB 345, 6 concio B, 385, 23 praecio B, quod nuper defensum est, 451, 3 suspicio AM, 328, 1 induciae B, 328, 24 in aliis inconstantiam librorura exditione M, indicare satis habui.
priraere praestitit, ut 313,

haud raro c
aguitur
neclego,

21 conuicior AM, 327, 35 dilitiae BM. consonantes locum inter se mutaverunt, ut agutus ^ laguna grateras agris pro acris et arcutus uncunt. nam
et

quod aliquotiens
est.

offendi, fortasse

ex antiquiore memoria

re-

lictum

paucis exemplis utramque litteram coniunctam inveni,

ut iuncgitur aliquotiens in

est.

saepius ante

litteram interposita

PUAEFATIO
est c,

xiiii

puncxi pancxi cincxi necxui necxabant, interdum ante q, 432, maximc autera pervulgatum cst illud, quod in c et qu litteris adhibcndis discrepant libri, ut non solum scquuius eloquutio quur quibus origo verborum defensionem adferre potcrat, sed etiam /o</MO pro loco (B 429, 33. 445, 11), inquomodo pro incommodo
12 utracque B.
,

(A

313, 3) invcniantur.

contra non

numquam

Htteram scrvavcrunt
ra-

librarii

ubi nunc vulgo qu poni solet,

secuntur oblicos propinco.

rius sola q littera usi sunt, 401, 31 et 471, 23 sequtus B, 395, 24 qur B.

frequentius idcm in g littera accidit, ut post


distingunt ungunt, in

eam

u omitteretur,

ut

quibus inconstantiam librorum retinui.


vocabulis
,

post ex

praepositionem
sitam plerumque
stra B.

cum

ab

littera

incipientibus

conpo-

s omittitur

ut exequiae exors execror extat expecto;

rara durioris soni cxempla restiterunt, 366, 9 exsto


in n littcra ante s

M,

407, 20 exlibri,

addita quaedam ex antiquiore consueturecentiori


aetati

dine servata tunt, ut quotiens miliens, in quibus raro n omittunt

item

uicensimus /"ormonsus.

cansio,

quod sacpe

ita

scriptum invcnitur in

tribucndum vidctur ocM. in terminationibus


22

participiorum n omissum inveni 401, 19 criminas B, 402, 21;


praecipitas

M,

429, 23 ostentas

M,

446, 29 armipotes

AM,

quac quam-

non prorsus aliena csse tamcn ut librariorum potius neglegentiae tribuercm ipsa discrepantia librorum effecit. eodem pertinet quod frequenter contigit pro contingit, non numquam accendo pro accedo, conuinctus pro convictus
antiquissima quideui consuetudine
scio,

quam ab

scriptum
nui.
adftigo

est.

in verbis conpositis varietatem

codicum,

cum ultima

praepositionis littera

modo mutatur modo quae ad constantem usum revocavi,

intcgra relinquitur, retiut adloquor adfirmo adfero

adgredior adsido adsumo adtendo adplico,

item inlustro

inlicio

inludo inlatus inperfectum inpersonale , et contra appellare

appositus ac-

cumbo eadem constantia vel paucis


bris scripta sunt.
tini

locis exceptis ita in

omnibus

li-

in

illis

vocabulis quae a Graecis grammaticis La-

receperunt, ut in appellationibus quibus genera


et in

nominum

discer-

nuntur

nominibus pedum

et

figurarum,

magnam

esse librorum

varietatem facile existimari potest. in qua varietate dici nequit quid quoque loco ex calami errore ortum, quid oris vitio tribuendum sit. sed cum nihil in his invenerim in quo verioris scripturae vestigia laterent, inutile esse duxi indicare quo modo singulis locis iustam

formam librarii corruperint. unum pertinaciae consuetudinis concedendum videbatur ut in synalipha aliisque eius generis nominibus i pro Graeca diphthongo reciperetur. nam quae praeterea maxime
usitata librariis sunt,
sustote

ut analempsis vel

anaiemsis zeuma polisundeton

/ et pli litterarum eadem constantia scripta sunt. Editum esse Diomedem primum e codice his qui nunc supersunt simili supra dictum est. sed cum is qui editioni praefuit codicem
onomatopia patronomica,
et frequentissima

mutatio, aut per se falsa aut non

xiiv

PHAEFATJO

et

qui antea huic


priscis

neglegenter exprimeret et teinere corrigeret vel correctam ab iis rei operam dederant haberet, adinodum diversa a

exempLiribus

facta est

principis

editionis

scriptura.

eam

postea repetiverunt quicumque quinto decimo saeculo hunc gramniaticum ediderunt. neque proximis annis sequentis saeculi, quamvis
sit, quicquam quod maioris momenti esaet mutatum esse inveni. magnifice de opera sua pollicitus est loannes Rivius, qui multa praefatus de mendosis depravatisque codicibus et de difficillimo emendandi officio ab amicis sibi inposito Venesed ne is quidem nisi in paucis iisque tiis a. 1511 Diomedem edidit. rebus a prioribus exemplis recessit, pleraque autem ita levissimis

saepe Diomedes editu^

repetivit ut vix
se

paullo accuratius lecta esse adpareat.

simili studio

continuit

loannes Theodericus Bellovacus,


illustres

cuius opera

emendati *grammatici

duodecim*

editi

sunt in officina

As-

censiana

Parisiis a.

1516.

in

quibus in Diomede menda quaedam

priorum exemplorum, quae quidem facili negotio corrigi poterant, novam recensionem sublata, pauca etiam licentius inmutata sunt.
instituit

Hermannus Buschius Pasiphilus


sum
editione altera,

Monasteriensis,

quae Coloniae a. 1523 facta est; priorem, quae a. 1516 facta esse dicitur, non vidi. nam cum in prioribus exemplaribus ita pleraque depravata essent ut multa intellegi omnino non possent, Buschius, id unum secutus ut legi aliquo modo ea quae ederentur possent, plurima suo arbitratu novavit, adcuius

usus

Arnoldi Vesaliensis. qua ex his quae de studio suo praefatur existimari licet, 'sed adeo deprauatum omnibus pene locis offendi, ut susceptam in eo proiiinciam, non semel deserere, atque omittere passim enim non labes quaedam aut mendae tantum incogitarera. sidebant, sed portenta potius, et monstra, nec ea quidem calamo expungenda sed solius uindicis claua Herculis repurganda , atque toliutus in Graecis
in re
scribit, studio

maxime, ut

quanta licentia usus

sit

lenda'.

in

eadem

via paucis annis post perstitit

loannes Caesa-

rius, cuius opera correctus quater editus est Diomedes, Haganoae a. 1526, Coloniae a. 1533 et 1536, Lipsiae a. 1541. ego usurpavi editionem Coloniensem priorem. pari autem consilio usus atque ante eum Buschius non solum quae ab illo novata erant retinuit omnia sed etiam alia quae intellectui obstare videbantur correxit. quare cum eius studio iam multo politior prodiret grammatici scriptur^, ut legi atque intellegi omnia facile possent, mirum non est quod magnam apud posteros famam adsecutus est; magis mirum illud quod
,

nostra

memoria

speciosa
iudicio

inventa

doctis
I.

quamquam sano
scriptis libris

usus olim G.

hominibus inposuerunt, Vossius de hist. Lat. I. 2

audacem nimis Diomedis interpolatorem


Caesarius non magis

eum dixerit. nam manu quam quisquam priorum usus est. salutarem operam tandem Diomedi attulit Putschius qui commen-

PRAEFATIO
tis

xLv

Caesarii (eius enim editione usus est) remotls ita ad fidem codiei

cum quorum
viam qua
tori

copia facta erat scripturam revocavit ut non solum

in

praeiret

recensendo grammatico ingrediendum essot futuro edised plurima etiam ipse praeciperet. hinc intellegitur

quo iure Bondamus var. lect. p. 267 Diomedem post Putschii editionem ex veteribus exemplaribus suppleri posse existimaverit. ni mirum quae ex istis peti possunt ita conparata sunt omnia ut, siquando
recte

emendata

est

codicum scriptura, haec

facile a quovis inveniri

possint;

magis remota praebent, ea licentius quam ut probari possint excogitata sint. adscripsi tamen multa ex bia, non quo iis cognitis magno opere adiuvari emendationem putarem, sed quia eam auctoritatem olira nacta sunt interpolata exemplaria, ut non inutile sit scire quid in illis feratur. sed a quo quaeque priraum inventa essent accurate indicandum non videbatur. itaque comrauni signo quo interpolatorum exemplarium scriptura maxima autem pars eorum a principe edisignificaretur usus sum. tione propagata, quaedam a Buscbio reliquisque editoribus inventa raro atque tum maxime cum magis exemplaria dissentiebant sunt. quaedam nominibus eorum a quibus inventa sunt adpositis adscripsi. Res a duobus grammaticis traditas pertractare et adnotatione explanare a meo consilio alienum fuit. sed quia omnem horum scriptorura auctoritatem, sicut reliquorum qui ex hoc genere litterarum ad nostram aetatem pervenerunt, ex antiquioribus grammaticis, quos ilU in libi*is scribendis secuti sunt, pendere constat, non videtur ea quaestio hoc loco praetermittenda esse. quamquam illud ita cum aliis grammaticis qui i.isdem fontibus usi sunt coniunctum est ut sine longa disputatione res confici nequeat. itaque nunc summam rei attingam et quae maxime in proraptu sunt explicabo quam brevisCharisius igitur tres gramraaticos nominat, quorum se non sime. singula quaedara praecepta probasse sed longiores disputationes ex
sin rariora et a
intellectu
libris

communi

eorum trauscriptos

lium

in suum usum oonvertisse profitetur, C. luRomanum, Cominianura, Palaemonem. et a C. lulio Ro-

mano

quidem haec recepta

adverbio 190, 8 positione 236, 16

224, 22, de
238,
61,
16,

sunt, de analogia 116, 29

147,
2,

16,

de

coniunctione 229, 6230,


1

de prae-

de interiectione 239,

242, 12.

huc acce5.

dunt pauca quaedam eiusdem Romani nomine inscripta, 51,

53,

5-14. 114, 16; 25-28. 232, 710. e quibus illud quod postremo loco posui olim in comraentario de praepositione scriptum fuisse videtur, reliqua ex his ipsis quae antea indicavi repetita sunt. vario autem dicendi genere Charisius in his excerptis indicandis usus est, 230, 1 libro dq^oQnav sub titulo de coniunctione, 236
56,

1218.

47.

16 de praepositionibus libro cccpoQiiav^ 238, 16 libro atpoQfiav sub

titulo

de praepositione, 190, 8 de adverbio sub


de adverbiis, 56, 4 et 114,
1

titulo ccq)OQficov,

114, 28 in libro

in libro

de analogia, 116, 29 conl. 51, 5 et

XLvi

PHAEFATIO

117, 6 de analogia; in reliquis soluin nomen grammatici posuit. neque tamen dubitari potest quin ex uno eodemqu(! libro, quem eortis titulis ipseKomanus distinxisse, eommuni autem aqpop^ojvnomineinseripsisse videtur, hacc omnia petita sint*). et ne illud quidem ab eo libro diversum est quod disertissimus artis scriplor Romanus dicitur 232, 7. ucpoQ^iav nomine qui in inscriptione libri usus sit inter grammaticos praeter Romanum novi neminem, ex diverso litteraruin genere unum Porphyrium, cuius a(pOQiial Ttgog xa vorjxd et aStobaeo saepius citatae suntetin libris manuscriptis sic inscriptae extant. eum titulum autem recte interpretati essevidentur ii quiquasi principia et elementa philosophiae sum,

mis quibusdara sententiis conpi-ehensa, quibus institutus aliquis ad perfectiorem veritatis cognitionem pervenire possit, indicari existimaverunt: cf. Holsten. de Porphyr. vit. et script. p. 52 (yreuzer praefat.

XXVII ed. Paris. hoc manum quoque nomine satis singulari


in Plotin. p.
ticae,

igitur
initia

exemplum secutus Roquaedam artis gramma-

care voluisse suspicor.


pretatio

quibus aditus ad perfectam artis scientiam pararetur, signifihabetque aliquam conmendationem ea inter-

ab usu eius vocabuli apud recentes scriptores


eos

in primis fre-

quente, quod a(poQ^ag Xa^^dvetv dixerunt

qui ab aliis mate-

riem scribendi, quam longius persequebantur, petiverunt et d<poQiidg Sidovai hos qui aliis materiem praebuerunt; quem usum explicavit Valckenarius de Aristobul. lud. p. 65. neque haec ipsa quae Charisius ex libro Romani rettulit a tali consilio aliena sunt. quamquam enim vel de omnibus vel de plerisque partibus orationis Romanus in libro suo exposuerat, tamen non certis definitionibus vel
regulis disciplinam graramaticae artis circumscripsisse sed illud potius

egisse videtur, ut observatione diligenti et

multarum rerum copia

eos-

qui Latinae linguae rationem plane

cognoscere vellent adiuvaret.

itaque de universo genere quod singulis titulis

bat pauca praefatus


fectus
*)

cum maxime tractamagnam copiam excmplorum ex omni genere

scriptorum collectam et ordine litterarum dispositam congessit. pro-

autem a vetere grammaticorum controversia, qua diu quaesiNon


persuasit niiln vir doctissimus Osannus symbol.
litter.
,

II

p.

327

sq.

duos

Romaui
afiaiv,

libros

Charisinm usurpavisse

alterum dq>OQ(icov vel

ut ipse coniecit, dcpofi-

aherura de analogia scriptum.

nam

sicut
illis

ea quae 'in libro de adverbiis'

Roma-

nus rettulisse dicitur uon diversa sunt ab


vel potius sub titulo

quae 'de adverbio sub non


est

titulo dcpoQficov^

de adverbio

libro dcfOQiicSv exposuit, ita

cur ea quae de

analogia scripta sunt potins e libro singulari, qui eo nomine inscriptusfuerit, petita
in libro

quam

dcpOQiJicav posita fuisse credantur.

unum

video in dubitationem vocari potuisse,

tis

utrum universum librum, ut supra dixi, dcpOQudg inscripserit Romanus, an singulis argrammaticae partibus titulos dcpoQ^cov addiderit, quod praeter titulum de adverbio
poterat his quae in ipsis

modo adlatum commendari


ex his quae Charisius

Romani

excerptis scripta sunt 209,

21 de consorlio praeposilionum quem adaeque sub


rettulit

iitulo ctcpogutSv

dedimus.

sed quoniam

vix intellegi potest quae fuerit

illa artis

et cccpoQiiav dif-

ferentia, reliqua potius recte,

haec minus accurate scripsisse

Charisius

iudicandus

est.

PRAEFATIO
tura est

xivii

licentia valeret, illud


ciis

ret',

usu dicendi rationis necessitas an consuetudinis ipsum sibi proposuerat, ut ^quid sit cum offirationis quidve licentius proditum requireconstitutaeque rectae et 'ut interdum tacente ratione quantum sibi deut ait 194, 13,

utrum

in

derit auctoritas colligeret'

J17, 7.

hinc nihil frequentius in his ex-

quae cum ratione dicta sunt vel quae ratio et natura sermonis flagitat opponuntur ea quae excepta sunt, quae regulam non tenent, quae vetus dignitas vel veterum licentia vel aucex hoc igitur Romani toritas veterum vel suavitas aurium probat. libro maxima pars earum rerum quae de usu veterum satis subtiliter apud Charisium adnotatae sunt deducta est. iam si quacris num quid praeter illa quae ipso nomine inscripta supra conposui ex eodem
cerptis

quam quod

iis

duobus maxime locis etiani antiquae docillis quae de extremitatibus nominum scripta sunt 50, 7 sqq. et in iis quae istum comraentarium excipiunt de inaequalitate sermonis et de differentia vocabulorum 93 , 3 sqq. ex his pauca quaedam praeter ea quae paullo ante indicavi ex eodem titulo de analogia quem in fine libri Charisius exhibuit deprompta sunt. plura ex titulo de consortio casuum peti potuerunt. e quo titulo quae ipse Romanus indicavit 132, 31 minus accurate descripta esse videntur 89, 24 sqq. quamquara nec onmia ex hoc fonte repetenda sunt nec quicquam omnino pro ceito proponi potest ea maxime de causa, quia non satis constat quid ab ipso Romano mutuatus sit Charisius, quid ab iisdem auctoribus quibus ille usus erat receperit. duos autem potissimum antiquiores grammaticos Romanus
libro Charisius receperit,

trinae

reliquiae extant,

in

secutus esse videtur, Plinium, cuius libros dubii sermonis saepissime


citavit, et

Suetonium, cuius nomen

in Charisii excerptis

tribus

tan-

tum

locis relictum est, 194, 15. 200, 25, et adscripto titulo libri *de

rebus variis' 236, 17. ipse Romanus, cuius nemo veterum scriptorum praeter Charisium nientionera fecit, qua aetate vixerit, nuper sibi
invenisse visus est Osannus in
dissertatione de

grammaticis

a.

1849 edita

p. 7.

nam ex

eo

Capro et Agroecio quod Hadrianum im-

Romanum haud multo


les fuissent vel certe

peratorem divum appellat 209, 12; 18 et 222, 21 demonstrare voluit post eum imperatorem vixisse. solere enim scripiis Caesaribus tribuere qui aetate aequaprope ab ipsorura temporibus afuissent. in quo

tores illum honoris titulum

ego miror cur non illud potius argumentum posuerit vir doctissimus,
appellatione

quod Romanus, cum Hadrianum divum constanter appellaret, eadem numquam usus est in Marco Aurelio, cuius ad Frontonem epistulas semel citavit 223, 20, saepius Frontonis ad imperato197,
3.

rera 127, 3,

206,

1.

223,

8; 27, ut intellegi possit vixisse

Aurelium tum cum haec scribebantur.


rei

multum tribuo praesertim in erat ut post mortem imperatoris

titulo libri, in

verum taraen ne huic quidera quo certe necesse non


factum

titulus lionoris adderetur, ut

XLviii

PRAEFATIO

aane est in Annii Flori libro ad divum Iladrianum 53, 14. 123, 17. quam ob rem non video certura aetntis indiciuni reijctum 140, 6.
esse nisi hoc,

quod
et

in

magno scriptorum
iis

nunicro nullum citavit his

quos inodo dixi


cui iudicio

Apuleio, qui

aetate fere par erat, recentiorem,

non puto repugnare


et Festo' citatus
est.

illud,

ex Verrio
Ceisi,

quod serael 220, 2S 'Porphyrio neque raagis conperta est Arruntii


sed quia neque stu-

quem

saepius

Romanus

appellavit, aetas.

diorura ratio neque dicendi genus quod Roraanus sectatur subobscu-

rum

et artificiosum ab illorura scriptorum aetate alienum est, ne ipsum quideni multo inferiorem fuisse et sub finem fere secundi sae-

culi vel initio tertii vixisse suspicor.

A Romano
nomine haec
18

longe diversus fuit

Cominianus,
dt-

a quo adscripto

se recepisse indicavit Charisius,

de coniugationibus 175, 29 178, 35, de participio et de 11 181, 15, de coniunctione 224,24 225,4, de praepositione 230, 4 31, de interiectione 238, 19 22, de barbarismo 265, 2 22, de soloecismo 266, 15 267, 22. praeterea autem nemo,
13,

148,

ablativo casu 147,

adverbio 180,

qui quidem ipsum Cominiani librura vidisset, huius gramraatici men-

tionem

fecit.

quamvis enira

aetatis scriptores reperiatur,

id nomen haud raro apud posterioris tamen eorum omniura quae ei adscripta

sunt nihil est quod non Charisio potius


ceptura debeatur.
tea dictum est.

quara

ipsi

Corainiauo

ac-

de excerptis quae Corainiani noraine feruntur anei

sed non minus siquae

ab

aliis

tribuuntur, ad Cha,

risium referenda sunt.


in bucol. 3, 21,

velut quae a comraentatoribus Vergilii

Serv.

schol. Leidens. in georg. I

215

apud Suringarum

hist. crit. scholiast. Lat. II p.

310, schol. Bernens. in georg. II 311

apud Miillerura comment. lunilii Flagrii etc. IV p. 8, exscripta sunt, ea ex Charisio 229, 19. 34,25. 95, 12 petita esse adparet. fuit enira hic posterioris aetatis raos ut Corainiani nomine libros Charisii nuncuparent. cuius rei haud scio an haec fuerit causa quod ea a
libri fecerat de grammaiica et de quae nostri codicis defectu perierunt, pariter atque ea quae supra indicavi Cominiani nomine inscripta fuerunt. quo fieri potuit itaque, si ea ut postea reliqua oninia ab eodem scripta putarentur. sequimur quae Charisius Cominiano tribuit, adparet non solum de octo partibus orationis (nam de pronomine quamquam nihil indicatum est, tamen eam partem omissam non fuisse certum est) sed etiam de vitiis

quibus Charisius initium prirai


,

voce

orationis quae

graramatici dicebant hunc scriptorem exposuisse, ea

ratione

usum

ut brevi et simplici oratione suae aetatis consuetudinem

doceret omniaque quae

ad usum

antiquitatis pertinerent vel paullo

doctiorem disputationem requirerent a suo consilio aliena putaret. nam in eo fere haec omnia versantur ut definitione unius cuiusque partis orationis proposita quae cuique accidant explicetur et ad certas regulas usus dicendi revocetur.

quae quidem disserendi

ratio in

PRAEFATIO

XLix

eam me adducit opinionem


maticuiu
fuisse
ct

ut

Cominianum non valde antiquum gramsed pueris

libmni suum non doctis hominibus

destinavisse putem.

Rarior aliquanto

Palaemonis
partibus

nam de

tribus

tantum

orationis

mentio apud Charisiupi extat. eius se commentarios

transcripsi&se testatus est, de coniunctione 225, 5

positione 231,

addam quamvis nomen


statim

de interiectione 238, 23 25. ea quae de adverbio scripta sunt 186, 30


1

236,

15,

229,

2,

de prae-

his

nunc
or-

189, 24,

dinem

in

Palaeraonis non extrema parte secundi

sit

adpositum.

nam cum eum


sit

libri

Charisius secutus

ut de sin-

gulis partibus orationis


tio loco

primum

Corainiani, deinde Palaemonis, ter-

Roniani coramentarium poneret, de adverbio

quamquam duae

disputationes sunt mediae inter Cominiani et

men dubitari nequit quin haec quae dixi enim ea quae de adverbiis ex praepositionibus ortis disputata sunt 189, 10 sqq. iterum in Palaemonis commentario de praepositione 231, 25 sqq. leguntur. nec minus quae ibi de nominibus civitatium praecepta sunt 232, 3 et 28 illis quae 188, 18 indicata sunt respondent. deinde suum nomen in exemplo posuit grammaticus 187, 1 Palaemon docet. postremo disserendi genus simillimum est illi quod in his quae supra indicata sunt observatur. habet autera Palaemon, ut in his quattuor orationis partibus nunc subsistam, multa cum Cominiano, de quo antea dixi, communia, quippe quera ipsum quoque pueris instituendis operam dedisse constet, sed ita tamen ut
doctiorem aliquanto et

Romani excerpta, taPalaemonis sint. primum

antiquiorem

grammaticum

facile

agnoscas.

nam

in

una quaque parte orationis primum quidem

significationis

varietatem et
sedulo

usum raultiplicem suis generibus descripsit, qua in re cum Latino sermone consuetudinem Graecorum conparavit de;

inde vero observationes varias subiecit, quibus de usu optiraorum

scriptorum praeciperet.
se continuit.
dicit 232,

atque

in his

paucorura scriptorura numero

nara e poetis Terentiura et Vergilium,

12, et

Horatium, e prosae orationis scriptoribus

quem poetam unum Ci-

ceronem usurpavit.
in Catilinam,
libri

porro Ciceronis exempla oninia ex orationibus

pro Milone, pro Roscio Amerino petita sunt. titulum numquam addidit, nisi quod semel 234, 24 Ciceronis de amici-

tia

liber nominatus est, si modo illud a Palaemone profectum ac non potius a Charisio aliunde additura est. Sed de his duobus graraniaticis de quibus raodo dixi ad fincm perduci quaestio non poterit, nisi illud explicatum fuerit, quae ratio constat enim rauitis locis inter Charisiura et Dioniedem intercedat. tam ^similem esse utriusque doctrinara ut verba verbis respondeant. quem jionsensum cura alii sic interpretarentur ut Charisii iibros a DiomedtT exscriptos esse dicerent, alii Diomedera scribendi materiem

GUAMMATICI LATINI

1.

"i

1'RAEFATiO

praebuisse Charisio arbitrarentur,


alterura quidem,

neutrum oninino verum est. et quod olim Georgio Fabricio placuit in epistula quam

suae editioni Chai-isii adiecit,


Charisii,

Diomedem

auctoritatem secutum esse

vix

puto

quemquam

hodie defensurum esse, qui paullo

horum grammaticorum libros inter se conparaverit. nam apud Charisium tam multa perturbata et quasi soluto rerum ordine disiecta sunt, coutra apud Diomedem omnia tam certo consilio disposita, ut credi nequeat hunc quae apud illum multis locis dispersa
accuratius
invenerit collegisse
redegisse.
et

iisdem
ii

verbis expressa

in

iustura

ordinera
anti-

rectius igitur

qui Charisiura,
et

quem pleraque ab
esse

quioribus
suisse

grammaticis
ille

descripsisse
libris ita

neglegenter interdum conpo-

constat,

Diomedis

usum

existimaverunt

ut

ordine
nibus.

quem

instituisset

neglecto pro

suo arbitratu quaedam

modo digereret. at ne illud quidem valet de omquamvis enim multa sane copiosius a Diomede exposita sint, ita ut haec ab eo exscribere Charisius potuerit, a Charisio vero Diomedes omnino' non potuerit tamen in aliis plenior et rectior Charisii ratio. velut, ut uno exemplo rem conficiam, quae de nominibus vel singulariter vel pluraliter tantum dictis scripta sunt apud Charisium 31,25 sqq., cum multa habeant cum iis quae de eodem argumento Diomedes scripsit 327,16 sqq. communia, tamen et accudecerperet et novo
,

ratius scripta et pleniora sunt

quam

illa et

certo ordine, cuius pauca,


restiterunt,
disposita.
nisi

sed satis manifesta vestigia apud

Diomedem

haec igitur non potuit a Diomede Charisius transferre,

quis

Diomedis libros ampiiores olim quam nunc feruntur fuisse dicat, cuius tamen rei nullam certam causam esse video. itaque tertium relinquitur, ut utrumque grammaticum ex communi fonte suam doctrinam derivasse dicaraus. iam vero cum conplura ex iis in quibus cum Diomede Charisius consentit ab hoc vel Cominiano vel Palaeraoni

tribuantur,

147,18.

175,29.

180,11.

181,15.

224,24.

225,15.

230,4 conl. 303,30.

346,30.

401,26. 403,16.

415,12 et 392,1. 408,25,

serael vero etiam Palaemonis mentionem fecerit Diomedes 415,16, non videtur dubitari posse quin iisdem grammaticis quibus multa se debere Charisius indicavit Diomedes quoque usus sit, eaque causa

fuerit cur et in in

illis

locis

quos dixi

et in

magna

parte reliquorum,

rerum et verborum consensus extat, tam similis utriusque grammatici doctrina evaderet. nam in non nullis certe, ex ut dixi, fieri potuit ut ipsum Diomedera Charisius sequeretur. his iara intellegi potest quam multa praeter ea quae solum Charisium secuti Cominiano et Palaemoni vindicavimus et ille et Dioraedes ab his grammaticis receperint. nam orania fere quae de universa
quibus
idera
artis disciplina et

de vulgari consuetudine Latine loquendi praecepeistis

runt ita inter se consentiunt ut ea ab

tam quam communi

fonte

PRAEFATIO
transtulisse

I.I

videantur*).

qua

in

re memorabilis

cxtitit

utriusqne

nam Charisius nihil aliud fere in iis quae diversitas. nit mutavit quam quod in breviorem formam pleraque
observationes
adscripsit.

scripta invc-

rcdegit, raro
auctoris

aliunde

petitas

interposuit,

saepe

noraen

Diomedes contra, quo aptius omnia conectcret et certo ordine digereret, duorum grammaticorum commentarios in unum coniunxit, aliaadiecit, nomina auctorum raro et velut in transcursu sed haec nunc per singula genera explicare nolo, praeseraddidit. tim cum de consensu grammaticorum suo quaeque loco adnotata
sint.

hinc, siquis accuratius de Cominiani et Palaemonis libris quae-

rere velit, saepe ab utro quaeque petita sint investigare poterit.

de

Palaemone unum addam,


libro Charisius

'observationes verborum' quas in tertio

conposuit vel omnes vel plurimas ab eo receptas autem ea quae et in fine eius libri 262, 25 sqq. et copiosius apud Diomedein 388, 10 sqq. de qualitatibus Latini sermonis vel de coniunctione temporum scripta sunt ab hoc translata
videri;
certo

esse constat.

Atque haec quidem non minus iam ad Diomedem quam ad Charisium pertinent. videamus nunc de reliquis aiictoribus quos in ea igitur operis parte in qua pluriraa ex Comiille secutus est. niani et Palaemonis libris petivit neminem saepius nominavit quam Scaurum, cuius definitiones quasdam ab ea doctrina quam ipse
probavit diversas adposuit 300, 19 de oratione, 300, 27 de partibus
orationis, 318, 14

de septimo casu, 320, 4 de nomine, 403, 20 de

adverbio, 421, 16 de littera, 444, 29 de hypozeuxi, 449, 26 de macro-

de tropo. eidem Scauro in reliquis quoque schematibus quae dupliciter, ita ut in hypozeuxi factum est, definita sunt alteram definitionem probabiliter tribuas. videntur autem ea omnia ex arte grammatica Scauri, cuius mentionem fecit Romanus apud
logia, 456, 27

quamquam Charisium 133, 1. 136, 16. 146, 36 deprorapta esse. haec quidem, quoniam fere in definitionibus verborum et controverilla vero graviora quae siis grammaticorum versantur, leviora sunt
;

de usu veterum exposita et exemplis antiquorum scriptorum confirmata sunt. ex hoc genere autem non ita multa Diomedes exhibet,

eaque paucis exceptis omnia quasi in unum locum constipata. nam quaecumque ea de re memoriae prodidit illis fere continentur quae
de speciebus temporis praeteriti perfecti 364, 9 sqq. et de diversa

verborum positione 381 , 20 sqq. scripta sunt. quae quidem omnia cum continuitate rerum et disputationis ita inter se conexa sint ut non ex diversis locis a Diomede collecta sed ab uno aliquo auctore petita esse adpareat, tum iis quae de eodem argumento Priscianus
*) His ratiooibus ductus in incerta codicis scriptura 50, 8 Cominiani

nomen

latere

posse dixi, propterea quod eae res quae


254, 8 in
iliis

ibi

referuntur Diomedi notae fueruni.

contra

quae a Diomede omissa sunt Romani nomen restituere conatus sum.

d*

Ln

PRAEFATIO
iisque eo ut saepis-

in expositione verbi tradidit valde similia fiunt,

sime iisdem exeinplis uterque utatur.

ex hoc fons et origo eoruni

quae apud Diomcdem adnotata sunt demonstrari potest. quamquam enim Priscianus ea quae ante eum Diomedes scripserat legit atquo etiam in hac ipsa parte dc quibusdam verborum forrais nomen eius adscripsit, 470, 12. 485, 19. 515, 16. 499, 10. 535, 12, tamen parum considerate rem egerunt ii qui Friscianura haec onmia de quibus cuni Diomede consentit ab hoc transtulisse omnemque fidem recentiori grammatico abrogandara esse cxistimaverunt, quod ct olim Maiansio comm. ad iuri.scons. fragra. p. 34 et nuper Hertzbergio in Propert. 1. 1 p. 229 et t, IV p. 290 accidit. id si antea minus constabat, nunc certe t,x iis quae et ipse in Dioraede adnotavi et in Prisciano Hertzius elucet. multa enim quae vehementer corrupta et perturbata snnt apud Diomedem integra servavit Priscianus. quorum magna pars ita conparata est ut causa erroris non possit omnino a librariorum neglegentia repeti, sed ipsum grammaticum minus accurate ea quae sequebatur repetentem peccasse adpareat. viderat illud olim Lachmannus in Propert. p. 263 in illis quae de verbo necto

XXX

exposita sunt a Prisciano 536, 5 sqq.

et

parem rationem cum

aliis

exemplis deprehendere

a Diomede 369, 16 sqq. licet tum ea maxime

ostendunt quae de verbis adolesco et sallior et deleor tradiderunt

Diomedes

373, 16. 375, 16; 26 et Priscianus 488, 26. 546, 9. 490, 8.


est

manifestum ergo
repetitas esse

non ipsas Diomedis observationps a Prisciano


est

sed utrique antiquiorem auctorem ante oculos fuisse,


in

quem unum
hibuit.

hac parte ducem secutus

Diomedes, Priscianus

vero minus constanter quidem sed diligentius saepe


atque etiam quis
est.
ille fuerit satis certo

quam

ille

ad-

ind'2atum
bis
vel aliud

nam

ct

Diomedes

in initio

ab utroque grammatico eius partis de qua dicimus

Probum

appellavit, 364, 30 ideoqne Probus negat recte dici piscem

tenerum quiJ manduco et 365, 19 praefoco praefocavi Probus


,

et Priscianus in quibusdam observationibus in quibus cum Diomede consentit eiusdem Probi auctoritate usus

quasi novam vocem miratur

est 469,12. 470, 12. 485, 19. 490, 8. 499, 17. 529, 7. 535, 21. 539, et paullo accuratius quara in reliquis locis, in
,

quibus nomen tantum

grammatici posuit, 541 18 sic enim Probus de, duhio perfecto tractans Naevium protulisse. itaque cum Diomedem haec omnia de quibus agitur ex illo Probi libro petivisse dico, quo is de dubio perfccto, ut ait Priscianus, tractaverat itemque de sirailibus verborum
ostendit

quaestionibus exposuisse videtur, satis puto


qui
tus

rem probatam esse iis qua ratione hic grammaticus in indicandis auctoribus quos secuaccedit vero etiam haud conest utatur bene cognitum habent.
Gellii,

temnendum testimonium

qui noct.

Att.

VI

9 de perfectis

temporibus gerainatione syllabae factis Probum adnotasse et veterum


scriptorum exempla posuisse
dicit.

unde adparet

illura

de

iis

rebus

PRAEFATIO
in

Mii

quibus

maxime Diomedis
illis

observationes versantur quaesivisse.

et

quae Probi nomine recentiorcs grammatici citant saepe dubitatum esse video, utrum ea M. Valerio Probo Berytio an posteriori euidam artis grammaticae scriptori tribucnda sint, rectius aliquanto quam vulgo fieri solet ea de re ex Diomodis excerptis iudietenim quod Suetonius in vita Probi narrat eum cari posse confido. multa exemplaria contracta emendare ac distinguere et adnotare cu-

quoniam de

ravisse, soli huic nec uUi praeterea grammatices parti deditum', eo

quidam homines ita abusi sunt, utquidquid ad grammaticam doctrinam pertineret a Probi studiis alienum esse existimarent atque illud ipsum tam quam normam ponerent, qua quid recte ad eum referri posse videretur iudicarent. quo factum est ut sintestimonio docti
gulari inconstantia,

dum nihil relictum esse de doctrina nobilissimi grammatici queruntur, ea ipsa quae in conspectu omnium posita sunt ab eo abiudicarent. videant autem ne nimis angustis finibus operam nerape, sicut summum criticum decebat, et studia Probi coerceant. instrumenta artis reliqua diligenter circuraspiciebat et morera ille et
dicendi accurate observabat, ut certo fundamento in critica arte factitanda uteretur. hinc nata esse videtur illa *non mediocris silva

observationum sermonis antiqui', quam ab eo relictam esse Suetonius in eo igitur negotio quam rationem Probus secutus sit testatur.
optime ex Diomedis excerptis perspici posse dico, quandoquidem is ita observationes Probi expressit ut vix quicquam aliunde additum
esse videatur.

plurima enim exempla quibus usus est ex antiquisille

simis poetis et historicis, ad quos

volebat, pctita sunt, pauca ex recentiore


lus

maxime opcram suam pertinere memoria interposita, nulex-

denique scriptor citatus est qui Probi aetate inferior esset,


,

cepto quidem uno Suetonio

cuius semel mentio facta est 365, 19,


in
libello

Tranquillus quoque his adsentiens

suo.

sed tantum abest ut

uno exemplo

fides antiquitatis labefactetur ut certius

etiam reliquoruni

origo demonstretur.

nam

ipsa verba
est

quibus in eo testimonio ad-

ferendo grammaticus usus

quem Diomedi notum

fuisse postea

ostendunt illud cx libello Suetonii, docebimus, ipsum addidisse ad

confirmandam Probi observationem. praeterca vero nihil invenio quod non esse a Probo profectum certo indicio constet, nisi quis ea quae de Plinii sententia breviter adnotata sunt 368, 1 a Diomede addita esse existimat. quamquam Probus, quem ad Domitiani aetatem vitam produxisse certum est, Plinii libros legere potuit. recentioris autem aetatis scriptores quorum verba adposita sunt quo consilio Probus adhibuerit luculento exemplo ostendunt haec quae de Pomponio, Neronianae aetatis poeta, scripta sunt 371, 18, sed novitas hrevitatis
causa cuncta permiscuit.
quippe sancio sancii faciebanl, ut Pomponius

ad

Thraseam.

similiter ea

quae ex Senecae de
libro
tertio

officiis libris

366, 14 et

ex Fabiani causarum

375, 22 protulit eo consilio ad-

I.IV

I'RAEFATIO

cum vetere ioquendi consuetudinc, de qua maxime novorum scriptorum morem conponeret. falsum vero est numcn Titiani, quod ex interpolatis exeraplaribus propagatum olim lescripsisse videtur ut

quaesivit,

gebatur 3GS, 26, Tilianus etiam dc agri adtura primo. pro eo nunc cor-

ruptam librorum scripturam lyrannus

restitui,

quae ipsa quem ad

modum emcndanda
taraen constat,

sit

quamquam
saeculi

nescio nec sciri posse puto, illud


in

tertii

scriptori

hoc commentario locum

non

esse.

Neque vero

his

excerptis omnia quae Probo

Diomedes debuit

continentur, sed per reliquas etiam partes quibus de verbo praecepit

quasi frustula quaedam ex illius copiis recepta videntur dispersa esse. primum enim de participiali modo 342, 9 eius auctoritate utitur, dum

ea quae ipse participialia dicit a Probo supina appellari


si

ait.

deinde,

modo ex genere exemplorum quae

adscripta

sunt

et

universa

disputandi ratione coniecturam facere licet, in his quae de inchoa-

verborum specie 343, 1 sqq. et de iterativa verborum forma 344, 28 sqq. e veteribus scriptoribus adposuit Probum ducem sequi videtur. porro quae de verbis corruptis ad usum veterum inlustrandum
tiva

adnotata sunt 385, 2 1

386,

6.

386,

22.

haud
ter a

scio

an eidem auctori debeantur.

388, 7 387, 4 9 29 denique ea quae *de his


;

quae apud veteres diversa reperiuntur enuntiata declinatione' brevi-

Diomede exposita sunt 400, 1 401, 9 tam similia sunt illis de quibus antea dictum est ut haec quoque Probo tribuere non duet in his certe

bitem.

quae postremo loco posui fortasse aperto quolicet.

dam
tatis',

testimonio rem confirmare

nam

in

expositione Latini-

Lavantino codice f. 21 sqq. nono saeculo scripta, adposito Valerii nomine eadem quae Diomedes tradit citantur, sed Valerius ait consuetudinem antiquitatis etiam fuisse ut paene alios sermones
est in

quae

tunc dicai fuisse aliosque nunc.


dicens,

sed per physicam similiiudinem

atlulil

^postera' inquit

aetas
ei

mundi

ut discipUnam pristini saeculi ita et

sermones fastidiare coepit

nova parturire verba quae iuvenum ritu ipsa

modo
et

florent et

viyent\

qui etiam Horatium dixisse ait Ut silvae flores


et

pronos mutantur in annos nova iuvenum

ritu floreni

prima caduni, ita verborum veius interit aetas, modo nata vigenique (Jloreni moiai augentque
et

cod.) ei rel.

In

tertio

libro

tionis disputatio est

Diomedis memorabilis de poematibus 482, 13

plena antiquae erudi-

492,

Suetonio, quem

in fine eius capitis 491, 30

eam totam a 14. Diomedes appellavit,

nam quod
]ius

petitam esse docuit O. lahnius Mus. Rhenan. noviss. VIIII p. 629. satirici poetae tres tantum appellati essent 485, 32, Luci-

Horatius Persius omisso nomine luvenalis, id non posse intellegi,

nisi

ab antiquiore aliquo auctore, qui aetate superior fuisset quam deinde quia Suetonium in libris suis maxime Varronis auctoritate usum esse constaret, ea quoque quae
luvenalis, haec recepta essent.

FRAEFATIO

lv

Varronis nomine Diomedes adscripsisset 486, 8. 487, 15. 488, 7. 489, 18 Suetonio deberi. ea vero quae de origine bucolici carminis 486, 17 sqq. tradita essent, quoniam cuni iis fcre consentirent quae de eadem
re

Probus ante commontarium


loco

in Vergilii bucolica scripsissct,

ex eo

ipso

videri.

a Suetonio, qui saepius Probi copiis usus esset, recepta quem autem Suetonii librum Diomedes ^xscripserit non madefiniri
sit.

gis

certo

potest,

Suetonius usus

quam quo potissiraum ex Varronis libris nam quod Varronis de satura sententia ex se8,

cundo

libro

Plautinarum quaestionum adfertur 486,

credi vix pot-

quamquam illud est alium librum a Suetonio non esse adhibitum. conicctura sit genere docet. in hoc Suetonii inccrta ipsum quam
librum

eum

Diomede usurpatum

esse adtirmavit

lahnius qui a

Suida V. TQccynvXXog hoc nomine indicatur, 71qI rav Ttaga Pa^aiois d-ecoQiav xal ayavav /3t/3Ata j3, et brevius a Gellio noct. Att. VIIII poteet satis probabiliter illud quidem. 7 ludicra historia dicitur.
rat

tamen

talis

disputatio

non minus commode

in

libris

Pratorum,

quos in
conlocari.

primis

a posterioribus grammaticis tractatos esse constat,

mentario addidit,

ceterum ut ipse Diomedes vix quicquara antiquo comita Suetonius in plerisque satis accurate Varronis
esse videtur.

auctoritatem secutus

sed Varronianae doctrinae

reli-

quiae in ea quoque parte libri quae de metrorum disciplina scripta cuius rei certa testiraonia sunt ea quae de nuraeri et est restant.

rythmi differentia 513, 1 et de certis versuum generibus 515, 3; 9; haec ex Varro14. 518, 14 Varronis nomine inscripta referuntur. nis ad Marcellum de sermone Latino libro septimo petita esse conlatis iis

quae ex eodem
coniecit

libro Rufinus p.

2708

et

2709
35.

rettulit

proba-

biliter
licet

Ritschelius

quaest. Varron. p.

hinc

progredi

longius.
ita

quaedam
petita

nam et ex his quae proxime antecedunt et secuntur cum illis rerum natura conexa sunt ut ex eodem fonte
libri

esse

adpareat, et in initio
his

ea quae ante Suetonii ex-

cerpta posita sunt Varronianae doctrinae vestigia continere videntur.

non magis nunc quaeram quam de reliquis metricae auctoribus quos Diomedes secutus est. nam illud quod voleesse videtur, bam abunde demonstratum quae ex antiquiore eruditione apud hunc grammaticum restiterunt, eorum maximam partera gravissimis auctoribus Varroni et Probo acceptam deberi. Qua aetate Charisius et Diomedes vixerint nullo testimonio constat. utrumque saepius conmemoravit Priscianus et qui hoc paullo antiquior esse videtur Rufinus in commentario de metris eomicis, Charisium Servius in Verg. Aen. VIIII 329 et falso Cominiani nomine in Verg. bucol. 3, 21. ab altera parte apud neutrum invenio certum recentioris aetatis indicium quam illud, quod Terentiani Mauri libello de raetris Dioraedes usus est. eius rei argumentum Lachmannus in Terentian. p. XIII petivit ex Terentiani versu 1701

verum de
artis

Lvi

PRAEFATIO
longa remiserat

quae pujc
tur.

eo ipso exenipli causa

ita retictus sit,

arma novare parabant. qui versujs cum ab idem a Diomede 498, 6 poni-

non minus certum est in definitione pedis versus Terentiani una longa non vulebit edere ex sese pedem, Ictihvs qui fil duobus, non gemello tempore expressos esse a Diomede 475, 3 ergo una longa pedem non valebit efficere, quia ictibvs duobus arsis et thesis, non
1342
sq.

gemello tempore perquirenda

est.

Terentiani versus 1361

de pentametro 503, 9
tulit.

ex Terentiani versibus 1721 sqq. transquarti vero saoculi grammaticos Donatum et Marium Victo-

22

et

iteni de pedibus 475, 11 et 476, 17 1380 exscripsit et alteram disputationem

rinum, quorum frequens cum Charisio et Diomede consensio est, utrum ipsos legerint an ab iisdem auctoribus quos illi secuti sunt hi quoque doctrinam derivaverint non videtur certo dici posse. ex quibus rebus adparet quam latum coniectandi spatium in temporibus definiendis relictum sit; nisi forte isti similitudini, quam duo grammatici et inter se et cura illis scriptoribus quos dixi habent, id tribuenduni esse putamus, ut nec ipsos aetate longe diversos nec ab illis procul remotos esse dicaraus. certioribus quidem finibus Osannus symbol. litter. II p, 339 sq. utriusque aetatem circumscribere conapostquam enim Cominiano grammatico inter Donati et Sertus est. vii aetatem locum adsignavit, propterea quod et in Servii commen-

conmemoratus esset et ipse in excerptis quae eius 12 ed. Lindem. Donati mentionem fecisset, illud ad Charisium quoque, quoniam is Cominiani librum usurpavisset, nam quia a Prisciano, qui non ita multo ante anpertinere voluit. num quadringentesimum quinquagesimum libros suos edidisset, appellatus esset, consentaneum esse huius grammatici aetatem exeunte
tariis Vergilianis

nomine feruntur

p.

Diomedem porro Chaaequalem, paullo tamen antiquiorem fuisse. sed quanto opere haec argumentatio a meis rationibus abhorreat, ut taceam de reliquis quae mihi minus probavit vir doctissimus, satis adparet ex iis quae de Corainiano supra dixi. ceterum Charisium inter artis grammaticae doctores in aliquo honore fuisse indicant ea quae in epistula ad filium data eius nomiui adscripta sunt, ' vir perfectissimus magister urbis Romae'. ita enim haec ex vestigiis priscae scripturae restitui. viri perfectissimi autem dignitas non inaudita est in hoc genere hominum. nam et Marcius Salutaris grammaticus eo
saeculo quarto
et

ineunte quinto contineri.

risio

nomine appellatur in excerptis Romani 229, 19 et ex iis qui agri metiendi artem profitebantur non nullos eundem honoris gradum obtinuisse constat:
cf.

Mommsen. de

libr.

colon. grom. vet. II p. 175.


in codice

Titulus quo Charisii libri inscriberentur

non

est re-

lictus. nam quod vulgo institutiones grammaticae dicuntur, quae inscriptio in summis marginibus huius editionis meinvito, cum minus

adtenderem

et sero

remconmissam

esse animadverterem, repetita est,

PRAEFATIO
nulla antiquitatis fide ex principe editione propagatum
est.

Lvii

itaque

quod ipsa Charisii verba eundem 1, 4 conmendare videntur, artem grammatlcam inscripsi. titulura Diomedi restitui, cuius libri post Putschiuin de oratione et partibus orationis et vario genere metrorum vulgo dici solent. nam in exemplaribus antea inpressis simpliciter de arte grammatica opus vel grammaticae opus tripartitum vel Diomedis grammatici opus inscribi solebat. Putschius autem novum titulum ex codice Puteaneo sumpsit, in quo haec ita ut ille edidit in prima pagina scripta sunt. videntur tamen ea verba librario potius, qui argumentum librorura indicare volebat, quara ipsi grammatico deberi. artem grammaticam vero non solum librarii dixerunt in iis quae singulis libris subscripserunt sed Rufinus etiam p. 2715 eo nomine usus est.
Scripsi Berolini

hac auctoritate remota communi nomine,

mense Septembri anni

MDCCCLVII.

d**

GRAMMATICI LATINI
EX RECENSIONE

HENRICI KEILIL

VOL.

FLAVII SOSIPATRI CHARISII ARTIS GRAMMATICAE LIBRI V

DIOMEDIS ARTIS GRAMMATICAE LIBRI

III

EX CHARISII ARTE

GRAMMATICA EXCERPTA

GRAMMATICI LATINI
EX RECENSIONE

HENRICI KEILII.

UPSIAE

IN

AEDIBTS

B. G.

TEVBNERI.

JDiu multorum desiderio efflagitatum est ut grammatici Latini


egregio studio atque industria olim
editione repeterentur. itaque

ab Helia Putschio

editi

nova

cum

olim Fridericus Lindemannus

eam

curam

in se suscepisset,

mox

vero vix susceptum opus omisisset, iam

maioribus copiis instructi novam grammaticorum Latinorum editio-

nem, quae magis

esset

ad horum studiorum rationem adcommodata,


qua in re hoc nobis sequendum
libris

de integro parare constituimus.

proposuimus, ut verba scriptorum non solum e


accurate
conlatis

manu

scriptis

quara

maxime emendata exhiberentur sed etiam


una cum emendationibus virorum doctorum
critico

discrepantia scripturae

adnotata commentario

instruerentur ,

interpretatione

autem

rerum nos abstineremus.

praeterea
et

singulis voluminibus prolegoin textu

mena accedent, quibus


ditione

ratio

quam

verborum recen-

sendo secuti sumus explicetur et de ipsis scriptoribus deque conlibrorum


exponatur.

indiccm rerum

et

scriptorum

suum

cuique

grammatico aut volumini parabimus, communem omnium

gramraaticorum indicem, quo magis commodo doctorum


consulatur, in iine universi operis addituri.

hominum

sed ut modicis finibus

labor cohiberetur,
artes

nunc quidem

ad eos tantum auctores qui vel


libellis

grammaticas conposuerunt vel singularibus

partem

artis

tractaverunt, qui oliin a Putschio cditi, postea

cum ab

aliis

tum a Vin-

dobonensibus analectorum grammaticorum editoribus aucti suut, ope-

ram nostram
omnino

pertincre voluimus: ex his quoque paucos, qui nullam

utilitatem
si

habere videntur,

omitteraus.

nova autem cura


a communi usu

et consilio,

res ita tulerit,

his grammaticis scriptoribus postea et

Festi Nonii Isidori libri,


inpediti

qui minus

quam

reliqui

sunt,
eos

et

glossariorum Latinorum
scriptores

coUectio diu desiderata


editio

addentur.

igitur

quorum nunc

paratur

ita

disponere visum est, ut his voluminlbus distributi se excipiant:


I.

Charisius.
cerpta.

Diomedes.

ex Charisii arte graramatica ex-

II.

III.

Prisciani institutiones ex reccnsione Martini Hertzii. eius-

dem
IV.

scripta minora.

Probus.

Donatus.

commentarii in Donatum qui ferun-

tur Servii Sergii Cledonii Pompeii.

V.

Claudius Sacerdos. Palaemon. Asper. Consentius. Phocas.

Eutychius.
et

Macrobius.

incertorum auctorum frag-

menta

oxcerpta grammatica.
libri

Arusianus Messus.
verborum.

in-

certorum auctomm
VI.

de

differentiis

Scriptores orthographiae et artis mctricae, Velius Longus,

Caper, Agroetius, Terentius Scaurus, Cassiodorus, Beda,

Tercntiauus Maurus, Marius Victorinus, Plotius, Caesius


Bassus, Atilius Fortunatianus
lius
,

Rufinus, Servius, Mal-

Theodorus.

incertorum auctorum fragmenta.

FLAVII SOSIPATRI CHARISII

ARTIS GRAMMATICAE
LIBRI
V.

codcx Bobiensis, nunc Neapolitanus Borbon. IV A.


adnotata
c.st

8,

cuius et integra

scriptura et, siquae iactura

membranarum

pcrierunt, ver-

sus iu imis marginibus adscripti sunt

fragmentum codicis Parisini 7560

p. 224

264
279

B
L
p
10

excerpta codicis Bobiensis, nunc Vindobonensis 16 cxcerpta codicis Leidensis Voss.


cxcerpta codicis Parisini 7530
editio princeps
37. 8 p. 272

Neap.

a.

1532

FL.

SOSIPATER CHARISIVS
MAGISTER VRBIS ROMAE

V. P.

FILIO KARISSIMO

SALVTEM

DICIT.

p. 3 cd. Lind.

Amore
5

Latini sermonis obligare te cupiens

fili

karissime

arlem gramin libris

maticam

sollertia
tibi

doctissimorum virorum politam


misi.

et a

me

digestam

quinque dono

qua penitus inspecta cognosces quatenus Latinae


quae multorum
consensione convaluit,
recepta
variis
est.

facundiae licentia regatur aut natura aut analogia aut ratione curiosae observationis

aut consuetudine,

aut

certe auctoritate,
10

quae prudentissimorum

opinione

erit

iam

tuae diligenliae frequenti recitatione studia

mea ex

artibus

inrigata

memoriae tuisque sensibus mandare,

ut

quod

originalis patriae natura de-

;v

1.

Amore
5
arlem
et

latin

gramma soll me digestam iii

libris

do

nosces quatenus latine facund

a analogia a suasione
q niultof osensione ouaiuil a certe auctoritate

10

simorum
ta
ti

opiiiione

recepta
.

eiit

iam tuf diligenti^ frequen

recitione studium.

.ex uariis artibus inrigata memori^ tuisq.


i^

sensib:

mandare

ut

originali

patri^

natura

denegauit

4 Primi versus , quorum exlrevuie litterae iactura memhranarum delelae sunt iiitegri exstabant saeculu sexto decimo. ilaque piincipis editionis (lo) supplementa adscripsi, quibuscum praetcr cxiyuam quundam discrepantiam , quam adnolavi, conscntit iipogruphun Borbonicum IV A JO. fl. sosipater charisivs vP. magister, amore Latiui sermonis obligarc te cupieus, fili charissime, artem Grammaticam sollertia doclissimornm uiioruni politam, ct lu 6 douo tibi misi. Qua penitus inspecta, cognosces id: cum iiosces apographum Borbonicum 7 facundiae licentia regatur, aut nalura, aut ana,
|

logia, aut ralioiie

quae prudeniissimorum quod addita et super


i

curiosae obseruationis, aut consuetudiue, quue w 9 aucloritate, lu 10 lectione sludium meum ex lo. in codice fuit rectioue,
scriptis ta litteris

correctum est

FL.

dicit,

tuerunl

allera paginae parte 11 originalis i*j


I.

sosipater charisivs, vr. Magistcr, ai FiWnm Fabricius- quoe addidi, laliis ante scxtum decimum saeculum dcleta locum hahere po-

GRAMMATICI LATINI

2
iiegavit

CHARISII
p. 3 L.

virlute
lili

anirni

adfectasse videaris.
tuo karissime.

valeas floreas vigeas aevo

quam

longissinio,

palri

CONTINET LIBER
I

(ic

grannnatica
5

II
III

de voce
de
litteris

IIII

de syllabis
syllabis

V de communibus
VI de dictione
VII de casibus
VIII de generibus
VI
III

,j

nominum
pronominibus

de numeris

et

de ordinibus seu decbnationibus

nominum
et

XI de observationibus nominum quibus genera


XII de monoptotis

numeri discenumtur
ik

XIII de nOmiuibus quae hypocorismata non recipiunt


XIIII de nominativis ad regulam redactis

XV de extremitatibus nominum et XVI de gradibus conparationis seu


XVII de analogia
XVIII de ablativo casu
XVIIII de formis casualibus

diversis quaestionibus

conlationis
^q

LIBER
I

II

de defmitione de genere

II III

de specie

IIII

de oratione
de partibus orationis VIII

VI de nomine
VII de pronomine
VIII de verbo
Vllll de ordinibus

verborum

A
.
.

N
karissime:
fili

uirlute animi adfectasse uidearls //


leas floreas uigeas
.
. .

^uo

longissimo

patri

tuo

Continet lib.
I

De grammatica

De

perfeclis ordinu.I...

.V

asyndetoii

rum initia quam cum


8 de

ualeas ui 3 Contiiiel Liber I U). rubricae tribus versiculorum columnis, quaadscripsi, in codice perscriptae sunt. his in fine addita est quarta columna, lacunis quibus et haec et extrema pars tertiae adfecta est , infra exhibui.
,

commu

sylla ^V

13 declina

24 de

diffinitione

INSTIT. GRAM.
p. 3. 4 L.

X
XI

de
(le

(leclinationibiis

verborum

coniiigalionibus

XII de parlicipio
XIII de adverbio
5

XIIII de coniunctione

XV

de praepositione
interiectione

XVI de

LIBEIl
I

III

de perfectis ordinum

IIII

10

II

de

defectivis

III

de incboativis de inpersonalibus
frequentativis

IIII

V de
15

VI de paragogis
VII de confusis
VIII de quabtatibus Latini sermonis ct temporibus

LIBER
I

IIII

de barbarismo

n de soloecismo
20

ni

de

vitiis ceteris,

id est

mi de acyrologia
V de cacenphato
VI

de pleonasmo
ellipsi

VH de
25

vm
viiii

de perissologia de macrologia

X de tautologia
XI

de tapinosi
|

xn de cacosyntheto
30
II
XIII

de ampbiboha
id est

de tropis XII,
I

metaphora
catachresis

II

m
35
iiii

metalepsis

metonymia

de
1.
I

deciiiia

De
,

declin.
A^

cap.

De

perfeclis ordinu I...

nerborum ordinum

u) IIII
U)

7 Expt
1'.)

lib.

II

Incip. lib.

III

in

numcris rubricarwn

noiui fidem codicis relinquere quamquam errasse librarium adparel, cum /taec tam quam 24 de enlypsi et de perisologia e codice adnotavil parles barbarismi disponeret Lindcmannus 29 He cacosinlheto N 32 I metafora II catncsis nietalensis N
]
|

*
1

CHARISII
,..

4 L.

V
VI

antonomasia

synecdoche

vu onouiatopoeia
vui peripiirasis
viiii

hyperbatou

X hyperbole

III

Illl

cum speciebus suis Vli xu homoeosis cum speciebus suis tribus de metaplasmo cum speciebus suis Xllll dc schemate lexeos cum speciebus suis XVllI, quae
\i

ailegoria

sunl

10

prolepsis

II

zeugma
tiypozeuxis

in
lui

syniepsis

V asyudeton
VI
VII

is

anadiplosis

anaphora

vni epanalepsis
vuii epizeuxis

X paronomasia
XI
XII

schesis

onomaton

parhomoeon
homoeoteleuton

xm
xiiu

homoeoptoton
25

XV polyptoton
XVI
xvii

hirmos
polysyntheton

xvra diaijlon

de scliemate dianoeas
i

et

speciebus suis, quae sunt istae


30

per dialogismon

u per mycterismon

m
lui

per paraiipsin

per ethoiogian

v per prosopopoeian
VI

per apologismon sive ultro dando

35

vn per hyperbolen

vm

per confessionem

2 sinecdoche
zeusis
10

8 homoeusis

10 scemate

iV

13 ypozeu...
h

hypoi

14

synleitisis

18 epanalemsis
h

21 scesis

26 xvi hyr33 ethomolo-

mos
giam

XVII polysynteton
A'

29 scemale

31 mysterismon A^

34 prosopoeian

INSTIT. GRAM.
4 L.

vrm por cooniutalionem


X
XI
XII

negando
de Irausilu sive transmutatione personaium

per apoclisin

XHi per aporian


xini

per epitropen

XV per anlimetabolen
VI de lectione et partibus eius IIII, id esl
I

de accentu et posituris

II

de discretione
de pronuntiatione
de modulatione

ui
iiu

6,

14

N
negando
de transitu siue

VIIII per conmutationem

XI transmutatione
XII personamm
Xill per apoclysin
III

De coniinnatione
separatione

V Ue

XIIII per aporian

XV
XVI
UI

per epitropen
per antimetabolen

De

one et
:

VI De mora VII De dislinctione VIII De subdistinctione VIIII De rhythmo


ii

rtib

IIII

// ris tu
et

De metri XI De basi
XIII

sifica

positu

XII De pedibus
XIIII

10

Xr
1

De uersibus De metris De hidioraatib. synonyma


o

cice

ne

Liber V.
I

De

lectioue et partibus eius contrariis IIII.


j

id
|

est

De

accentu

et

positu.

De
|

scriptione.
et

De pronuntiatione.
llll

VI De leclione
cretione III

partibus contrariis

id est

De modulatione. I De Accentu
|

et

Ue continuatione w posita 11 De dis|

De pronuntiatione

Ilil sqq.

omissa

libri quinti indicatione, et

numeris usque

ad extremum iitulum, qui est De differentiis XVII, conlinuatis apographtim Borbonicum 1 De idiomatibns. Synouyma Ciceronis. IndilTerenter glossemata per literas latinas ordine coposita, Glossemata idem significantia. De differentia. finis u). in apographo
| |

Borbonico. quod bis descripta exhihct capitula, altero loco scriptum est XV de hicliomalibus omissis iis quae priore loco ita ut in u) scripta secuntur. mihi de numero XV non satis cons!abat

8 in tilulo de lectione omisi v. contrariis post eius in U) additum, qnod ex signo pronominis non recte intellecto ortum esse videtur. quamquam plura quam quae dedi in codice 1'uisse non inprobabile reddunt spalia membranarum 12 de modulatioae, quam partem lectionis ponunt grammatici quos secutus fuisse Charisius videtur, Maximus Viciorinus p. 1938 et Diomedes p. 434, ex w recepi. in codice nec vestigium eius tiluli super est et omissum euin fuisse persuadet numerorum continuatio in sequenti titulo facta, nisi potius lihrarium in numeris conputandis errasse dicas. nam quod quispiam coniciat tria capitula simid cum quinti libri indicio lacuna intercidisse, nec renm naiura conmendatur nec per spatia membranarum rredibite est

CIIAHISII INSTIT.

(".n.VM.
I>.

4 L.

Illi

de conlinuatione
separatione

V de

VT de inora
VTI de distincliune
VTII

de subdislinclionc

VTIII de rliythmo

de metri versificatione

XI de basi
XII de pedibus
XIII de versibus
XIIII dc metris

XV De

idiomatibus.

synonynia (Mceronis indinerenter.


ordine
conposita.

gltisseniata

per

litleras

Latinas

giossemala idem

signiticanlia.

de diderentiis.

12 titulim de idiomalibus et quae secuntttr ex auvtoritate codicis quum uj et apographa liuvbonica praestaut, praecedciitiOus continuuvi cum quinti lihri initium quod aute lilulum de modulatione non recte indicatum est in u, ab Ids capiendum csset
.

LIBER PRIMVS.
I

DE GRAMMATICA

II

l)E

VOCE

III

DE

LlTTEllIS

Nomen

est

quo adpellatnr
et

figura qua notatur, potestas qua valel.

litleraruni aliae simt vocales^

aliae cohsonantes.

vocales sunt quae per

se proferuntur
10

per se syllaham faciunt: sunt autem


et
i

numero quinque,
(iuotl

u.

hae omnes
oc

producuntur
v,
fit.

et corripiuntur,

apud Graeseptem
sunl.
el

cos in tribus tantum,

unde apud eos haec


aliae productae.

est divisio

vocalium^

quod aliae

correpfae.,

aliae

mediae
i]

praeterea aulem Latina hngua e et o

iam pro

e et o

quam pro

Graecis utitur^ quae obseryari non possunt temporihus, msi accedat pro-

N
licet,

\,

Oclo fere versiis,

qiiantum

quidem e scriptura prioris columnae conici

toli

perierunt; reliquorum fcre omnium


tria capita
,

extrema pars delela

est.

in

et

apo-

grapho Borbonico
ter

ad quae

illa

iactura pertinuit ,

omissn sunt.

niihi

prae-

numerum 11 secundi
III

capitis titido adpositum

haec adparuerunt.

De

solu

Nomeii e q uppe
LUlerar
alie sl

6
10
et
If

pr

se syllam

corripiuntur t^ ap grecos
e diuisio.
.

.uo

preterea

latina lingua

...uari n posst temporib; n ads


11 in lacuna posl
diuisio

indicaia litterae

quaedam adparuerunt,

qiiae

et

vel

Nec

legi poterant

7 Nomen 8, 20 admiilimus Mar. Victurin. p. 2452, unde supplementa ad spatia 10 liae omues 14 pronuntiatio omissa sunt a lacunarum adcommodata interposid Fictorino. lacunas, ut numerum litterarum quae perierunt oslenderem, supplevi sentcntia petita a Prisciano p. 541 et Sergio in Don. p. 1828 de arte gramm. p. 197 ed. Vindob.

s
nuntiatio.
et

ciiAfusn
ha\w\\\ diUH',
i

u, traiisciint in

consonanlinm poteslnlem.^ cum


aliis

aut ipsae inter se (jeminantiir aul nim

rocalibus

iiirigiiriliir,

iil

luno vita lanus iecur rates relox vox.


snnl enim aliae seniirocales
(|iiidem
.,

(ousoMaiiliuni species est duplex.

aliue mntae.

seinivocales sunl quac per se

\\roierunlur

.,

sed pcr se .syllabam

non faciunt: sunt autein nu1

mero

septem., f l m n r s x. quae propterea liqnidae dictae

ex his liquidae sunt quattuor,


snnt.,

r,

quod

minus

aridi

haheant el in

pionuntiatiorte liquescanl et syllabam positione longani faccre non possint,


si

in

eadem syllaba ponuntnr cum muta.


r consonan* plena liltera
accipi dclict
(\\\iisi

nam

in

illo

pcde qui est


et vyQcc dicialia
lo

'Phoebe yraves'
tur,
id est liquida,

non hahetur
x,

et

sola g littera vel

consonans

vocali correptae subiecla esset.

ex his una duplex est


et
s.,

constat enim

aut ex g
littera a

et

s.,

nt

rex

regis.,

aut ex c

nt

pix picis, ideoque haec


h c d g h k

quihusdam ncgatur.
ex his supervactiae
possit

mutac sunt quae neque proferwn/7/r per se


simt autem numero novem,
videntiu"
15

ncque per se syllabam faciwnf:


p q
t.

quibusdam
ul

ct

horum locum
quotiens
a
alia vocali

inplere,

puta Carthago.
quantus

q, quod c httera praeponitur autem k

sequitur,

ut kalendae;

q scribitur quotiens u coniuncta


et his similia.

cum
h auio

subsequitur,

ut quercus questio
y
el z

tem non

littera existimatur.

propter riiaeca noinina admeftimus.

N
..f du
.i.

&

u transeunt

iuiiguntur

tct

nouia et ianus
st

osonanliu species e duplex

4+

Semiuo

st

pr

se

quidem
I.

pfer
n.
r.

Ex

his liquide

st.

IIH.

m.
et

qu

miuiis

aridi

habeant
ii

in

pronuntiati

positione

longam facere
pede qui
Ide

possint

Nam
hf
alia

in illo
et

e girie
et

gra .... osona


accipi

YfPAN

liquida

debel

10

osonans uocali
his

Ex

una duplex

est

X
c.

a quib:da negatur // b.

d.

g. h. k. p. q.

t.

ex
faci

neq. pr se syilabam Mute sunt q neq. pferr uidentur k et q. q' c littera hof locuni possit

15

pponit'
iuncta

W
c'

k quotiens a sequitur
aiio uocali

ut kaleiid^

subseqr ut quercus.questio
et z

ali

Ti

littera

existimatur.y

pp greca

nija

ad

20

8 possint

vel

possunt legi poterat

10 3 exempla litterartm i et u posui ea quibus usus est Diumedcs /;. 41(3 Verg. Aen. VI 5G. eodem exemplo in eadem re utilur Maximus Vicloririus ut scribendum 14 fortasse in codice fuit neque proferri possunt nequc p. 1903 fuisset neque per se proferri possuiu neque
Plioebe]
,

INSTIT. GRAM. LIB.

9
facit

A
el

littera

est vocalis,

quae quidcni pcr se

syllabam et

brevem
finiense
lil-

lougam^

iteniqne conexa

cum

aliis

tam pracposila quam media

que^ ut Ahala: nola eliam praenominis,


tcra per se
3 et

cum Aulum
iuncla
facit

sola si<;nificat.

nominata itemque cum


o
littera

aliis

sylla6am et hrerem
et

longam. *
copulata.

(am corripilur quam producitur


corripilur
(^t

sola

et

aim

aliis

liltera

i)roducitur

et in

polestalem conso-

nanlis transit:
sylhiha
cocali.,
10

notani facit,

praeposita lam vocali


ut efric7 officit.
:

cum quinque significat. f litlera incipit in quam semivocali^ ut facit., ilem subiuncta liltera tam praeponitur vocalibus quani sublilteram

iungilur

praeponitur,

cum laudm
tellus

legem

et

liis

similia

scribi-

mus; subiungitur item, nt


cuni Claudium

tolie.

subiungitur

item

consonantibus,
cuni sola

clemen^m

clientem, sed et Clodium nominamus.

numerum, cum quinquaginla significal. m lillora taiii praepoiiitur quam subiungilur iiocalibus, nt monet commounet: snh'\m\^\im consonantibus Uquidis cum agmiwn et pigmenta dicimus:
ponilur,

Lucium

significat;

item

item nota praenomi/i?*,

cum

sola

Marcum
quam

significat

h littera tam praeponitur vocalibus


semivocalibus,
ut in blae^o;

subiungitur:

praeponilur

et

praeponitur quoque p lilterae,

qua saepe

N
A
liUera e uocalis q

quidem p se
tam pposita

facit
q,

syllabam

itemq. oexa

cum
se
litta

aliis
c'

Nota ctiam pnomrs

aulum
corripit*

sol.i

signif
facit sylia
aliis c

E
5

littera

nominata

itemque
Ci

tam

producit"

V
V.
10

litta

corrl et pdiTr
//

Nota
ut
effi

facit

signifi

F L

litiera incipit in syllaba pposita


littera.

tam

quam
laudat

.pponilur uocalj
et liis similia

g,

subiungitur pponitur c

litte

scribimus subiungitur item.


cii
c'

tellus tolle.

subiungit' item osoB


et

ciaudiii

clemen...

clientem

s.

claud^m uominam:
c'.
I.

sola ponitur lucius


// iuilf

signif Item

numef

significat.

consol)
et

15

M
na
7V
I

litta

ta pponitur q,

sub*r

com
perierunt,
ta
e

&

pigmenta

pnomi
toti,

1',

In prima pagina decem fere versus

proximorum

initia

quihus haec mihi adparuerunt


tere

17

ntur et semiulJ t in ble

5 quarta capitulorum columna adposita versus usque ad finem paginae exstiterunt 12 utrum claudium an cludium legerem duhitavi paullo breviores quam qui antecedunt 5 ante o litteram dcfinitio litlerae 1 k littera 11, 7 exuvias ZJipw. p. 418,9(7<7. 12 clientemque ei Clodium Clusiiimque Dioiiiedes p. 419 a lihrario omissa est 19 duodecim fere versihus qui in codice perierunt dc quattuor Hlteris n r s x, quae de
,

seinivocalibiis reliquae crant

exposilum fuil

10

CHAmSII
iil
iil.

miitatur,
iim^iliir,

SMppomml.
capit accipil:

c liltera

lam jiraeponitur cocalibus (juam


('.aim siynificat;

.sub-

nota praeiiorninis,
<i

numeri,

cum centum
* /y

sifjniftcat.

litlera

cnm ilem tam praeponitur rocalibus


et
litteris

(juam subiungikir, ut datur additur: praeponitur


c

consonantilnis
5

p r

quae saepe succedunt


asside
a//('nde:

in

locwm

eius,

ut accipe aggere
signi-

alliga
licat;

appete arripe
item numeri.,

nota

praenominis Decimum
<j

cum

(juinyentos scribimus.
.,

lillera

tam praeponi-

tur vocalibus

quam
in

subiungitur

ut

gere
giire.

aggere:

praeponitur et conso-

nantibus,

ut

agmine magno grege


in

littera

proprie conlinens
lo

adspiralioncm recepta vulgo

numerum mutarum omnibus vocalibus


ut in Tbrasea Tbracia

praeponitur
et

.,

nulli subiungitur nisi consonanfibus,

nominibus Graecis.
sola

littera

notae tantum causa ponitur,

cum

ka-

leiidas

aut

Kaesonem * ^woque kalimmiam


praeponitur vocalibus
consonantibus duobus r
et
l,

aut Kartbaginem

scribi-

nms.

littera et
et

et subiungitur, ut ponit deponil:

praeponitur

ut plaudit

prandit

nota

i5

praenominis, cum sola Publium

signilicat,

et

cum r posita popiikim Uoet

maniim,

et subiuncta

r litterae

rem publicam.,
el

praeposita

litterae

patres conscripti.

q litlera ex c

litteris

conposita: * Quintum sola


ta

oinint

//

pnoriis

claudi

iungitur
litteris
subiuTit'"

ut

capita

accepit.
c.

no
I.

osonauiib.
ut ut

g.

datus
accipe

additur

cum
ut
in ut

eius

aggere

...
gere
osb'

ende:- nota pnominis declum signifi

agmine
gere
recepta

magno
uulgo

gr^ce
et

aggere

pponii"

nem
iisi

innumer
thrasea

mutaf
athra

10

osonai)

ut

in

kalumpniam

karthagine

ponit'

cum kalendas solas akasonem


deponit |scribimus
nota
et

et subiiint" ut ponit
1.

15

ut

plaudil

prandit

paomis

signif

populum rom.
imposita

subiuncta

positac. litterspeosocrinii:-iiemhonorisques

quintum

sola

signifi

11 num thrasea

atlira

an thraset athra scriptum esset non adpariiit

13 post Kaesonem quot litterae perierint in codicis scriptura non satis constat. nam quae in antecedente versu deleta sunt cutn maior pars ad h litterae definitionem perlineret, eo quod reliquum erat spatii ad conlinuandum proxiinum versum usus est liquare cum duodecim fere litterae, quae quidem huc pertineant, deesse possint, brurius. qTj vel l\i\ h. e. quoque vel quaqua sufficit tamen hiatui Kaesonem cf. Diom. p. 420. plura vel librarius vel grammaticus omisisse videtur. sententiam autem ita refingere lieadem quoque a litlerae praeponitur, quando kalumniam cuit, Kaesonem signiticat. 18 Q consouans mula ex c et aut Karthaginem scribimus: cf. f^el. Long. p. 2218 u litteris composita snperuacua, qua utimur, quando u et altera uocalis in una syllaba nta praenominis quiutum significat Diomedes p. 420: unde iiinguntur, ut Uiii'''!'"*non codicis vitio factam lacunam librarii errore ad quam pertinere videntur quae in fine addila sttnt, u iitterae praeponitur, indicavi

ex

iis

INSTIT. GRAxM. LIB.


|).
I

I
1'.

11
J
I..

imI.

I'uts,li.

siguilicat,

ilciii

hoiioris,

([moslorem indicnns
u
litto-ac

ncc lumis pnpnlnm^ cmii ea


t

sola uotainus Quirites.

jtraopouitur.

littera

lam pracponitur
et

vocalihus (luain

suhiungilur,

ut talis taliler:

pracponitur

consonantihus,
his
^

ul trabea:
5 est,

nola praenoininis, cuin sola Tituni significat.

ut dictuni

accedunt propter Graeca


i

nomina duae^

y ct z,

ut in Hyacintho Zenone.

ex his

duplex est,

sic uti x, et

apud Vergilium cadeni posita invenitur, ut

Mezenti ducis exuvias.


IIII

DE SYLLABIS.
aut litterarum coitus

Syllaba
10

est Httera

vocalis

per aliquam vocalem

conprehensus.
(laza,

syllahae dicuntur a Graecis

Latine
vel

conexiones

vel
,

naQa xo avXXa^i^aveiv ra yQa^quod litteras concipiunt atque conceptiones


,

conectimt;

conprehensio

hoc est htterarum iuncta enuntiatio.


breves correpta vocalis
cllicit,

syllabae

aut breves sunt aut longae.

aut

cum

ante-

cedente consonante vocalis in fine syllabae corripitur;


15

longas

producta vosyllabae aut

calis

facit.

in

brevi syllaba

tempus

est

unum,
aut

in longa duo.

natura

longae

sunt aut

positione.

syllabae natura

longae,
ut

cuni

singulae

vocales htterae producantur,


tres,

ut a aut e,

cum duae,
ut ars

ua, aut

cum

utuae; positione, cum correpta


hae aut
aut
in in

vocalis segucntes habeat


,

duas con-

sonantes.
20

eadem
loco

syllaba solent esse,

aut in proxima,

ut amnis,

duas syllabas divisae,


fungitur.

ut arma.

sed et duplex httera x

duarum consonantium
solet

haec quoque aut in eadem syllaba


ut axis.
et

esse,

ut nox,

aut in proxima,
i

praestant idem et vocales

litterae loco

consonantium positae,

u,

ut

servus iniustus: item cum||

y ^
nota

sola

nec minus c

ea.

n.

tamq. quintus
ut talis
talit

liUe pponitur
et consl):

pponituoca^: qua

suljt*

pponilur
acint'

pnoms

sola

tytium

signif //

ho zenone

dictu

ji ei z in dn die accedunt pp z duplex e siculi.x.et ap uerg eadem posita inuenit* el me

yllabis: // opiiensus syllab^ dnr a gre |zentii ducis exuuias

Syllaba

est

liUera uocalis

litterar coilus

per aliquam uocalem

20 20

23
illera

iV

sed

et

duplex

sonantium
et

gif h qq a in eadem sylia solei


uocales iitter^ loco consonantium
loco fungitur
lo 2 solet e&se ut nox, aut in 3 consonantium positae i. et u. ut semus,

ut axis
1

littera x.

duarum cousoiiantium
Praestant idem et
desinil
lu

proxima
iniustus.

ut axis.

lo

Item

quum

Aen. XI 7. fortasse aliud exemplum, quod de z Utlera poni solet, scrihendum esset ut uemorosa Zacyntluis {yerg. Aen. III 270) et Mczenii 15 syl8 Syllaba l(i, 27 graium /)eo;. p.iTisr/q. Mar. Viclor. p. 247U sqq. laba "unnm tempus est in 16 aut positione iiunl Marius Victurinus p. 2473 6 Vergilium]
ut

excidit,

et

Diomedes

p.

422

12
p. 2.

CHARISII
3 P.
p.
5.

L.

desinit in

consonantem

qua pars uratiunis

flnitur el excipilur a vocali,

ul

hoc eral alnia parens.


haec
in raetris facilius <leprehendunlur.

AUis

ita

de syllaba placuit

(lefinire.

syllaha est conccptio el congre-

gatio aut vocalium litterarum aut consonanlium,

coniuncta tamen

cum

ra-

.>

tione vocahbus,

ut Irans prae.

dicitur

autem per catachresin syllaba


c.

et is

sonus qui de singulis vocalibus redditur, ut a


aut breves.

syllabae aut lungae sunt

longas lacit producta vocalis,


ralio

breves correpta.
|

omnes autem
in

vocales,
syllaba

ut

postulabil,
est,
in

aut

produci aut
duo.

corripi

possunt.

brevi

tempus unum

longa

natura

longae

syllabae

aut ex

lo

una producta
correpta

vocali sunt, ut e vel o,

aut ex duabus iunctis, ut ae vel oe,

quas Gracci diphthongos vocant.


si

syllabae positione longae fiunt his modis.


et

vocahs

desinat

in

unam consonantem

excipiatur ab

altera

consonante, ut

arma virumque cano:


aut
si

is

desinat in duas consonanles, ut

est in secessu longo locus:


aut
si

excipiatur a duabus consonantibus, ut

Acrisioneis Danae:
aut
a
si

desinat

in

duplicem litteram x, ut
si

'nox erat':
aetherio'.

aut

si

excipiatur 20
el

duphci httera, ut

facias

*axe

sub

||

idem hoc

in

z,

ut

'Mezenti ducis'; quae apud Graecos

duplex est, ut supra,

cum de

12

N
s

iniu

desiiiit

osonanlem

c.

qua pars

cali ut

rens h in metris facilius dephen


|ti..

7V

l*.

osonantium
yllaba et
is

coniuncta

sonus qui de singulis uocat


produci a corripi posst

ratio postulabit a

ngas

facit

producta uocalis breues correpla


//

ia

longa

tis

ut

ae
ii

ii

oe

quas

10

Na

labe a ex

una producta uocali

st ut e

a ex duabus iunc

gr^ci dypthongos
1 pars oiationis finitur, excipitur a uocali. ut, hoc erat alma parens lo 3 deprehenduntur. Aliis ita de syllaba placuit diffinire. Syllaba est conceplio et congregatio, aut uocalium iitterarum, aut consonantium, coniuncla lamen cum ratione uocalibns. ut trans, prae, dicitur haec per catachresin syllaba lu 7 uocalibus redditur ut a. e. Syllabae aut longae sunt aut breues, longas to 8 correpta, omnes hae uocales, ut ratio w 9 possunt. In breui syllaba tempus unum est, in longa duo. Natura longae syllabae w

cepi

5 coniuncta tamen cum ratione uocalibus recum uocalibus 12 syllabae 13, 15 iter Proi. p. 1-131 15 arma] Verg. Aen. I 1 17 est] Verg. Aen. I 159 19 ut sacrisioneis N. Verg. Aen. VII 410 20 nox] Verg. Aen. III 147 VIII 26 21 idem hoc fit et Fabricius 22 Mezenti] Verg. Aen. VIIII 7

2 hoc erat] Verg. Aen.

II

664

ex w.

rectius fortasse coniunctarum

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 3 v.

1
p.
t;

13
I..

litteris

loqueremnr,

ostendimus.

item

si

desinat

in

consonantem

et

exci-

piatur a vocali vicc posita consonantis,


i

ul

nVen

gc rm

ua via

m
et

aul
5

si

desinat in consonantem in qua pars orationis linilur, ut est

omnia vincit amor,


aut
si

nos cedamus amori:

correpla vocalis ipsa per se partem orationis inpleverit, ut

horresco relerens
et

dei;
aut
si

liminaque laurusque
10

quae syllaba
quatur
i

et inter

communes

haberi potest:
,

vocalem breveni se-

httera vice posita consonantis

ut

Ilarpyiaeque colunt aliae.


item
si

post brevem vocalem subiuncta


,

sit

consonanti vocalis et correplam

vocalem habeat consequentem


15

ut

parietibus lextum caecis

iter.

DE COMMVNIBVS SYLLABIS
fiunt

Communes
brevis
20

syllabae

modis quinque.
,

primo,

si

correpta vocahs

excipiatur a duabus consonantibus

quarum

prior sitmuta, sequens htpiida:

enim

esl in lioc,

lune Clytaemnestrae foedasti viscera ferro;


longa autem in hoc,

Cyclops, Aetnaeus cultor, Neptunia proles.


at si

duae consonantes in duas syllabas fuerint divisae, non

fiet

communis,

sed longa, ut supra retulimus,


25

hoc erat alma parens


et

arma virumque cano:


nec
si

semivocahs

in unitatem
c.

venit
.30

cum

httera
:

altero

cum hquida veniat, ut sors modo fiunt communes, cum


sic,

fors;

nam

supra

vocalis producta

excipitur a vocah

est

enim brevis

insulae lonio in
longa vero
sic,

magno quas

dira Celaeno;

ulla
tertio
35 est

moram
in hoc,

fecere neque Aouiae Aganippae.


orafionis a vocali excipitur:

modo,

ubi brevis syllaba finiens partem

enim longa

hic, ait, et nostris inluserit


brevis in hoc.

advena regnis;

3 invtni] 2 posita om. N, add. Marius Fictorinus p. 2474 ei Probus p. 1431 7 liorresco] Verg. Aen. 11 Ferg. Aen. IIII 478 5 omuia] Verg. bucol. X 69 12 Harpyiaique] Verg. Aen. III 212 204 9 limiiiaque] Verg. Aen. III 91 22 cyclops ^liincus N 20 lune clyteniestre N 15 parielibus] Verg. Aen. V 589 1 31 insulae] Verg. 27 arma] Verg. Aen. 25 hoc] Verg. Aen. II 6(54 Aen. III 211 33 ulla] Ferg. bucol. X 12 36 liic aitj Verg. Aen. IIII 591
I

14
p.
.1.

CHARISII
4 P.
p. 6. 7 L.

itiir in

c^tnliquam silvaui et slahula

allr>

reraruin.
li:

quarlo,
vis
sic,

si

dfsinat in consonantein et excipiatur a litlcra

cst

cnim bre-

hic vir, hic est, tihi


longa vero
sic,

quem promitti saepius

au||dis;

tcrga fatigamus hasta, nec tarda senectus.


quinto,
litfera

quo correpta vocalis desinit


u: cst enim in hoc longa,

ifl

consonantem

et

excipitiir principali

invalidique patrum referunt ieiunia


Aliis ila

nati. *

placuit de

syllahis

communihus
et

definire.

communes
hoc longa,

syllahae

lo

sunt ex his quae nalura longae fuerint


si

ex his quae positione.

natura,

producta vocalis excipiatur a vocali.

est

enim

in

Glauco
nam
et pedis

et

Pauopeae

et

Inoo Melicerlae.
tertii

primi secunda syllaba longa perseverat et


(it

pedis secunda
I5

brevis

cfficitur.

aulem
o

in lioc brevis,

te
in lioc
in
illo,

Corydon,

Alexi, trahit sua


pedis

quemque

voluptas:
et

enim versu secundi

secunda syllaba pro hrevi accipitur.

ipse
pedis
ultimi

nemus linquens patrium saltusque


a

I
,

ycaei,

prima syllaba longa perseverat.

item natura

cum geminae
est

lo

vocales,

quas Graeci diphthongos vocant,

vocah excipiuntur.

enim

longa syllaba in hoc versu,

ulla
fit

moram

fecere neque Aoniae Aganippae.


115

autem

in

hoc brevis,

insulae lonioin magno, quas dira Celaeno.


ex his vero quae posilione longae fiunt communis est quae excipitur a duahus

consonanlibus,
19

ita

ut prior sit niuta

quam

liquida.

est

enim longa

in

hoc,

2G
lycei

N
pe
timi prima syllaba

longa

perseuerat //
h

li

excipiuni*

20

Item na....c' gemin^ uocales quas


Est
fit

gr^ci diptongos uocant a noca


fecere neq, aoni^ aganipp^

+1-

lon

li.

usu

ulla

moram
in
iiunt

W
1

ionio

magno quas
communis
est

dira

cel^no

25

26

2,
i

excipitur

a duabus
ui

20 pedis ultimi hoc ueisu brenis to

nalura,

quum

ui

25 celaeno. De

iis

22 longa syllaba in lioc uero quae positione longae w


vir]

24

fil

in

6 terga] Verg. yerg. Aen. VI 792 referunt // iV III 128 referuut ieinnia nati et in illo breuis lu indicata lacuna qua correpiae syllahae exemplum a librario oniissum esl. Horatii versu epod. 13 1 'nunc mare nunc siluae^ in eadem re bis usus est Priscianus p. 546 et 1039. nati et in illo breuis, Ac prior, heus inquit, iuuenes, monstrate (^f^erg. Aen. I 321) Fabricius 13 Glauco] Verg. georg. I 437 .Melicertae Marius Victorinus p. 2474 melicertes 16 le] Verg. bucol. 2, 65 19 ipse] Verg. georg. I 16 25 Insulae] 23 ulla] Verg. bucol. 10, 12 Verg. Aen. III 211 27 liquida longa liquida. Est enim longa uj
1

itur]

Aeu. VIIII 610

Ferg. Aen. VI 179 9 invalidique]

liic

^erg. georg.

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 4.

I
p.
7.

15
S
I..

5 P.

inmemores
at in

socii vasto Cyclopis in antro;

hoc brevis,

lustra (lomosque traho vastosque ab rupe Cyclopas.


ideo autem excipi dictum
est^

quod,

si

in

mutam
sit,

desinat et
f

'xcipiatur a
si

sliquida,

non

cst

ex

numero cominunium
excipit

syllabarum.

quoque Httcra,

praeposita

fuerit

hquidae,
si

quamvis semivocalis
vocalem
correptam,

mutae tamen
facit.

ol)tinet

locum.
praeterea
et
10

itaqm,

communem

potest

conununis videri ea syllaba quae apud Vergilium


est,

et

pro longa

pro brevi posita

hic vei hoc,

si

a vocaU excipialur.

est

enim pro

longa

omnibus hic
pro brevi autem

erit

unus honos, tres praemia primi,

hic vir, hic est, tibi


sed pro brevi bis
15

quem
nam

promitti saepius audis.


sit

fe||re

tanlum.

ut longa

et ipsi et

omnibus

usi-

tatum

est.

consideranda ergo est in his dumtaxat pronominibus


et quasi

natura c

litterae,

quod crassum quodam modo


si

et hoc.
sit,

autem nec coniunctionem inspiciamus,

geminum sonum reddat, hic licet eadem httera fmita


diiudicabitur,
est
si,

diversum tamen sonabit.

quod

ita

facilius

quoniam

alterum habemus, etiam alterum notemus in versu.

enim *hoc erat


et nostris'.

2oaIma parens'
si

et

*pro luppiter,

ibit',

Hiic, ait,
ait

autem

facias '^nec erit

alma parens' aut *nec


et

et nostris',

iam speciem

suam versus
reptas.

amittet,
illae

cum aeque
et in

hanc

et illam syllabas constet esse cor-

ergo

non ideo longae


hac

fiunt,
effici

quod pars orationis


posset;

finitur,

ut

putant plurimi;
25

nam idem
sonum

sed, ut dixi, in pronoi

minibus c

littera

efficit

crassiorem et naturam

litterae inter voca-

les positae ac

per hoc sonum geminantis imitatur.


species rara

Praeter has

sunt quae

per

synaliphen aut

systolen aut

etiam ectasin sanari necesse

est.
|

quae
illa

non probantur.
30

ex his quoque

cum ratione fiant, aurium iudicio est, cum correpta vocahs desinit in
,

consonantem qua pars orationis

finitur

ut

omnia vincit amor,


quis enim non videat

nos cedamus amori. iambum spondei in loco positum *mor et'?


et

plerum-

que etiam structui-am prosae habet, ut

1 inmemores] Verg. Aen. HI 617 Marius Victorinus p. 2474 dumosque


q.

3 lustra] P^erg. Aen.

IJI

G47

4 ideo aiitem excipi


]

domosque Dictum
|

et
.

mutam desinaiit excipiantur a liquida coi est ex communiuin syllabarum : iV. exlremo versu posl excipi membranis corrosis aliquot Utlerae cvanuisse videnlur. quarc scribi potuit excipi a duabiis consonantibiis, nisi polius niimero, quod in fine sequentis versrut praeler fidem codicis addidi, in Ulo loco scriptum fuit. ideo hoc excipitur. dictum cst quod si in mulam desinat, et excipialur a liquida, communis est ex commtinium syllabarum ratione lu 11 omnibusj Verg. Aen. V 308 13 hic virj hoc Verg. Aen. VI 792 19 notemusj teinptemus Marius f^ictorinus p. 2475 cral] f^er-g. Aen. II 064 20 pro] f^erg. Aen. IIII 590 25 naturain Marius Victurinus natura N 28 iudicio coinprobantur coniecit Bondamus var. lectl. p. 119 31 omnia] Verg. bucol. 10, 09
q- si in in

16
1.

CIIARISIl
5.

P.

|>.

S L.

noD
iteni

to

nuliius exercenl numinis iruc.

et veriia pulviis inscribitur iiasta.


quis enim uon videat structuram *nullius excrceul' et 'puivis inscribilur * ?

etiam

iliutl

magiia
o

cura videndum est


liniuntur,
,

quod veteres omnia

vel

verba

vel r

nomina quae

litlera

item

adverhiu vel coniunctioncs

pro<iucta

extrema syllaba prolerebant


aiiis

adeo ut Vergilius ((uoque idem servaverit, in


vetustalis iiorrorem
et

aulem relugeiit incuitae


levigaverit.

carmen contra morem


in

veterum
sita,

inveuitur

tamen apud Vergilium

verbo brevis po10

ut

nunc scio quid sit amor, hoc sat erit, scio me Danais
quod quia
vetustatis
in

ciassibus unum.
con|jtraliunt qui

uno

verbo videtur,

episynaliphc

servandam
et
sit 15

consueludinem putant.
scio',

cum

sit

'nunc

volunt

fieri

spondeum ergo pro dactyio faciunt, 'nuuc sco', quod quam absurdum
autem opinor
iittera

perspicuum omnibus puto.


teres secuti Graecos,

iilam

fuisse rationem,

quod veest,

apud quos m

ubique quidem natura longa


etiam in

plerumque tamen

in ultima verbi syiiaba ponitur,


ita

communi
et

ser-

mone prosae
obtinuit.
et

simiiiter proferebant.

dum

id

usurpavit prosa,

versus
20

paulatim autem usus invertit,

ut in

sermone nostro scribo dico


sit

item taiibus, ubi

non soliim correpta ponitur, sed etiam ridicuius

qui

eam
fere

produxerit.

mirum ergo non

est,

si

consuetudinem sequitur et
sane monosylfinita

versus, nisi sicubi poeta maiorem sibi licentiam viudicavit.


laba

quaecumque sunt verba

Ttqtoxoxvna

littera

tam versu
,

quam
do.

etiam prosa simiiiter productam liabent :

necesse non corripi

ut sto

-'5

quibus

si

couferatur dico curro disco item producta


sit

iittera, diiudi-

cari poterit

quam

aliud

absurdum, ahud per euphouiam gratum.


VI

DE DICTIONE
cura
signilicatione
,

Dictio

est

ex

syilabis

finita

certa iocutio,
,

ut

est
30

dico facio.

quaedam
2

dictiones sunt simplices

ut

facio

quaedara conpo-

29

iV

2,

Dictio est ex

syllabis

fioila

cum

significatione
ut
f

qdam

diciiones

sunt

siniplices

simplices

30

Ex
titm

quadraginta septem versibus, qui in universa pagina scripti sunt, novem tanex his primos versus qui medii sunt integri restant; reliquorum exitus perierunl.

5 etiam 23 Verg. Aen. III 15 cum "nunc 21 sit scio absordum N 17 co] o iV 19 obseruauit corr. usurpauit N om. N, add- Diomedes 22 est si eonsuetudinem sequiiur uersus Diomedes est consuetudinem. .qr el uersus iV est consuemdinem sequi et uersus lo 25 23 sane 25 liabent Diom. p. 428 24 sunt] in sinl codices Diomedis protwtypa A' necesse non est corripi Fubricius. fortasse nec possunt corripi 28 de dictione] Diom. p. 431 29 cum significatione ceria Diomedes
,

3 et versaj Verg. Aen. I 478 1 non te] f^erg. georg. IIII 453 vindicavit Diorn. p. 430 11 nunc] f^erg. bucol. 8 43 12 hoc] clasibus 13 episynaiipiie Diomedes in synaiiphen C02

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 6. 7 P.

1
p.

17
S
I..

sitae,

ut

conficio.

ex conpositis (liclionihus

perlectis,

ut est sinciput,

cum

inperfecto et integro, ut est

quaedam fiunt o\ duobus insematum capul, quaedam ex cismare, quo significatur cilra mare; quaedam
inlellcf^alur

ex integro et inperfecto,
5

ut est

conuicen,

ut intellegatur cornu

canens;

quaedam ex duobus

integris, ut est Sacravia.

VII

DE CASIBVS
genetivus
dativus

Casus

sunt

sex,

nominativus

incusativus,

qui

et

accusativus, vocativus ablativus.

VIII
10

DE GENERIBVS NOMINVM
tria

Genera nominum sunt

vel,

ut quibusdam placet,

culinum, ut hic Cato, femininum, plum. est


et

ut haec

quinque, masMusa, neuj|trum, ut hoc tem-

commune

aut duobus generibus, ut hic et haec canis, aut tribus


felix.

generibus, ut hic et haec et hoc

adicitur

quintum genus quod Graece

iniKOcvov dicitur, Laline promiscuum, ut haec mustela aquila.


15

nam

etsi

mas

sit

mustela vel aquila, famen feminino genere tantum dicitnr.

item luc passer


signiiicat.

quamvis masculino genere proferatur, tamen etiam femininum genus

N
5

Ex

conpositis dictionibusqdamfiunt ex.II. imperf

sematum
ficatur

caput

citra

inteliegatur

quaedam ex imperfecto et quaedam ex integro et cornu canens quaedam ex duob:


mare
.

UII
UIII
10
est
et et

De De

casibus
generib:

Casus

sunt

sex

//

Nominatiuus

genetiuus

genera

nom

nominum
u
ut

//
1

st tria

qb:d
ut

commune
felix

a duob;

generi

et h.

adicitur .v. genus


et

qg

ut

hc mustela aquila nam


Item

15

no gencre tm df:-

liic

passer

iniegros legit Pierius: inde a duodevicesimo versu quae nunc restant ei adparuerunt. praeterea in

De ordinibus
illis

decem

et

sqq. paullo plura septem versibus

quam
quae

desunt 'serius in decerpto membranae frustulo'' a Niebuhrio inventa esse narrat Lindemannus. quare utriusque supplenienta adscripsi ea ratione observata, ut ubi won adnotata esset discrepantia , Niebiihrius cum u consentire existimaretur 16, 29 significatione finita, certa locutio ut est dico facio. Quaedam w 30 facio, quaedam compositae ut conficio. ex ui confido Niebuhrius quaedani ex integro el 1 imperfectis ut sinciput cum intelligitur semiatum caput. imperfecto ut est cornicen, inteliigalur cornu canens, quaedam ex duobus integris ut est sacrauia tu oniisso uno versu. ea quae in contextu verborum dedi legit Niebuhrius , nisi quod ut anie intellegatur addidi 7 Genitiuus. Datiuus. Causaiiuus, qui et accusaiiuus. Vocatiuus. AblatiuusLu: incusatiuus i\\i\ Niebiihrius 10 quibusdam placet quinque. Mas12 ut culinum, ut hic Cato, femininum ut haec musa. neutruni ut hoc templum. estui
:

hic et haec canis, a tribus generibus ut liic et haec u 13 graece Epicoenon dicitur, latine promiscuum, ut uj 15 passer et si mas sit mustelia, ut aquila. foeminino ui

quamuis masculino genere proferatur, tamen etiam foemininum genus


2 ut
est sinciput

significat

uj

NERiBvs] Charis. p. 120

Diomedes 4 cornucen ut inteliegatur Diomedes Diom. p. 275 sq.


I.

9 de ge-

GRAMMATICI LATINI

18
p. 7 P.

CHARISn
p. 8. 9
r,.

VIIII

I)E

NVMERIS ET PRONOMIMBVS
dualis

Nunieii

sunt duo, siugularis et pluralis.

euim apud Romanos


hic Imius
singularis,

non
et
I

est.

pronomina masculini generis numeri siugularis,

huic

cetcra usque ab his.

pronomina feminini generis numeri


his.

haec

huius et cetera usque ah

pronomina neutri generis numeri


pluraUler haec

singularis, 5
his.

hoc huius huic

et

reliqua,

et

horum

his

haec o ab

X DE ORDINIBVS SEV DECLINATIONIBVS NOMINVM


Ordines omnium nominum, qui quidem ratione
et observatione inve-

niuntur^ numero sunt quattuor vel, ut quibusrfam placet,

quinquc.

quolo

rum

declinationes sunt hac.

Primae decHnationis nominativi sunt hi^ as a es, quorum genetivus


facit ae, item dativus similiter ae, accusativus in
calivus in a vel
e.

am

vel

an

vel en,

vo-

masculini

generis,

hic Aeneas huius Aeneae huic Ae-

neae, hic poeta huius poetae huic poetae, hic Achates huius Achatac huic
Achatae.
feminini generis, haec Minerva huius Minervae huic Minervae, haec
is

Diana huius Dianae huic Dianae.

neutrale prima declinatio non hahet.


solitos

Dicunt quidam veteres in prima declinatione


casu per as proferre,
item dativo per
i,

nomina genetivo

veluli

haec aula huius aulas huic

aulai; etiam inde perseverasse pater familias, item

adhuc morem esse poe-

N
UIIII

De numeris
st
.II.

et

pronoml)

NumerL
hic

singularis et pluralis du

Pronoa masc generis num sing


pronoa neut. generis
nii

X De
Or
ratione

or

huius

sing

huic//usq, ab his hoc huius


et cetera

et

obseruatione

huic et rellqua

numero

sl IIII uelut quib:


S^t

pronoa

feml

geii

et

pluf
his
his

V. quor declinali

10

nu sing
5
h
tl

h hof h o ab
en

Prime declinationis nomi


as.
a.

//

usq, ab his

es.

quoi"

gene
ia

et cetera

Item datiu:
ii
.

similiter
in
tl

//

accusati

uoc

uel

huic
hic

poe
poeta
fl

Masculini
hic

gene

hic

neas

^ne

huic

ene.

achates

h achat^ huic

achat^:-//

neutrale

prima decll

n hab

15

Feminini gene
Drit

h minerua h u huic u h diana ft an huic an qiiidam ueteres in prima decll solitos noa gene casu per as proferr
datiuo

Item

per

uuti h

aula h aulas

huic aulai etiam

inde per

rasse pat familias

7 De ordio. Ordines no2 dualis enim apud romanos non est. Pronomina w ratione et obseruatione numero ui 11 no9 quibusdam placet quinque u minatiiius desiuit as U) nominatiui sunt as 'ex codice' Lindemannus genitiuus ae. Itera ou 12 in am aut en u) 14 huius poetae, huic poetae. Foeminini w omisso tertio exemplo 18 proferre ui 19 perseuerasse w

minum

7 DE ORDiNiBvs] pleraquc descripta exsiant in excerptis Bobiensibus (B) p. 83 sqg. ed. Vindob., pauca in Parisinis codicis 7530 (p) /".105 14 post liuic poetae in co dicc fortasse additum fuU Iiunc poetam

INSTIT. GKAM. LIB.


p. 7.

I
p. 8. 9
I..

19

I'.

tis

in

dativo
in

casu,

ut

'aulai uicdio' Vergiiius, 'lcrrai frugiferai'

Ennins

annalihus.
lecliualiojiis
,

Multa sunt sane uomina similia primae et tertiae

ul Aesit

neas
5

et

Maecenas.

de quibus

quid

dici

potest,

nisi

quod gcnelivus

arbiter ulriusque dcclinationis discernens

nomina?

quare ergo Aencas Ae[|

neae

Maecenas vcro Maecenatis


vel

faciat?
flexa,

quia nomina Graeca in ag

pro-

ductam terminata
habent syllabam
in

dissyllaba

cum apud

cos

per gcnetivum ov
veliit

extremilate,

apud nos primae sunl dccliuationis,

10

AvGiag Av0lov, ^Afivvtag 'Afivvrov, Lysias Lysiae, Amyntas Amyntae et dissyllaba ilexa, Antas Antae, Menas Menac, quia et apud Graecos 'Avxag ^Avva, Mevag Meva. nam Dryas Dryantis et Tboas Thoantis, quia
nec flectuntur nec ov hahenl apud Graecos,
8og apud Graecos genetivo
et

omnia

vel

in

xog vel in
i

mutato elferuntur,
isDiyantis,

ut

eodem casu apud nos o Graeco in z/^vag jQvavTog, EvTtoXig Evnohdog; nos Dryas
exeuntia
dicimus.
similiter
et et

Eupolis

Eupolidis

in

femininis.

ilem

Oi'ontes Orontae, Achates Acbatae facit,


efferuntur.

quoniam

quae autem conposila sunt

et

apud Graecos per ov genetivo apud Graccos per ovg


Aco-

extremam syllabam habent


yevijg

tertiae sunt

apud nos declinationis, ut

Jioyevovg, 'AQtavoxilrjg 'AQtGxoxekovg, apud nos Diogenes Diogenis,


iV

10

- 19
Na
et

MeNac
omnia
0.

MCNAe

ct

ap
<t

giecos
thoas

antas

ant

mcnac

mcna

dpYAC
ii

dryantis

quia

nec

(lecluntur

in

toc

ii

in
.i.

aoc ap grecos geue exeuntia eodem ca


mutato efferuntur ul

nos.

greco in

Jpyac
oron

apya

,.

15

KYTTOAic
siniiliter

ETnOAiAoc uos dtias driantis


et

in

femininis

ilem

orontes
:

qm
q
Vv'

&
1

ap grecos per oyc efferuni'

//

ap nos

conposita s et genetf ap grecos

per oyc ex
//totelis

2',

OTEAOYC ap nos diogenes

aristoteles aris

In extrema pagina I 2 quae perierunt fere iniegra legit Pierius 13 casu apud nos w 14 dQvuvtog evicoXiq tu 15 dryantis, eupolis eupolidis dicimus. Simiiileru 16 orontae. Acliates Achatae fiicit. Quouiam w 17 Qualiter composila sunt et sectindae apud graecos ovq, tertiae sunt apud nos declinationis. nUioysvrjSy Jioysveog xcl rovs, AQiaroxslrig, 'AQictozsXsog v,(x.l iou?. apud nos Diogenes nis lo. in nova pagina ex quadraginta novein versibus integri restiierunt decem et septem, qui sunt medii. reliquorum initia perierunt. hos omnes legit Pierius praeter paucos, 21, 10 a in us sqq. 11

ev hic puer

m
5 arbiter discernens utriusque declinationis nosupplementum haud scio an ex margine membranarum nunc deleto petiverit Pierius. in codice enim v. declinationis extremum quidem versus locum occitpat, sed ita ut nihil ad explendam scripturam deesse adpareat 6 in as producta N in us productam B 9 Lysias Lysiae Amyntas Amyntae nm. N, add. B 11 Thoantis add. B 12 uec ov habent apud Graecos praeter fidem codicis, in quo 16 per ov cfTerunlur B nViil deesse videbaiur in exiremo versu post flectunlur, addidi 17 per OYC extremam syllabam habent teriiae sunt apud nos declinationis B 19 Diogenis add. B
Vergiiius] Aen. lil 354 mina B: discernens nomina om.
l

add. w.

2*

20
,..

CIIARISIT
8.

9 P.

"

'

'

Aristoteles
exit aut

Arislotelis.

incusativus .uitem primae declinalionis aut


erit

per

am

per an.

per an

ex noininihus Graecis, velut hic Callias

hunc

Callian,

per

am
si

ex Latinis, (piae aut in a aut in es exeunt, ut hic Seneca


hic Oronta,

hunc Senecam.
cimus.
nani

cum

Latine reformatur, et hunc Orontam diVergilius,


5

non reformetur, Oronten poterimus dicere, ut fidumque vehel>at Oronlen.


declinalionis

Exempla primae
hic

masculini
in
a
,

j^eneris.

in

as

singulariler,

Aeneas huius Aeneae.


pariter decliualur

siniililer

hic poeta

hiiius

poetae,

hoc

nomen
tivum.

aim supra

declinato noniine praeter nominalo

hic vero Anchises ut Orontes diiplicem dicitur hahere nominativelut hic Anchisa et hic Anchises.
ct
si

vum,

quidem

erit

nominativus

hic Anchisa,

declinalur

ut hic poeta.

si

vero hic Anchises hahiieril noscripta.


illa

ininativum, aliter declinalur


in as aut in a elTerunlnr,

quam duo nomina supra


in es.

enim aul

hoc autem

hoc

si sic declinatur, hic

Anis

chises,

inmutat ([uattuor casus singulares,


[]

dativum incusativum vocalivum

ablativiim,

veluti

huic Anchise hunc Anchisen o Anchise ah hoc Anchise,


scriptis

ut

tantum modo genetivum singularem supra

nominihus similem

iV

a p

am

exit a jr an p* an erit

ex noib: grecis
es

tiu

ex
ac

lalinis

in

a
et

in

exeant

ut

hic dins

laline

reformalur

liunc

orontam

poterimus dicere ut uerg Qdumq, uehebat oronten


nc
.a.

in as singuiariter //hic ancliises

inmutat

efferuntur

\v'

in

es

h.

sic

declinatur
uii
till

tl

incusa

uocatl

abla

huic

15

anchise ab h anchise ut
tis

mu

nomb*

similem

hnbeat

callias

huius primae deciinationis , ant u) 2 ut hic Per am ex to .3 hic Seneca hunc Senecam, bic oronta latine lo: ac guod descripsi videtur potius a c' fuisse 4 dicimus. nain ciunnt non retormetur oronten poterimus w si 5 oronten. Exempla pnmae decliPlunaiionis masculini geneiis in as, singulariter. hic Aeneas. ae. am. a. a.
1

Aristoteiis.

Incusatiuus

hunc

callian.

raliter
ta.
ta,

ae.

arum,

is.

as.

ae.

is.

Similiter

in

a sunt,

hic Poela.

tae,

tae.

tam.

tarum tis. tas. tae. tis. habere nominativiim. ut hic Ancliisa, et hic Anchises. et siquidem erit nominatinus. hic Anchisa declinatur, ut hic poela siue hic Anchises habuerit nominatiuum aliier declinatur, quam duo nomina stiprascripla, llla enim aut in as. aut in a. efferuntur lu. in confimo duorum versuum posl 7 singulariter librarius quaedam omiserat, qune deinde in margine addidii. ex eis hi vcrsicuU mihi adparuerunt sub finem payinae ante ipsorum versuum iniliu adscripli, haberet nomltiij et siquidem .... nomiu. nec uii hic anchisa et hic anchises inlegra omnia leyisse videtur Pierius 15 immutal quatuor casus singulares datiuum lu 16 huic Anchisae hunc Anchisen, o Snchise lo 17 tantummodo genitiuum singularem snprascripiis itj
Pluraliter tae
| |

3 exeunt B 5 Vergilius] Aen. I 11.3 1-3 supra scripta in 8 hic Aeneas margine codicis adscripta fuerunt. e quihus cum pauca, quae supra adnotavi, nunc super sint, plura oHm Pierio adparuerint ea quue praeterea interposui, hoc nomen diciiur, petivi ex B et Diomede p. 280 14 ad hoc el sic declinatur B Diomedes 16 huic Anchisae B: c.f. Priscian. p. 731
,

IINSTIT.
p.
'J

GRAM. LIB.

I
p.

21
10
I-.

!'

habeat.

fciniiiinorum noininuni nominativus,


(leclinatur eodeni

ul supra (lixinuis,
velut

in

ofrer-

tur et

modo

siciit

poeta,

haec lortuna

et

cetera

usque ab his
in
6

lortunis.
in

sunt (luaedam nomina reminina priini onhnis quae

dativo

plurah

bus syllabam eireruntur, ut haec dea, pluraliter his


similiter

deabus, et hacc liberta, pluraliler his libertabus.


raliter his filiabus.

haec

lilia

plu-

ORDINIS SECVNDI

Secundae declinalionis nominativi


efferuntur autem secundae declinationis
10

sunt hi

quorum genetivus
ir

facit.

mascuhna per us er

eus,

femi-

mwa
vir

in

us, neutralia in

um

et us.

et in

us mascuiina qiiidem, velut hic


huius Pelei.

Augiistus huius Augusti; item in er, hic puer huius pueri; item in ir, hic

huius
velut
in

viri;

item in eus,

velut hic

Peleus

feminina in
lauri.

us,
tralia
15

haec cypressus huius cypressl,


et us,

haec laurus

huius

neuvulgi,

um

velut
,

hoc donum huius doni, hoc virus huius


viri.

hoc vulgus huius

hoc pelagus huius pelagi


gus

sed haec duo nomina, vul-

et pelagus, pluraliter

non declinantur, quamquam multi vulgus mascu'in vulgurn ambiguas.'


haec humus

line extulerunt, ut Vergilius,

Longe

solent

errare qui secundae declinationis feminina negant esse,

cum

plura inveniantur, velut haec colus coli,

haec alvus

alvi,

tiuus

ut supra
et

dixs in a effert" et declinat"'


his

h fortuna
ordinis q
et
II.

cetera usque ab
dati

fortunis
effe

in

plu

in

b.

syllam

h
//

liberta
.i.

Iiis

libertab:

similil"

facit

efferuntur
st

W
ir.

secufi

declina
decii

nominatiui

hi
.us. in

quof
er,

genetiu:

mascut
in

per

eus
us

10
er

us.

neotralia
uii

.um.

et

mascut quidem
hic

hic
ite

augustus
ir

puer

h pueri

hic

h augusti uir h uiri


lauri

m
inina

eus uu hic peleus h pelei.

us

uu
et

h
us

cypssus

h cypssi
s.

h laurus h

eutralia in

um

uu

h.

donum h
h

doni h. uulgus h uulgi

15

elagus h pelagi h, uirus h uiri

.11.

nomina uujgus

et

pe

gus
iigit

plii

non declinantur

q,g,

multi uulgus mascut extulerunt


res

in

uulgum ambiguas

//

iuueniantur uu h colus

li

Longesolenterrarequi secundaedeclinatfeminegantce cum plu


1 habeat foeminorum nominum nominatiuus u) 2 decllnatur eodem modo sicut '6 fortunis. poeta, ut haec fortuna u) Sunt quaedam nomina foeminini primi ordinis U) 4 efferuntur ut haec dea Pluraliter his deabus ut haec w 5 similiter filia. pluraliter his filiabus. Ordinis II. Secundae declinationis u) 9 eus. aliqua in us UJ 10 et in us masculina quidem w 11 augusti item ethicpuerui 12 uiri. Item eus uj Pelei. Foeminina w 13 lauri. Neutralia uj 14 uulgi. hoc pelagus U) 16 pelagus w 17 extulerint. Virgi. uj

17 Vergilius] Aen.

11

99

19 plura

22
1.

CIIARISII
9.

10 P.

p.

10.

II

I..

Iiiiini.

itein

siniiliter

errant qui omnia genera

arborum quartac dcdinaliuni

solcnt atlsignare inventis ipsis apud Vergilium,

et vos, o lauri,

carpam

et te,

proxima myrte.
conten6

ilcm

fagus

pirus

ulmus cypressus taxus buxus cerasus platanus.


nulii dicentes

dunl tamen non


el

lauriim et

myrtum
casu.

csse quarlae declinalionis

tantum auctorilate mutari

in vocativo

item Vcrgilius dixit

qui tripodas Clari laurus, qui sidera sentis.


sane,
ut breviter
||

dicam,

in

us exeuntia nomina ea

demum

secundae deilla

clinationis sunt
pellativa

quae propria videntur, ut Marcus Antonius; item


veliit

aplo

quae feminina in a faciunt,

superbus superba, celsus


sunt declinationis,

celsa.

nam

si

non
hic

faciunt feminina,
.

sine

dubio quartae

velul

sonatus ascensus.
tracti,

item

illa

quae ex

participiis veniunt,
el

bic tractus huius

pressus huius

pressi;

item

quae

nominativo corripiuntur,
ut
is

velut locus,

mundus

xotfjttoj,

somnus; item pleraque civitatium nomioa,


siqua autem masculina
|

Damascus Berytus Byblus Tyrus.


hic senatus huius senatus.

nominativo pro-

ducuntur nec feminina faciunt, haec omnia

qiiartae sunt decUnationis, ut

quamquam

veteres omnia quartae declinationis

ut secundae extulerunt, sicut Sallustius,


lis',
et Tercntius,

'nam duobus senati decre'nihil

'questi gratia'

et

tumulti'.
et

excipiunlur
20

haec sola quae

sunt declinationis

lertiae,

quoniam

crescunt geneti\o,
vetus ve-

masculina quidem, hic Ligus Liguris, lepus leporis^


teris,

mus mwris,

quod

est

conimune trium gcnerum; feminina autem, haec iuventus


salus salutis,
vir-

iuventutis, haec servitus servilutis, senectus senectutis,

tus

virtutis,

Vcnus Veneris,

tellus

telluris,

palus paludis,

fraus

fraudis,

15-22

N
SL

qua

W
na
t

mascut noniina producunr uec femiuina


llllt st

faciunt

declina ut hic senal: h senatus


ut

q, q.

ueteres
sajlus

declina
:

secund^
et

extulerunt
terentius

sicut

senati

decretis

questi

gratia et
terti

excipiuntur
t

sola

sunt

declina

20

genetiuo masculina quidem hic ligus. guris


ris

uetus uetisq^est communetrivj generura:-

2*,

Feminina.

.iuuentus

videtur, legit Pierius

versuum quae in extrema pagina perierunt praeter uUimum versiim, ut 17 ueteres omnia quartae w 16 faciunt, haec omnia w 18 Sallustius. Nam duobus u) 19 gratia uei tnmulti. Excipiuntur u) 20 tertiae, quoniam et crescunt w 21 ligus liguris, hic lepus leporis, uetus to 22 Foeminina haec. haec iuuentus uj
15
iTiltia

4 fagus B fagi N 6 Vergiiius] Aen. Ili 360 KOCMOC 10 superbus superua N 14 mundus somnus N 15 tyros 18 Saliustius] Catil. 36 19 Terentius] Hecyr. V 3, 38 Andr. II 2, 28 et nihil lumulti B 20 quoniam et crescunt genetiuo et sola inueniuntur ia teriia deciiiiatione in us ter2 Vergilium] bucol. 2, 54

minata masculina
lepus leporis

mus muris

21 masculina uetus

23,

suis Charis. p. 30.

57

hic ligus liguris

INSTIT.
p. 10.
II

(.HA!\1.

LIB.

I
,,.

23
11

V.

L.

laus laudi.s, sus

sitis.

item sccundi sunt ordinis


liic

<|iiae

in evg

apud Graecos
item
ea

proferuntur,
niina secundo

velul

Tydeus.

enim Tydeus huius Tydei.

no-

ordini

attribuunlur quae

apud Graccos gcnetivo casu

TtJito-

voovXkaa sunt, velut 'Axtl^evg 'y^%tkUag, 'OdvGOsvg ^Odvaamg, velut Achil5

les

AchiHi,

Vhxes

Vlixi.

sed
alii

quidani

dicunl hic .Achilleus huius Achillei,


tertii

hic

Vhxeus huius Vhxei.

vero

ordinis

dicunt esse,

velut hic

Achilles huius Achilhs,

hic Vlixes huius Vlixis.

Nomen masculinum proprium


ita
10

singulare
singulari

simplex declinationis secundac


hic

utroque numero

declinatur,

Marcus

huius

Marci huic
his

Marco hunc Marcum


cis.

o Marce ah hoc Marco et cctera usque ah


i

Mari

item quae ante us syliabam

habent

sic

dechnantur gcminala

in

genetivo,

ut hic Concordius huius Concordii.

item feminina,

haec laurus

huius

lauri,

neutrum nomen
uin,

in

us

correptum,

quod

singulariter
virus ab

tantum
viro.

declinatur, hoc vi||rus huius viri huic viro


'

hoc virus o
in genelivo,

hoc

neutrum
habent
sludii
i

in

hoc bellum

huius

belH et reliqua.
i

item

quae ante

um

similiter

deolinantur geminata
iilud
i

hoc sludium

liuius

et

reliqua.

memineris, quod omnia nomina masculina


haec genetivo singulari eandem
vero,
i

quae

ante us syllabam

habent,
in

lilteram gesingulari,

minatam
-2u

recipiunt.

vocativo

ne

similis

sit

genetivo

unam
dativi

recipiunt,
ablativi

velut hic

Concordius huius Concordii o Concordi.


litteram

item

el

plurales

eandem

geminatam recipiunt,
nihil

velut his
est,

et

ab his Concordiis.

sciamus

nam de vocativo plurali omnium nominum vocativum pluralem


hi Concordii

dicendum

cum
syllai

similem

esse nominativo

plurah, velut
25

o Concordii.
et

item neutra quae ante

um

bam

habent genelivo singulari


recipiunt,
velut

dativo et ablativo pluraU

eandem

ge-

minatara

hoc studium

huius studii his et ab his studiis.

nomen quod apud Graecos


raliter
30

in svg profertur sic declinatur, singulariter hic

Tydeus huius Tydei huic Tydeo hunc Tydeum o Tydeu ab hoc Tydeo, pluhi Tydei

Tydeorum Tydeis Tydeos


in

et

Tydeas Tydei

a Tydeis.

item

Graeca noraina

us terminata quae apud Graecos aut crescunt aut per og


i

efferuntur, haec o htterara in


tionis,

mutanl

et

declinabuntur ut tertiae declina-

velut

Melampus Melampodis, item Eunus Eunois, Euplus Euplois.


declinatione.

In er vero tantum raasculina inveniuntur hac

nam quae

feminina aut neutralia, sine dubio tertiae declinalionis sunt, velut feminina
3 KXsovoGvXlu^a sunt PtUschius rrAeoNOCYAAAEei (om. sunt) 1 iii eus A' hic achiiles huius achilli hic 4 OAiccevs OAYCceiuc uu achilleus achilii olixes oli.xi N Anchilles anchilli ulixes ulixi p 5 hic achilles huius achillei ulixes huius ulixi liic acchillens achic achilles huius achillei ulixes ulixei hic ulixes huius ulixei 8 simplex] similiter ui 9 huius marci chillei ulixeus ulixei p cf. Charis. p. 52 pronomen in reUquis etiam nominibus interdwn omissum non adc' ce co et cetera N: 16 hoc studium .d. et 14 huius viri huic viro hoc viriis om. N add notavi Euuus Euuois Euplus Euplois, 32 melampus B nielampos 27 in eus rt de quibus nominibus diversa dociiit Priscianns p. 720, tueri se possunt Graecis exemplis 33 inueniuntur in hac nani quae a Lobeckio in Phryn. p. 4.^3 conlalis
:

nanque

24
p.
II.

CIlARISll
12 P.
if-

11-

12

I..

qiiuiem,
pavcris,

liacc

niatcr

huius

nialris,

uculralia veru, liuc papavcr liuius pa-

cadaver cadaveris.

niasculiua

aulein
aul

haec quae a Graecis proUper yQog aut per xQog aut


auiissa

ciscuntur.

omnia euim quae apud Graecos


haec

pcr dQog aut per nQog cneruntur,


et

omnia

Gracca exlrciuilate
velut

per

er. clata

ut

secumlae

declinationis

declinantur,

ayQog

ager

agri, ^AvxCnaxQog .\ntipater Anlipalri, MivavdQog Menander Menandri, Tev-

KQog Teucer Teucri:

quainquam

Vcrj,Mlius

e.xlulit

Tcucrus
gongrus:

et

E||uandrus.
di-

duo haec nomina suo slatu pcrmancnt, Godrus


citiir

et

non enim

Coder nec gonger.

item ea nomina quae per fer aut pcr gcr conpoi

nimlur genetivum faciunt per


geri.

litteram,

ut

lucifer

armiger

luciferi

arini-

10

item ea nomina quae, ut supra dictum est,

femininum
et

in a

faciunt

sinc dubio

secundac sunt dcclinationis, velut piger pigra

niger nigra.

reliqua vero raasculina quae neque

a Oraecis proficiscuntur neque

ex con-

positione veniunt neque femininum faciunt in a,

haec omnia

tertiae

sunt
15

decliuationis, ut pater patris, frater fratris; exceptis his solis, cancer liber

gencr socer auster aper puer ager caper oleaster,


in
i

quae utique genetivum


in er,

litteram faciunt.

exempla secundae declinationis

hic piger hu-

ius pigri huic pigro et reliqua.

In
culina,

ir

vero quae fmiuntur haec tantum


levir

modo

inveniuntur et ipsa mas,

vir

hir.

et

hir

quidem indeclinabile

levir

autem

leviri facit 20

et vir viri,

et

quae ab eo conponuntur, velut duumvir duumviri, triumvir

triumviri et similia.

Graeca quae genetivo Graeco aut crescunt aut per og efferuntur, haec
o litteram in
i

conmutant

et declinantur ut tertiae declinationis

ut

Melam23

pus Melampodis.
Scito
ferri,

autem

in

hac declinatione vocativum singularem quadrifariam


per
ir,

ef-

per e, per er,


velut
litteras

per

i.

et

quidem per
niger

e eoruni

quae in us

terrainantur,

Marcus
profertur,
vir.

Marce;

per cr

eorum quorum nominalivus


niger.
similiter
et

per easdem
ir,

velut hic

per
us
30

velut hic
i

vir

item

per

eorum
hic

quomm
Caelius

nominativo ante

syllabam
dius

littera

interposita est,

velut

o Caeli,

hic Concor-

Concordi.

Exempla secundae
et cetera.

declinationis

in

ir,

hic vir

huius

viri

huic viro

ORDINIS TERTII
Tertiae 9
declinationis

35

nominativi

sunt hi

quorum

genetivus

is

facit.

3,

Ilem

20 hir pj-iore loco om. N \r B et hir 3 per poc a tpoc a per apoc N 23 per oc enTerunlur B qnidem indecllnabiW leuir N el ir quidem indeclinabile B podis N .Melampos melampodis lu melam24 mel per us cfferuntur N 26 Scito B Scio N 30 quorum nominaliuo B quorum simipus melampodis B cetera pos^25 Melampodis vel post 22 inyxm-vm iiter n nominatiuo 33 Exempla et similia transponenda censuit Bondamus in no/is mss.

INSTIT. GRAM. LIB.


p.

I
().

25
Vi.

12

14

1'.

la

I..

efrerunlur

autem ordine litlerarum


on or os ox, per

sic,

per

al

||

an ans ar ars as ax,


per
il

per e
per

cl

en ens er es correptam, es productam, item ex,


ul

in is ix,

ol

ur us uis ul ux.
iVIars

item nominativi qui in


lanx lancis,
et

duas consonantcs tcrminantur, velul


5

Marlis,

municeps
nominativi

municipis

neglegens neglegentis

liietns

hiemis.

siqui
tertii

alii

sunt qui in

ceteris declinationibus

locum non

liabent,

ordinis erunt.

agamus
ut

igitur per supra scriplos nomiiiativos!>ic.

10

A littera termiiiata singularia iieiitra nulla inveniuntur nisi percgrina, poema toreuma eniblema. de ipiibus dubitatur, quem casum genetivum et ablativuni habeaiit pluialiler. legimus enim toieumatuin et toreumalorum, item toreumatis et toreumatibus et sic similia, de quibiis ple,

nius

sub

titulo

De

extremitalibus

nominuin

explanatum

est.

exemplum

tertiae

declinationis in
et cetera.

a neulri generis,

hoc poema huius poematis huic

poemati
15

Al neutralia tantum inveniuntur, velut hoc animal liuius animalis, hoc


tribunal tribunalis, boc bidental bidentalis.
velut ab hoc

horum

ablativus per

ellertur,

animali tribunali bidcntali.


iit

multi autem

voluerunt nominatisiqua auteni


nias-

vum per
20 et siqiia

efterri,

hoc animale

tribiinale bidentale.

culina iuveniuntiir,
alia
al

haec barbara sunt,


paruni sunt:

ut Hannibal Adherbal Mastanabal,

Romana

quod
iocum
hac
25

iii

terminatiu-,

quod quaeritur
sal

unum autem nomen Latiiium invenitur quo modo debcat declinari. alii
huius sahs et hi sales * sales

enim dixerunt nominativum hic


signihcat.
sai

autem
iii

aiilem
sale
et erit

non

est

dicendum, quia nullum Latiiium

finilur

extremitate.

igitur

iit

mare
et

et lacte;
||

ut maris et lactis

ita

et salis dici debet,

sdnpcr

singulare.

An

nulla Latina,
liic

sed

omnia

(jlraeca

masculina

inveniuntur, velut

singulariter

Tilan
lii

huius Titanis Titani Titanem et Tilana o Titan TiTitanes Titanum Titanibus Titanes et Titanas Titancs

tane, et pluralitcr
Titanibus.
30

in

an quae veniunt, ut supra dictum est, fere sunt Graeca, ut


haec nomina
in

paean Alcman.

uno casu

liabent quaestionem

id

est

in

accusativo plurali.
qui errant.
tivo

paeanas enim

et Titanas et in as

Alcmanas dixerunt plerique,


in

nullum enim nomen


prius

extrcmitatem venire potest accusaa

pluraU, nisi
litteraruni

nominativus singularis
ars om.

venerit,

ul hic Pansa

om.

7 supra h

a scripto^ noiiii""

perigriiia

19 aderbal A'^ 20 sint A'^: et siqua aiia om. iV, add. Lindemannus nomina sunt parum Romaiia Charisiusp. 24 et siqua alia sunt. Exempla tertiae deciiuationis neuiri generis in al lioc animal huius animalis. item barbara masculina liic annibal anni!)alis et si alia sunt B. decUnaiionem animalis et Hannibalis ^iubiecit Pulschius, quam additam fuisse a grammatico fidem facil etiam adnotatio librarii in murnn lalinum ilii iuanni|bal gine codicis h. l. adscripta, hic declT animal ueuilur, dcleto posteriore loco m\ 22 lacuna quam indicavi ita suppleri potuit, alii singulurLter lantum hoc sal huius salis, ea sententia, de qua a midtis quaesitum quamquam etiam 7iominativi 'salis^ , quem Plinium posuisse narrat gratnessc constal. maticus s codicr ^'indoltonensi editus anall. gramm. p. 134, memoria latere potest, ut scriptum fuerii hic sal huius salis, aiii autem hic salis ct lii sales 32 iu as ex.1rcmitate 33 in sa iV in has cxtremitates uj
13
in
|
|

26
1'.

CHARISII
IJ.

IJ

I'.

p.

13

I..

iios

Punsiis.

hic Calilina
is

hos Calilinas.
,

cl

quaocumque
iu

nomina genelivis
plurali as lille-

singularihus
ras

lilleras
el

acceperiiif

ea nuniqiiain acciisativo

accipiunl.

(luaecuuique

ahlativo

casu

e venerinl

necesse cst

adquisita accusativum fuciant, ut ab Icge legem, ab rege regeni.

ergo paeproferii. 5

ancm et Titanem nam quae ahlativo


lia

(liceinus,

cum non

possint paeanas

et Titanas

a accipiunt, ea per as accuKalivuni laciunt,

ut a Caeci-

has Caecilias, a Sempronia has Sempronias.

ergo hos paeancs el hos

Tilanes, ut hos reges et has leges.

Ans

commune

triiim

generum

inveniliir,

vclul

hic

et

haec et hoc
10

stans stantis.

Ar masculina tantum

et ncutralia inveniuntur;

masculiua, ul hic Caeinveniuutur

sar Caesaris, lar laris; neutraUa, ut hoc lucar [ro kvxocpcog].


et

communia trium generum, horum autem duorum par.


ab

ut par inpar.
,

faciunt
,

cnim hic

el

hacc et

lioc

paris el inparis

ahlalivus dupliciter efTertur,


is

velul

hoc pare

et

pari.

praecipue autem iiuaeritur iu neutralihus cur

lorcular torcularis pulvinar pulvinaris producta a litlcra, at lucar lucaris a


littera

correpta elYeralur.

scilicet torcular ideo [^roducilur,

quod quibusdam

)tlacuit

hoc torculare

dici,

non torcular,
in ar,

et

lioc piilvinare,

non
,

pulvinar.

exempla masciilini generis


hi

hic Caesar Caesaris et cetera

et pluraliter
(|

Caesares Caesarum Caesaribus.


hic
et

communia irium generum


et

in ar sic 20

declinantur,
et

haec

et

hoc par huius paris

rehqua usque ab hoc

ab hac
et

et

ab hoc parc
et

et paii,

pluraliter hi et hae pares et haec paria


et

horum

harum

horum parum
el

parium

et

cetera.

item neutri gene-

ris singulare,

hoc torcular

rehqua usque ab his torcularibus.


artis et

Ais fcminini gcneris invenitur, ut haec ars Imius

celera.

'25

As masculina tantum

et feminina

invenies, velut hic Maecenas Maece-

natis, haec dignitas dignitatis et cetera.

item Graeca quae genelivum per

A^

3,

et

qcmq, ablaiiuo

25-27

iV
et ceta // tis
et

Ars feminini gene inueuitur ut haec

cetera

As mascii tantum

et

femi inuenies

iiu

h dignitas dignita

Primos versus tres uitegros legit Pierius, in reliquis paucae iilterae posi ea quac 25 haec ars huius artis et uj 26 hic maecenas maenunc restant ei adparuerunl cenatis. haec w
2 acciperint N 4 accusatiuum faciant singularem, ut ab lege legem, ab rege regem. Nam si Paeancm et Titanem dicemiis, non poterit Paeanas Putschius: nexus senlentiarum ita corrigi potest, s adquisita accusatiuum faciant, ut ab lege leges, ab rege reges. ergo paeanes et Titanes dicemus, cum non possint paeana et Tilana proferri. probabilius tamen est omissa esse quaedam sive librarii sive grammatici vilio, TO AYKAAOC 12 neulrii ut h. lucar inueniuntur N: quibus de accusativo singulari quaerebatur zb Xvv.a(foq ui: mihi de littera a non constahal ro XvKOtpcog Lindemannus et ante eum H. Stephanus in excerptis v. lucar unde falsa intei-pretatio r-ecepta esl in glossaria 16 Labbaei. cf. Charis. p. 25 Lips. in Tac. unnaL I 77 Scalig. in Fest. v. lucar liicaris om. N, add. Charis. p. 65 18 an dici opoilere? cf. Charis. p. 65\ i^- 22 et ui Yi 26 As] Charis. /?. 50 ab hoc om. N 23 et horum om.
,

t,

INSTIT. GRAM. LIB.


p.

I P-

27
13 14 L.

15 r.

rog,

Laliiic per

lis

faciunt, veliit

Thoas Thoantis, gigas

gigantis,

cum

ergo

oninia gcnelivjm faciant


tur, vas vatlis,

per

tis,

haec soIa monosyllaba divcrsc

elTeriin-

mas

maris, as assis.
vclut

invemuntiir alia tria^ neutralia quilioc

(lcm duo,
5

sed indccUnabiiia,
licet

fas hiiiiis
sit,

fas et

hoc nefas huius


triiim

uefas.

nugas autem,

indcclinabile
et

tamen commune

gene-

rum
liter

est,

dicimus enim hic

haec

et

hoc nugas.

exempla declinationis
et reliqiia,

masculini gcneris in , hic


hi

Maecenas huius Maecenatis


et cetera.

plura-

Maeccnates Maecenatum
et reliqua.

item feminini gencris siugula-

riter,

haec dignitas

ncutralia quae

mveniuntur
nugas,

sicut
cst

supra

di-

\oximus, fas et nefas trium gencrum.

indcclinabilia

sunt,

et

quod

communc

Ax masculina tantum et feminina inveniuntur, neutralia propria milla., ea quae ex communione rieninnt^ vclut masculina, hic Aiax huius fcminina haec fax hu|ius facis haec pax huius pacis communia .Aiacis
nisi
;
,

isvero,

hic

et

haec

et

hoc
e

audax.
et

sed
i,

horum
ab

comnumium
hoc
audace
et

ablativiis

dupliciter

ejfertur,

per

per

velut

audaci.
cetera.

exempla dcclinationis masculini generis in ax, hic Aiax Aiacis


item
feminini

et

generis,

haec

fax

facis

et

reliqua

usque

ab

hac face.

greca q genetiuum per tos. lat gigas gigantis cum ergo omnia genetiu
Itein

hoas
la
.

tlioantis

niono

diuerse efferuntur uas uadis


neutralia

mas maris
sit
tii

ass
h.

quidem duo sed indeciinabilia uu

fas

huius

nefas nugas

licet

indeclinabile

commune trium g
m^cenatum

hic et h et hoc nugas.

exempia declinationis masculini gen


piii

huius

m^cenatis

et

reliqua

hi

m^cenates

Ttem feml gene singu h dignitas

et reliqua.

Neutralia q inu
.

10

indeclinabilia st et nugas

quod e commune trium

ne

Ax
uii

masculina
mascii

tt

ct

feminina inueniuntur neutralia pro


huius aiacis feminina

hic

aiax
hic et

haec fax
abl

15

Communia uero
per eet per
i

et h.

audax sed hor


et

commu

uii

ab hoc audace

audaci exempl. declinati

hic aiax aiacis et cetera item feminini gene h fax facis et


uj 2 genitiuo diuerse u; 3 as assis. 5 generum hic u) 7 generis, hic maecenas huius u) 8 maecenatum et cetera. Item u) 9 Neutralia indeclinabilia w 12 propria aut masculina uj 10 trium generum. Ax w 14 fax, huius facis. Communia ui 15 ablatiuus por e u) 17 declinationis masculini hic ui 18 et reiiqua. Item u)
1

latinum per
ui

tis

faciunt. ut thoas

Neutralia

liuius fas.

nefas

uj

supplementa 1 ciim ergo omnia genetiuum faciunt per tis haec sola disyllaba B. petivi et numero liltescriplurae ul in hoc ita in sequenlihus versibus plerumque ex qui rarum quae in interciderunt adcommodavi , praecedente in quihusdam Putschio iisdem excerptis usus est 9 neutra non inueniuntur nisi illa quae indeclinabilia sunt fas et nefas B: inueniuntur sicut supra diximus fas et ncfas Putsrfiins. in codice et veniunt duorum versuum exiaddita sitnt propria nulla haec et quae postea ex

tus occupabant, ul locus

non desit numero litterarum

2S
|).

CIIARISII
15.
II)

).

|>.

14

I..

ilein cuuiinuuia

Iriuni f(oncrun),
ct

liic

el

haec

el

hoc audax

el

rchqua usque

ab hoc et ah
In

liac

ab hoc audore vel andaci.


tanluui

neutraha

inveniuntur,

hoc sedile sedihs, hoc praesepe

praesepjs.

EI neutralia taiituni inveniuntur (^auca adinoduni et sine uUa varietale

monosyllaba., velul hoc


nantur ut cetera neutra
siut transire in pluralein

lel

lelhs,

hoc

niel niellis,

quae

siniih in

modo
illis

dech-

tertii

ordin||is.

est

autem quaestio

an pos-

numerum, quod plerisque

displicuit eo

quod quac-

dam nomina monomere sint in nuineris. IVisus autem eleganter nominalivum pluralem tantuin in his., mella et vina, secunduni consuetudinem dici posse ail ita, cum in genera recipiuntur, ut Attica mella, Italica vina. En mascuhna tantum et neutralia inveniuntur. el masculina quidem
haec
cen
sola, hic rien
fidicinis,

lo

rienis, lien lienis,

flamen flaminis, pecten pectinis,


,

fidi-

tibicen tihicinis,

tuhiccn tubicinis ex luba longa

cornicen corcetera vero


i5

nicinis,

liticen lilicinis ex lituo,

quod

est

genus tubae minoris.

neutraha
sciipta

sunt,

velut

hoc certamen cerlaminis.

dechnantur autem supra

nomiua

ut tertii ordinis.

Ens cominunia trium generum


mens, hic
tur
et

invenies
et

ut hic et haec
et

et

hoc vehepatientis, 20

haec

et

hoc patiens, hic

haec

hoc

cliens.

et declinan-

eodem modo
chentis.

ut supra scripta,

vehemens vehemenlis, patiens

cliens

Er omnium generum nomina inveniuntur; masculini,


ininini, ut

ut hic pater, feinvenitur

haec mater, neutri, ut hoc papaver.

unum aulem
itineris.

quod

genetivo

crescit

duabus

syllabis,

velut iter

apud veteres autem


hic pater patris, haec 25

invenimus hoc

itiner.

exempla declinatiouis

in

er,

mater matris, hoc papaver papaveris

et cetera.
nisi

In es correptam masculina et feminina, neutraha nuUa,

quae per
teres.

communionem

veniunt.,

inveniuntur,

velut

hic et haec et

hoc

et

1-6 N
Item
Iii

commu

III

genef hic

el

et

1).

audax

et

ret usq, ab h. et
sedilis
et

e neutralia

tantum

inueniuntur hoc sedile

lioc

psepe

1 neutralia tantum iaueniuntur pauca


h.
fel

admodum

sine ulla uarietate

20

N
2
U)

3',

Er omnium
In

el

Ei

ab hac et ab hoc audace, uel audaci. 5 uarietate. hoc fel ut

10

praesepe

praesepis.

10 his om.
cinis tibicen
]

libicinis

13 fidicen fidi11 ait om. N: dici posse ail cum Fabricius ex tuba longa cornicen cornicinis litlcen liticinis ex liluo quod

tubae minoris tubicen tubicinis. celera N: tibicen lubicen coroicen liticen tubae minoris cetera B tibicen ex tuba longa liticen ex lituo quod genus est tubae maioris uenitp. tibicen liblcinis media longa ex tibia cormctn sqq. ui: In es correpta Ui: 27 In es corrcp 24 iter iteneris cf. Charis. p. 24. 67 28 veniunt om. N: nulla per se nisi quae per communionem uecf. Charis. p. 53 niunt uelut
est

genus

ex

lituo generis

INSTIT. (;RAM.
p.
Ifi.

LII}.

I
P-

29
'4 '-

17 P.

sunt masciilina, hic rnilos comes, feininina, haec seges.


tur quae genelivum diversum
velut miles mililis,
faciunt,

quattuor inveniuntis,

nam

cuni omnia elferanfur per

comes comitis, haec


qiiod

sola genetivum per dis faciunt, et

sunt haec, pracses praesidis, reses aqyoi rosidis, deses desi(hs, ohses ohsi-

sdis; ideo per dis,

ex verbis trahunlur.

exempla declinalionis

iu

es

correptam,
nisi

hic miles militis,


et

haec seges segetis.


et

neutrum non invenitur

trium generum, hic

haec

hoc
et

teros.

Es producta mascuhna tanlum


Hercules, feminina, haec lahes.
10

fominina inveniuntur; mascuhna, hic


in

exempla dech||nationis

es

productam,

hic Hercules huius Herculis, haec lahes huius labis.

Ex mascuhna
lex legis.
II

et

feminina

inveniuntur,

hic

senex

senis

seni,

haec

masculina inveniuntur, hic

vigil

vigilis,

mugij mugilis, pugil pugilis

et
15

cetera;

femininum unum,

Tanaquil

Tanaquilis;

neulrum nullum

in-

venilur.
In

Latinum nullum, Graeca ianlum, inveniuntur, vehit delphin Telchin


Telchinis.

delphinis

horum

incusativi

secundum Graecam

declinationem

terminantur, ut apud Vergilium,

Orpheus
20 Is

in siivis,

inler delphinas Arion.


hic
et

masculina

et

feminina tantum inveniuntur,

ignis

ignis,

haec
hic et

puppis puppis.

communia utriusque generis, hic


ef

haec suavis,

haec

facilis.

Ix masculina,
25

feminina
et

ct

communia
felix

invenies,

hic calix calicis,

haec pix picis, hic et hacc


masculina
et

hoc

et

pernix.

feminina et neutra inveniuntur, hic Cato ordo. haec

emptio, hoc tabo pondo, quae inter monoptota sunt.

14-26

A^

i.anaquilis

neutru
nullQ

null

incusatiui
ii

secufi

greca decliiia tminant"' ut


deipliinis

In latinii

g.ecQ

delphin
arion

telchin

teichinis
q,

ap

uerg

orph

phinas
hic

//

mCi

utri

generis

masc
et

ignis

ignis

h
et

piippis
et

puppis

com
felix
tis
:

//et perix:-

mascu
inter

feml

nentra inueniuntnr
et
:

mmu
mptio

iiiuenies hic calix. icis h pix.

cis iiic

h
//

et

h.

h.

tabo

pondo q

monoptola

coon

In primis iantum versihus quattuor integra scriptura nec ea satis certa adparuit Pierio ; reliqitos quos non multo pleniores quam nunc habentur leyisse videtur, co?iiectura supplevil 16 graecum inuenitur ut delphiu nis. 14 Neutrum nuilum. In ui Teichiii nis. horum incusatiiii uj 19 Orpheus in siluis, inter delphinas Arion. Is masculina et foeminina tantnm inueniuntur, liic U) 21 generis. Ix. masculina, foeminina et communia iuuenies u) 25 inueniuntur. hic ordo. haec descriptio, hoc tabo uj 26 sunt. 01. masculinum inuenies ui
,

Aproc
rep

Lindemannus 5 in es cor18 Vergilium] bucol. 8, 21 communia dnorum generiim hic et haec siiauis B: cf. Charis. p. 08 com56 munia ;itiiusque generis hic et haec canis, hic ct haec cinis Fabricius 24 pernix B
4
reses.

dis deses di
in

reses dis deses dis ccgyog

A'

16 In

latiua nulla graeca aiitem delphin

30
|>.

flHARISH
17.

IH

1'.

p.

14.

15 L.

01 masvulinuni iiwemes laiilum,


Oii
iiiasculina
iiiv('|iiiuiUur
cl

liic

sul.
liic

ip-sa

(r.ieca,

Laucoon Laucoonlis,
praetor,

Hippocoon HippocitouUa.

Or masculina
Os masculina
ius oris.

el

feminina

et

neutra inveniuntur,

liic

liaec
s

uxor, hoc marnior rohor aequor.


et feminina
liic

et

communia inveniuntur
el
lioc

.,

Iiir

flos
lioc

floriSy

haec arhos arhoris,

et

haec

custos.

est

neutrum,

os hu-

Ox
et

feminina tanlum
et

et

com/wwnia trium generum inveniuntur

.,

hic
in

haec

hoc ferox., haec


Suthul.
et

vox.

VI mascuiina

tanlum innemes,

hic

exul,

hic consul.

hic

praesul;

unum harharum,

Vr masculina
genetivum duplicem

feminina invenies

et neutra,

communia quin
et feminis, iecur,

etiam,

ut hic fur, haec turtur; neutra,


facit.

hoc femur femorh


et iecoris et

quod
r,

nam

iodneris facit.
hic

Vs masculina
ris,

et

feminina

et neutra inveniuntur,

slercus

sterco-

haec Ve||nus Veneris, hoc nemus nemoris.


Vis masculina et ieminina invenies,
hic sanguis

sanguinis,

haec na-

vis navis.

Vt neutra sunt et pauca, ut hoc caput capilis, hoc sinciput

sincipitis. 20

Vx masculina

et

feminina

invenies

et

communia,

hic Pollux PoIIucis,

haec nux nucis., lux lucis, crux crucis; commune,

trux.

es

tm hic
//

sol.

coontis
et

quor.
innenii'

ON mai OS
liic

inuenli

et

ipsa

greca hic lan


et

mas
h
h. et

el

femiiiina
h.
esl

comniu
5 10
us

neutra

pr^lor

uxor
custos

manmor robor
iieutru h.

h arbos arboris hic


et

el

com
hic
et

h uox |haec ora


exul
neutra
hic

ies

consul

hic

psul

unum barbaru
hic

siithul.

es

commii
hic

quin

eliam

ut

fur

turtur

ris et feminis iecur q^ genetl duplice facit

nam
nis

et iecoris et ioci

15

mas
st

femt

inuenies

sanguis.

h
ris

nauis
li.

nauis
ris

neutra inueniuntur hic stercus stercoris h uen:


et

nem:
//

pauca

ut

capul
et

capitis

h.

sinciput.

cipilis

crux

20

Ux mas

et

femi inuenies

commu

hic pollux pollucis h

nux bux bucis

2 Laocoon tis. hippocoou tis. Or. masculina et foemiuina et ncutra ui 6 comniunia inueniunlur, hic os ossis, haec arbos w 10 ora. VI. masculinum inuenies. hic 12 Suthul. Vr. masculinum inuenies et neutra u; 14 turlur * et foemiexul w 15 et iecinoris. Vis, masculina ui 19 nauis. Vs. mas. foeminina et neunis U) 17 nemus ris. Vt neutra sunt u; tra uj 22 crux. Commune w

13 In ur masculina hic turtur huius lurturis commune fur hic et haec et hoc fur huius furis neiitrum iecur iecoris B. dedi quod in codice scripium fuisse fidem faciunt en quae restant, qiiamvis de turture dissenliat Charisiusp. 00: unde suspiccris, Vr niasculina tantum iuiienles et neutra, communia qnin etiam, nt hic et haec fur, hic et 22 lux B dux w haec turtur cf. Serv. in Verg. hucol. 1, 59
:


INSTIT. GRAM. LIB.
p.
18.

I
]j.

31
5 L.

19 P.

ORDINIS QVARTI
Quarta declinatio nominativum
line,
et

gcnetivum

in

us facit, velut mascu-

hic senatus huius senatus,

feminine,

haec porticus Imius porticus,


habet
in
et neutrale,

haec anus hnius anus, liaec domus huius domus.


5 in

quod

singulari

quidem numero monoptotou

cst per u,

plurali

vero recipit

casus suos, veiut hoc cornu huius cornu, pluraliter haec cornua et cetera. item hoc genii huius genu.
similiter veru gelu tonitru scru.

Est et alius ordo declinationis,


tinere dicunt,
10

quem
i

alii

ad sccundun ordincm
facit,
alii

i)er-

quoniam gcnetivum
in

in

htteram
et

tertii

putaverunt,

quoniam accusativum
facit;

em

item

dativum

ablativum pluralem in bus

quem

idco nulli parti tribuentes

quintae declinationis dicendum csse

pulavere.

profertur autem per es,


pluraliter feminine

velut hic et haec dics huius diei;

dum

tamen sciamus
dicere,
15

hae dies

et

has dies

non oportere nos

quamvis singulariter feminine dicamus.


proferentur tantum,
velut

cetera tamen similia femi-

nino

modo

haec

species speciei, haec materies

materiei,

haec luxuries luxuriei.

non

similiter observabis sicut in

quarum specierum pluralem genetivum die et meridie per rum, sed per um sylscd veteres in hac specie deinde inve-

labam,

ut

specieum materieum hixurieum'.


genetivum
singularem

clinationis
20

similem nominativo dicebant.


,

nimus

in

quibusdam pernicies pro perniciei

ut

sit

haec pernicies huius

pernicies, haec luxuries huius luxuries.

et celera eius

modi

similiter decli-

nabantur.
Conpletis quinque ordinum declinationibus veniamus ad ipsas

nominum

observationes per quas et genera et numeri discernuntur.

||

Q5

XI

DE OBSERVATIONIBVS NOMINVM QVIBVS GENERA ET NVMERI DISCERNVNTVR


Sunt quaedam nomina quae singulariter tantum proferuntur,
sunt et

quae plurahter tantum.


ordine subiciemus.
30

haec paene maiore ex parte collecta suo quoque

Masculina semper singularia, hic clavus,

id

est.inpurpurata vestis iv-

N
commQ
Quarta
ticus
ti

trux

ORdinis
et

IIII.

//

huius
facit

feminine

por

declina
iT

nominatl
tl

genetl

in

us
:

uu

mas

hic

senalus

cus

anus

anus h domus.

mus

17

iV

3*.

non

similiter

2 Quarta Tseru exc, Bob.p.05 8 F.st 6 huius cornu in marg. add. 22 declinabantnr exc, Bob. p. 0(5 dum 20 12 pulauerunt ueteres grammatici huius pemicies Diom. p. 281 25 de observationibvs] 16 quarum specieum exc. Bob. p. 9G sqq. exc. Paris. f. 105 Diom. p. 314 sqq. excerpta quaedam et in ordinem lilterarum redacta cxtant in libello de orthographia p. 2775 sqq. 28 suo quoque Diomedes sub qTj (7/. e. sub quoqtie) 30 uestis o eNnopsuo quaeqiie

H
(})YPoc

ecoec

A'

: ;

32
|>.

CHARISII
19.

20 P.

I>.

13.

10

n6^q>vQ0g
slercus,

iaiftjg

xat 6 /Aoj,
17

hic

cnior o
liic

kv&QOg, hic
liic

ruiniis,

liic

liiniis
iii

hi(;

geiiius

xvxrj

fxaorou,

liiniis,

muscus

liciba

qiiae

parietibus vel corlicihiis arboruiii nascitur vel hacrcl, hic pulvis.

Item feminina semper singularia,

haec barha 6 nayav,


r}

haec culpa, haec galla


7/5

haec eloquentia, elegantia, lames, haec Graecia


KrjKlgy

'Ekkdg,

haec hara, haec labes, haec lux, memoria, mahtia, pax, prosapia,
|

rabics, supellcx, sanies, socordia, sitis, tabes, vecordia, vis.

Item neutra semper singularia, alicuin


At/I

et alice aAt^,

hoc

allec 6

dk-

ix^vg zciQixev6(.uvog ,
fel,

hoc baralrum, hoc callum, caenum


stat,

6 6Q^oQog,
o

crocum, faenum,
(log xo

ingenium, iustitium quando ius


et

hoc ius o fwletum mors,

(J/xoftov,iuscellum ^cofiog;

lura

et iuribus
yijg GcoQog,

legimus:

hoc mormur, hoc pelagus, rudus ruderis


gilius et pluraliter dixit

robor, rus; sed Versinapi,

'per florea rura': sulphur, scrupulum,


,

hoc

siler kvtisiqov, siser ciyQtoaikivov

vulgus, virus, viscum;

sed Plautus
'5

viscus dixit.

Item masculina semper pluralia


et

hi

antes

hi

carceres

coercendo

carcere,

'pronique

in

Qav^avsg, cani, Vergihus

carcere pendent' Vergilius: hi caelites ov'cana Fides'; sed ibi deam dixit: lii casses,
fori

hicancelli, foci, furfures,


vibus ,

loca spectaculorum.;
:

item fon sunt in na-

quo nautae sedentes remigant


01 xcov oqcov ki^oi,

freni
inferi,

sed et frena et frenum inve- 20


lendes K6vi,Ssg,
hi
Iiidi,

nimus: hi grumi
sod legimus
et

liberi

lares;

lar laris,

sic

uti

mas maris:

lociili;

legimus el

loculus: hi lemores wkxsqivoI daifiovsg, mores; sed et


iorcs,
tra||tes

mos legimus: ma-

[inferni et inferi]
;

manes

daifiovsg, hi natales, id est nobilitas, nos-

sed huic singulare quidam dant,

vclut nostras nostratis, ut potes- 25

tas potestatis,

magistralus et magistrates invcnimus:

optimates;

sed inve-

Kal ivrjlog Fabricius


lu

cnioris inquinalio

liic

1.

okv&QOV cruor oa fumus fimus liic stercus .uus ^V liic limus w 3 lilc puluis posi 2 hic limus
a

4 nor^N uecordia habei N, suo ioco 6 nialilif 7 suppellex post socordia hahct N, suo loco 8 singnlaiia hoc callum baralrum c^num o BOPBOPOC crocura faenum fel alicum el alice (in marg. add. aai|) .b. genum. h. alAAAH^ ixoYC TAPixeioMEN. iuslitiuni qiiando ius stiit hoc ius zwmoc 'iuscellu lex ct iura N: ordinem nominum ex B reslitui allec ZJfomerfes p. 314 zioMOC ''to AiKON hoc allex ullri^ txQ^v^ xszaQijsvfisvog B. hoc ailex ei-rori grammatici trihuit G. I. Vossius de anal. I 23 p. 474. allex uXii, , alec Ix^vq ruQixsvoiisvoq alicum 6 aXki^
|

UJ U)

N B

coniecit

Lindemannus conl. Plin. N. H. XXI 8, 44 et XVIII 11, 20. duhitari potest annon alicum et alice ex femininis nominibus huc translata sint, ut scriptum olim fuerit 10 ingeniiim Diomedes genium B hoc genu lu penum Phocas p. 1708 alica et alicae
lllOIS

II letum h. mormur A^ siser ArpiOCeAINON


siler

12

reccujroc

Yergilius] Aen.

430

14

platus N. Poen. II 1,33. Bacch. l 1, IG (50 R) 17 pronique] KvniPON Verg. Aen. V 145 ruuntque effusi carcere currus Nec sic iumissis aurigae undantia iora Concussere iugis pronique in uerbera pendent 18 cana] Verg. Aen. I 292
s

21 inferi post invenimus conlocatum in Biomedes p. 315 Charis. p. 21 luculi


tates

N N

huc transposui

23

luciilus

loctili 22 mar maris N 24 natales id est nobili-

natales geiieris nobilitas

Diomedes

25 ut potestas

potestaiis

et

magistras

magistrates inuenimus

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 20. 21
P.

I
p. 17 L.

33

nimiis oplimas,

et infimates legimus:

pugillares TctvaytlSsg, primores, pro-

ceres e^ciQx^i TtqaxdQxovxeg ,

posteri,

plures,

pleriquc,
oi alsg,
;

penates,

Quirites,

Quinquatres Ilavad^i^vaia , sentes, singuli, sales

superi, vepres.

Item feminina semper pluralia


sargutas: hae angusliae, arae pro
|

liae

arguliae

et facit

penalibus; dicimus

verbum arguto namque ara singulasi

riter:

hae Alpes

xa

oQ-r]

raXXiag, aedes domus;


antiae, crates;
blanditiae,
ct
:

nam

aedis
trigae,

dixeris,

templum

significas:

antennae,

bigae,

caulae,
divi-

caerimoniae, conpedes,
tiae
10
,

cunae,

cratem dixerunt:

copiae,
,

deliciae

dapes

el

haec daps dixerunt

hae dirae

exuviae

exsequiae,

Esquihae roicog ivPcoiir], excubiae, fauces, fruges, fores, fasces;


cero dixit

sed Ci-

'fascem unum
dici et

si

nanctus esses',
,

per quod intellegimus


facetiae svoiiiXia
,

mascuhno genere
fila
,

non esse tantum plurale:


falerae

svoto-

fortunae bona vTiaQxovTa ovaia , feriae

genae

grates et gra,

tiae, gingivae,

gerrae %Xs%xa xiva xa nQoacpsQOfisva xsixsGiv

indutiae,

in-

isferiae, insidiae, inimicitiae, ineptiae, liae Idus eWot, inlecebrae, Kalendae,


litterae,

latebrae,

lutinae TcrjXcoiiaxa

niinae

ansiXai, manubiae,

nuptiae,

nares,
libro

nundinae-,

Nonae,

neniae

sTtixacpia,

nugae,

opes;

sed

Vergihus

primo 'non opis est nostrae Dido': plagae, preces, primitiae,


quisquiliae cpQvydvcov
x^^'^'^

praestigiae,
20

GKv^aXa, reliquiae, retes dinxvov;

nam

et

in

consuetudine dicimus
a

Mn

retes

dixeris,

pluralem facis

nominativo rete,
,

meas quod
copae

incidisti';

retia

enim

si

est weutri
GciQog',

generis:

sar-

cinae, sortes, suppetiae oriQsva

sordes,

dicimus tamen et
vires, vindi-

scopa: scalae

xAr|tta|,

salinae dhy.ai,

tcnebrae iivxog GKOxia,

ciae xaQTiLGxsia S7,8ty.ia sksv&SQiag.


25

Item

neutra

semper

pluralia

liaec
[iusta]

arma

avia

arbitria

battualia,

bona vndQxovxa, brevia, besalia,


haec cete
xiJtjj,

Bacchanalia, castra,
matri
||

crepundia,
sacrificia

haec Conpitalia,

Carmentalia

Euandri

instituta, appellafa a

nomine
donaria,

ipsius: diaria,

Cereaha
exta,
itttcov

Jr]iit]xQia

cunabula, cibaria,

comitia

aQxaiQsGia,

gaesa slSog dzovxiov [caesa],

3oGeniaIia, iuga dr.QcoQsca;


10
excubi^

iugum enim

^vyov: iusta s&ifia, intestina,

A'^

4,

1
S

iiifimatem G. I.
A'

nsyiiata B 16 neAtuMA 15 iaoi A' exeqoi^ VergiliusJ 17 87iixa(pioi B epitaphia exceryt. orth. p. 2792 AniAAi A" UJ K 21 a noniina.... (pvYTMioN xaith cxybaaa A' Aen. I 001 10 pslrigi^ ^orjd^ia scop 22 bohoia eutri a nominatiuo qui est rete ncutri w 26 yttapeACYoePiA A' 24 kapttictia A' 23 aaikai A^ sortes scopae u)
13 bon^

Vossius de anal. Y I

42 p. 602

3 hi quinquatrus
H

ocya

Pul.<ichiano

beilaria C. L. Schneiderus gramm. Lat. H 1 p. 405 ex iiidice 27 conpitaiia id est ubi eos qui peregre Gronov. de sestert. Ifl 11 28 institula carmenmoriimtnr coiunt parentarium dicitur carmentalia A'; cf. 34, 4

konta

besalia]

cf.

talia instituta appeliata deleto posteriore loco v.


\i
''^

instituta

A'^

AHMeTPiA

29 ap-

xiePeciA A'

exsta A^

30 genialia p genealia
cf.

A^ geneaiia
in

et
_

Charisii

codexp. 28
U)

Genialia xd tvxia glossae Phitoxeni:

Lachm.

Lucret. p. 15

akpopia A'

GRAMMATICI LATINI

I.

34
p. 21.

CIlARISir
22
I'.

p.

17.

IK L.

idgera;

sed ct iugcrum dicimus:

laulla

supcllex, Liheralia, liuuina;

apui
y.a-

Vorgiliiim

lumen legimus: nioeuia,

magalia xakv^uL 'AcpQuvj


.,

mapalia

Xviiai ayQcov,

haec ^eplunalia rioGSLdiovia

haec orgia jdiovvGov

{xvarrJQia,

haec palaria,

cum

milites ad palos exercenlur: haec Parentalia vsnvoia, ubi


;

eos qui percgre moriimliir colunt


vTToxovdQia,
&(OQiai,

et parcntariiim dicilur:

haec praecordia

haec rostra locus in

urhe

uhi

conlionantur, haec spectacula


Saturnalin
;

spoHa,

sponsalia (iviJGTQa.,
,

haec

KQovia,

haec serta

arefpavoi atscpavco^axu

Tcrminalia

tempora xQoracpoi

sed Vergilius teniet

pus

dixit:

haec verbera ^dariyeg^ viscera, vada ^Qaxri; sed

vadum

dixelo

runt: Vulcanalia 'Hcpalaria.

Quae semper
si

pluralia
.sint

sunt,

si

plus
,

quam unum

significare velimus,
,

quidem masculina

semper
si

pluralia

ut puta hi loculi

ita
ita

dicemus,
dicemus,

binos ternosque ioculos;

vero feminina, nt puta hae scalae,

binas ternasque scalas: et neutralia similiter, ut puta haec spectacula.

Elementa semper singularia sunt, velut caelum ovQavog,


&i]Q,

aether tet

15

aer a^Q,

sol

iijhog,

iuhar,
|

terra yrj,

mare ^dlaaaa, autumnus


pluraliter,

autumnum.

maria

tamen

quamvis dicanlur
et

attamen nec ma-

rium nec maribus dicenuis.

terras pro terrae regionihus accipimus.


ut puta

Item metallica semper singularia sunt,

aurum stagnum argenaera

tum cassiterum feirum orichalciun aes aurichalcum plumhum.


vis dicantur,

quam-

20

lamen

cetcris casibus

non utimur.

Item quae mensura constant, arida dumlaxal, quae numerari non possunt, semper singularia sunt, velut triticum,

frumentum ; quamvis
inusitata
,

et fru-

menta dicamus: boc


oQvtci,

far,

hoc ador adoris frumenti species, haec oryza

haec faba;

Vergilius

'vere fabis satio',

declinatio

25

haec lens, hoc cicer, hoc milium, hoc

mmium

Kivvd^aQtg

hoc paniceum,

hoc

git

monoptotum ixskav&iov, hoc ordeum.|j


^iski;

Item haec scmper singularia sunt, mel


dixerit:

quamvis Vergilius mella


dixerit:

oleum skaiov, vinum oivog; quamvis Vergilius vina


defrutum
eijjrjiia,

oivoiish,

acetum o^og,

lac

ydla

lactis,

mulsum garum muria

30

suppellcx

N
111

liimeu

ademptum,

2 VergirmmJ Aen. III G5 monstrum liorrendum ingeiis, cui 363 iuminis efTossi fluidum lavat inde cruorem, e quibus exemUJ

plis illud

a<})Pon A^ adscriptum est in B, hoc a Diomede p. 315 3 ArpoN A^ 4 ubi 5 dicitur hoc loco omissa post 33, 27 Conpitaiia habet N: parennociAWNiA

peregrem moralur solet parentari et colcre terram p 7 oeopiAi 9 bpxh 8 VergiiiusJ Aen. VIIIl 418 iit hasta Tago per tempus utrumque OYPANOC AIGHP AHP 12 semper pluralia delevit Fabricius 15 c^lum aeter aer. sol. 10 H(})ecTiA A"^ OAAACCA 17 ulrum dicantur an dicuntur esset in HAioc. iuuar. terre re mare autumnus N non satis adparuit 20 aurichalcum et orichaicum excerpt. orth. p. 2776 cf. Diom.p. 315 2rt Vergilius] georg. I 23 frumentum om. N, add. B et Diomedes 21 dicuntur N 215 26 pauicium Diomedes p. 316 Isidoius XVII 3, 13 panicum Fabricius 28 Item*
talia ubi is qui

liquida semper singularia


iiis

MCAI eAAION OINOC mel quamuis uerg mella dixeiit oleum uiuum quam-

30 e*eMA

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 22. 23 P.

I
1>.

35
IS I-

liqnamen.

et siqua

horuin nominalivo pluraliter efferunfur,


[fol
sic

cetens
et
si

lamen

casibus cessahunt.
declinata fuerint,

(lecHiiatiu'

quo modo mel|.

piuraliter

non ad quantitatem sed ad genus referuntur, velut mella,


quasi locale,
velut Atticuin

ut sint multae species,

Rhodium.

similiter et

slanae, ut

sint variae species lanae,

quasi Milesia Hispana.


et

Ilem noniina
simt,
nisi

fluminum
natura

et

monlium
hi

civilalium
ut

somper

singularia

quae

pluraliter

enuntianlur,
Argi.

Athenao Thehae Baiae

Cumae
10

Puteoli Ostia Brixae Ahellae,

Item singularia soinpor sunt quae nec videri nec tangi possunt, vonmi ab
his
in

alteriitram

partcm doloris aut gaudii

adficimur,

iit

gaudium;

quamvis Vergilius

et gaudia dixerit,

Latonao tacitum pertemptant gaudia pectus:


vigor, metus, lotum,

timor,

terror,
stultitia,

insania,

sopor, ius et pluraliter


senilis

iiira

tantum,

iustitia,

maestitia,

senium

morhiis,
niacioi,

scrupulum,

issapientia, salus,

MesniGng,
,

perfidia

amazia, macios
pigritia,

maeror mae-

roris, misericordia

inertia, segnilia,

velocitas.

sed auctores non

usque quaque haec ohservaverunt.


XII

DE MONOPTOTIS
in declinatione et

Sunt quaedam nomina


20

to.la

singulari et plurali

mo-

noptota.

in

quihus

et

communia trium generum


frugi
nihili

sunt

veliit

mascuiini

feminini neutri,

nequam
dici
:

nugas
in
et

pondo

m.

f.

n.

quaniquam
puta
id

unum pondo non


libram
,

sciamus, sed

libram referamus,

ut

unam

duas libras

duo enim pondo

deinceps obsorvamus.

quoque
dicamus

observabimus ut, quotiens de neutro loquamur, correpta o


25

littera

duo milia;
dicimus.
[|

in

accentu longo duo homines,

ambo homines, amhac mulieres


quae pluralia
instar

Sunt quaedam nomina singulariter

tantum monoptota
git

non habent,

et sunt

neutraha, velut fas hir taho

nefas

pus

si-

napi virus, unde vir appellatur: caepe, et haec caepa huius caepao.
.10

Sunt quaedam neniralia singularifer tantum monoptota ([uae


hus casibus naturalem dechnationem admittunt
velut gelu, genu, testu oavQaKov,
ot

pliirali-

appollantur heteroclita,

sed Vergihus haec testa in georgicis; et

4,

Fel sic

8 Brixiae U) 4 sint ui sit 7 bai^ A' rodium 5 sint u) sit iV Argi] Arpi Phocas p. 1707 sonium 14 seiiium 11 Vergilius] Aen. I 502 15 niaeror maeroris] macer macri maeror Xvnri B. fortnsse macor macoris: cf. Priscian. p. 699 de monoptotis] ea^c. Bob. 16 iT usquaque 18 XII o?. nuga A" 21 nugas p. 102 sq. exc Paris. f. 105*. cf. Dioi. p. 288. 314 quamqiiam in iibram referri 26 dicimus Phoc. p. 1692 22 in libra referamns et Phocas 28 sinapi \\\res unde xnr sinapi * unde ir ui: virns unde vir coniecit Lindemannus conl. Isidor. XI 1, 103 29 huius cpe 30 sinoxilaiiler om. N: S"nt nuaedam siii^-^ulnriio'- tanluni nionoptola 32 in georgicis] I 391 testa cum ardente viderent Scinlillare oleum, II 351 ingentis pondere test.ie. priorem ver.fum ad-

scripsii Cliarisius p.

49

3*

36
p.

CIIARISII

P.

p.

18.

19 L.

veru
inlVa

opsXlaxog,

seru

oqoc,

toniini,
:

cornu,
et

ossu oaxiov, et os ossis, ut

apparebit intor nionosyllalia


' ,

pecu

pecus pecoris, sicut apud Sal-

lustium

el alihi

domiti pecoris' el apud Veryilium ftl sucus pecori et lac subducilur agnis, 'pecorisque magistro,' et pecus pecudis, ut
haec
alii

Cicero.
in

Sunt quaedam pluraliter tantum monoptota communia


sita, velut tot quot aliquot quotquot.

niimeris po-

posuere inter adverhia.


,

Sunt quaedam quae


sirut apud Vergilium

singulariter

non

in

omnihus casibus cadunt


,

ve-

ruin pluralem declinationem

sollemnem arfmittunt

velut

frondem

et

fronde,
potest:
lo

'fronde super viridi'; frugem,


in

et fruge

vicem

et vice.

Sunt quacdam quae declinationem non admittunt,


bus tamen inveniuntur
est
et

qiiibusdam rasi-

dicuntur aptota.^ velut sponte.


nulla praeter
et

septimus casus
et cei5

sponte,
velut

et

huic declinatio
ut
sit

ablativuni accidit *

lera,

opem,

auxilium,

vicem

cum

dicimus.,

nominativos

non habent.
2

IG

N
et

monosyllaba pecu
et

pecus pecoris sicul ap sallust


subducilur agnis
el aiibi

sucus pecori

et lac

pecorisq,
iii

ut cicero st qda plu lantum monoptola commuiiia


aliquot

numeris

quotquot

fl

alii

posuere inter aduerbia

// miltunt uii

sunt

qdam

q singularit n in omb' casib. cadunt uef pluralem


uiridi
fi

ap uerg fronde super


st

frugem
huic

et

fruge

potest

uicis

et

10

qdam

q declinatio

admittunt in quib:
et

dam

casibus

sepiim:
et c^tera

casus est

sponte
ut sit

declinat
et

uu opem

auxilium

nlcem

15

In prbiiis versibus vix plura quam quae nunc restant adparuerunt Pierio, sequena 37, 6 Numeri pleniores legit, ultimos inde a 37, 18 sic in Ruileute integros 2.sallustium de* et apud Virgilium, et succus lu 5 pecoris quam lactis abundans*ut Cicero lu 10 fruge potestates 9 pluralem numerum admittunt apud Vergiiium w in codice in inilio 14 declinatio nulla, praeter ablatiuum et caetera w. * sunt uj novi versus snper scriptum est aliquid, quod non satis tnifn adparebat : genitiuus vei .tiquus legi posse videbatur 15 uicem nam haec nominatiuum non habent.
tes inde
.

Sunt

u)

2 infra] p. 27 3 domiti pecoris Putschius. Sallust. lug. Ib 4 et sucus] 5 alibi] Verg. bucol. 3, 101 pecorisque magistri. et, pecoris Verg. bucol. 3, 6 quam lactis abundans. hoc algu, xo v.qvoq et algor algoris, ut Cicero Pulschius. ut iustum litterarum numerum explerem et pecus pecudis addidi: cf. Charis, p. 113. pe(> in cuda ex libro III de re publica adfert Nonius p. 159 numeris posila tot quot aiiq\iot B, unde in reliquis etiam versibus lacunis membranarwn supplementa ad numerum Ulterarum adcommodata petivi 10 Vergilium] bucol. 1, 81 11 uicis uicem et uice Putschius 13 et dicuntur uittazaj ut dicis causa, Jiic fantum genitiuus est: uerum plurali numero deficiunt. septimus casus est sponte et huic declinatio nulia, praeter ablatiuum. opis et uicis ut caetera. item accusatiuum ut opem, ut sit auxiliuni et uicem: ope et uice: nam haec nominatiuum non habent Putschius. Frondem et frugem et uicem absque nominatiuis dicimus. Causa tantum ablatiui casus est cum dicimus uerbi causa. Opem cum signiQcat auxilinm et nicem cnm dicimus nominatiuos non habent p: unde suspiceris in lacuna quam indicavi omixsum esse caiisa; quod nomen inler aptota referri non memini

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 23.

I
p.
19.

37
iO
I..

24 P.

Siint

(juaedam

quae singulariter cum declinantur


phiraliter

in

p\urali
hic

mutant

genera, velut hic lorus^


haec ioca
5

haec

loca

et

hi

loci,

pomarius,

pluraliler haec pomaria, hic tarlarus^ pluraliter haec lartara^ hic iocus
et hi ioci,

hoc porium hi porri, hoc frenum hi freni

et

haec

frena.

Numeri non declinantur praeler unum


Elementa litterarum indeclinabilia
XIII
In
iti

et
[|

duo

et Ires.

sunt.

DE NOMINIBVS QVAE HYPOCORISMATA NON RECIPIVNT


primis

monoptota hypocorismata non recipiunt, item haec quae

nalura singularia smd., item elementa, item lluminum montiumque no-

mina
festi

et

urbium, item propria nomina deorum hominumquc, item dies


elementa, item numeri.

et litterarum

Hypocorismata semper generibus suis unde oriuntur consonant, pauca


dissonant.,
13

velut

haec rana hic ranunculus, hic unguis haec ungula,


et

hoc glandium haec glandula, hic panis hic pastillus


Varro dixit:

hoc pastillum, ut

haec

})eta

hic betaceus,
ut Terentius

haec malvgi hic malvaceus, hoc pisAdelphis:


hic
ensis

trinum haec
et

pistrilla,

haec ensicula

ensiculus; sic in Rudente PlaUtus.

iV
st

(Jdam

q
et

singu
hi

cum
loci

declinantur

in

plu

pt h loca

liic

pomarius p

liic

iocus h ioca et lii ioci h. porrii h Numeri n declinantur pr^ter unii et litterarum indeclina Elementa

inprimis

moiioptota hypocorismata

10

elementa item fluminum montiumq.

hominumq, item

dies fesli et litlerar e


:

Ypocorismata semper generib


a

suis

und
h

ang^uilla

15

hic

ranuncul

hic

ungis h ungula.

h. pastiilum ut uarro dixit h beta hic betace


h.
sic
pistrinii
in

pistrilla

ut terenlius
:-

in

ad

rudente

plautns

De

nominatiuis

ad

3 Pluraliter haec pomaria. hoc 1 in pluralibus mutant genera. Pluraliler ui fraenum. hic iocus 5 porrum et hi porri. Numeri to 6 et duo et tres, ex quattuor usque ad centum a centesimo. Elementa w 7 indeclinabilia sunt. Nomina Hypocorysmata. In primis monoptota hypocorysmata non recipiunt, neq^ie elementa u) 10 montiumque nomina et urbium. Item hominumque w 12 elementa. Item numeri hypocorysmata u) 13 unde oriuntur consonant. hic u) 15 hoc glandium, haec glandula, hoc pastillum u; 16 betaceus, haec malua, hic maluaceus. hoc pistrinum w 17 Adelphis, hic ensis ensioulus. sic w

nn^ms

8 DE NOMiNiBvs] Choris. p. 128 exc. Bob, p. 103 exc. Paris. f. 105* 14 hic hvLeQ, \xn^\\\ai tuentur Bp Charisiusp.\2% Diomedes p Z\Z, anguis anguilla unguis ungula Priscianus p. 618 15 hic pastillus, quod spatium lacunae requirere videhatur, 17 Adclphis] IIII 2, 44 apud ipsum lacum Est addidi ex Charisio p. 69 et 73 pistrilla 18 Rudente] IIII 4, 112 ensiculust aureolus
.

39
|).

CHARISII
J4.

la P.

p.

-0

I..

XIllI

DE NOMINATIVIS AD REGVLAM REDACTIS


eii

Oimiia nomiiia qiiae in


nelivo
ellenintiir

lerminantiir in nomiiiali\o casu, oa in ge-

per

is

miitata
liis

praecedente

syllal^a

in

i,

et

sunt

iaene
el

oinnia

neutralia

exceplis

tantuni

novem, quae masculina


cornicen

viiientur;

sunt masculina in en hic tubicen ex luba longa tubicinis,

liticen ex

lituo, 5
ti-

quod

est

tubae genus minoris,

liticinis,

ex cornu cornicinis,
lien anfn^v lienis,

bicen ex tibia tibicinis, fidicen ex fidibus fidicinis,


vecpQog
neulral.ia

rien

rienis
in

et

ren,

tlainen

uQsvg KaiauQog tlaminis, pecten


bilumcn aatpakxpv;

peclinis.

en,

ab a,

abdumen Xu%aQa abduminis, acumen


;

acuminis,

agmen

agminis, aluinen axvnxriQia

6,

c,

coliuiien axs- lo

Qsco^a; d, discriinen discriminis; et similiter per reliquas litteras.

Onmia nomina quac

littera

terminantur neulralia sunt,


proconsul, exul,
vigil,

iit

tribunal,

animal, bidcntal, exceptis his, consul,

pugil vxn;g,

praesul, sol solis; simiUter et barbaris, Annibal Suuil Mastanabal, et siqua


alia

noinina sunt paruin Romana.

eadem nomina

neutralia quae per


ut

ter-

15

rninantur
bidentale.

etiam
||

per e litteram terminari

invenimus,

tribunale animale

Omnia nomina quac


lucar
&saxQt.K6v

ar syliaba terminantur neutralia sunl,

ut

exem-

plar, iubar, inslar, exstar, bustar locus ubi

crcmantur mortuorum corpora,


exceptis his,

aQyvQtov,

lucunar

et

similia;

Caesar

lar 20

par; commiine cst enim, et quae ex eo conponuntur, ut dispar conpar.

Omnia nomina quae


2

terminanlur

aiit

masculiua aut ferainina sunt.

11

N
iii

Omnia noinina q
Iiis

en terminantur
in
.1,

in

nominall ca

mutata pcedente syllaba


tnj

et et

sunt p^ne sunt

om
iii

noiiem

rj

mas uidentur

maS

eii

hic

tubicinis liticen ex lituo tub

genus

liticinis

cornicen ex

cornicinis tibicen ex tibia tibicinis fidicen ex fidib: f


lienis

riea

Ne(})Poc

rienis

et

rena
in

flamen
ab.
a.

lepeyc kaic

flaminis

pecten pcctinis neutraiia

en.

abdumeii

AAn.^^p

AC4)AAT0N

abduminis acumen. nis agmen agminis bitumen

alumen CTYnrHPiA
as litteras

10

columen CTepcujMN\
10
A'
I

d discrimen

nis et

4*,

Eadem

ad rcgulam redactis. Omnia lo 2 casn, ea in genitiiio efl"eiuntur per is. u: 4 omnia neutralia, exceptis his 10 5 liic tiibicen tuba longu, tubicinis Lu 6 ex cornu minore, cornicinis w 7 fidicinis, lien onlrjv lieiiis w 8 flameii KcciGaQog, t^QSvg, flaminis U) 9 XanccTQa abdoniinis 10
1

nintata

2 Omnia 11 litteras Charis. p. 10.67 6 minoris, quod in extremo versu posUim posl cornu forlasse non integrum legit Pierius, in suuin locum revocavi H et
10 b litteram coniectura addidi, c in e.vtremo versu locum hahere 21'(oiipar Charis. 12 Omnia 17 bidentale Charis. p. 13 18 Oninia 19 bustar corpora hoc loco omissa post'l\ conpar habet N: bustar biisp. 14 sq. taris lociis ubi coricrcmantur mortuorum corpora exc. Paris. f. 105* 20 lucar om.. N, add. Putschius omisso exstar, quod in perturbata codicis scriptura Graecam glossam pruccedit 22 Omnia 39, 12 lunonis Charis. p. 47 sq.
renis Fabricius
potuit

INSTIT. GRVM. JJB.


p.

39
|).

25 r.
iit

iO. 21

l,.

haec neutralia invenimiis,


adnotavimus.

lioc

pondo,
scu

hoc

talto,

qiiae
siint,
i

intcr

monoptola

quac autem masculina

Jeminina

haec genelivum

per

is

habent praecedente o, quam non

numqnam
scd
quia

in

mutant^ non numforti-

quam
5

servant, Cicero Ciceronis, .\pollo Apollinis,

emptio emptionis,

tudo lortitudinis,

turpitudo

Jurpitudinis.

rationem niinus habent


tunc enim

masculina, qiiando mutent,


femiuina scrvant
veJut deminutio
alia
10

femininorum rationem exponemus.


siquandc
sit
ti

lilleram,

ante

novissimam o syllabam,
sin

deniinutionis,
,

subscriptio subscrii)tionis.
i

autem

fucrit

littera

coniuncta

lunc utique o in
(]uis

mutant, velut valetudo valetudinis,


,

cupido cupidinis.

ne autem

reprehendere possit
,

necessc habemus
habeat

hoc observare
o

quod unum proprium soluni nomcn

quamquam
el

cum

aham

litteram,

tamen o non mutat, luno lunonis.


si

praeterea quae in o

terminantur masculini generis,

tamen reripiant

fcmininam naturam,

erunt communia, velut hic et haec latro, nebulo eiKaiog^


15

homo

et

similia,

exceptis his

leno lena

leo lea

et siqua

alia sunt.
j

his,

Omnia nomina tertiae declinationis accusativum puppis; puppim enim facit: sitis sitim facit,

in

em

faciunt cxccptis

securis securim, turris

turrim, pelvis pelvim: et turrem tamcn habes apud Vergilium libro secundo,

turrem
20

in praecipiti
,

slantem.
ut Ileliupohs Heliupolim, Neapolis Nea-

item civitatium nomina eius modi

polim,
i

Scythopolis

Scythoi>oIim

Chrysopolis

Chrysopolim.

ahlalivus in

/iicit.

Omnia nomina quae


25

in es tenninanUir gcnetivum faciunt in i,

si

ta-

raen pura fuerit syllaba, ut acies aciei, almities almitiei evTCQmeia: item et

cetera similiter.

si

vcro adiecta fuerit littera

confundit declinationcm et

19-25
20

N
pili

pci //lim
staiilem
e/zrt
.

scylliopolis
.

scyUiopolim

chrysopolis

chrysopo

em

noa.
acit

modi
ut

nt heiiupolis heiinpolim neapolis

neapolim
eYTTPeTTiA

//

acies

aciei
in
i

aimities
si

almitiei

ant''

genc faciunt
u
adiecla

tameu pnra
confundit

fucrit syliaha

25

si

fuerit

iittcra

declinatione

In primis versibus non plura pleniores legit Picrius 20 Item

quam quae

7iunc restant,

cusaliuum

in

im

faciunt.

ncmina couiposila eiusniodi w 21 Clirysopolim, Omnia nomina quae in es terminautiir w

reliquos inde a 40, 3 indolcs ac-

2 admotauimus N:
apolio apollonis emplio
.

cf.

p. 22. 23
di
.

3 non

numquam
.

in

niutant om.

nis fortitudo

nis tnrpitudo
lia
.

dinis

7 siquando o litteram

littera praecedit Charis. p. 48 i 8 fueril a littera 15 alia 12 praeterea sunt exc. Bob. p. 92 sq. 14 eizcciog Lindemannus cofil. gloss. Philoxeni v. nebulo iKeoc N. 6v.ieoq editum fuil in lo unde a^iSQog H. Stcphanus in. eoccerptis v. nebulo 15 sunt om. N, add. 22 facit exc. Bob. p. 92 accu.... 16 Omnia em N acciisatiuum iu em lu 18 Vergilium] Aen. II 460 20 ilem ciuitatinm nomina 21 ablatiuus horum pcr i eifertur 23 Omnia 40, 17 seges Charis. p. \^2sq. cxc. Bob: p. 96
. ,

40
1..

CHARISII
iS.

26 P.
iil

|,.

-11

L.

in is facit (jenetitum,
\;\(jes,

amhages
indoles
,

7tototfo(j

lades, cautes, conpages, con-

caedes
,

.,

caues., corbcs, dapes, (aelcs ailovQog faelis, frii||ges xaQnog

frncjis

fides fidis

XvQa,

iiidolis,

lahes, nioles,

nubes

vi(pog, upes,

suboles iniyovri, sudes

sedes 'idQa, stragcs,


liaec
tria,

sepes,
spes

valles,

verres,
res

et rei 3

siqua alia suut.


nQayfia
,

sed corrunipuntur

spei

ikmg,
luis,

fides fidei

nlarig.

itein

corrumpuntur haec duo, lues


structio
est.

sirues
facil

structionis;

sed

huius tiominativus

et

plebes,

(piod

plebis

et

non nuinquam genetivum plebei habel: sed duplex huius geneti-

vus

et

nominativus: dicitur eniin cliam plebis,

quod nominativum
ilem,

plebs,
lo

non

plebes

nec

[debis

postulare

perspicitur.

de fame am6igitur.
sunl
ttetn

(piidam eiiim fainis, quidam fame dixerunl genetivo.


in

alia
,

quae
velnt

genetivo adaugentur

syllaba

licet

praecedens pura
[alis]
,

sil

necne

abies abietis, aries arielis, ales


pilis.,

alitis

antistes antistitis, cespes cescoclitis,

comes comilis
pes,
,

.,

cocles

(lovo^p&ak^og

Ceres Cereris, dives


i.s

divilis, eques.,

bospes, beres, intcrpres, limes, locuples, miles, obses Z^iqQog,


poples.,

paries,

praeses,

pedes,

quies,

reses,

satelles,

superstes,

sospes
xV

seges.

sunt ilem alia quae in es quidem exeunl^ genetivo autem


ut

ambages nepiOAOC
dapcs
faeles

clades

cautes
f^lis

conpages
fruges

conta

coibes

eAVPOC

K.\pnoc

dolis

labes moles nubes Ne<i>oc suboles

slrages
1-

s^pes

ualles
ei

uerres
ei

rupes

.111.

spes eATTic.
is

res rrPArMA
s.^d

II,

lues.

strues.

sU'uctionis.

facit et

plebis et n

nuquam

geneli.iu

nominatiuus Jf

etia

pleMs
10

ebis postulare perspicilur

quidam

fam
autistes

dxnt
sit

genetiuo

licet

pcedens

pura

nec

iie

alietis alis.

antistitis // tis

AAMOC

coclitis ceres.

reris diues

OMHPOC
es locuples. miles obses paries pes

15

ses satelles superstes sospes seges


u) 4 soboles, sedes sSqa, slrages u) rnpes. 6 nQdyfi-a. Item corrumpuntur haec duo uj 7 sed 8 genitiuum * duplex hic geniliuus ei w * struclio. est el plebes quae facit 9 plebis * plebs, non plebes nec plebis poslulare perspicitur * igilur quidam lu: ebis sg(]. in codice posterius adscripta esse videntur. nam et minoribus litleris exarata 11 genitiua adaugent syllabaiii iicet ut: nec ad finem mcmbranarum perscripta sunt 12 nec iie abies abietis. aries arietis, ales ^Q\\t\\y\VLin codice correctum est geneliuo
,

2 KUQnog

indoles indolis
tria
uj

Corrumpuntur

liaec

antistes aiitistitis, cocles (Jbovo^p^aliiog uj alitis alis, 14 diues, diiiilis, hospes, 16 pes, praeses , pedes, quies, reses, satelles u) heres interpres, limes, locuples w 17 seges, leges, teres, tranies. Sunl praeterea nomina quae in es. quidem literas exeunt nominaliuo casu, genitiuo Iiuius per ae lo. minor omnino codicis lacuna est quam quae haec capiat, nisi quaedam in margine adsciipta fuerunt

10

nt fidei decliuauerunt

de fame ambigitur quidam enim liaec fames liuius faniis quidam huius famei 17 sunt item B: cf. Charis. p. 40 41, 13 faciunt exc.

Bob. p. 92

Charis. v. 8

INSTIT. GRAM. LIB.


p.
'-'6.

I
p. 21.

41
22 L.

-27

V.

per ae
chisae,

lilteras

efferuntui",

et

sunt primae tleclinationis


ut

velut Anchises

An-

Achates Achatae,

Acesles Acestae.

autem iaciUus

intellegatur,

observabimus quod Graeca noniina quae in es terminanlur genetivum faciunt in is, si genetivo apud Graecos ovg habuerint, vehil ^rjfioa&ivrig
5

Jrjfioad-ivovg

Demosthenes Demostlienis.
IlrjXeidrjg

sin auteni in

Graeco genetivo ov
Ajiiarrjg Ayiiaxov,

habuerinl,

ut

nrjXsidov,

Aiaxlvrig

Alaxivov,

laciunt Lafine genelivum per ae, ut PeHdes Pehdae, Aeschines Aeschinae,

Acestes Acestae.
Atrida Atridae,
10

jjossunt

tamen etiam Latinum hahere noniinativum,

velut

Achata Achatae, Pylada Pyladae,

Oresta Orestae, Anchisa

Anchisae.
proleruntur.
lis

haec nomina genetwo apud veteres auctores sine observatione

nam

et Aristidis et Aristidae et Aristidi

etiam dixerunt, Achil-

et Achillae

et Achillei;

et

per hoc pluralem dativum et ablativum tani

ex tertio
eunlia
15

quam

ex secundo ordine faciunt.


et

nominativo singulari
velut

in es ex-

eundeni faciunt nominativum

vocativum,

hic

Hercules

Hercules.

Omnia nomina quae per eus


ciunt, velut Pentheus
||

efferuntur genetivum per

ei

syllabam fa-

Penthei, Nereus Nerei, Mnestheus Mnesthei, Tydeus


et

Tydei,

Peleus

Pelei.

quamvis regula dicat Peleum, lamen Pelea


Tydeu.
sed in

dici-

mus
20 tio

in accusativo; in istis

similiter et in vocativo o

magis

casibus praeponitur.

nam Graeca dechnaablativo Romanam sequimur

regulam, quoniam apud Graecos ablativus non

est. dicimus enim ab hoc Tydeo Peleo secundum Roma|nos, ut sine dubio Pentheus Nereus Mnestheus Peleus Tydeus sint secundae declinationis.

Omnia nomina quae per


25

is

terminantur genetivum quoque similem nohis

mmativo faciunt, velut hic suavis huius suavis; exceptis


1

quae
.1.

in gene-

.V

per
q
in

litteras

efferuiitur et

st

tes achat^ acestes acest ut

decliiiar

facilius intellegatur

es

terminantur

geneliuum

faciunt

in

is.

AeMOCGCNHC
5

OYC
h ostenis

habucrint
sin

uQ- demosthenes
genetiuu
.

dcMOCeeNOic
habuerint
ut

W
latine

in

greco

oy

nn

TTHAIAOY
KecTOY
nes ^scin^
faciunt

AICXINHC
genetiuii

.'VICXINOY
per
ut

AKeCTHC
peiid^
aesci

pelides

13

iV

4,

Nominatl singulari

dociinalionis. ut Anchises anchisae, Achatesu)


uj

nomiiia qune
ciunt

is,

si
U)

Demostlieues Demostheuis

2 inlelligatur disiincru), giaeca genitiuum apud pvaecos ovg, ul u) 5 drj^ioo&ivovg, 6 ut nolLXfjg lovg, aCaxtvrjg, vov. dnioxrjg oxov fa-

10 genetiuo coniectura scripsi. incodice enim littcrae nort salis adparebant; gene vel propria vel peregrina legi posse videbutur: haec non numquam apud auctores siiie obseruatione efferuntur 11 nam et etiam et 13 quam ex primo ordine B

ei

16 per

18 dicet 42, 3 dicitur Charis. p. 68. 106


.is.

syllabam

A'

B N

N
o

19

Tvdeu

uj

o tydeus

24 Onmia

12
p. 27.

CIIARISIl
'W
1'.
|i.
->.>

1..

tivo crescuiU, licel

per

is

elVerantur, velut cuspis cuspidis, cinis, cncuniis,

lapis,
{,'Iis

lis,

pulvis,
el gliris

|)ollis

yvQig pollinis,

semis

scniissis,

sauguis,

vomis,

giiris;

iioniinalivo dicitur.
is

Moiiosyllaha

quoque per
hic

syllabam

genelivos
hovis,

habenl |(aenc onu)ia,


lucis,

\olul masculini generis,

as assis,
lar,

hos
nions,
ros,

dux
iiuis,

dens,
nias,

(los, s

Ibus,

lur

Kks7ttr)g,

gre.x,

glis,
i'Gog,

Mars,

uios,

pes,

praes praedis,

pons, par

rex,

sal salis;

ciiiu

aiilciu

iuramus,

'per lios sales' dicimus:

sol, sons,

vas vadis.

reminini generis, haec arx


fax
Xainrcxg,

uKQonoXig, ars rixvrj, calx, cos cotis,


frons frontis,
nis;
alii

crux, dos,

laex, falx,

fraus,

glans,

gens,

glos audQog adeX^pri


lis,

gloris,

glus

gliiti- lo

hoc gluten dixerunt: lanx, lex, lens, laus,

lux, niens,

merx;

Salluslius nierces dixit: niors, nix, nox,

nux, nex, nar ^wt>cov naris, ops,

pax, pars, praex, plehs, pix, slips eQavog stipis, stirps, sors, sus, traps,
vis /3/a vis,
fel,

vox, urbs, vix


hirris,

vicis.

neutri generis, lioc aes, cor, crus, far,


lac,

hir

d-ivaQ

ius iuris,

mel, 6s axoiia nQoaconov oris,


ex

6s

I5

ooxiov ossis, par ^evyog, pus, rus, tus, vas, vcr.


nosyllahis,

omnihus aulem motria

quac contracta ordine diximus, corrumpuntur haec


faciunt,

et

per

genetivum

spes spei,

res rei,

vir

viri.

ohservabimiis

autem

in

monosyllabis quod
netivo
alia

ea quae singulari ablativo per e exeunt

necesse est ge20

pluraU per ium cadant, ut a monte montiuni, a ponle pontium; et

plura sunt, exceptis his quae repugnant regulae.

Dicrum sacrorum
ter neutralia

et

soliemnium appellationes,
inseruimus,
tertio

quas iam suo loco inpluralcm duplicem


||

scmper

pluralia

genetivum
ordine, velul

habent,
liiim et sic

tam ex secundo quam ex


Saturnaliorum
,

Saturnalia Salurna;

INeptunaHa Neptunalium et Neptunaliorum

et

cetera 25

observabimus, Vulcanalia, Tcrminalia, Conpilalia, Carmentalia, Bacchadicimus autem


ct

nalia, Liberalia, Genialia, Parentaha.

Saturnale et Nep-

tunale

donum
illae

et

templum

et res

Saturualis,

Item

appellationes

quae etiam

cum

Latine

dicuntur natura sunt


3o

Graecae duplicem genetivum pluralem habent,


lertio

tam ex sccundo quam ex

poema diadema loreuma duploma ceroma. dicimus enim poematum et poematorum, diadematum diaderaatorum toreumatum toreumatorum, duplomalum duplomatorum, ceromatum ceroinatorum. sed
ordine,
velut
,

sunt qui distingunt haec


ignorantes et
pluralis

et errorcm quendam essc ostendunt diflerentiam non esse unam appellationem ex qua elationem genetivus

35

duphcem habeat, sed duas


tertii

appellationes idcm significantes

alteram
dalur.

secundi, alteram

ordinis.

et

secundi haec est quae

antiqiiitati

4 Monosyllaba 16 ver exc. Bob. p. 94 sq. Mouosyllaba Monosyllaba quaeque per is syllabam genitiuos ui 5 ina
ICOC mascnlini generis iiic as w 7 par rex et \iuum neutruni liir, quod est indeclinabiie, declinaverint Priscianus p. 698 22 Diernm

qti

......... genelT
s liic

as .V

indeclina

8 sol soiis uas u) 15 liirris ius A''. quamvis quidam, ut Charisius, ir iris 43,5 simililer exc. Bob. p. 92 solV

lcmpnium

suo loco] p. 21

27 genealia

35 genetiuos plQ dupll

INSTIT.
p. 28. 2!) P.

GMM.

LIB.

[
'2>.
-'3

43
p.

L.

nam

anliqui hoc pocinatiim

huiiis

poemali,

ut nienlo phiraht(;r haec poe,

mata horum pocraatorum


diademati,

dicerent ct pocmatis
tertii

^t

hoc (hadematum
esl

liuius

ct cctera simihter.

autcm ordinis hacc

quam

in

con-

suetudine obscrvamus, hoc poema luiius poematis, pluralitcr haec poemata horum poematum, el cetera simiiitcr. Omnia nomina in is htteris lerminata quae dativo i exierint, nccesse
,

est

genetivo

et

accusativo

antc ultimam

rccipianl,

ut agrestis agrestium

hos agrestis, caelestis caelcstium hos


in is terminantur nominativo
10

caelestis.
i

item eadcm vocabula quae

ablalivo casu in

exeunt

et

accusativum plu-

ralem casum shnilem nominativo singuhiri faciunt.


minativo
is

item in vo(;abuhs no-

terminatis

quando

genctiviis

plurahs

ium quando
per
i

um

haberc
is

debeat, dcfinilio brevis est, quod, (|uoticns accusativum phiralem in


buerint,
gejnctivuin
in

ha-

ium hal^ebunt.
altqra,

sed

triplex

ium declinandi
terminantur,
littera

causa est; prima,


13

cum

dativus et ablativus singularis

littera

ul

peUis puppis

mcs||sis;

cum, quamvis
per
acris
is

ablativus

finiai

tur,

tamen,

qiiia

accusativus
ut

plurahs

elTertur,

etiam

genelivus

ante

um
per
lis.

habcbit,
is

crinis crinium,

acrium, hostis hostium;


cst,

lertia,

cum
nine
20

mascuhne ghs, temicommunes etiam gcnetiyum pluralcm per ium agunt. Graeca voproductam ncmiinativus inclusus
deducta,
Thessalis,
ut
ut

cabula a

pairia

Dardanis Ihas,
exeunt
et

aut a

genere, ut
sunt.

Tantalis, Acolis, genetivo phirali per

dum

omnia rcminin^

interdum
u\

et

masculina in candein dcchnationem cadunt, ut Damis

et Paiis,

dicatur genetivo

Damidum ct Paridum. Omnia nomina quae in or syllabam terminantur nominativo, mascuiina


si

25

seu feminina,
litteram

quidem Lalina
proferuntur,
coior;
h(jnor,

fuerint,

genetivo circumducuntur

el

pcr o

productam
splendor,

veluli venator

venatoris, gladiator, tutor,

sudor,

exccptis

his

quae non producunlitr,


sed
si

sed

corripiuntur, velut
fuerint,
30 similia.

memor memoris,
,

arbor arboris.

natura (iraeca
et

corripiuntur

ul Ilector Hectoris,

Theomnestor Theomncstoris

nam

neutralia

ulique

genctivo

corripiunt o htteram,

ut marnior

marmons, robor rohoris. Omnia uomina quae


rali

ante

um

nominativo habent
ut

ncutralia dativo plii-

et

ablativo

litteram

geminatam habent,

armarium

conpendium

supplicium; ut puta hoc armarium haec armaria his armariis el ab his ar-

12

iV

5,

in is

habuerit

(coi'r. -tiuos) iV 13 sed tricuni daliuus et accusatiuus singularis .i. littera termiuantur p cum datiuos et aldatiuos singulares i littera terminaut A^, nisi quod non satis adparuit utrum lerminant an terminant scriptum esscl: termiiiantur w foeiiiinc lis lo: 18 produclam p productas in codice non satis adparncruyit litterae 21 genetiuum plQ [)cr dum exeunt gene piu per dum aguut p 22 ut

plex

23

12

accusatiu:

plu

in is habuerit
/1

genetiuum
1-1

Paridum exc. Paris.

105*

daphnis daphntdum paris paridum p


minativo] nomina

24 omnia

31 roboris Cfiaris. p. 66

no-

44
p.
l^).

CHARISII

P.

p.

-'3.

L.

iiiariis,

ct cetera simililer.

scd de insumiiio quaesitum e^t, quuniam apud

Vergiiiiim

non geminatiir.
nunien masciilinuin quod per tor syllabam nominativo casu tertrix

Omne

minatur tVmininu per

(inietur nihilque ex

numero syllaharum

iransla^

tiim aniiltet, velul orator oralrix, vcnalor venatrix, hcllator hcllatrix, actor
actrix,

accusator accusatrix, reccptor rcceptrix,


,

domitor domitiix, cnalor


nutriti-ix
,

crcatrix

tractator tractatrix

et

similia

ac per hoc nutritor

quam-

(luain in usu nutrix dicalur;

excejjto auctorc,
cst,

cum

ctiam haec auctor dici


ultimo terminata maslo

dchcal.
culina,
si

verum observandum
pcr verba
|1

quod or

littcris in

nascuntur, una
,

littera in

femininum adcrescunt, ut veoalittcris

turvenatrix, viclor victrix


plus
tur,
effic-ict
:

tonsor tonsrix, non tonslrix; duabus cnim


,

fossor fossrix

cursor cursrix.

si

vero sua pruprietale censehun-

non

ut superiora,

quae proficiscuntur a verbis, necessario communia


spectare tam feminis

erunt, quando nihil pro indiviso per administrationcm acceperint vcrborum.

nam
ille

legere respondere
agitator
illa

quam masculis
viator
nihil

vindicatur, ut

is

agitatrix,

faenerator faeneratrix.
accipienda.

vero et institor et

tutor ac sirailia pro

communibus
auctor
si

enim quasi praecipuum quod [augerej ge-

per

verba habent.

quidem proplerea

dicitur

neravit, auctricem dicemus,

quod pariter augere possit; cum vero ad auc20

toritatem referatur, pro

communi recipiendum. Omnia nomina quae per us syllabam nominativo


i

casu

terrainantur,
is et

haec genetivo aut per


tertii

exeunt

et

sunt secundi ordinis,

aut per

sunt

ordinis

aut per us similem nominativo


proficiscitur et in

et sunl quarti ordinis.

omnis

appellatio quae ex verbo


lini

us syllabam terminatur mascu25

generis est, vclul descendo descendis hic descensus, coeo cois coitus,
adficio
adficis adfectus.

ambio ambis ambitus,


et

sunt autem quarti

ordinis

genetivo
i

per us efferuntur.

sed

per

genetivo proferetur, velut hic

secundi erit ordinis et si nomen erit, magnus huius magni, hic lulianus hused,
si

ius luliani,

hic Augustus huius Augusti.

non

fallor,

omnium

ver30

borum
tio,

appellationes

etiam

in

terminantur.

quae cum in

terminatae

fuerint, genere feminino declinantur, haec coitio, haecambitio, haec scrip-

adfectio, uUio, descensio, accersio,


tertii

decessio, evictio

et

cetera.

sunt

etiam

ordinis et per
,

is

genetivo proferentur, velut [coitio coitionis et


,

cetera] masculina
tus
veteris;
facit

hic Ligus Liguris


et

hic lepus leporis


|

hic

mus muris

ve-

haec

et

hoc vetus

Irigenes:

feminina,

haec Venus

2 Vergirmm] Aen. II 270 in somnis ecce anle ocuios maestissimus Hector Visus adesse a grammalicis quaesitum esse, utrum in somnis legendum esset an insomnis pro insomniis dictum, docet Servii adnotatio. cf.praetcrea Serv.in f^erg. Aen. I 353 III 151 IIII 353. 466 3 Omne 9 debeat exc. Bob. p. 91 qnamuis w. 7 quam
milii, ubi

quamquam 10 adcrescunt 12 fossor fossrix to fessor 18 augeret et generaret Fabrifessrix 15 quam masculis U) tam mascuiis cius. codicis scripturam defendil Lindemannus , ut augere generavit dictum sit pro ' augere feciV aut 'ita generavit ut augeretur\ cf. Serv. in Verg. Aen. XII 159 21 omnia 23 oninis appeilalio 32 cetera exc. ob. 45, 4 nemoris Charis. p. 56 sq. lii descensus 25 liic descensus p. 95 sq.
coniecit

Lindemanmts

INSTIT. GRAM. LIB.


p.
.10.
.31

I
P-

45
2^
'

P.

Veneris, haec

telliis

telluris,

liaec iiiventus invenlutis,

haec pahis paludis,

haec scrvitus servitutis, haec senectus senectulis, haec fraus fraudis, haec
laus laudis, haec virtus virtutis, liaec salus
|1

sahilis: neutraha,

hoc nenius
lia-

nemoris.
5

quae autem per us exeunt

et

genetivuin siniilem nominativo

bent et sunt quarti ordinis, haec infra ostenduntur, quibus exccptis rehqiia

per

proferentur, velut hic acus acus,


artus

hic artus arlus;

sed singulari nuar-

mero

non dicimus: adventus advcntus, accentus acccntus, arcus


conmeatus conmeatus, currus
nutus, occasus dv6ig
currus,
cultus,

cus, aestus acstus, caestus caeslus, casus casus, contextus contextus, colus colus rjXaKccTri,

domus,

loUuctus, fructus, fetus, gradus, hahitus, ictus, iactus, lacus, inpetus, ma-

nns,

magistratus,

obtutus, partus, passus, portus,

porticus, principatus,

prospectus, quaestus,

quercus, risus, ritus, saltus,

senatus, sexus, sinus, situs, status, sumptus, tractus, tribus, versus, victus, vultus.
15

item omnia nomina quae ante us littcras habent


in i, velut hic pius o
pii,

i,

haectersimili-

minantur per vocativum casum


tcr declinantur.

et cetera

nullum aiitem neutrale dissyllabum us Utteris terminatum


ultima
exit

genelivo

in

syllaba.
est.

unde vulgus masculini generis potius

quam
teras
20 in

neutralis
exierit,

dicendum
dativus

item

ultimam u habebit.

quorum genetivus singularis in us litquaecumque autem nominativo

us exeuntia genetivo plurali u geminalum ante


plurali
in

habuerint, ea accusa-

tivo

us

terminabuntur,
fluctus,

ut

anuum has anus,


domos.

luctus et

manus manuum has manus, anus cetera. ergo melius has domus quam

item quae in us cadentia plurali genetivo


litteras

rum ultimam

habuerinl,

accusativo plurali os

ultimas habebunt,

iit

pinorum pinos, ficorum


item us terminata,
genetivo plurali gemi-

25ficos, et cetera simiUter; ac per hoc


si

domorum domos.
ut anus ab

dativo el ablativo

singulari

u ultimam habuerint,

natum u ante

m
et

habeant necesse est, cetera; ac per


/ioc.

manu manuum

domus

anu anuum, manus a domu domuum, non, ut

quidam putant, domorum.

iV

5,

ir laiis

24-29
25
ul

N
pinorum pinos ficonim
ficos
et

et

cetera

similit

ac p

i"

ilomos
plij

//.

ii.

Ilem us tminata
anle

si

datiuo

abialiuo singu .u. uilimam

genl

geminatuni

liabebunt necesse est ut anus ab anu anuu

doni: a

domu domuum

n ut

quidam putant dom


legit
ui

Non nuUos versus hic illic pleniores quam nunc sunt 26 ultimam liabuerinl. Kenitiuum domoruni domos to
ir

Pierius

25 ac per iioc 29 domorum. Omnia lo

ueneris
iV

tellus

N N

c.ns:

s:
liabitns

t:t:
ictus

casus sus

9 HAeKATH

ctillus

fructus fetus

iaclus inpetus

conteslus lus u; manns magislradis

AYCIC

domns dnclus

gradiis niitns lacns occasus obtutus

12

quereus hoc loco omissurn


A'

post 14 nultiis hahet

19 datib:

20 geminanle. m.

40
p.
.11.

r.IURISII
32 P.
p.
"24

L.

Oinnia noinina qiiae


neliro aul per
terlii ordinis.
i

|M'r

er lilteras asn noniinativo fcxfmu,


et

haer geis et

termimtnlur
r[uae

sunt serundi ordinis


i

aut per
et

sunt

cl siint
et

pcr

exount ager agri

sie

celera per oris

ilinein

liMeraruin,

sunt omnia viasculina.


venler
yccsx{]o

quac aulern per


itein

ex||eunl
.,

liaec,

pater patris,

ventris.,
liis,

el

celera similiter

aiit 5

inascnlina aut feininina sunt exceptis

iter,

cicer,

paparer, cadarer.,

tuber, cancer.
elleruntur

haec enim utique neutralia sunt.

ilcm omnia nomina quae

Graece

per

Qog

et

antc

Qog syllabani

consonantem litteram
siqua alia sunt.
si
o

habent,

liaec Latinc in

cr exeunl., nelnt

'AXii,av&Qog Alexander., Kliager.,


et

av6Qog Cleander, ovayQog onager,


Oinnia

uyQoq
litteras

nomina quae per as


terlii orrfjni^

terniinantur,

quidem fuermf
ali-

Latina, haec

sunt, velut

mas

maris.

sin

autem Graeca

(piando inciderint, aut tertii ordinis sunt aut primi.


jfenelivo

aestimantur autem
terlii

casu Graeco; et

si

quidem lerminantur

in og,

ordinis sunt,
is

velut Graece

&6ag &6avrog, Laline Thoas Thoantis,


autem Graece
in

sicut

Maecenas Mae-

cenalis.

si

ou, primi ordinis sunt,

velut (iraece Aiveiag

Aivsiov, Latine Aeneas Aeneae.

Omnia noinina quae


dita

singulari

ablativo in

litteram cadunt, haec advelut


in
i

um

syllaha

faciunt genetivum

pluralem
ea

ab hoc omni horum


lilteram cadunt

omnium.

ablalivo

autem

singulari

denuim

quae

20

Omnia
et st

wTax
i

pc

cr

lilteias
ri.

casu iioml
sic
tris

exeiiiit

4 p*

exeunt ager.

et
.

c^tera pr

per

is

cxeunt h^c pater

uen

a mascQ a femi sunt exccpti

h +t

utiq,

neutraiia st //
et

llem omuia noa q efTeruni' gr^ce os

ante os s

KAeANAPOccleanderoNArpoc
t)mnia noa q per. as. liuas terminant'' siquide fner greca nis sunt iiu mas maris sin V\'
^stimantur
ufi

10

W
0OAC

gene

casu

g
latine

gr^ce

OOANTOC

thoas

thoantis

15

Si

grece in oy primi ordinis st uu grece aini


abla in
.i.

Omnia nua q sing


plu

cadunt h addita ium syl

omnium

abla

singu ea

demum

in

.i.

20

5 uenler yaaxriQ, aut lu 3 caetera per ordinem literarum. quae ui 6 ex8 syliaba haec laiine iu er. KXiavSQO^ Clercptis his. iter cicer, passer. haec lu

12 graeca aliquando * aestimantur hoc eniin goovuyQoq Onager. Omnia U) uere geuitiuo casu graeco et siquidem terminantur in 05, ut graece 10 17 alvBiov. pluraii ui Oinuia 10 19 syllaba
aiider

unde supplemenla lacunarum petivi 18 Omnia 8 49, 2 excepimus exc. Bob. iu i litlera caduiit 19 ueiut ab hoc omiii horum praeter fidem cop. dicis addidi ex B, wide supplemenla duorum versuum petila sunt
1

Oninia

11

Omniu 93 .sq.

sunt Charis. 10 17 Acneae Charis. p. 50.


aiia

p. 62. 11,

INSTIT. GRAM. LIB.


p.
.T2.

I p. 24.

47
25 l.

Xi P.

commnnia snnt
Sunt autem
et
5

triiim

generum, ut
et similia,
iit

felix a felici

felicium, veliemens a ve-

lieinenli veliememiiun
alia

conslans atrox rapax priulens.

triiim

generiim nomina,

quae quamvis

in

masculino

feminino
in

in

is

syllaham nominalivo terminentur, tamcn neulraliter nomiut


et
liic el

nativiim

e
lioc

faciunt,
agile

haec
in

salutaris

hoc salutare, item

liic
,

et
si
si

liaec agilis

similia.

his

lamen omnihus observahimus


in
i

appellatioiies

fiierint,

quod

tunc ahlativum

htteram faciunt.

nam

propria nomina fuerint,

tunc ahlativum in e litteram hahere dehehunt, ut

a Feiice Veliemente Salutare. nihilo


10

minus tamen pluralem genetivum eunin

dem

servant

tantum ahlativum singularem variant


aeque
e
illa

differentia proprii noi

miuis et appellativi.

quoque

ahlativum per

litteram

Iiahent

quae nominativo
tertii

in

correptam terminantur, quae sunt utique neutralia


sediie monile rete et similia.

ordinis, ut

mare
i

Item
15

illa

per

litteram

dativum et ablativum hahent quae sunt hoc


incusativum
sitis
illa

eodem
ante

li||hro

supra excepta, quae


tertii

per im faciunt,
felis

id

est

m,

et

sunt

ordinis,

puppis

securis turris

pelvis

He-

liupolis Scythopolis et cetera

similia.

quoque quae similem genetivum


e,

nominativo hahent per


vis
20

litteram ahlativum habebunt et per


et

ut Iiaec na-

huius
:

navis

ab hac navi
turris

nave;

duplicem' enim haec regula Iiahet


illa

ablalivum

item ignis
in
1

ratis.

item

per

litteram ablalivum Iiaut

bent quae

litteram

nominalivum habent
vectigali.

et

sunt neutralia,
,

trihunal

ah hoc trihunali,
tavimus,

vectigal

sed in monosyllabis

ut supra

adno-

regulam istam non servant, ut ars pars.

faciunt

enim genetivum
hac parte.
i

pluralem artium partium,


25

ahlativum vero ab hac arte

ah

item

quae genetivo plus quam una syllaha crescunt ablativum per


cesse est haheant,
ut haec supellex huius supellectilis ab

litteram

ne-

hac

supellcctili,

hic praeceps praecipitis praecipiti, hic anceps ancipitis ancipiti, hehes hebetis hebeti; plurali genetivo habent ium.

Omnia masculini
30 clinatione

et

feminini generis vocabula singulari

numero

in de-

non plus quam una syllaha increscunt, unde mihi videtur non

supellex, sed supellectilis- esse dicendum, et ancipes ancipitis

quam

anceps.

1.

2 iV
tiium
geiiei"

ut

felix a felici felicium

iiebemens

et siitiilia

17

iV
1

5*,

illa

qTi

ueliemens uehcmenli nehemenlium

et

siniilia

4 tamen neutra

tamen

in neutraii

17 scytopoiis p. 25 facit seruaiit nt u;

B
27

N 20 est arte uero ab iiac arte uj om. N, add. Fabricius haec supellex huius supellectilis ab liac supellectili lo hic suppellex huius suppellectilis ab h. snppellectiii A' 30 non suppelex sed superlectilis iV 31 aucipes om. N: et ancipiiis potius quam anceps Fabricius. ancipes nominativum posuit Charisius p. 67. 96

22 supra] 24 uero

p.

14 Jtem illa 23 istam

illa
|

N
ut A'

15 supra] istam non

48
p.
3.1.

CTIARISII
34 P.
p.

25

r..

Oniiiia

nomina
pluraliter
,

quac

<'ns

teiminantur,
intellegi
el

si

inodo

non

sinl

participia,
<leri\ari

possnnt

et

nontraliter

sinj,MiIaiiler

feniinine

ad appellatioiiein
feniinine

veliit

vehenien.s,

neutraliler

phnaliter
prutlens

haec

vehenienlia,

singulariter
similia.

haec veheinenlia.

item

prudentia, sapiens

sapientia et

unde

igitur

tlinoscitur

et tliscernitur
et

nomen
,

|)arli- 5

cipio?

quod nonien
derivatur,

recipit

conparationem

supeilationem

unde eliam

appellatio

parlicipium autem

non

recipit.

sed evenil saepenu-

inero ul ex ipsis participiis


lur; velut ex eo
patiens.
||

noinen sive appellatio similis parlir/p/o derivepalior j)arlicipium facimus paliens,


est
fil

quod

est

ilem similiter ex eo quod


fit

sapio sapiens,

fit

et

et nomen nomen sa-

lo

piens:
riter

hinc

cx nomine
itein

dumtaxat plurali neutro sapientia


patientia
untle
et

el

singula-

sapientia;

pluraliter

singulariter

palienlia.

sed
in-

non numquam
venimus
raliler
silentia.

ex

participiis,

conparatio

esse
,

non
ut

potest,

derivari

ad feminina etiam

appellationes

audiens,

pluis

audienlia, femininc audientia;

silens,

pluraliter silentia,

feminine

Nomina quae
laha

genetivo

crescunt non

invenimiis

plus

quam una

syl-

crescere

praeter pauca,

ex quihus quae suggesta

memoria sunt

inse-

ruimus, quae duabus syllabis crescunt, praeceps praecipitis, anceps ancipitis, iecur iecinoris;

sed quidam dicunt hoc iocinus iocinoris,

iter iti- 20

neris, supcllex supellectilis;


lectilis

quamquaiu sane mulli contendunt haec supelet

huius

supellectilis

hoc

itiner

huius itineris dici debere.

in his

22N
similis
fit

part

uu

fix

eoquod

e patior parlicipium facimus paliens


fit

et

im pali

exeoq esapio

sapiens

et

irii

sapiens hinc

fil

ex no 10

*'"? sapienlia et sapientia item pt pat ienlia et singpatientia

....

unde comparalio esse


audiens
//

ii

potest inuenimus deriuari

pt

audientia

feminine
st

audientia 15

ex quibus q suggesta memoria


plus

inseruimus

quam una
ppeliex

syliaba crescere pler pauca

suppellectilis

pceps

pcipitis

a
unt hic

diJt

hoc iocinus iocinoris quamquam 20


suppellectilis
et

snppellectilis

huius

hoc itener

10 8 similis partis deriuetur lo 14 deriuari * ut audiens 10 15 audientia + foemine silentia * uon inuenimus plus u) 18 panca. Iter ileneris supellex uj 19 praecipitis, anceps ancipitis, iecur iecuris. quidam dicunt w 22 21 quinquam multi contendunt U) itiner huius itineris. quaedam ablatiuum uj
nullos versus pleniores legit Pierius
tu

Non

paiiens * ex eo

1 si modo non sunl 8 similis partici4 sapiens om. N, add. Fabricius pio /?, unde reliqtiorum etiam versuum supplementa petita sunt 17 in omnibus qiiae geneliuo crescuul non inueuies 19 in codice ila haec scripta fuisse suspicor, qnae duabus syllabis crescuul iter ileneris snppellex suppelleclilis praeceps praecipi-

tis

anceps

aucipitis
etc.

iecur

iecuris
iter

quam sane
vocati

in

quihus

iteneris

sed quidam dicunt hoc iocinus suppeliex suppellectilis in

iuciuoris

quamre-

suum

locum


INSTIT. GRAM. LIB.
p.

49
I>.

:M V.
i

25. 2G L.
,

qiiacdani al)laliviiin per


cle

litleram facere ohscrvaliimiis


i

qnac

ctiani

cum

ablativo

adnotaremus qui

littcra lit,

exccpimus.
|

Sunt eliam nomina quae multi a participiis


veliit
.5

figurata appellaverunt,
liiulcus,

lacriniabuiKlus anlielabuntlu.s,

laudahundus furibundus., ilem


pronunlialione
inlellectu

id

est qui liiat, petulcus qui pclit;

quae conparalionem non habenl.


,

liem

sunt

tria

tantum

simili

dissonantia,

odorus ^onorus canorus.


Ilem quaedam nomina nominativo
nominativo dcclinationem
10

dui^Iicia sunt,

quac non ex utroque

accipiunt,

sed ex altero, velut satias ct salielas.

verum tamcn non ex eo quod


satictatis facil.

est salias^

sed ex eo quod
est iter,

est salietas,

item

iter ct itiner

non ex eo quod

sed ex eo quod
causa sulliciunt.

est itiner^ itineris facil.

et alia

sunt, sed haec exempli

Be
satis
15

declinationihus hinis
sit,

litteris

quae increscunt,

licet

suo quoque loco


et

dictum

tamen
1

et in

summa

referenda videntur.

sunt ea quae

praelata

a liltera in

exeunt,

ut trihunal tribunalis;

item quae in ar, lu-

cunar pulvinar; item quae in ns, spons pons; item quae in er, puer socer.
sed haec nomina
*.

creber enim

et

pater non crescunt nisi una.


vir.

item

crescit in eo vocabulo

quod unicum
dicitur,

est,

Rex communi genere

primum ab etymologia, rex


litteram obseruabinius q etiam

ut regens;

lA

abla per
tera

.i.

cum de

abla

fit

excepimus

//

bundus
luat

anebelabuudus

figurata
5

appellauerunl
est

uu
:

lacrima
qui
petit

em

hiulcus

id

qui

petulcus

orus canorus
e

inteUectu dissonantia
ii

nominatiuo duplicia sunt q

ex ulroq, norainatiuo dc
satias
et

10

accipiuut
salietatis

sed
Item

ex

altero

uu

satietas

uer

tietas facit.

iter et itener

n ex eo quod e iteneris facit

empli

causa

sufficiunt

//

tum
licet

sit

tii

et

in

sum

alionibus binis

iitteris

q increscunt

suo qqloco satis dic

ma
1 ablatiuo

referenda uidentur

4 ane*helabundus, itemu) *quod i litera fit excepimus. +quae figurata lo ut canonis w 10 uetantum simiii pronuntiatione intellectu dissonantia rum * satietas lo haec exempli causa sufliciant * declinationlbus to 12 iteneris 5
petit.

tria

Vindobonensis 3 Sunt 5 non habent Charis. p. 129. exc. Bob. p, 81. in supplendo prirno versu recessi a fide codicis , ad quam pro12 pius accedi poterat ita, sunt item alia a participiis quae 8 Item quaedam sufficiunt] supplementa lacunarum praebuerunt exc. Bob. p. 94 9 iielut satias et satietas uerum tamen non ex eo quod est satias sed ex eo quod est satieias satietatis facit item iter et itiner uerum tamen ex eo quod est itiner itineris itineri facit B. unde plura quam quae in codice scripta fuerunt addidi. poteram etiam brevius sic, uernm
1 lacere addidit editor

158

uerum tamen ex eo item iter et itiner 13 suo quodque loco satis dictum sit Fabricius: fortasse in declinationibus 17 in lacuna quam indicavi dictum suo quaeque loco satis dicla sint fuisse videtur de e litlera in dcciinationibus vd servata vel ahiecta; quum quaestionem cum ultcra (luue est de incrcmento Hllerarum in casibus facto confudil yrainmaticus
tanien ex eo

quod

est satietas satietatis facit.

quod

est itiner

GRAMMATICI LATINI

I.

50
]>.

CIIAKISII
U. 35
P.
p. 2. '27
I..

deiiiclc

quod sunl
(|uam ab

(luaiMlani

vcrlia est
,

(|iiae

ex

se

Iriuin

genenun nomina
||

cre-

ant,

lani
,

eo (juod

interpretor

Iiic

interprctalor
interpres.
sic et

liaec

inter-

pretatiix

ex diverso genere

et ex

communicalo
et vindex;

el

ab eo quod

est vindico vindicator et vindicatrix


ficatrix

carniOcator et carniregina uullo

et carnifex
nisi

sic et

regnator regnatrix rex.


et

nam

modo

recipiendum,

reciperemus

reginum.

XV

DE EXTREMITATIBVS NOMINVM ET DIVERSIS QVAESTIONIBVS

Ne ipsa quidem rerum natura tain finila est iit nobis quoqiie, nt diximus^ novissimuni sui adsignet, ne dum artes, quarum consummationibus
inbecillilas
vel sola

Iiumana non

sufy?cit,

vel propter et

extremum
quid

diKicuItatis

laborem
esse,

lo

earuin invenlione

satiata.

sane

potest

absolutum

quod adsidue pro


nulla

sublilitate cuius(iue ingenii

adstruitur?

non ideo tamen


quare
artes
i3

sunt quac

aliis

subinde adiectionibus tuta csse non patimur.


in

sumus eo quod repertum est, cum quoque mensuram sui habeaut et naluram nec
contenti

omni rerum ralione


ipso

aliter

profectum esse videa-

mus quod

interim

est.

Latinus vcro sermo

cum

homine

civitatis

suae

natus significandis

intellegundisque

quae diceret
artifices

praestitit. et solertiae

sed postquam
nostrae obscrdis'jo

plane supervfinicnlibus

saecuhs accepit

vationibus captus est, paucis


sentientibus
vituti
,

admodum
ratio

parlibus orationis

nomiae suae

regendum se regulae
addixit.

tradidit et

iilam loquendi licenliam seripsa loquella generata est ut

rationis

quae

adeo

cum

hodie nihil de suo analogia inferat.

ea enim quae ad explicandam elocudis-

tionem iam apud sensus nostros educta sunt a confasione universitalis


semi|navit et a disparibus paria coaluiU

adprobatur autem defectionis regula


23

argumento similium.
tudine auctoritate.

constat ergo

Latinus sermo natura analogia consue-

natura verborum

nominumque

inmutabilis est nec quic-

10

5',

uel propter
ei

2 ab eo quod

est hic interptator h interpiator

ex diuerso genere interptatrix

ex

communicato intps N ab eo quod est interpretor hic interpretator luiius interpretatoris, 7 XV ovi. N: cf. ex diuerso genere inteiprelatrix et ex communi inlerpres Fabric-us 104* 8 ut diximus non satis in codice adparuii: dxiSs vel doms super exc. Paris. f. 99 scripto ut esse videbatur: an ut Cominianus dicit? nobis + nouissimum lu nobis terminum 10 suf. .citiV suspicit to 12 pro subtilitate PiUschius nouissimum Lindemannus 13 null^ N: nuliae sunt, quia illas subinde adiectionibus tutas propter subtilitatem N artes] partes N 14 simus Putschius 15 uideamur N non patimur Putschius uideatur Putschius: nec omnino perfectum esse uideamus coniecit Lindemannus 16 17 sed om. N: dicere praesu signilicandis iV suae natus significandis lu 19 paucis N: cf. Diom. p. 285 18 accepit Fabricius accipit N stitit. postquam uj explicandam lo explicandum N 23 educta suut a confusione 22 analogi^

educata snnt iam confusione lo 24 et u disPuischius educta st: ii confusione et disparibus paria copulauit Putschius. coaluit defenparibns et ut disparibus u) fortasse et dit gloss. Paris. ed. Hildebr. p. 56 'coatescit, concrescit vel conglutinat". adprobatur a {h. e. aut) difectiouis a disparibus paria dissociauit et coaluit 25 Conslat 51, 12 confiterentur Diom. p. 434. ut Comminianns dicit constat ergo 26 uerboiatinus sermo 51 , 14 depellal excerpta codicis Bernensis 123 f. 21 rum 'nominumque inmotabilis, in marg, ''alias uerborum omnium

mSTIT. GRAM.
p. 35

LIB.

I
p. 27
I,.

51
accepif.

37 r.

qiiam aut

j^Ius

aiU

niinns liadiilit nohis

quam qnod

nam

siquis

dicat scrimlio pro co quod cst scriho,

non

analof^iac virtutc

scd naturac||

ipsius constitutionc convincitur.


tio

analogia sermonis a nalura proditi ordinaa pluinbo

est

neque

alitcr

barbaram linguam ab erudita quam argcntimi


in

5 dissociat.

plcnins autcni dc analogia

sequentibus

Romanum
illi

disscnnsse
ideo

invcnies.

consuctudo non

arte

analogiae

sed viribus par cst,


ita

solum

recepta, quod multorum consensionc convaluit,

accedat

sed indulgeat.

auctoritas in rcgula loquendi novissima cst.


sic

que
10

ubi

omnia dclcccrint,

ad

illani

quem

non namad modum ad aram satamcn ut


ratio

cram
secuti

decurritur.

non enim quicquam aut


luisscnt

ralionis aut natnrae aut consuccst,

ludinis

habet;
esscnt
si

tantum opinionc oralorum rcccpta


interrogati,
liaec vulgaris

qui et

ipsi

cur id
ergo

ncscire confiterentur.

ex his
cst,

omnihus consueludo non


horridiorem rationem
15

nec sordida recipienda

sed quae
iu-

sono blandiorc depcllat.


adsiduitas
et

interdum cnim ulilibus


vel

cunda gratiora sunt.


per

consuetudo verba quaedam


sufficient,
si

nomina

usque ad persuasionem proprietatis


tractabimus ergo

tamen eadem non aspere

analogiam enuntientur; alioquin rationem njallem

quam

adsiduitatcm.

primum nomina

polusyllaba

polusyllahorumque quaestio-

nes
20

deinde verba verborumque quaestiones, novissime catholica vaga, quae


dissipent.
dictionis
silva

multarum conlroversiarum veterem caliginem

Omnia
plus

igitur

nomina quihus universa

copiosa
,

est

non
i

quam per duodecim


I

ultimas litteras fmiuntur, quinque vocales


s

a e

o u,

sex semivocales,
tes aut per
^5

n r

x,

unam mutpm,

t.

sequemur ergo

Iias

exlremita-

omnia genera nominum aut per ea c U3


a litteram veniunt

in quibusdaif; neq^inibus

sunt, singulisque exlremitatibus quaestiones suas et su-Keciemus^ ej^J[vemus.

A.

mascuhna quae
inperturbata
is,

in

||

sedecim plus .mintfs sunt,


Sisenna Perperna Catiiina.

ex quihus exempli causa

tria

interim ponemus,
est.

horum
ablativo
.10

dechnatio
as

nam

pluraU genetivo arum,*>!af;vo 'et

accusativo

litteras

accipiunt,

tam quam Perpernarumffi^Catilinarum Catiiiuis Casunt, Diana

pern:s Perpernas, Sisennarum Sisennis Sisennas,


tilinas.

feminina quae in a veniunt plus

quam quinquaginta

Dlomed^s accipit A' 3 a natura N a natura exc. Bern. 4.a plurnbo anipiummo ilissociat exc. Bern. 5 diseruisse N G arte] ratioUR Diomedes, quod recepit Putschius 7 inultorum consuetudine uel tonsensionc connaluit "exc. Bern. ad anchoram saeram exc. Bern. ad ancoram Diontedes 9 sic ad .V
I accepit

disociat

II opinione aulliorum Pulschius: cf. Quintil.


o

6,

12 confcterenltir

13
.

Vulgaris iV 14 biandiore ea.'c. ^crw.ef /afty-tcjiAS blanditur ore xV utilibus iungenda gratiosa 'sunt Putschiits 18 polysyllaborumque quaesliones: deinde monosyllaba, monosyllaborumque quaestioncs: deinde uerba uerborumque quaestiones Putschins
o

20 contruuersiarum N desipent N 21 Omuia cupiosa N 23 unani mutam Fabricius una mula qulmur N cxtrimitates N 25 extrimitatibus. N
'

N
n

23 mulam t Diom. p. 490 sequemur Putsc/dus,se28 plu27 perpenna iv


n n
A'

rali.genl.aru datiuum ct abla.


,
1

is

accusa
uoniuiil

A'

29 perpernarum perpernis perpernas


dina

30

calaliuis calinas A"

31 exeunt

A'

52
,).

CIIARISIl
37.

38 P.

p. IT.

2S L.

Mincrva aurora

ct

cclera.

liacc

omnia
quae

et

liuiiis

inodi ad (leclinationem su-

periorum
sunt,

diriyiuitur.

nculralia
velut

in a

veniunt plus

quam
plurali

(juinquaginta

sed omnia Gracca,

diadema emblema schema,


faciunt

haec a sujie-

riorum declinationc

dissonant:

enim genetivo

schematum,
s

item dalivo et ablalivo schemalibus.

Et ut brevius dicamus,
ct feminina.

a liltcra

finiuntur

Romana nomina masculina


masculino
et

sunt

et neutralia,

sed in mullitudinc, hoc csl pluraii numcro;

singularia

peregrina sunt.

item
in

communia
Auctorato
|

ex

feminino,

ut

adsccula conviva.

Pomponius

postquam convenio omnes convivas meas.


ebria masculino in eodem Pomponius,

lo

neque enim ego sum Memmi neque Cassi neque Munati Ebriae.
neutralia pluraliter,
ut

Saturnalia

Conpitalia;

quorum genetivus quamvis


et

vane

elatus

sit

aput auctores (Saturnalium enim


dixerunt),
dativi

Saturnaliorum

Conpisyl-

i5

talium et

Conpitaliorum

tamen mausit rcgula ut bus


pliu-alia

laba fmiretur.

nam

neutra quae semper

sunt,
dativo

si

ante novissimam
[er

syllabam

litteram

habeant,

genetivo per

um^
casu

bns syllabam
castra exta,

finientur, veluli Saturnalia Saturnalium Saturnalibus.

nam arma
:

quia non habent


et

ante

a syllabam

dativo

is finientur

armis enim
terminata

20

castris

et

extis

dicemus.

singularia

autem neutra

a httera

nulla

inveniuntur nisi peregrina, ut toreuma emblema

poema; de quibus
legijmus toreusic similia.

dubitatur

quem casum genetivum


toreumatorum
,

et

ablativum

habeant.
et

matum
runt,

et

toreumatibus ct torcumatis,
et

modius tamen senserunt qui toreumatum

compoematum dicendum putave-

23

primum quod haec magis ad Romanum colorem videntur accedere; quod dein quaecumque nomina genetivo plurali apud Graecos per tov littetranslata in

ras terminantur,

Lalinum

(ov in

um

mutant, ut 'EKxoqa/v Ns-

15

iV

6,

satiirnalium

scemaiV 6 a littera 53, 12 cetera 1504 editum, repetitum a Gaisfordio commo scHpi. Lat. rei meir. praef. p. "VIII sq. 7 foeml N 8 perigrina N 9 Pomponius Donatianus et Priscianus p. 642 pompeiiis N ex masc et foemi N 10 conueni Donatianus et Priscianus omnis Donatiarius : senarium iambicum consiituerunt Bothius poet. scen. Lat. V 2 p. 105 postquam conuiuas omnes conueni Munkius de fab. Alell. p. 139 postquam conueni conuiuas omnes meas recte meas Ribbeckius com. Lai. rel. p. 193 postquam conveni omnes conviviis meas 11 Pomponius Donatianus pompeius N 12 neque sum meni neque casli;i neque Mimacius ebria Donatianus neque ego sum Memnius, neque Cassius, ueque Mimalius ebria lu. iieque enim ego Sum Memmi neque Cassi neque Munati Ebriae coniecit Lindemannus
2 plusquam. i. sunt 3 deadema similia cf. Donatiani fragmentum Mediolani a.
, ;
.

probante Ribbeckio com. Lat.


re

rel. p.

192

menni ^V

13 ebrea iV

15 aput

iio17 finiatur 21 extis dicemus Charis. p. 116 nam neutra uisimam 21 dicimus ld 27 Dein qnod'18 per iim om. N, add. Putschius cumqiie (in marg.'(\,') quaecumque deinde quod qimecumque Donatianus 53, 5

auctores

11

pegmaiis Prob. de nom. p. 224 ed. Findob.

28 terminalur

.V

niotaut

INSTIT. GRAM. LIB.


p.

I
|>.

53
28.

38.

.'59

P.

29

I..

aioQcov, Hecliirum Nostoriim.


IJLccTcov

notTjfiarcov.,

nos

recle

cmn iili dicani, iix^lrjixaxcov roQivemblematum toroumatum iioomalum dicimus.


sic

ergo,

similiter in genetivo juoque .singulari og ul iii(Ui](ic(rog


5

Graecum

in

is

Latinum nuitamus,
jrr/-

emblcmatis,

%7]QcoiJLccrog

ceromalis, mnri[iatog poematis,

yfiarog pegmatis.

nam nomiuativum
esl

iihiralem Graece proferemus,

poemata

ceromata pegmata emblemala


blematibus cliccntlum
ris
,

et similia.

item poematibus schematibus em-

quoniam quaecumque nomina cuiuscumque geneablativo

singuiari

nunicro casu
et

per e lilteram exeunt, ea in genetivo


litteras

plurali

um

et dativo

ablativo

bus

habent, ut a

parictc parietum
liomini-

loparietibus,

muliere
lilorum

muUerum
htoribus:

mulieribus,
sic
Illi

ab

homine horainum

bus,

litore

cetera similia.

Cicero in Verrem

poemafe poematum poematibus, et tantum emblematum. Romanus poefaciat.

matis refert,
in libro suo,

quamvis

ratio

poematibus
et

nam

et

Varro

sic inscribit

^de poemalis',
Plautus

Annius Florus ad divum Hadrianum 'poedixit in

i5malis dilector'.

schema pro schemate

Amphitruone,

huc ergo processi cum servili schema. Phnius sermonis dubii VI de Varrone 'quam ma|xime vicina Graeco Graeca dicit, uti uec schematis quidem dicat sed schemasin.'
Communia duorum generum quae
20

in

veniunt plura

quam

triginta

duo sunt,
sola ab

veiuli

verna coliega nauta.

sed haec ex eadem observatione deneutralia

clinationum qua superiora femiuina et masculina dechnantur.

enim

horum

declinaijtione

deOectunt, quia genelivo pluraU schematum,

dativo et ablativo sciiematibus faciuut.


venit nequa.
25

commune
et

tfium generum in a

unum

idem istud

et

singulari

plurah numero monoptoton est;

propter quod multum errant qui dicunt acUecta

httera '^nequam hominis

propositum habent'.
Masculina in e litteram
taha, Crotale Eriphyle Calpe.
nulia

veniunt neque feminina

nisi

peregrina

haec

cum

sint

Graeca,

Graeca analogia de-

clinantur, veiuti Crotale Crotales Crotalen, Calpe Calpes Calpen.


30

Romana sane nomina nominativo


ram
ct

casu in a exeuntia accipiunt e

litte-

faciunt

genetivura el dativura

singularem,

ut haec amicitia huius

1 nectorutn sic N cnbahmation 2 toreomatum dicemus DonalianUS 4 e.NBAHMATLUC KHPLOMATWC TT0IHMATU'C TtHrMATUIC 5 profer^mus N proferimus Donatianus 8 cassu 9 habent .... pariete A'^ habent ut a pariete w 10 a mulierere. rum 11 sic a poematum poematibus 12 Cicero iu Verrem quarta Populi Romani emblematis refert Putschius : cf. Priscian. p. 680. 774 romani poematis referunt N: cf. Charis. p. 113 13 inscribit libro suo Charisius l. c. inscribit librum suum Putschius 14 de poematis et u) Charisius l. c. de poemati: et 15 scemate amphitrione N. prol. 117 1(5 huc ego processi Charisius p. 117 17 Plinius U) pleuius N: ef. Charisius p. 106

N N

greco grece dt N 19 Commonia 25 nequam homiuis w neq, hominis N:

21 foeminina

23 Commone

Putschius 27 masculina foeminina 29 Calpen Charis. p. 44. 46 perigrina 28 sint greca ea analogia N: Graeca analogia Fabricius p. 44 Graeca ratione Claudius Sacerdosp. 48 30 Romana 54, 5 terminatur Donatiani fragm. p. IX ed, Gaisf.

adiecta e litera nequae habere,

cum masculina

54
l>.

CHARISII
.(9,

I'.

!>.

W
ul

L.

aiiiictliae

liuic

amicitiae

accipiunt
tanluin
scii

ni

et

ruciiinl

accusativum
([iioniam

hanc
a

ainiciliani.

(|uui'iini

iihlativus

prodiicitnr,
plurali

omnia
(.>!

qiiae
iil

lillcra

lcriiiiuanlnr,
nisi

sou sinyulari

niini(!r<,

neccssc
nisi

cor-

ripiantur

ablalivu

casu,

qui

num(iuain corripiUir,

ciim

e litlera
5

terminalur, ncc lainen in omnibus:

nam

in

mullis et produciliir, vckiti ab


lilleris

hac re

(ide

specie acie.
itaque

neccsse est autem ablalivus vucalibus

senilacit

per terminetur.

cum

a vel o

littera

terminetur, runi accipil et

genetivum pUiralem.
dpctoruni ductis;
sitale
nisi

dalivus et ablativus
(juod

per

is

exeunt,

ut ab hoc docto

non numquam
ambiguitatis

ratio ista aucloritalc vel necesto

corrumpitur; veluti
iuris perili

cum

dicimus his deabus et hberlabus liliabusque,

qiiod

insliluerunt,

secernendae

scilicet

gratia,

ob

quod

niulta
II

surdide

ab

auctoribus dicla videntur liabere

rationem.

nani

'deabus' inquit 'supplican s', et in eodem 'miillitudo puerorum iam crat ex raptabus', et in tertio 'capite cum aliis paucabus consilium', et in V puellabus, et in Vll '{tro duabus
Gellius in

is

piidicabus'.

qiiae, ut di.\i, sexus oslendendi causa defendi possunt.

at

cum
de
et

nulla causa cogentc (|uid tale dicilur,

errore,
1'Iaulus

ut
in

ideni

Geliius

in

XCVII
et

Curculione
videnliir.
i

hibus,

tunc ni mirum confitendum est portabus, el nio.v oleabus, Ennius in Protreplico pannibus;
1|

quae notanda

20

Cum
facit

vero e vel

vel

u terininetur ablativus
dativus
et

singuiaris,

um

accipit et

genelivum

pluralem.

ablativus

bus syliaba terminantur,

\eluti

ab hoc regc regum regibus, ab hac navi navium navibus, et ab hoc


porliium
porlibus.

portu
traria.

invenimus tamen apud auctores etiam his con-

niiccrum enim Coelius dixit, Lucilius naverum^ Gellius k vero rcgcriim et lapiderum, cum rum syliabam numquam accipiat abiativus e liltera terminatus, nisi cum producitur, ut ab hac re rerum,
die
lioc

dierum, specie specierum,


ablativo

facie facienim.

sed genetivus singularis de

observatur.
ut

nam

sive

sive u habuerit, in fine s accipiet et


30

faciet

genetivum,

ab hac navi huius navis, ab hoc porlu huius porlus.

quainvis ncc

hoc auctores observaverint.

nam

et

Terentius huius

anuis

21

A'

c,

Cum

erffo

1
c

huic amicitiae om. N, add. Putschius

4 excepto ablatiuo casa Donatianus

13 gallius

suplicans

16 difendi posunt

N
V

17 nimirum
V

ui

ne mirum

19 corcolionc N: llll 2, 20 parissumi 18 iu XCUll. .V: fortassc in XXVII protreptrico N 21 Cura uero Pulschiics et I. Duusa Lucil. sat. rel. hibus itic. 157 p. 10 cum ergo 22 datiuo et ablatiuo bus sjllaba terniinatur {in marg, datiuus et ablatiuus bus syllaba finiuntur /. Dousa l. c. et omisso bus Put'linitur)
estis

V
schiits

24 portu porlum portibus


correclum a Lachnutmo
'vetus codex'
3,
in
l.

.V

portu portuum portubus

nuccerum
in
U),

vel nicterum in codice esse videbatur;

Lucret. p.
I

ui 25 nauerum vel iugerum quidem, quod ex])ressum est 363 iugererum , non adparuit. Caecilius

.nec

Xaterum
Heant,
II

Dousae

c.

gelius

31 quamuis

hoc

Terentius]

46 cius auuis causa

INSTIT. GRAM. LiB.


p. 40.

I p. 29.
;!0

55
L.

41

I'.

dixil et S.illiislius hiiius

scnati,
eorrepta
liiiius

cum

ratio exigat huius


in
i

anus,

hiiius se-

natns

dicere.

si

ven

finiatur e,

mutat

et

adiuncta s facit
ossis.
sic

genetivum, ut ah

lioc rej.;e

regis, ab

hoc osse huius


dicit

enim

debct declinari, non ab lioc osso, sicut Varro


5

'osse scribebant',

Titinius

velim ego osse arare

campum cereum.

huius nominativus est hoc os, quamvis Gellius libro XXXIII dixerit 'cal-

variaeque eius ipsnm ossum expurgarunt inauraveruntque.'


Si producta e littera
10

finiatur ablativus,

accepta faciet genetivum, ut


,

ab hac die huius


ciei,
scilicet

diei

ab

hac acie
in

huius aciei

ab hac specie huius spei

manente

productione,

quod

ante

se

habet.

nam

si

non habeal, corripietur

in genetivo,

ut ab hac spe spei, re rei, fide fidei;


dixerit,

quamquam
15

in

Aulularia Plautus
i,

fide

fame

tamen

producitur,

quamvis non habeat


Plautus in Sticho

et ideo

auctores etiam huius fami dixerunt, ut idem

fami

dativo

casu, et Varro genetivo huius


est

fami, cum
suo loco
acin

famis

sit

rationis.

adnotandum

autem feminina tantum invenin quae e

producta finiuntur, masculinuin nullum.


dicetur.
|j

nam de

diei controversia
s

oinnis

autem ablativus singularis semper


littera^

accipit

el

facil

cusativum pluralem, producta eiiam e


20

quae non

numqaam

ablativo casu conipitur, ut ab

hoc rege; hos reges producte dicemus.

Amforum an amforarum dicendum sit quaeritur. amforum in consueest. sed cum eadem suavitas in utraque enuntiatione sit, non mquare quis 6arbarum malit, cum aures simili pretio recta dilectent. deo quia quaecumque nomina dicemus igitur amforarum exceptis neutralitudine
,
,

15

24 N
datiuo
dii -f-

plaustus in sticho fa..

casu

et

uano geue huius


controuersia

fami

cum famis
finiu.
//
et
.

sit
.

ralionis

adnotan

W
de

foeminina tm inueniri q es producta


diei

.masculinum nullum
q',

Nam
20
in

suo

loco
.s.

dicetur
accipit

nnumqua

Omnis
abla

VV

abla singu
corripitur

semper
ut

casu

ab h. rege hos
sit

An.fof an
sed

anforar

dicendu

queri

cum eadem suauitas barum mailet cum aures


q',cumq,

in utraq, enuntiati simili pretio recta diiect singii

noa exceptis neutralib:


litteris

num.ca
15 fami datiuo uj 22 enuntiatione * barum
17
tu

Plurimos versus aliquot

pleniores legit Pierius

masculinum lo quaecumque 23 delectent


fiiiiunlur,

21 quaerilur
tu

sed

lu

p. \\'l

N 2 motat N 3 ab hoc ossc 8 inauraveruntque Charisius 4 Varro Charisius l, c. uarrus N 5 Tilinius Cliarisius l. c. et etinius N 7 iioc os Neukirchius de fab. tog. p. 151 conl. Charis. l. c. hoc osse N libro XXX Priscianus p. 750 Aulula13 quanquam uj -]quam (hoc cst conquam) ria] II[ 6, 1 Fidei censebam maximam multo fidem: c/'. Charis. p. 53 14 huius famis Putschius 15 in Sticho] I 3, 4 (158 R) quam ego matri refero meae Fami invitissumus 1(5 e prodncta Putschius 18 lacunas codicis maximam partem probabiliter explevit Putschius, quem exceptis paitcis, in quibus numerum litierarum quae perierunt non aequatum vidi, secutus sum
1

salustius

50
[,.

CIIARISn
41
l'.
[>.

30.

:ti

I..

biis,

singiilari
pliirali
,

miiiicro

vnsii

nominatiro a

lillcra finiuntiir^
ariiin
i-.virc,

iioii

possiiiil

gcnclivo

pcr alias lilhnas ([uain pcr

tam quam Sisenna


sic

S^isonuarinii

Minerva

Minfrvarnni

colloga collcyarum.
lihro

eryo amfora

amforarum
milia

.,

non amforuni.
item

Ilomanus aulcin in

de analojfia
si

adsidue amforum,

coniunctiin,
at
si

iit

'Xs
am-

amforum';
Ilaec

modium

sestertium

nummum:

j^er

se,

forarum.

ritur.

pleri(jue

cyma feminino an nentro genere hoc cyma iMcendum sit quaeputanl neutri generis esse hoc cyma^ idque nobis per-

suaderc temptant, (fuod cyma coliculi

summum

esse \\deatur velut xvfia.

lo

scd ego omnium ineptissiimuni duco Latino

nomiiii

Graecam etyino/o</m/
dicant quod iios

adcommodavc. nam cum Giaeci nQifivov


inmitli?
itaqite

et oQ(ievov

cynm

Latine appellamus., quo modo potesl Romano nomini peregrina cognatio


mihi simplicius videtur nescire quod nescio quain fingere
aliquid iaclatioA'^ causa.

hoc enim nomen cuni


ads(?r/.

sit

nalurae inconstantis,

is

non potest ab analogia

et

cum

humilitaie sua
inciderit.,

mimquam

aul in
ali-

orationum aut in historiarum iMgnitatem

ne auctorem saltem

n iiosunt gene plu

jr alias

liuas

(j.

sennaf
n anfoi"
.

minerua

mineruarum

Romanus
si

W
//

in libro

de an

adsidne anfor
si

coniuuctim ut
plerique

X milia

per se auforar
u

putaut ne

hc cyma feminino an neutro genere h u persuadere temptant t^ cyma coliculi su

10

omnium ineptissimum duco


dare.

latino

nomini
q-

nam
potest

cum. greci.

TTipeMNON ex opmcnon dicunt

nos

qmo
cum
te

romano nomini perigrina cognatio inmi

uidetur nescire quod nescio


sit

quam
iT

fingere aiiquid iect


ai>

15

natur^ inconstantis

potest

analogia ad
historiaf

sua

numquam^
1

aut

in

orationum

aut

ne aiictorem satem aliquem quo constituatur inuenit qua

2 quam per arum exire * Sennarum w 3 collcga coilegarum. sic amfora amforarum non amforum lu 5 amforum si uj 8 hoc 4 Analogia * assidue uj cuuma dicatur, plerique putant neutri generis * persuadere uj 10 sui esse ui omnium ui 11 nomini graecum etymum dare w 12 nos cuni quomodo tu 15 iactat quum ui 16 ad s te uj 17 hisioriarum d*ne U)

4 Romanus 7 amforarum Charis. p. 11 Romaous autem in VII. refert sic. Amforum ut Pliuius eodem iib. VI. el Liuius. Sed ut caeteri assidue amforum dicuut si coiiiuiiclini ul decem miliia ainforum modium sestertiiim nummum, sic si per se
,

amforarimi Pulschius serutus Charisium p. 11 el 103, sed ut iustuin litterarum numeruin excederet, quo servato ita ferc lacuna quam reliqui supplcri poterit amfora, iuquit, i declines facit vel sic refert, ex amforu dicimus 10 in orationem Putschius
,

INSTIT. GRAM. LIB.


p.

I
!'

57
'il

41.

42

P.

I-

(|neni i\no

consliliialur invciiit.

qiiare

cum ulroqna genere


Mfrumcnnniue

noniinis

liuiiis

sine

forniidine
esl.

barharisnii

lo(iui

liteat,

dixeris,

inohiurga-

Uim
5

Canilia

an ranilies dicenda
et ideo

sit

quaeritur.

canilia

nec

inrationahililcr

nec abhorride dicitur,

non

est

ab

||

analogia recedendum.

canities

autem poclico dccore


Tte^cp

in levitatem soni corrupta est

porro prosae orationi,

Xoya,

cum

poeti(ia mollilia

panun
^^it

convenit.

Senecta an

senectus diconda

quaeritur.

quotiens

igitur

plura in

eundem
10

significatum devertuntur, sed oninia sna regula tuta sunt * utrumet suis declina-

que ergo de quo quaeritur inreprehenso scrmone dicetur.


tionihus

magna ampla, nt facial quem magnae magnam, amsenectam, ad modum doctam sencclae doclae salus pahis, ut faciat seplae amplam; senectus quem ad modum virtus
curret senecla sic

quem ad modum

docta

nectulis senectuti senectutem, queni ad


15

moduin

virtus virtutis virtuti virtu-

tem

et salus salutis saluti

sahitem et palus pahidis pajudi paludem.

Merula an merulus [yiOGGvqjog]

dicendum

sit

quacritur.

merula

dife-

cenda
minina

est.

avium enim nomina quacdam tantum masculina,


ita

quacdam
potius

extremitate

olim consuetudo possedit

ut

signata

quam

usurpata videatur;

masculina, tam

quam

corvus, gragulus KoXoiog, psittafulica

20CUS; feminina, tam quam aquila, ciconia nskaQyog,

XaQog.

hoc quo-

que de quo quaeritur inpensius in a merula potius quam per us merulus


enuntiabitur.

Ilaec
trali

ostrea
sit

feminino
quaeritur.

genere singulari
et

numero an hoc ostreum neu-

dicendum
ita

dicenda haec ostrea feminine singnlari nu-

25mero, quia
ciale

ab eruditis non vane adnotatum est, nullius animalis spe-

nomen

inveniri

quod neulrale

sit.

Margarita

an margarilum dicendum

sit

quaeritur.

et

ferunt periliores

3 N
nominis huius sine fonnidiiie barbarisnii
(iixeris

loqui

liceat

rucuni

inobiurgalum
quia ita

est

25

A'^

6', 1

qui

nominis

ui

5 ab om. N, add.

lu
:

in lenitatem

soni corrupla est Pulschius: correpla .V


coniccit

diucriuiit oninia Putschius

liiuertunt ea oniiiia

Bondaiuus

in

notis mss. vi-

dentur potius excidisse quaedam , quibus qua raiione ei 'senectus'' ei 'senecta^ dicerelur explicatum erat: cf. Serv. in Verg. Aen. XI 165 ^ senectue] deest aeiati. nam seneeia aetas dicitur. Sallustius senecta iam aetate. per se autem plenum est si senectus di, ,

KOAOYOXC
cumus''
t

16 Moffffuqpos

in

marg. add.

18 ollim

putius

19 coruus granPA/VProc AAPOC

gulus psitacus cornus graculus xoAoios, psittacus ui cicoiiia futica 20 foeml A' 21 a om. N, add. w pulius A^ 25 adnola23 foenn N 24 foeml A^ tum Puischius adnotandum N : cf. Cledon. p. 1897 Cap. p. 2249 27 an margare-

tum

58
(..

CHARISII
-12.

43

I'.

p.

.tl.

.ii

I..

liiiitis

coiicliae

i|isiiiii

rurpus

(|uu

{tlena est aniuiale esse, et ideo


niarf^aritain

secunilum

superius
<|ueni

ciillioli* iiin

[canunem] ieminino genere


ego
(l(;

|irofercn(liini,

ad

niuduin
(|ua
liic

ostroain.

niarf,'arilo

contra

seiilio.

non cnim
illi

ipsa

carnis
cal|

conclia praegnans

esl niargaritum est,

sod diiilur

in-

esse

culus

(luem nos margarilum vocamus; sicut in (crehris piscium s

lapilli

(|uidam sunl,

nec idco animales sunt.


ipse

(juare,

cuin maleria in

(]ua

niargarilum nascilur animalis,


sit,
trali

autem calculus qui nascitur inanimalis

longe suavius salva

observationc superioris catholici, margaritum neu-

genere

dicitur.

Pervigilia

neutrali

genere

plurali

numero an
et

pervigiliae

leminino ge-

lo

nere plurali nunieru dici

debeant quaeritur.

dicendae sunt pervigiliae;


se vigiliae dicantur,

nec hoc laboriosa

ratione adprobatur.

nam cum per

praepositione adiecta non naturam mutant,

sed accipiunt temporis diuturni-

tatem, et qui vigilant pervigilare dicuntur.

Calumnia prima syilaba correpta


hoc
est frustror.

effertur.

venit

enim a verbo

calvor,

i5

auctores

Mensam sine n littera dictain Varro ait, quod media poneretur; sed cum n littera protulerunt, Vergilius saepe. sed et mensam cum n
ait,

posse dici idem Varro


ponerentur.
Palilia dicuntur.

quod

et

mensa

[^(icorcf]

edulia in ea [escolentaj
20

Pales enim dea pastoralis est, cuius dies festus Paa partu lliae Parilia dicere maluerunt.

lilia; nisi

quod quidam
dicitur,

Camara
Lucretius

ut Verrius Flaccus adfirmat,

non camera per

e.

sed

*cameraeque caminis exterritibus'


posse ostcndit.
propria
in

dicendo etiam came25

ram

dici

E.

neutralia

quae veniunt plura undecim sunt, rete So-

ntannus foeminino rus de yalg. p. 217

siiperiorem catholicum canonem Linde4 ipsa caro w: carnis defendit R. Ungemo10 foeminino 13 ppossitione tant 14 ut qui dicantur PutscMics 15 caiuor Putschius calumnior N: calumnia a uerbo caluor hoc frusto descendit p 17 Varro] de l. l. V 118 p. 123 Sp. quod medio poualur p. fortasse in medio 19 meus 18 protullerunt .V AbpujTA dulia in uescolenta {vel aescolenta) poneretur mensa a^qcoxa. Kdiilia et escuienta ponereiur lu mensa edulia, ra ^QCord, siue escolenta ponerentur coniecit Lindemannus 21 Pales lu palus malluePalilia om. 22 parlu ilyc runt 23 camara dicitur exc. orthogr. p. 2779 camara dicuntur N: Camaram Haccus lucretius cameram dixerunt p Verrius Flaccus] cf. Paul. Fest. p. 43 ed.

2 superioris catholici canonem Putschius

margaretam 8 margaretum A^

Miill.

non camera per

codex Montepessulanus exc. orthogr.


libri sexti revocavit

l.

c.

non

camarii

per c

24 Lucretii verba ad lacunam


Lucilii esse coniecerat
Philol. II p.

p. 399.
/.

Cramerus comm.
e

vet.

in

luv. p. 509,

Lachmannus in Lucret. quem secutus est

Beckerus

52

sq.
10

camaraq, caminis {vel cumiuis) extritibus


cameris ex tereiibus exc. orthogr.
e
l.

ca-

meraeque caminis ex cralibus

c.

eliam ca-

meram

exc. orthogr.

l.

c.

etiam camaru

26 Reate Fabricius. fortasse Reale So-

racte Caere, appellatiua

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 4:?.

I
P- *- L.

59
praesepe mare;
,

44 r.

lacte
pliira
aliis

raepe

kq6(ivov;

appellativa
(lehile.

talia,

monile

faclicia

talia, vilale

lioslile

facticia (liciintur
,

quod non ex se sed ex


ilehile a

nascuntur.

vilale

enini

a vita

hostile ah hosle,
a

tletu

deri-

vatuni est.
5

sed proprioium
illa

ct appellativorum

iacUciis dirersae declinarele.

tiones sunt.

enim

ila

dcclinahuntur,

hoc rete reiis reli ah hoc

simile

est

hoc Soracte Soractis Soracti ah hoc Soracte, hoc caepe caepis


,

caepi ah hoc caepe


sejje

hoc monile monilis monili ab hoc monile


ah hoc praesepe.
cUHerunt.
faciunt
sit

hoc praedeclihostili

praesepis praesepi
ahlativo

facticia

autem ab hac
ab hoc
vitali

natione
10 flebi\\
;

singulari

enim

|j

cuius

diversitatis

quae
per
is

ratio

plenius etiain

infra explicahitur

in

liis

nominihus

piae

exeunt.

hoc praesepe neutraliler dicimus


sed Plautus in Curculione fenii-

ct

hoc praesepiu7H^

pluraliter praesepia.

nine
,

esum ad praesepem suam.


scicndum autem
nisi

et

\'ano in Nepote Iiaec [)raesepes dixit.

est in e littetalia.,

ram neque masculina neque feminina venire


Crotale

propria peregrina
est,

Calpe

Ephyre.

quae,

ul

supra

dictum

cum Graeca

sint,

llN
mare
fact
. . .

plura

talia

itilale

liostiie

tleuile

faticia

diTrf|'iTexse
fleuile a

exaliis nascanturuitale ff a uita hostiie ab hoste


riuatii

est

sed

proprioi-

et

appciiatiuof a
h.

fac
rete

tiones

sunt

illa

+t

ita

declinabuutur

est h.soracte soractis soracti ab h. soracte h.


nile.lis.
li

cpe

abh.monilih.psepe. pis. pi.abh.psepe


ablatiuo

natione

singu
q"

defferunt

faciunt

10

li

cuius diiiersitatis

ratio sit plenius

etiam

his nominibus

q per
et

is

exeuot h. pscpe ncutralit


in

sepia

sod

plautus

curculione
in

foeminine

15

ad psepen sua
q,

uarro

nepole h psepes
nisi

masculina neq,

foeminina uenire

calpe

ephyre q ut supra dictum est

cum

se,

Plurimos versus aliquot liiteris pleniores legit Pierius 1 factitia lo 2 ex sed ex w 3 a flelu deriuaium tu 6 caepe. lioc moniie lu 8 ab hoc praesepe, declinatione U) 10 cliani In his w 11 neutraliter IMuraliter praeseest cum iu pia tu 12 foeminiiie 15 praesepcs * litera neque u) 16 nisi a + Crotale, Calpe w analogia declinanda to 17 cuin

diuersae declinationes Putschius a fictiliis non aliae declinationes Fa5 hoc Reate Fabricius 10 plenins etiam supra ostendimus Fabricius plenius alio loco explicabitur Putschius: infra scripsi, quod vel ad ea quae de terrniuatione is p. 08 dicta sunt vel ad titulum de analoyia p. 93 sqq. referri poterit 11 praesepe ct praesepium neutro genere dicimus licet plaiitus praesepem sua dixerit p, unde praesepium rccepi. praesepiis dixit rarro r. r. II 15, 10 12 in Curculione] II 1 quue rerepit Fabricius 13 quin reciperet se hiic esimi ad praesepem suam foeminine 15 sciendum 10 foemi60, 1 declinanda sunl Charis. p. 39. 46 niiia 17 Ephyre] Eriphyle Putschius. fortasse in codice scriptum fuit nisi perigrina talia eriphylc crotale calpe ephyre cum Graeca sinl, Gracta analogia Fa-

factitiis

bricius'

bricius

60
[..

CHARISII
44 P.
P-

^i-

3-J

L.

Graeca
huius

analogia

declinainla

.^unt.

neulra igilur tanlum in e,


in
is

hoc torale
toralis
facili.

hoc facile;
\Aciliii;
si

qnornm

^MMielivus

singularis
i

exil,

velut
torali

huius

ablatirns autein in

caiHt,

ut ab hoc

ah hoc

nam

rumiieinus,

ab hoc torale ab hoc facile^ manenle tamen ratione supra scripta. erunl enim cacuin traditum sit ab eruditis oinnia neulra triptota sus quattuor siiniles, litfera terminaablatirus igitur a neutro nomine esse, non tetraptota.
ilicemus
regulani
salva
|

ncHitrorum cor-

tus

accipil et
et

facit
lacili

toralia

ah hoc
el

ex se nominaimim pluralem, ut ah lioc torali haec haec facilia. unde manireslum fit vetera dici, uoii
et plura,

veteria,
tius in

maiora^ non maiorid,


sed

non pluria; quamvis Terenquoruin ahlativus

lo

AMphis 'nova hic conpluria'

dixeril.

non

in

terminatur,
veteri
in
i,

e.

dicimus enim ab hoc vetere maiore plure,

non ab hoc
plurali,

maiori pluri.

quare autem horum ablatims


narn veterum maiorum
et

in e ter-

minetur, non

conprehendi potest ita: intellegi sane potest de genetivo

qui ante

um non
tamen

habct
vel

i.

pku'um

dici-

i5

mus.

de maiore

minore possumus
i

dicere e terminari oporlere,

quod quae conparativi gradus sunt


Httera ahlativo casu finiuntur.

finiri

non possunt.

semper enim e

16

iV

anda sunt neutra


ilg in is

igilur

lanlum
toralis
si

in

e.

exiit

uu huius

huius fa

h. torali ab h. faciali

nam
sahia

dicemus

trof

corrumpemus
.1111.

manente
letraptota
et

Erunt +t casus
neutra
triptota
i

similes

cum traditum

esse

non

nomine
ii

littera

terminatus a accipit

ut ab .h. torali
fit

toralia et ab h. faciali
dici
ii

anifestum

uetera

ueteria

el

10

riaet plura n pluria quamuis ttenlius in adel


ia dixerit

quof abia

ti

in

.i.

terminatur sed

.e.

maiore plure non ab h. ueteri maion pluri


ablatiuus in.e.termineturn
in.

i.oprehendipot-^

6 pot-f- de genitiuo plurali qui ante

u n habel

.i.

15

maiorum et plurum dicimus de maiore tn t minore


possumus dicere
1
in
.e.

terminari

Genitiuus singularis

dicemus * regulam neutrorum lo 7 tetraptota omnia neutra u; feciali fecialia. undc manifestum rum, maiorum w

3 huius faecialis * ut ab hoc toraii lu 4 5 manente * scripta. erant ui 6 traditum triuin pluralem u) neutro nomine u; 8 et 9 sit w 11 in Adelphis pluria ui 15 i ui ueteu)

ablatiiius igitur

Torale facile neutraliter et faciunt genitiuo toralis. facialis. plu facialia p 7 a neulro Putschius 8 facit nominaliuum Fahricius 10 maiora 11 noua hic conpluria ex Phormione Terentii (IIII 3, 6) non maioria Fabricius 13 quare autem horum ablatiuus Putschius 14 non adfert Charisius p. 56, 100 in i deprehendi potest et in nominibus quae comparandi sunt, etiam potest de Fabricius non iu i comprehendi non potest, intelligi sane potest. potest de Putschius
1
s

]5 ueterum enim Puischius: fortasse

nam

ut ueterum

17 non posunt A^

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 44. 45 r.

I
p.
3,3
r,.

61
qnoniani (inacfiniuntur
rcte,

Al)

hoc niare an ab
neutralia

Iioc niari

dici

debcat qnaeritur.
c
liltera

cumqne
ab hoc
5 ita

non

laclicia

nominativo casu
ut

ablativo

quoque eandern
(1

litteram

servabunt,

hoc rete ab hoc


mari

hoc Soracte

Soractc, hoc praesepe ab hoc praescpe, hoc ancile ab hoc ancile,


tlici

hoc mare ab hoc marc, non ab hoc


'Mare.

oportel.

Romanus

ila

refert.

Varro de gente populi Romani

III

*a

mare operta op-

pida',

pro a mari, ut relcrt Plinius.

idem, inquit, anliquitatium humain

naruni XII "^ab

Erythro mare

orti' ct

Fundanio 'in niare

aquam

frigidam oriri'; Atacinus quoque cingitur Oceano, Libyco marc, flumine Nilo'. 10 locuta est contra dcllnitionem quam sub titulo consuetudo vero per
i

ruris

dixit.

Plaulus in Cistellaria,

secundo vento vcctus


tranquillo mare.
15

est
quaerilur,
ut in

Rete neutrali genere an


neutrali

retis

masculino dicendum

sit

quidem pluraU numero


ut hic reticuhis, aut

faciat

haec retia, in masculino hi retes.


,

feminine enim nullam capit adfirmationem

cuhnum

sit,

ncutrum, ut hoc reticulum.

cum per deminutionem aut masnemo autem


hacc reticula huius
huius naviculae.

tam obstinatae inpudentiae


2oreticuIae,

est ut dicat feminino gencre

quem ad modum haec ergo singulari numero hoc rete,


altaria,

navicula
plurali

dicendum

est

haec relia, tam

quam hoc

altare

haec

mare maria, monile

monilia.

quamquam enim

ncutralibus

mascnlina
gilii

suavitate

enuntiandi simiha sint, aliquid tamen auctoritati Vcr-

nostri

tribuendum est dicentis

25

retia rara plagae et lato venabula ferro,


et alio

loco

quippe

ego retia servo; cum in conparatione certaminis non potest nihil esse quod plus est. Hoc tapete dicimus, ut hoc facile, et sic simihter per omnes casus
hoc tapeti
,

30

huius tapetis huic et ab


tibus;

pluraliter haec tapetia

tapetium tape-

quam

declinalioncm Vergilius sequitur,

cum dicit qui forte tapetibus altis.

20

6, 2

haec naiiicula

hoc Cere ab lioc cere, hoc Soracte Putscliiiis 14 5 Romanus 111. cf. Priscian. p. 759 de genie p. r iV 6 inare ui maiei operta Charisius l. c. operata separata lo 10 oceano Libyco 7 plenius N Charisius et Priscianus l. c. ocrano iimbeico 11 sub sub titulo ruris : p, 115 12 dixi Fabricius in notis mss. cystellatia N. 13 ueniu lu 1, 115 14 mari w hii retes foemine .V 19 foemi10 in om. add. Pulschius nino neutrali suauitate {om. mascuhna) 23 Vergiiii] 22 quanquam
3 ab
lioc rele:

mare Charis.

p.

N N

Aen.

IIII

131

25

lata

uenabula

26

alio loco] bucol. ut

3,

75

29 hoc tapete]
feciale et sic

cxc. orthogr. p. 2803 Proh. p. 218. 343 sq. ed. Vindob. Pulschius 30 topelia p ct exc. orthogr. tapeta 32 tapetibus exc. orthogr. tapltibus

hoc

facile,

31 VergiliusJ Aen. VIIU 325

62
P''5.

CIIARISII
4G
l>.
,,.

3j. 34

I,.

se<l

et

lioc

lapctiun,
liuic

ul

straj,'uliun

siniililmiue
|

declinaliir,

lioc

ta|icluin
liis (;ipc-

huius tapeli
tis,

tapclo,

pluralilcr liacc

tapcta lionmi t;ipclonim

nam

et sic

quoquc

Vergilius dcclinat diccns

iiistratos ostro alipcdcs pictisquc lapclis.


scd et masculino
{,'enere

dicit

pictos(iu(! tapetas.
cuius

nominativum faciunt quidam hic tapes, qui


Vectigale ratio poscit, iion vcctigal.

facit lios

tapetas; quod

ego, quia nusquam scriptum puto, nequaquam proho,


[j

nomiiialivus cniin pluralis a sin(|ui


si

gulari plus

una syllaba crescere non dehet.

iucij>i;it

duahiis syllahis

lo

crescere, vectigal diccmus; quod tamen consucludini cxtoi(picri non potnit,

quin vectigal ct cervical et capital el Irihunal animalque contempta ratione

dicamus.

Lucretius tamen

ait

unde animale genus.


genetivus

quoque

pluralis

cum
el

ratione

vectigalium

faciat,

auctorcs tamen
cii-

r>

vectigaliorum dixerunt,

ut Asinius

'vectigalioniin rei puhlicae


et togae;

ram esse hahendam',


anciliorum
ut

Horatius

ct

nominis
et

Bacchanaliorum
modo,
et

Salluslius

Volcanaliorum.
sujira

Feminina quoquc hltera liniuntur, sed, ut


tantuni

diclum est, Graeca


Ilelene

20

(|uidem

producta,

veluli

Andromache

Agave

Circe Danae Crotale Calpc Ephyre; quae quoniam Graeca sunt, Graecc declinari

dehent, huius Andromaches Helenes Agaves Circcs Danaes Crotales


scd
si

Calpes Ephyres.
tare

Latine quis volet,

Graecuin c in a nostrum

mu25

dehet

dicetque

haec Andiomacha

Ilclcna

Agava Circa Danaa Crotala


grainmatica rhetorica; quae

Calpa Ephyra, ut grammatice

et rhetorice facit

declinantur Latine ex forma a littera termiiialorum nominum.


I.

maseuhna
et et

in

litteram nulla veniunt

Latina;
,

neutraJe

unum
hoc

venit,
frugi,
lit- 30

nihih

commune

trium generum

unum

invcnies

hic et haec et
,

quod omnihus
tera
frugi

generibus et numeris monoptoton est


casus

hoc

est nulla

mutata

per omnes

eadem

scriplura

dccurrit,

tam quam
ego

hic

huius frugi

et cetera.
illud

verum quod ad

nihili

pertinet,

in alia

opinione sum.
quia

non enim

nomen, sed adverhium

quantitalis existimo,

nec genus ullum nec casum recipil et adverhium potius ex nomine


3>

factum est, sicut domus domi, Antium Anti, Karthago Karthagini, nihilum
nihih.

contra vero hoc nihilum

nomen

esse arhitror,

cum

casus quoque
sicut

admittat,

tam quam hoc nihilum huius nihih huic

nihilo,

hoc mo-

4 instratos exc. orikogr. intratos A'^ 6 pictos3 Vergilius] j4en. VII 277 12 et post ca11 extorceri que] Verg. Aen. VIUI 358 pulchrosqne tapetas add. Fabricius contempta ratione \*i 13 pital om. N, contempta ....tione Lvicretius] I 227 15 facil A^ 10 leip. coraui esse habendam N: curam esse liaben17 Horatius] carin. III 5, 10 19 salustius iV; cf. Non. p. 489 20 Foemidum w supra] p. 39. 44 29 commone nina 22 dane 26 relhorice facit A' putius A^ 37 admitat 31 molata 34 cassum 33 exeslimo

N N

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 40.

I
p. 34. .15
1..

63
*oxistimationom tuam

47 P.

menluin
nihili

luiius

momonfi Imic momoiito.


itom

[|

nam dicimus
le

duco'.
sic

dicimus
in

'nihilo

mimis

haboo tam quam inopfiim',


frugi
et nihiii

atque

'iiihihun

ea

ro

dicimus'.
llecti.

quibusdam placet
Plautus

figura proferri ncc in


5

dccHnationom
Graoca sunt;
s

Cumini
cuius

ot

sinapi

et

di.xit

'teritur sinapi'.

genetivus

cum

profertur, huius sinanis; ceteri casus similos sunt

nominativo.
httera

terminantur

tam masculina quam fominina,


veluti

sod o corropta
Cicero Cice-

nominativo,
loronis,

circumducta vero genetivo,

Cato Catonis,

Nero Neronis, Juno lunonis, rogio regionis:


fullo

commimia, cupo cuinscripserit.

ponis,

fullonis;

quamvis Vergilius Hbrum suum Cupam


in
i

item

corrcpta o

nominaiwo, mtitala

genetivo,

ordo

ordinis,

cardo

cardinis,

turbo turbinis,

Apollo Apollinis,

margo marginis,

virgo virginis,

harundo harundinis, cupido cupidinis.


15

haec varie declinantur omnia.


aut o in
i

nam,

ut supra

memoratum

est,

aut producunt o in genetivo

mutant.

huic

aulem formae
adnotantur.
voluti Ino

qiiod

non pareant caro carnis

et

Anio Anienis, quasi


finitiir

debilia

nullum

autem nomen o producta


sed

nisi peregri-

num,
runt,
20

Sappho Dido.
huius

quae ideo quidam Graecc declinaro maluemelius


dicere.

huius

Didus Sapphus Inus.

esset

secundum Latinam
et

consuetudinem
declinat,
{

Sapphonis

Didonis

nam

Pacuvius

sic

filios sibi

procreasse eundem per Calypsonem autu-

man
et
25

Accius,

cnstodem adsiduum loni adposuit


Vergilius

virgini.

autem hanc Dido

et Allecto

dicere maluit, ut

et

nomine Dido

saepe vocaturum,
pt
30

luctificam Allecto dirarum ab sode dearum.


Quare ergo Cicero Ciceronis, turbo turbinis?
elata,
si

omnia nomina o
ut

littera

quidein propria sint,

per onis genetivo eirerunlur,

Zeno Zeno-

2 nihilomiinis uj nihili niinus A' 5 Cummi 1 exeslimationem iV 7 nominatiuo exc. orthogr. p. 2801 Charis. p. 116. 117. 83 Cymmini et sinapi Sinapi et gummi p Sinapi sicut et gummi exc. orlhogr. teritur sinapis scelera sqq. e Psendulo Plauti (III 2, 28 v. 817 /{) posuil Charisius p. 117 8 sed correpta o i mutant, circumducta uero genitiuo seruant o, uehiti w 9 nominatiuo] nma {h. e. no-

12 nominativo mutata in i om. 10 commonia 15 motant 25 virgini Priscian. p. 684 sq. perigrinum 17 nullum 18 uehUi lo quidam Fabricius quidem safTo malluerunt Fabricius 19 saffus A' 22 filios Tris sibi procreasse eundem per Calypsonem autumant 20 saffonis A^ Ribbeckius trag. Lat. rel. p. 110. ad niptra Pacuvii rettidit Dclrius synt. p. 174 eandcm w, delevit Bothius poet. scen. Lat. V 1 p. 148 24 Accius in lone Priscianus assiduum Inoni lo 25 adsiduum loni Priscianus adsiduu minoi adpos30 dearum Charis. p. 93 malluit suit 26 Vergilins 27 et] Ferg.

mina)

30 luctificam] Ferg. Aen. VII 324 caliginis Charis. p. 25. 94

Aen.

IIII

383

alecio

31 Quure

64, 9

64
|..

CIIAIUSII
47.

4S P.

p.

:)5

I..

iiis,

Plalo IMiitonis cl cclera;


ciiin
sil

exceptis

liis

tliiubiis,
racil
,

.Vpollo Karlhago.
iteni

nam
Kar-

Apollo,

propriiini,

non Apolionis

sed Apollinis;
si

thago non Kartliagonis, ut luno lunonis, sed Karliiaginis.


lativa
riicrint,
iluplici

autein appel-

gciietivo

efleruiUur.

aut

enini

per
i,

||

o,

ul

pracco
ordinis,

praeconis,

latro

lati'onis,

inucro

inucronis,

aut

per
si

ut ordo

cardo cardinis, margo niarginis.


liltera praeccdil
,

ergo in feniininis,

iiuando o litleram iz
se-

tunc gcnetivus serval o litleram, velul regio regionis,


superstilio superstitionis
,

ditio

seditionis,

einptio cinplionis; exceptis debii

libus supra scriptis


i,

Anio et caro.

si

autem sine

fuerit,

tunc

vertit

per
liaec
lo

velut consuetudo consuetudinis, caligo caliginis.

excipiuntur auteni

quattuor, quae et pluralilcr eireruntur et ralionem confundunt, octo pondo,

quac indeclinabilia sunt

et

tantum pluraliter efreruntur;

item duo ct ambo,

de quibus infra dicetur, quae declinantur hoc modo,

duo duorum duobus,


qiiod ut

ambo amborum ambobus


item cxcipiuntur et Graeca
est, flexo accentu,

et

dcinccps;

iteni

caro,

carnis

facit.

quae noininalivo o cflerunlur,

praedictuni
la

non gravi, ut apud Ilomanos, vclut Sapplio Erato Dido


statu

Manto.

nain suo

permanent

et

dcclinantur

secundiim (Iraccam de-

linitioncm, velut
tus, ut

Sappho Sapphus, Dido Didus, Manto Manlus, Erato Era-

apud Vergihum

fatidicae Mantus.
Item quaeritur quare Sino Sinonis,

Memno

Meninonis.
et

omnia noinina
Kovcov

20

Graeca Graecam rationem


litteram

et

apud Latinos secuntur

lunc producunt o
velut
K-'<-

genetivo,

cum

cLiam apud Graecos producunt,


si

vavog

et

apud nos Cono Cononis.


et

autem apud Graccos corripiunt, eanos

dem
ubi

similiter

apud nos,

Mi^vayv Me^vovog,
et

Memno Memnonis.
-lo

autcm per rog efferuntur,


appellativum

apud nos per


Turbo,
si

tis,

velut 'ircTtoKOcov 'iTtno-

Kocovtog^
nis facit,

Hippocoon llippocoontis.
si
,

sit

proprium nomen, Turbo-

turbinis.

nam

sive ventus sive

quo ludunt

pueri,

hic

turbo

dicitur,

non

ut

quidam

stulle

hic

turben dixerunt puerorum.

nam

Vergilius dixit

torto sub verbere turbo.


Antiplio

30

quoque

et

Demipho

sjmiliter

declinantur,
et

huius

Antiphonis

Dc-

miphonis, non, ut quidam putant, Anliphontis


7
iV
I

Demiphontis Graeca de-

7,

excpptis

nam appoUo
siiie
i

2 non appollonis
i

3 apellatiua

N
i

5 foemininis

N N

si

autem

fuerit tunc in

conuertit

si

autem

uerlit per

sin

coniuncta, tunc ulique in i mutant Charisius p. 25 sin per i Putschius duobns Fabricius dubila12 infra] p. 40 lur 15 saffo aerato 13 caro quod carnis Fabrieius quod caro carnis dednitionem] IG permanentes declinantur permanentia declinantur Futschius decliuationem to 17 saffo saffus 18 Vergilium] ^ew. X199: cf, Charis. p. 111 Kovav Kovavog et apud nos Conon Cononis Putschius kanioc 22 producant KANUJNOC et apud iios cano. cauonis A' 25 tog] tos 24 MeMNWN MewNUjNoc A' inTTOKOONTOC ippocoou ippocoontis 27 quo ludunt eacc. orthocjr. p. 2803 quod ludunt A^ 29 Vergiliusj Aen. VII 378
ril alia

littera

autem fueaulem sine i

effertur,

lum

uertil o

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 48.

I
P- 35.
3fi
I..

65
,

49 P.

clinatione.

omnia enim Graeca quae


faciunt

in
tis,

on cxcunt

ul Antiphon

Demiphon
||

dracon leon,
contis

genelimim in

ut Antiphontis Demiphontis dradQccKOviog


Xiovrog,
el

leonlis^

^Avnq^covrog

Jrjfioqiavtog

amissa

httera Latina redduntur et ut oportet deciinantur Laline, ut Antipho


6 plio

Demi-

draco leo, et faciunt Anliphonis Dcmiphonis draconis leonis.

Margo feminino genere,


habent g;
et Rabirius
10

ut virgo

imago Karthago
ait

et cetera

quae ante

ideoquc et Aemihus Macer

flumina margine summa,


extulit
|

Idaeos sumnia
inveniuutur

cum margine

colles.
uligo
et

tamen ex cadem forma masculina,

farrago.
ut

quare

apud auctores margo masculino quoque

dicitur genere,

apud Ovidium

brachia longo margine;


15

et frequenter

Varro rerum rusticarum

sic.

Ambo
partes
littera

et

duo an ambos

et

duos? ratione cum


praeterea

dicimus, quia omnes


et

orationis

quae casus habent exceptis

neutris

monoptotis

in

accusativo plurali deficiunt.


as
litteris

quaecumque feminina accusaet


in

tivo
20

plurali

terminantur et possunt ad masculina transferri a in

mutant faciuntque masculina, ut has magnas hos magnos


hos doctos.
ita

has doctas
o
translata
illi

cum dicamus ambas


et

et duas, ni

mirum

ambos duosque dicimus.


dvo
et tovg
gilius
25

non nuUi tamen Graecos

secuti,
in

quia

rovg

aiKpa dicunt, hos duo

hos ambo dixerunt;

quibus Ver-

verum ubi ductores acie revocaveris ambo.


ambo autem non
et

est

dicendum

nisi

de his qui uno tempore quid


perierunt, quasi una.
,

faciunt,

ut puta Eteocles et Polynices

ambo

Romulus autem
veru

Africanus non

ambo triumphaverunt
ut quidam volunt,

sed utcrque, quia diverso tempore.


et

V
30

littera

neutra iantum terminantur,


et,

fere

Iiaec,

genu gelu

cornu tonitru

teslu;

quod

numcro horum sepa-

randum

est,

quia auctores testam potius dixerunt, ut Vergilius

testa

cum ardente viderent

scintillare oleum,

UIM

in.ou.exeunt N: uin terminala greca nomina ut leon genitiuum faciunt leonlos et amissa n iittera latina redduntur leo leonis v 3 leontis om. N: 2 genetiuum 3 ANTi(})U)NroN. anni4)U)ntoc apakontoc N cf. Charis. p. 94. 101 Priscian. p. 690 amisa A^ 6 feminino genere ut Fabriciics foeminl. gene. et N 7 melius N 8 flumaut minu margine N: flumina coniecil Lindemannus : fluuiorum w. pltira temptavit R. Ungerus de Aem. Macro p, 14 9 extulit cittn versti Rabirii coniunxit C, Barthius inStat. Theb. X 454, qtiod probavit Wcichertus de L. Vario p. 163. 11 farrago uj larfortassc et Rabirius feminine extulit 10 colies U) collos rago qtiare u. in codice non satis adparuit utrum qle an T\u\ scriplum esset 12 autores Ovidium] metam. 1 13 17 cas16 Ambo] Charis. p. 95 sq. SU9 N foeminina A^ 18 accussatiuo 20 motant 19 posunt N 23 Vergilius] georg. IIII 88 30 ut oin. 31 Vergilius] yeorg. I 391
1

GRAMMATICI LATINI

I.

6G
|>.

CIIAKISII
40. 50 P.

p. 36 L.

et

lloratius

Spartacum siqua potuit vagacem


fallere testa.
alii

autem sepaiantes amphorae quidem testam dicunt,

testudinis vero testu,

sed frustra.
rac

nam

et Graeci

||

oaiQaMv

sine distinctione dicunt

tam aniphoin

quam

tcstudinis.

nomina autcm nominalivo u httera tcrminata


lilteram servant novissiinam
,

sin-

gularitate per
ralitate

omnes casus eandem u

in phi-

tantum declinantiur, vclut genua genuum genibus, comua cornuum


nec tamen dicimus verua,

cornibus.
veribus.

cum

sit

simile,

sed vera et veruiim


lo

As teiminata numina casu nominativo

in genetivo crescente

is

syllaba

nniunlur, ut Maecenas Maecenatis, Asprenas Aspreiiatis;

nominativo vocasint peregrina, ge-

tivum similem habent, o Maecenas, o Asprenas.

sed

si

netivo casu in ae deficient, ut Aeneas Acneae, Gyas Gyae, vocativo amissa


s producent a, ut
is

quo fugis Aenea?


quamvis veteres hic Aenea
hac specie sunt
cativus
s
et

dixerint

sine

s,

ut Varro

in

Age modo.

in

Amyntas Archytas Menalcas Lycidas, quorum aeque voinveniuntur tamen quaedam peregrina quae
fa- 20

amissa a producit.

cum
ciunt

incremento syllabae dechnantur, ut Calchas Pallas Atlas gigas.

enim Calchantis
quare

Pallantis Allantis gigantis

qiiamvis antiqui

ut Pa-

cuvius et Plautus, Calcham dicant, non Calchantein.

solct venire in

quae-

stionem,

Aeneas Aeneae,

Maecenas Maecenatis,
si

Thoas

Tboantis.

omnia nomina quae as terminantur syllaba,


lina, tertii ordinis

quidem Latina sunt mascumonosyllabis

erunt, vehit hic Suffenas Suffenatis, hic Maecenas Mae- 25

cenatis.

item feminina,

haec

civitas

civitatis,

exceptis his

tribus,

quae quidem

tertii

ordinis sunt^

sed genetivum diversum faciunt.

nam cum omnia Latina per tis efferantur, haec sola diversis genetivis effenam mas maris, as assis, vas vadis faciunt. si autem fuerint sed tum Graeca, modo ut primi ordinis declinabuntur, modo ut tertii. primi ordinis, cum gehetivum Graecum habuerint per 01 aut per or,
runtur.

30

AivEiag tov Aivdov huius Aeneae,

^Ayqinnag xov 'Ayqimtov huius Agrippae,

11

1,

As terml noa

2 uagantem Fabricius 9 sed uera uerum ueri9 67, 3 similia Charis. p. 15. 97 12 Asprenas, natis lu aspernas aspernatis 13 asprenas w aspernas perigrina A' 16 quo] Ver^g. Aen. 649 19 producitur perigrina A^ 20 declinantur lu decliaentur athlas A'^ 21 calchantis uj calcbanli Atiantis o)n. N, add. Putschius 22 Calcham Ritschelius prol. Plaut. Trin. p. LXXXVII calchan Calchantem, et
1 Horatius] carm. III 14,

bus p

11

As

Gellius huius Calchae Putschius

Solet

Solent

N N

27 sunt om. N, add. Puthuius Agrippae 6 avtas agripas anias p: cf. Cha-

29 mais martis N tov avtov, licet Putschius: ris. p. 8


schius

32
ut

o;vini.\c toy ainioy aeneas aeneae siniiliter

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 50. 51

I
p. 30.
.(7
I..

G7
v(!lul

r.

licet

Adici

rov ^Ay^imra

dicanl.
lis

si

autcin

gonclivum pcr rog,

||

@6ag xov Qoccvxoq, Latine per


et similia.
|

racicnl, vclut hic Tlioas liuius Tlioantis

Es terminanfur masculina
atur,
sicut
in

et

feminina tantum.

nam

neutra

non inreniun-

supcriDiibus

quoqne de

terlio ordinc
ct

adnotavimus, disccr-

nentes

quac per es concptam veniant

tur, quae etiam in

conimunionem veniant, sed


lis

quae per es protluctam cHVranet pauca quae per dis sylederantur.

labam gcnetivum faciant, cum oninia per


nominativo singulari
10

mnt quaedam quae


cnim nuljes
es

et pliirali

casu similifcr cfTeruntur per es productam,


manifestat.

et

sunt

fcminina,

ut

diminulio qiioque
rcs
recula.

dicimus

nubecula,

spes

spcciila,

nam

masculina

modo

modo

nominativo casu veteres terminaverunt, velut Anchises Anchisa, Chryscs


Chrysa, Altes Atta; simililer Atrides Atrida,
ut Propertius

non
15

ita

Dardanio gavisus Atrida triumpho,


cum
dixisset
intulit

Vergilius

quoque

chisa', e contrario

'patris Anchisae', item *salus An'quae regio Anchisen': item cum dixisset duri nomen Acestae,

intulit

20 ut

mihi videatur hunc Anchisam


repudiasse.
Miltiades

sed laetum amplexus Acesten; et hunc Acestam velut duram


autem
et Alcibiades,

declinatio-

nem
1

item Diomcdes indubitan

15
si

iV^

Vl genetiuu per
hic

toc uu o goac toy


et et

ooantoc
sicut
in

latinc

facient

iiu

thoas

tl

thoantis

similia

//

superioiibus

Es terminantur masculina
ordine adnotauimus

feminina

neutra
es

disccrnentes

q per

correptam

productam efferantur q etiam


dis syilabam genetiuu faciant

in communionem ueniant se cum omnia per tis efferantur. s


et
plii

tiuo

qudam

^q

nominatiuo sing

casu simili

10

et st

feminina ut dimiuutio quoque manifestat


recula na masculina

dms

++ nubes

spes specula res

mo

es

mo

terminauerunt

uii

anchises

anchisa

chryses chrysa attes

atrides atrida ut propertius

non

ita

dardanio gauisus atrida trium

15

uergilius

Vix paucos
correpiam
et

versits pleniores legit Pierius


U)

2 latine

tis

facient

6 per es

dis w 7 sed et 8 efTerantur * sunt quaedam lo: in codice tiuo in iniiio iiovi versus a librario deletum est 9 similiter efferantur et u) 10 nubes nubecula, spes u) 13 At11 modo a terminarunt u) tes Atta, Atrides U) 14 triumpho. Vergilius lo

per es prodnclam

5 in superioribus de tertio ordine Fabricius: p. 16 7 sed et pauca per dis syllabam Fabricius 8 quaedam quae nominatiuo bis scriptum fuisse vidctur in coclice ct priore loco a librario deletum. quo factum est ut supplementum quod posui solitum litterarum numerum non aequavet 13 PropertiusJ HI (II) 14, 1 15 patris] Verg. Aen. IIII 351 satus] Verg. Aen. VI 331 10 qnae] Verg. Aen. VI 670 Anchisen w anchisem iV 17 duri] Verg. Acn. \' 106 ct clari ex codicibus Vergilii Fabricius et Darii u) acliestae 19 scd] Vcrg. Arn. V 531

5*

68
p. 51. 52 P.

CHARISII
p. 37 L.

ter

uoininativo
et

es

iiniuntur,

genetivo

is,

non
et

ut

priora

modo Thyestes
sinii-

modo Thyesta
liter

Orontes Oronta.

Chremes
tantum,

Laches apud conncos


Socralis

varie declinantur, niodo huius

Chremis modo huius Chremetis, Lachis


ut

Lachetis;

Ilennes autem
Pericles
in

Ilermetis

Socrates

tantum.

nam

et

Stratocles

Graecae

tantum sunt consueludinis.


e.

nullum

enim nomen
nctis,
solet

Latina iingua desinit in flexum

Quare Dioscurides Dioscuridae, Demosthenes Demosthenis, Menes Mequaeri.


sint,

omnia

igitur

nomina

in es
is,

nominativo

casu elata,

si

quidem Latina
res Verris;
sin

genetivum facienl per

velul Ilercules Ilerculis, Ver-

autem Graeca, tribus modis decUnabuntur.


is

aut enim per


declinabuntur.
||

lo

ae geuetivum facient aut per

aut per

tis;

et

haec

ita

quae apud Graecos

faciunt

genetivum per ov, haec apud nos

per

ae,

velut ^toGxovQLdrjg /JLOGMvqidov Dioscuridae; quac vero per oug, haec per
is,

velut Jr)(io6&evr)g

Jrjfioad^ivovg

Demosthenis.
tis,

quae aulem crescunt et


velut Mivrjg Mivijiog

per Tog enunliantur, similiter apud nos per


netis; ut

Me-

i5

apud Vergihum

Belidae nomen Palamedis,


quia BrjXidrjg BrjUdov Belidae, TlaXa^rjdrjg HaXa^riSovg Palamedis.

Inveniuntur autem

apud veteres quae sine rationc genetivum faciunt


in

per

i,

ut

apud Sallustium

prima historia

*hellum Persi Macedo-20

nicum';
et alio

item apud Vergilium

loco 'fallacis
inerito

Vlixi'.

atque inmitis Achilli, nam si esset nominativus


et

Latinus Achilsed
,

leus,

faceret Acliillei,
,

ut Eurystheus
,

Mnestheus.

quia non
25

est Achilleus sed Achilles


lei

Achillis facit

ut Ilercules Herculis

non Achil-

ut Mnesthei,

Quae vero Graeca


ut

flexo accentu proferuntur,

haec inconfuso statu persyliaba terminata,

manente secundum Graecam decHnationem ordinautur, es

Eumenes Eumenus,
sic

Aithales Aithalus,

Euprepes Euprepus; quamquam


excipiunlur autem
30

quidam

dcciinari

inaluerint,

Eumenetis Euprepetis.

haec quae genetivo crescunt,

velut

locuples iocupletis, merces

mercedis,

heres heredis, Ceres Cereris, pubes puberis, pes pcdis.

Item ex
nubis et fides

tertio ordine
fidei.

haec

in

quaestionem veniunt, veiut quare nubes


si

es litteris productis elata,

quidem

habuerint ante

es syilabam, genetivum faciunt per i,

veiut acies aciei, dies diei, luxuries 35

14

A^

7',

tj

crescunt

3 laches lachetis
00 enunlianlur 20 salustium
lacis e libins

H
Jl
I

N N

l{j

5 periecles A^ Vergilium] Aen. 21 Vergilium] Aen.


si

13 AiocKOTPiAec 82 19 fa

dioscoriil^ .V

15 per
per
i

per

iV faciunt

30

111

87

23

alio loco]

Aen.

II

90

pelA'

Vergilii Fabricius

nam
34
es

27 flexu corr. flexo

esset

24 enrysteus A' 60, 4 furori Charis. p. 103

26 mneslei

INSTIT. GR.4M. LIB.


)).

I
p. 37.

69
;
I..

5i.

r.

liixuriei;

excoplo

lioc

uno nomine quies, quod


requiei
|

facit

qiiietis.

quainquam
a nobis

requies ab eo conpositum

faciat

secundum rationcm
furori.

de-

monstratam, ut apud Vergilium

in IIII

requicm spatiumque
5

quod
aliter

si

esset genetivus requietis, requietem faceret,

non requiem. Cicero autem


ilia,

declinavit secutus

numerum syllabdmm,

huius pernicies, ratione

quod, cum nominativus pluralis a genetivo singulari proficiscatur sitque aut

idem aut earundem syllabarum, ut huius scholae


hi Marci,
10

1|

hae scholae,

et

huius Marci

domus hae domus, aeque genetivus sequi debet nominativum pluralem; et ideo Cicero 'pernicies causa' genetivum extulit. quae autem ante es productam non habent,
ilem huius
felicis

hi felices,

et huius

haec genetivum faciunt per


dis,

is,

veluti

nubes nubis, aedes aedis, sedes seper es productam, non

exceptis
es

his quae,

cum nominativum habeant


i

tamen ante
15

syllabam
res rei,

htteram habeant, nihilo


fidei.

minus genetivum faciunt


pubes.

per

ei,

veluti

spes spei, fides


sine

item excipiuntur haec quae

genetivo

casu

crescunt

ratione,

Ceres merces

nam

Cereris

mercedis puberis facmnt.

Ergo
fides,
20

scire

debemus quod
lyram,

fides et

pubes duphcem genetivum habeant.

cum

significat

fidis

facit, ut

fidis [se] intendisse Latinae,

15
5

iv

exceptoh. unonomine quies quod


faciat
Illl.

facit quietis

quamquam
nobis
si

requies ab eo conposi
ut

secundum
non

ratioiiem

demonstratam
esset

ap
re

requiem spatiumq, furori

quod

geul

requietis.

faceret
r

requiem cicero
ratione
illa

aliter

deciinauit

secutus

numef
schol^

huius

pernicies
sitq,

quod cum nomiuati plu a genetiuo


syllabarum
felicis

ficiscatur

idem

earundem
sequi

ut

huius
et

10

et

huius

marci hi marci item huius

hi

felices

huius

domus
peruicies

que
causa

genetiuus

debet
//

nominatiuum
aedes
is

pluralem
sedes.
dis

genetiuum

extulit

dis
iiuti

nte es productam
ptis

il

habent h gene faciunt per


habeant
per

nubes nubis
li

his

cum
i

nominatiuum

es

productam

tiT

nte

es

syllabam

litteram habent nihilo

minus geuetl faciunt per

ei

uu

15

res

2 compositum requiei fjiciat w 3 apud Omnia fere integra legit Pierius 7 genitiuo 6 numerum arum w 5 requietem faceret u) Virgi. in IIIF U) 8 scholae, hae scholae w 9 huius domus hae dosingulari proficiscatur u) 11 extulit. I anle w 12 sedes dis, ex10 pluralem. Ideo Cicero w mus u)
ceptis
ui

14 tamen ante

u)

6 sead Hostilium. Huius pernities Fabricius et Futschius supplemenio petito ex Charisio p. 85. 114 10 et ideo cicero pernicies casum genetiuum extulit B: Cic. p. liosc. Amer. 45, 131 ubi tamen pernicii tuentur Nonius p. 486 et Gellius quorum nihil pernicii causa 19 fides facit cum II genetiuo extulit. Quae aulem I ante es Futschius VIII 14 20 latiue N significat lyram fidis ut N fides fidis facil cum significat lyra p
3 VergiiiumJ Aen.
IIII

433

5 Cicero
,

11 extulit exc. Boh. p. 96


dixit,

cutus

numerum (numerum syllabarum FutscMus), requietem enim

70
l-.

CHAHlSli
5.J.

54

I'.

|..

38. 30

I..

iVisiii.s

secuudiiir

ralioneni a nobis
sin

iliMuou^lratani.
lidos niariv

apud Vergilium invfui


sij,'ni(icat,

*fidibusque canoris'.
netivo,

autcm

lidei

lacit

ge-

non ratione sed

distantiae

causa.

similis

est

ratio
rj^tji^

et

in

pube.

nam pubes
sic

est nal ij^r) nal veoXaia,

ergo

cum pubem

signilicauuis,

declinamus, haec pubes huius pubis,


sin

ut apiid

Vergihum

in 111

'pulie
lacit,

tenus'.
iit

aulem iuvontutem aut aetalem


in

siguilicaiuus,

puberis

est

apud cuiidem Vergilium


Ii

primo
e
t

a ud a

I i

er

puppesqu

uae pub esq u e

u o r ii m.
syllaba
lo

Miles mililis quare et reses residis?

omuia nomina Lalina es


velut miles mililis,

correpta clata genelivum laciunt per


tis,

tis,

comes comi-

seges segetis,

teres teretis.

excipiuntur haec quae genetivum laciiint

per dis, velut reses residis,

praeses praesidis,

opses opsidis; et ideo ge-

netivum per dis faciunt, quia ex verbis trahunlur.


opses
tis

nam

reses a residendo,
exceplis his per
is

ab opsidendo. praeses a praesidendo.


ut supia dictum est.
significat,

cetera vero

efferuntur,

Fides

cum chordam

huius

fidis

facit,

cum deam

huius

Fidci, quamvis Plautiis dixerit

Fidei censebam
Pubes cuui
qua puber/rt*
huius puberis. pubis
est
in

maximam multo
significatio||ue
facil
;

fidem.
lanuginis
at
et

[iuvenlulis]

eius partis in
signilicat, jo

ponitur , huitis pubis

cum aelatem

sed nec adiecta praepositione dicimus

lupuberis, sed in-

comitemque inpubis
Vergilius dixil.
[

luli

M
telum.

littera

iieulra

tanlum fmiunlur,
i

ei

quidem praeposita u, stagnum


debent, non, ut

25

aliquando

etiam

novissimae syilabae praefertur, ut pallium scrisic

nium dohum alium solimn.

enim

dici

alii

diserti di-

25

iV

7',

M
6,

littera

1 Persius]

4
iV et

p.
III

113

et

pubes

iii

Vergilium] Aen. VI J.20 3 similis 8 luorum Charis. pubes Fabricius 4 NeoACA 5 uergilium III N. Aen.

q:

427
est

7 Vergilium in primo] Aen.

399
V

8 pupes

tu

9 omuia

15

dictum

11 excipipntur 12 reses. dis pses. dis... es.dis veses residis obses obsidis uj 13 a re..dendo a residendo w 17 18 Fide censebam Fabricius, quod tuetur Charisius p. 40 Plaatus] Aulul. IIII 0, 1 19 pubes, cum in iuuentulis siguificatione et iauuginis et eius partis in qua pubertas est ponitur, huius pubis facit; at cum aetatem significat, huius puberis exc. orthogr, p. 2790 Pubes quoque cum lanuginem barbae significat pubis facit si autem

Chans. p. 10. 100 sq.

iuuentutem puberis p in qua pub pubis 20 forlasse at cum iuuentutem aut aetatem, ut iuuenluiis, quod alieno loco supra positum es(, huc revocetur 21 sed nec adiectione diiis inpuberis N et ncgalione adiecta non tantum impuberis tjo nec tamen adiecta praeposilione dicimus inpuberis p et exc. orthogr, adiectione praepositionis in codice fuisse videtur 24 Vergiiius] Aen.

dixil. Sed Cicero ait filium eius impuberem Putschius et exc. orthogr, l. c. 4^ 27 non ut aiiqui uideri uolunt et diserti dicunt ' codex Dousae'' apud Bondamum

in notis mss.,

unde

is

coniecit

non

ut alii qui uideri uolunt diserti dicunt

LNSTIT. GRAM. LIB.


p. 54. 5i
I'.

I
p. ."9 L.

71
Vergilius

f unt

aleum per e
per
i

et

doleum

et

palleum.
in

uam

et

*alia serut hu-

pyllumque'
ius
pallii

dixit,
alii

quod utique
solii,

genetivo debct gcminari,

scrinii

dolii

quia genelivus

numero syllabarum minor


imperii et ingenii,
a Vergilio

esse
5

nominativo non debet.


i

qr.are

magis denotati sunt qui maluerunt per


dictum

unum
'ille
i

imperi et ingeni dicere


i

geminata

littera.

quam secundum regulam invenimus tamen et per unum


i

urbem
lulii.

Patavi', pro
tamen

Patavii.
,

plus in hac
hic

observatione geminandi

in

masculinis animadvertimus
in vocativo
, i

ut

Aemihus huius Aemilii, hic luhus

huius
10

litteram subtrahimus.
,

uam

si

o Aemilii et

luhi dixeris

Graece dechnaveris

ut Lucilius

tierei leontado et et

pumone ethermo
sed

pulas.
contagionem

Contagium
maluit dicere,

veteres

magis

usurpaverunt;

Sallustius

15

^post ubi contagio quasi pestilentia invasit, civitas inmutata'. Vergihus autem nec niala vicini pecoris contagia laedent.
Servitium multitudo est servorum, servitus condicio serviendi; sed veleres indilTerenter

servitium et pro servitute posuerunt:

servitio enixae tulimus


Vergilius in
20
III.

Tergum dorsum
liter

est et declinatur sic,

hoc tergum

tergi tergo,

plura-

haec terga tergorum;

tergus autem pellis huius tergoris facit, plura-

liter

tergora et genetivo tergorum correpte. sed contrario Vergilius


dicit et in VIIII

*terga

bovum'
25

hinc raptas fugientibus ingerit hastas


in tergus.

quidam volunt tergum hominis esse, tergus vero

pecoris.

|J

Forum neutro genere dicimus locum rebus agendis destinatum, vel cum commercium significamus et Lucilius 'cum illi fora irant'.
;

masculine autem tabulata navium,


30 fora

et

semper

pluraliter,

quamvis Gellius

navium

neutraliter

dixerit

et

Lucihus

negotiorum

forum

masculine

extulerit libro III,

forus olim ornatus lucernis.

per i unum 1 Vergilius] bucol. 2, 11 4 fortasse denotandi sunt 6 Vergiiio] Aen. 1247: cf. Charis. p. 113 gemiiiandi in lu gemi7 geminandis in nam i Pittschius 9 o Aemilie et lulie Fulschius e 'vetere codice^ Dousae Lucil. sat. rel. inc. 76 p. 11 11 Tierei leontado etPomani el thermoParnime w. corruptam codicis scrip-

qua ulrum pulas esset an palus ^27 non satis constahat, reliqui 12 Sal14 Vergilius] bucol. 1, 51 18 seruitio] 13 malluit rerg. Aen. III 327 enixe 20 TergumJ Charis. p. 118 22 terga] Verg. Aen. V 405 23 in VIIII] Aen. VIIII 763 27 uel om. N, add. p. et exc. orthogr. p. 2785 28 ut Lucilius scribendum erat, nisi potius aliorum exempla ante Lucilii versum exciderunt quum illa fora ilant lo cum illi fora erat 'velus codex ' Dousne Lucil. sat. rel. inc. 130 p. 16 unde profectus I Dousa ' Tunc illi fora erant vel potius illa Quum fora ilant' 32 lacernis Putschius et L Dousa Lucil. sat. rel. III 23 p. 30
turam,
in

lustius] Catil. 10

72
|i.

CHAUISII
55
1".
1.
.t'J.

4'i

I..

Callum neutro genere

ilicilur:

Cicm) Tusculanaruin

II

'ipsc labor

quoddani callum obducil', el IMautus in Milite magis labello, quani prunum callum
sed Marsus fabellarum VIIII masculino
sic

callet.

callum sibi pectore quendam.


I

Lignum singulariter 'vebes' ait Migni',

dici

semper debet
el fasces
III

in

multiludine.

Calo Originum

sicut

dicuntur asparagi, quamvis aspa-

ragos pluraliter

dicamus, ut Lucilius
nulli.

asparagi
idem
in

eodem

ligna pluraliter dicit,


|

lo

student
Caelum hoc,
et

hi

ligna viderc.
veleres

cum

sit

neutrum, etiam masculine

dixerunl;

Ennius

quem Caelus
item

genuit,
15

quamquam
Ocimum consuetudo

caelus profundus.
sed Aemilius Macer
ail

neutraliter dicit.

inter praeterilas numerabilur ocimus herbas. llusseum grammatici non magis diccndum pulanl quam albeum
prasineum
,

aut
20

sed russum

ut

album prasinum.
dixerunl,
exoluit.

Septimum decimum

antiqui

quoniam observabant ut minores

numeros prius ponerent; sed iam

Mendum

neutraliter Varro in Admirandis dixlt,

*magnum mendum';
35

sed Ovidius feminine

nocte latent mendae,


item

ergo

eximet ipsa dies omnis e corpore mendas. mendum in mendacii significationc dicetur, menda in culpa
Pistrinum
neutraliter dicitur;

operis vel

corporis.

sed Lucihus

XVI feminine

extulil

'me-30

23

8,

Mendiim

Tuscul. II 15, 36 ipse labor callum ob1 II om. : Cic. 2 quodam callo duxit grarn. de gener. v. callum PlaiUus iu Persa 10: PlauL Pers. II 5, 4 (305 R) 3 magis calleo (luam aprugnum callum callet 10 9 LucUii verba cum versu a Nonio p. 195 cilato ila coniungenda existimavit f^argesius Lucil. sat. quae ex lib. III supers. Sedini a. 1836 p. 17 ut asparagi molles nulli scd viride cyma scriberetur, asparagi nulli molles sqq. I. Beckerus epkem. antiq. a. 1846 p. 946 11 uidere 10 uidete 13 ut Ennius Fabricius, quod recipiendum erat, nisi potius alia exempla, quae posuit Nonius p. 197 , exciderunt 14 quem] annalium libro primo tribuit Vahlenus Enn. poes. rel. p. 8 et XXVI quamquam cauus 16 quamquam] quoque w caelus profundus Hugius et Itbergius apud f^aklenum Enn. poes. rel. p. 79 21 Septcm decem septem et decem p 27 eximet] 25 noctej Ovid. a. a. I 249 Ovid. a. a. II 653 ipsa dies uj ipsa die ipse dies exc. orthogr. p. 2792 n medas 30 Lucilius in 'vetus codex^ Dousae Lucil. tat. rel. XVI 10
:

p. 57

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 55.
3()

1
|>.

73
40
I,.

P.

(lia e

j)istrina', ad lal)crnam rcferens, ut canpona dicilur.


tli.xit,

nani ct Tc-

rcntius tlcminutive pi.slrillam

'pistrilla erat
dici

qnaedam'.

Quintum tricensimum annum


licarum
VII
ct
||

sinc coniunctione vult Varro Episto-

similia,

ncc intcrponendani

coniunctionem ipsa re cohae-

srente: velut

si

dixero ^ad quintum et triccnsimum praedium liabco', iam


quintiiin, alterum
dicilur.
t
' ,

duo signilicabuntur, alterum ad

ad tricensimum.
III

Pulmentum
pi
t
i

ct
1

puhnenlarium

nam Cato Originum

Maser-

pr

pu

ni e

nta ri o hab e

sed quidam putant pulmentum quasi


10

eodem 'multopulmento usi', pulumentum melius dici. Varro autem


in
id

ad Ciceronem V pulmentum

ait,

quod

cum

pulte essent,

et

inde pul-

menlarium dictum.

Plurum Modestus putat esse dicendum, non plurium cum


nomina quae couparandi
fortiorum,
15

i.

ea enim

siint,

gcnctivo

habere non debent,

ut fortiores

meliorcs
i

meliorum;

sic plures

plurium

cum
dixit.

dicit.

unde

et Terentius in

horum plurum. sed consuetudo Phormione 'nova hic con-

pluria'
dia

Pulchrum Varro adspirari debere negat, ne duabus consonantibus meiutcrcedat adspira(io


;

quod minime rectum antiquis videbatur.


sit

unde

et

scpulchruni hodieque manet, quod


20

seorsum a pulchro propter recorda-

tionem doloris-

Eboreum

ratione

dicimus, ut a marmore

marmoreum,
et

et

a pumice
Vergilius

pumiccum; sed consuetudo etiam eboratum admisit


3

eburnum.

8 N
Quintum tricensimum annii dici sine con interponendam nec
et

uarro epistolicar VII.

et

5 &imilia

colierentem uusidixeroad
o
//

quintum

tricer.simum

pr^diii

significabuntur

altii

ad quintum

alterum
et

ad

pulmento usi
originum
III

s.

quida

Pulmentum

pulmentarium

dicitur na cato

laspitiii

pro pulmenta

sine etiam coiiiunctioue

quidem sed non satis certo legisse videtur Pierius 3 Varro lo 4 couinnctionem iu ipsa re cohereniem w iam duo ui: puullo plura capere videtur lacunae spatium 5 praedium iiabeo 8 pulmentario habet, In eodem, mullo pulmciito tu 6 ad tricensimum. Pulmentum u)

Quae

interierunl integra

uult

pistrina 'vetus codex'' Dousae l. c. media a pistrina Sealiger apud Terentius] Adelph. IIIl 2, 44 apud ipsum lacum Est pistrilla 3 sine et conCentesimum tricesimum aniium dici sine coniiinctione uarioni placuit p 4 coniunctionem ipsa re cohaerenle Putschius iunctione Fubricius 8 pro pulmeiiin eodem] idem exc. orthogr. p. 2796, quod spatio latario suo habet Putschius 9 Varro] de l. l. V 108 j. 111 Sp. quod edebant cunae magis convenire videfw" 10 quod id cum pulte essent Fabricius quod id cum cum pulle, ab eo pulmentum quia cum pulte esset p 12 Pluriim] Charis. pulte esset uj quod id cum plute e^et 19 sepulcrum uj: cf. Serv. in Verg. georg. 15 iu Phormione] IIII 3, 6 p. 100 20 doloris aliis placet sepulchrum conpositum a a pulcro Fabricius III 223 inde petita sunt seniis et piilchro quia pulchrnm superficie iiitus ossibus plenum p. quae Putschius addidit, Sepulcbrum ab aduerbio seorsum et puklirum alius tractum dicit quod in hoc nomine componitur semis et pulchrum, quia pulchnim superficie, ubi Bondamus var. lect. p. 13 Valgius pro alius scribendum et intus plenum ossibus. 21 a ante pumice coniecit; de Aelio Gallo cogitavit R. Ungerus de Valg. p. 39 22 Vergilius] georg. III 7 om.
1

media
l.

est

Dousam

c.

74
|..

CIIAHISII
5. 57
I'.
,

40.

iimproquc
quac
raluin
ila

l*eloi)S insi^Tiis
sil

eliiirno.
|

placuil ilistingui

ut

cboreuni

ex

siditlct

elMjre (tnl('(tiim,

elnt-

extrinsccus ehorc
iil

urnatum, eburnum

ail

^iinililudincni

eburis apla-

tum,

Verjjilius scnsit.

Vs.

omnia nomina
i

qiiae

per us syllaham nominalivo casu terminantiir,


el

haec genelivtt aut per


tertii

exeunl

sunt secuiuli uniini^, aul per


ct sunt

is

cl

&iinl

urdinis,

aiit

per us similcm nominalivo


est
in
sii]);rioribiis

quarti

ordinis.

de

(|uibus

plenius definiliim
redaclis.

sub

tilulu

Dc nominativis ad
femi||- lo

rcgulam
niiua

quare ergo lupus lupi, lepus aiitcm leporis? omnia no-

quae us nominativo profcruntur, quae (piidem masculina aut


i

nina sunt, genelivum faciunt aut per

aut per us, velul pcr

hic

Marcus

Marci, haec laurus lauri;

per us autcm hic senatus senatus, hacc domus

domus:
vetus

si

autem

fuerint

neutraUa,

per

is,

velul
in
:

lioc

lempus

teraporis,

hoc munus muneris.


;

excipiuntur

aulem haec

masculinis,
in femininis

Lig'us lepus

faciunt

enim genetivo Liguris


is,

leporis veteris

haec

quae

15

item faciunt geneiivum per

salus salutis,

iuvcntus iuventutis, palus pa-

ludis, senectus senectutis, virlus virtutis, servitus servitutis, tellus tclluris,

Venus Vencris, fraus fraudis, laus laudis:


gus
tria

in neutralihus

haec, pelagiis vul-

virus.

nam cum omnia


faciunt

neulralia faciant genetivum per ris, sola haec


i,

genctivum
ct

per

quamquam de

vulgo
11

ambigitur.

invenitur 20

enim

masculinc elatuin, ut apud Vergilium in

hinc spargere voces


in

vulgum ambiguas.
neutrahter in
I

sed idem

et

saevitque animis ignobile vulgus. meminerimus autem pelagus et vulgus tantum modo singulariter
itemque
virus.

25

declinari

Penus quo modo debeat


dulo

declinari incertum est.


dicit hic

nam

Plaulus in Pseuet

eodem

fere

loco

et

masculino genere

penus

neutro hoc
igitur

penus.

Vergihus autem etiam feminino

Mongam

penura'.
vel

cum

30

possimus secundum neutrorum formam huius penoris dicere,

secundum

mascuHnorum et femininorum huius peni, neutrum res nondum exemplum quod sequar inveni.
Carduus trium syllabarum
est,

dico,

quia apud auclo-

ut

arduus fatuus mortuus, ideoque

si-

34

iV

8,

Carduus

8 in su3 ad similUudinem eboris p a simiiiUidine ^buris 1 eburno 11 faciuiit 15 veteris Charis, p. 109 perioribus] p. 30 cf. p. 10 9 quare aut per i, aut per us, ueiuti per i Putschius faciunt per a per us iui per i N^ in quo num a additum esset in extremo versu dispicere non potui, faciuiit per i aut per us aut 21 Vergiiium iii II] Aen. per is tu: per uel per us aut per is Charisius p. 109 26 aulem taatum modo pelagus et uulgus singuiariII 98 24 in 1] Aen. I 149

ter

N
iiuc

omne

28 in Pscudulo] penus adfereiur

2.

45 (178 R) annuos congeretur penus, I 2, 91 (228 R) plenam poenum p 30 Vergilius] Aen. I 704

INSTIT. C.MM. LIB.


p. 57.

I
p. 41.

75
42
I..

38 P.

militcr

declinandiim est,

hiiins cardiii

el hiiic cardiio,

pluraHler hi cardui
cogit

carduorum carduis.

quod

siquis liuius carduiis dicere vohicrit,


finiri.

non

nuniquam genetivum singularem u duplici posse


Servus cervus vulgus a quibusdam per u
5

et

o, videlicet

qiiia

duae vo-

cales

geminari,

ut

unam syllabam

faciant,

non possunt.

sed per diio u


et

scribi debent,

quia et sic sonant et ambiguitas


||

casuum
a

lollitur

unum

loco consonantis accipitur.

Assiduus quidam pcr d scribunt,


errant.

qiiasi

sit

sedendo figuratum, sed


divi-

nam cum
assidui
dicti

a Servio Tullio

populus

in

quinque classes esset


ditiores,

losus, ut tributum prout quisque possideret inferret,


bant,
simt.
et

qui asses da-

quoniam

soli

in

negoliis piipUcis fre(pienles

aderant, eos qui frequenles adsunt assiduos ab assibus dixerunt.

Tus a tundendo
rov &VEI.V tractum
15

sine adspiratione dicitur, quamvis lulius Modestus

cmo

dicat.

Bovus

noii nisi

singularem

numerum

capit. et

nam

pluralem

Podagrosus a [lodagra bene dicitur, sed


tudine, cuius

podagricus a

nemo dixit. pedum aegri,

exemplum apud Lal^erium


dicitur

est in aquis

.
j

Aeditumus
Lanius

qui

aedem

servat,

quasi

aedis

inlimus,

dicilur

etiam aeditms ab aede tuenda.


20
dicitiu',

ut Terentius

Mani

coci',

et Sallustius

'^quin vins-

15

20 N
Bouus
tudioe
ii

nisi

siugularem numerii capit nara plu


.

Podagros:apodagrabenedicitursedetpodagric:
cuius

du

exemplii

ap

laberiii

Aeditumus
tuus ab

dicitur qui

dem seruat qsi ed


//

de tuenda :
dicitur

ubi illud qq notauim: uiua

Lanius

ut terentius lani coci et sallust.

quin uinari

Primos versus qualtuor pleniores legit Pierius; in reliquis vix plura quam nunc 15 pluralem nemo dixit. Podagrosus u; 16 podagricus a restant ei adparuerunt pedum aegritudine uj 17 est in Aquis. Aeditimus uj 18 aedis inlimus. Aedituus u) 20 uinarii, ubi w
1 huic carduo hunc carduum exc. orthogr. p, 2779 huius cardus N. facit cardui ut ardui licet cardus lcgatur
cl

2 huius carduus Fabricius fortasse cogitur pro-

bare non

numquam
e

8 Assiduus

quidam

scribunt

quidam per d

scri-

bunt

uj

10 qui assus

11 quouiam soli in uegoliis freqaenter


b

aderam eos qni

puplicis frequentes aderunt assiduos ab assibus dixerunt p 15 bovus quid sit non intellego, cum nec bova voaog ^oav in glossis Philoxeni, de quo cogiCavil Lindemannus nec bous, quod Lackmannus de vers. Sotud. p. 4 Farroni de l. l. VIII 74 p. 447 Sp. restiluii, huc pertineat. fortasse clavus, quod inter masculina semper singularia positum est p. 19 17 lacunam codicis non observato litterarum numero ita supplevit Putschius, in Aquis calidis, Podagricus non recessit. in extremo enim versu post aquis cum decem fere litterae desint , fortasse nihil scriptum erat nisi hoc, in aquis caldis. reliquo spatio vel vacuo relicto vet proximo vercu, Lanii coci w more librarii ibi continuato 20 Terentius] Eunuch, II 2, 26 Sallustius] Non. p. 264 Sallustiiis libro I 'quin lenones et vinarii Jauiique'. unde laniSailust. Lanii, uinarii. ubi Fabricius ique addidit Putschius.

frequenter adsunt

76
p. 58.

CHARISII
59 P.
|i.

42 L.

rii

laniiijtie';

uhi

illiid

qiiuqiic

nutahimus

\\i]nriunt dici.

laiiiu

aulem

quasi cleiiiiuuliu est

lauii.

Assurius ab antiquis dicebatur, niinc as dicitur, nuu assis.


sis genetivus est, ul ^imiliter

sane as-

etiam

uctiissis.

huius

ahlativus est ah hoc

octusse: ideuque

soloecismus
suhanditur

emptum est^ hene dicinuis; sed Ma illi uclussein' nam nominatino hic octus ne dixeris, sed octonarius; enim nummus, velut sestertius nummus et denarius nunimus.
^

ocluase

est.

nam
unde

\d nos
sit

wMmmum

appellamus quud Graeci vofiov.

sesterlius
si

autem

appellatus solet quaeri.


asses

quod manifestum

erit,

sciamus apud
faciendis
lo

veteres denarium decem

hahuisse:

ideoque in

rationihus

denarium,

id

est

decussem,

inducta notamus; cuius quarla pars, dipon-

dius semis,

sestertius

dicitur,

quod de

tribus assihus semis


et

deGciat.

de-

nique

et

nota eius nihil ahud

quam dipondinm

semis ostendit.
sed et haec

Ilic

locus et hi loci masculino genere ratione dicunlur.

loca consuetudo quasi localius usurpavit,

non tamen
neutro

et singulariter

neulrum
sed frus-

i5

genus

admisit,

quamvis quidam

velint
|j

genere Sallustium dixisse

'est in carcere locus,


tra;

quod

Tullianum
appellatur.

appellatiir'.
est.

'quod'

enim a

Sallustio

aljsolute

TuUiano coniunttum

Delirus a lira, aratri duclu,

potest tamen delerus per e


20

ano rov

liJQog

conpositum

videri.

Cubicularius est custos cubiculi, cubicularis vero leclus cubiculo aptus,

11 iv
T.anio

qsi

deminulio

lanii

//

gene

est

ut

si

Assarius ab antiquis dicebatur nunc as dicitur non


occusis huius abla est ab
li.

as

occuse ideoq. occus

bene dicimus

sed da

illi

occuse soloecismus e na

cus ne dixeris sed quaternarius subauditur +f


sestertius

num
nam
si
i

nummus
solet

et

denarius

nummus

mum

appellamus

pellatur

quod greci sestertius qu^ri quod mauifeslu erit

unde
sciamus

ap

denarium decem asses


faciendis

habuisse
.

ideoque
inductum

in rationib:

10

denarium

de

decus

sestertius

3 assis * genitiuus est ut sicut occussis uj 5 occusse bene lo 8 Nam nummum to 9 unde appellatur u;

ui

7 uummus.

coniecit

notamus uinarium Th. Momtnsenus

dici Puischius

non

nam
illud

assis genitiuus est

p quod soloecismus esse

3 Assarius ab antiquis dicebalur as, non assis sane assis genetiuus est exc. orthoyr. p, 2777 5 fortasse et da ilii octusse*soloecismus, ut exciderit
assis.

dicitur

6 octonarius Mommsenus

8 vo^ov

Momm-

9 Denariiis apud anliquos decem asses habebat p: uetes senus vo^LOiia Fabricius in11 denarium decussi spatio lacunae magis corivenire videiur quam anliquos Gronovius de sestert. 1 3 ductum Fabricius denarium decussi inducto notamus 15 dipondium et semis HS ostendit uj 13 dipondium et semis el semis ostendit 16 Sallustium] Catil. obseruauit corr. usurpauit quasi locali usu usurpauit ui 20 XfiQQq Lindemannus ahpon 19 delirus a lira aratri deuians dicitur p 55 21 aptus Caligarius N: ul add. exc. orthogr. p. 2779: aptus ut calliXriQOv uj

carius artifex callicari clauis similiter et similia

INSTIT. GR\M. LIB.


1).

I
p.
4'2

77
L.

59 V.

ut caligarius artifex, caligaris claviis, similitcr ars, fabrica et iulius fabrius.


et

cellarius servus,

turdus cellaris;

ct baluearius

fur, balnearis

autem ur-

ceus et solea balnearis.


dixisse
5

unde perspicuum
triclinaris

est Calvi'm ad

amicos non recte

'ne triclinarius', cum


infelix

dicere maluisset.

Balteus masculino genere semper dicitur, ut clipeus:

umero cum ajjparuit


vult masculino genere

alto [ingensj
vinculum

balteus
Vergilius
dixit.

Plinius

lamen

signilicare,

neutro autem lora ad


10

ligandum apta.
esse.

sed Varro in Scauro


XVIII.

baltea dixit et

Tuscum vocabulum

ait

item

bumanarum
vel

Curriculus masculine

deminutio est currus, neulraliter autem curricu-

lum spatium ad currendum aptum


et

ipsum currendi officium, ut Cicero

Varro locuntur.
Clipeus masculino

genere in significatione scuti ponitur, ut Labienus


significat.

!.>

ait,

neulro aulem genere imaginem

sed

Asinius

pro Vrbiniae

beredibus imaginis clipeuni masculine dixit,

'clipeus praetextae imascuti


,

ginis positus'.

et

Livius

in

significatione

neutraliter

saepius et

Pomponius
quare *
ut

in

Capella,

cum
II

ait

clipeum
20

in

medium fixum
injdistincto

est.
dici ait,

dubii

sermonis
i

genere

scd liltera difTerre,

pugnatorium per

clipeum dicamus,
dictus,

quod

est

clipew*

ano rov nXised baec

Ttveiv, id est
2

celare,

imaginem vero per u a cluendo.

8',

balnearis autem

20

23

iV

dicam:
e celere
.

q-

clipe
liaec

ic ...

imaginem

per

u
in

cluendo

sed

restant

Primos versics qualtuor pleniores legil Pierius; pauca ei adparuerunt 21 quod est clepere
u'rum

reliquis praeter ea

quae nunc
uj

id esl caelare dictam,

imaginem

iulius

an

iulia:

in

esset noti adparuit: lulius Fabrius et

ui

et

fabrilis et

urceus Putschius. forlasse et alia fabrilia 2 turdus Putschius durdus iVdardus ui Putschius murteus 4 ne triclinearius N: non est triclinarius, cum tricliiiaris dicere apparuit aito ingens .V apparnit A(t\n\\sst\. Piitschlus 6 infi-lix] Ferg. Aen. X\\%A\ alto u) apparuit ingens Fahricius , qui secutus est Pierium castigat. in Verg. l. c. ingeiis ex Aen. 579 ingeiis apparuit hasta profectum esse conicit Wagnerus in Verg. rectius suspicari possis de clipeo neutraliter dicto etiam hoc loco olim eocpositum l. c. ut de versu Vergilii Aen. VIIII 709, clipeum super iutonat ingens, quem ea de fuisse

9 lora i^ iocari N re in exemplo ponit Cledonius p. 1896, huc inlatum sit ingens in scauro non indicato loco ad quem pertineat in margine adscriptum habet iV, om. w, 12 Cicero et Varro] cf. Non. in suum locum revocavil Putschius : cf. Non. p. 194 15 pro Vrbiniae heredibus N. Faber in Sencc. p. 198. 26S gram//i. de gener. v. currus prouinciae haeredibus u) de proninciae exc. controv. IIII praef. prouini^ heredibus magni clipei coniehaeredibus Fabricius 16 imaginis clipeum w magni clipeum cit Osa/inus ephe/n. antiq. a. 1855 p. 322, ut ea quae secuntur, clipeus praetextae imaginis positus, pro novo exemplo essent et vel item sive et biterposito ad eundem Asinium referrentur vel sc/iptoris nomen ante ea verba excidisset 17 Livii exempla 20 19 in medio gramm. de gener. v. clipeus i/idicavit Drake/iborchius in Liv. 1 43, 2 quare dubii quare Piinius dubii Fabricius. diversam tamen sententiam sequifur PliCaper idem Fabricius coniecerat in notis mss. cf. Serv. in nius N. H. 3, 4. 21 quod est a clepere, id est caeVerg. Ae/i. VIIII 709 Cap. de orthogr. p, 2242

XXXV

78
p. 59. fiO P.

CHARISn
p. 4.1
F..

differentia mihi (lis]ilicel

proptor cuniniuniuiHHi

ot

u litterarum.

nain et
illa

maxiinua

el

maxumus
et

diciinus el

optimus

et

optumus,

nec tamen

dif-

ferenlia secernim u s

Lucius
genetivo

Aemilius
iiniri

el

cetera nomina quac ante u liabent


sit

duplici

sinjrulaii

debent, ne necesse
lieri

adversus oliserva^ionew nnidque

minum

nominativo

minorem

genetivum;

Varro
duj)le\
i

Iradens

adicit

vocativnm qnoi\ue singularem


genetivum
scribi

ta|;lium

nominum per
enim

scrihi lehere,

sed propter dilferentiam casiium corrumpi.


i

Lucilius tamen et per

unum
lo

posse existimat.

ait

servandi Numeri, numerum ut serveinus modumqne. numquam enim hoc intulisset, nisi et Numerium per i, buius Numeri^ faciendum crederet.
denique
et

in libro VIIII sic ait,

leceris
et paulo post

porro hoc. filius Luci, solum, ut Corneli Cornificique,


i3

N
differentia

m
et
finiri

munionem
optimus
debent'
et

ct

iitteraf

nam
illa

et

oplunius
sit
i

nec

tli

dif

necesse

adusiis
.ii.

obserua
genetiuo

noa q ante u habent

duplici

ominatiuo mi....mfieri genetiuu idq.uarrotradensadicit

singuiarem taliu nominum per duplex

scribi
ut

debere

casuum corrumpi
genetiuu
scribi

.i.

//numeri numerum
ait

suemus
10
buius

posse existimat

4+ per

seniandi
,i.

nuqua 4+ hoc

intulisset nisi et
in

numerum

ciendu crederet deniq, et


uui fecerit colum
ut

libro IIII sic


cornificiiq,

ad porro hoc
et

corneiii

paulo

post

15

mihi
dicimiis

displicet
,

propter

communionem w

nam

et

maximus

et

maxu-

optimus ui 2 difF*mus * nomina tu 5 genitiuo singnlari finiri debent .u> 6 nominatiuo minorem u) adiicit quae singularem lo 8 frequentius casum corrupi * tamen et per i genitiuum lo 10 serucmus * que, nuni11 huius v faciendi lo liim fecerit w quam ui 13 hoc
et

mus

Graeco verbo, qttod addidi, fuisse videtur quod 447 4 Lucius Aemilius et cetera nomina Putschius ' ex codice'' Dousae Lucil. sat. rel. VIIII 7 p. 45 et 123, quem in reliquis quoque quae adnotata sunt secutus est: nisi forte regulam Lucilii secuti sunt qui Lucium et Aemilium et cetera nomina quae ante u habent nou solum in vocativo sed eiiam in genetivo casu per unum i scribi posse existii manl Beda de metr. p. 2373 5 genitiuos singulares fuiire debent, ut necesse sit aduersus obseruaiionem nominatiuo non minorem Putschius 7 uocatiuum quoque Putschius 8 sed propter differentiam casuum corripi Lucilius tamen et per unum i in geniliuo scribi posse existimat ait enim (Quare add. Dousa) Seruandi numcri et uersus faciendi. Nos Caeli Numeri numerum et (ut Dousa) seruemus modiimque. Nunquam enim hoc intulisset, nisi ct Caelii et Numerii per ii huius Numerii faciendum crederet Putschius. Lucilii sententiam explicavit Lachmannus in Lucret. p. 329 12 jii libro nono sic aii Dousa 13 porro hoc si filius Liici feril collum ut Corneli, Coniilicique Putschius 14 feceris i solum L. F. Schmidtius Lucil. sat. l. VIIII p. 21
lare

dictum Fahricius.

in codice omisso

est clipeus id est celere dictus. cf. Serv. in Verg. Aen. 11 389 Vil 686 VIII 2 diffcreniia secernimus Putschius ditferentia dicimus dislctre Fabricius

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 0.
(il

I
|>.

79
4.t.

P.

44

1..

et Plinius

pupilli pueri Lucili, hoc unius fiet. quoque (lul)ii scrmonis V adicit esse quidcm rationem per duo
pii

scrihendi, sed umlta iani consuetudinc superari.


tivo
5

sane opinionem de vocafaciat.

casu tradilam infirniat, qiiod hic pius in vocativo

adeo 'enim
genctivus.

[non]

sempcr vocativus
et praefectus

casiis

candcm

sc7-ipU\ri\m patitur

quam
et

Praefectus fai)rum ut dici possit ex antiquitate duravit, sicut trihumis

mililum
urhis
et]

urhis.

dicimus quidem
participialiter,

et

[trihunus
est

praefectus
antiquis

praefectus fahris

sed

elegantius

ah

usurpatum.
10

Largus nomen

facit

ex se advcrhium large, quod omnia nomina quae


si

in quahtate sunt aut in quantitate,

dativo casu in o exeant, o in e


facit docte.

mu-

tant et adverhium

faeiunt,

ut

doctus docti docto


ct

sed veteres
et

hoc
a
15

non
I
i

ohservavenmt.

nam

duriter

Tereutius

dixit

Piautus

mp

e r.

Caseus masculini generis est, ut VergiHus

pinguis
et Lucilius

et

ingratae premeretur caseus urbi,

XIIU

caseus alia mollit.


sed Pomponius neutrahtcr dixit in Lenone
20

Vaseum
pufant,

molle'.

Loculos et locellos pluraliter


cuius

dici

multi

cum

sit

hic loculus,
III

hypocorisma est hic


dixit et

locellus.

nam

Varro rerum rusticarum

lo-

culum

Caesar ad Pisonem ^locellum tibi


|1

Catinus masculino genere dicitur, ut


8

signatum remisi'. Maecenas in X

pueri iucii

li.

unius

fieri et

em rationem

per.ll.i.scribendi

unius qq dubii sermouis .V. adicit s. nuilta ia osuetudine snperari


liic

opinionem de uocatiuo casu traditam infirmat quod


uociitiuo pii faciat

pius

adeo +f non sempor uocatiu: cas: eandem


et

turam patiturq,genctiuus ^/'nus etpfectusubi dms quidem


Pfectus fabrum ut dici possit cx anliquitate durauit
siciit

Iribu

tribunus et pfectus urbis et pfectus fabris

2 adiicil * eandem

4 pius in uocatiuo

5 eandem naturam

Plinius

hoc unius fiet Putschius ex relio Longo p. 2220 2 quidem rationem Putschius 3 superari. Varro enim opinionem Putschitcs 4 quod hic pius huius pii ct uocatiuo pii faciat. ideo enim semper \iocaliuus eandem scripluram Pulschius 6 sicut tribunus et praefectus, ubi dicimus (urbis. dicimus Putschius) quidem et tribunus militum et tribunus militaris per nomen: praefectus urbi, et praefectus fabris participialiter Fahricius et Putschius 10 omnia 13 obscrvavorunt Charis. p. 170 13 11 in..exeant iV in o exeant uj Terentius] Adelph. T 1, 20 ruri agere vitam semper parce ac duriter Charisius p. 178
1
pupilli, pueri, Lucili,
ui

esse

di15 Vergilius] hucol. 1, 35 18 utrum ala moljiit an alumol|liet esse.t in spicere non potui: ala molliet ui allia molliet Falncius allia mollibit vel mollit I. Dousa Lucil. sat. rel. XIIII 18 p. 54 aia molis ^vetus codex^ Dousae l. c, tmde allia olens ipse Dousa, alium, olus Scaliyer. allium olet coniecit Lindemannus 19 in Lenone Fabricius in lenonem 21 hypocorisma w ..pocorisma rerum rusticarum secundo u; Varr. r. r. III 5, 18 tesserulas coicientem in loculum 22 ad Pisonem ui de pisone 23 Catiuus masculino genere w catinus geno ingcre ct fumantes celidum cum ferre catinos codex Laudugen. masc. ut micenas nensis degencr. [catalogue general des manuscrits des bibliotheques des drpartemenls l p. 664)

N
|

80
PJ'
I*-

CHAHISII
p.

44

I-.

ingfritur,
ct
liinc

ait,

furnans calido
(it,

cum

farre catinus.
maledicta Anlonii 'voli-

(iiminutive

catillus

ut Asiuius conlra

lantquc urbe tola


dixit,

catilli'.

sed Varro

ad Ciceronem

XI

catinuli

non

catilli.

Galeros Vergilius masculino generc

dixit,

fulvosque lupi de pelle galeros,


et Cornelius

Sevcrus

flavo protexerat ora galero.


sed C. Gracchus apud censores
actione scenica
II

*cum galeare
unde

ursici'

dixit;

Varro de
lo

hacc galearia.

et galericula

dicuntur.

Calamistros
originibus

Cicero in Oratore masculine dixit,


in

et

Varro

de scenicis
et

hunc calamistruni; sed idem

Triphallo

calamistra;

Plautus in Curculione

pecten, specalum, calamistrum meum. Secus neutri generis est nomen, unde et Sallustius 'virile secus* dixit, hoc est virilis sexus, quod per omncs casus integra forma declinatur.
fit

is

secus et adverbium,

quod

significat

aliter,

unde nascitur sequius aXsedi',

XoioriQcog.

ceterum
illum, et

id

quod vulgus usurpat, 'secus illum


et

hoc est

secundum

novum

sordidum

est.

Alvum
et Helvius

Vergilius feminino genere saepe dixit, sed masculine Calvus

20

partus gravido portabat


Cinna

in alvo,

5
13

iV

8% 2

Galeros
in cnrcu
//
rile

21
lione

N
pecten speculum
ilu

Secus neulri generis e


natur
fit

nes casus Integra forma decli quod secus dx h. e uirilis sexiis per om 15

AAAoiore
secus
et

aduerbiu

aiiter
illum
.
.

unde nascitur sequius


iilu et

ceterum id quod itulgus usurp


et

sedi h. e secundu
aelius

nouum
grauido 20
u)

sordidu

//

portabat

aluo

et

cinna

at

scehis

incestum

Ahium

vergilius

feml genere s^pe dixit

s.

masculine

aluus

partus

Omnia integra legit Pierius nomen, unde et tsalustius uirile w


pat, secus illum
10

14 speculum, calamistrum meum. Secus 17 aduerbium quod significat aliter u)


in aluo u)

15 18 usur-

21 portabat

iugeribus N gigeriis C. Barthius advers- III 7 p. 120 2 ma'codex Dousae'' apud Bondamum var. lect. p. 20, unde maledicta Labieni coniecil vir doctus apud Bondamum i. c. p. 374 3 XI] II Fabricitis 5 Vergilius] Aen. VII 688 9 cum galere ursici N cum galera ursi cum w 8 praetexerat uj cum galera uisi sunt Fabricius. galeare tuetur gloss. Maii class. auct. VIII p. 260 ' hoc galear ris et hic galerus ri, ambo pro galea\ ursici qidd .sit non intellego. nisi scriptum fuit versicolori 10 haec galera Lindemannus, qid galeara e codice adnotaverat II oratore Fabricius oralione A'^; Cic. orat. 22, 79 ne calamistri quidem adhibcbantur 12 trifallo N 15 Salluslius] histoiiarum 13 in Curculione] IIII 4, 21 20 masculine Caluus Putschius Caluus libro II Non. p. 222 17 alloLorsQog ui masculino p masculine tiuus w 22 Cinua] iu Smyrna Priscian. p. 718
I

ingeritur]

ledicla Laberii

INSTIT. GRAM. LIB.


p. Gl.

I
\>.

81
44. 45 L.

62 P.

at
et

scelus inccstum turpi crescebat in alvo,


est

Laberius el Accius frequenter; quod magis usus celebravit.


Munificus

tam quam beneficus


itaque munificus

et

maleficus,

munifex autem tam munifex autem

quam
5

opifex et artifex.
fungitur.

munera

largitur,

munere

Sincerus dicitur, non sinceris, ut Vergilius

ait

insincerus apes tulerit cruor;


|

sed neutraliter hoc sincere dicitur,

ut Terentius
si

istud crederem

10

sincere.
Sibilus dici oportet, ut Vergilius

Cicero de gloria
sibili*.
15

nam neque mc tantum venientis sibilus austri; II *in Tusculanum mihi nuntiabantur gladiatorii
sed et neutro genere quidam dixerunt, ut Ovidius

sibila dant
Gornelius Severus

saniemque vomunt,

et
et

sua concordes dant sibila clara dracones,

Macer theriacon

longo resonantia sibila collo.


20

Quinquatrus,
dies

sed

non

quinqua||tria.

non enim dictae sunt quinque


atrus
antiqui dicebant;

sacrae,

sed quod quintus dies


id

Iduum, quas
quod eo
die

sive a
solita.

quinquando,

est lustrando,

arma

ancilia lustrari sint

Stomachus etiam
Divinitus

in pluribus singulariter dicitur, ut ait Galvus

*quo-

25rum praedulcem cibum stomachus ferre non


cum

potest'.

dicimus, ex dei mente factum significamus; divine vero,

cum laudamus.
Nudius
tus.
30

tertius

hoc

significat,

nunc

est dies tertius; item nudius quarsit

sed quaeritur de futuro utrum dicendum


el

die quarto et die quinto


dicitur.

an diequarte

diequinie^ sic uti perendie

cum

sed

quibusdam

1 ad scelum u; incestum turpi w incesto turpe Fabricius incesto cinnae codices Prisciani, ubi incesto Cinyrae editores 6 Vergilius] georg. Illl 285 7 tulerit Fabricius tulit 9 crederem sincere credi u 8 Terentius] Eunuch. I 2, 96 crederem sincere dici Fabricius: mihi post sincere, quod extremum versus locum occupat, in nihil deesse videbatur 13 de gloria II Put11 Vergilius] bucol. 5, 82 scJiius de gloria in II A'^: in II om. w gladiatoris Putschius 14 Ovidius] metam.

494 18 17 et sua concordant sibila saeua dracones exc. orthogr. p. 2801 theriacon longo resonantia sibiia collo exc- orthogr. l. c. theria otundo resonantia sibila colla tlieriacon secundo resonantia sibila colla U) 20 Qninquatrus pluraliter, non quinquatria Putschius .V. dies atries N, quamquam ri non satis adparuit, quinqne dies atri Fabricius quinque dies atrus Putschius: quasi quinque dies atres, sed qnasi quintus dies coniecit Lindemannus 24 Sthomaclius A^: Stomachus etiam in plurali dicitur coniecit Lindemannus posthomachus 25 praedulces cibos p test Fahricius possunt Np utrum nudius an 29 utrum diuns s. dicendiim sit
IIII

dicendum sit w utrum dies diceudum sit an Putschius utrum dies scilicet dicendum sit au Lindemannus 30 au diequarte et diequiule om. N, addidi ex Gellio X 24 et Macrobio sat. I 4, 23

QRAMMATICI LATINI

I.

82
p.
6<i.

CIIARISH
G3 r.
p. 43. 46
I..

displicet,

propleroa

qiiod

cum dicimus
sed

perendie,

postponimus die; cum


loculi

vero

diequarlc,

praepoiiinms.
el

veteres

non

aliter

sunt.
in

sunt
illis,

enim

coniuncta
et

nominatur per ea tempus, non numeratur, ut


debet,

nudius tertius
luris

nudius quartus.
dici

consulfus

non iure consultus;


ut iure perilus.
dici

licet

Cicero pro

Mu-

rena

ita

dixcrit,
et

ct Lucilius II,

Graccus

ortus

sine

adspiralione

debere Varro

ait;

et

orlum

quidem, quod
ter eius

in eo

omnia oriantur, Graccum autem a perendo, quod mavel

duodecim mensibus utcro eum gestaverit,


volunt.

a gracilitate corporis,

ut

quidam

sed consuetudo et Gracchos

-et

hortos

cum

adspiratione

lo

usuipavit.

Conlactaneus
Er.

dici debct.

nam

collacteus

nemo
in

dicit.

omnia nomina quae nominativo.casu


exeant,
exceptis his,

er terminantur aut

masi

culina aut feminina sunt, quae necesse est ut genetivo casu aut per

aut
is

per

is lilteras

quae utique neutraha sunt,

iter

cicer

papaver cadaver tuher cancer.


et ante

item omnia quae Graece clTeruntur per Qog


in er ter-

Qog syllabam

consonantem litteram habent, haec Latine


item er syllaba terminata,
[[

minantur,

velut 'Aki^avdgog Alexander, KliavSQog Cleander,

ovayQog onasi

ger, ayQog ager, et cetera simiha.


tate fuerint,

in

quah-

per omnia genera mutari debent,

ut piger pigra pigrum, ni- 20

ger nigra nigrum.

Ideo quaeri solet utrum hic acer an acris dici debeat.


litate
si

sed

cum quaet

dicimus hic acer, necesse est

et

haec acra
melius

et

hoc acrum dicere


haec
25

cogamur.
acris

quod quoniam

offendit

aures,

communiter hic

dicemus, ut Horatius

solvitur acris hiems,


et Vergilius

acri
hoc
hic

quondam regnata Lycurgo.


facilis

ex hac enim forma descendit neutrum, quod est acre, ut hic et haec agilis

et

agile,

et

haec

et

hoc

facile.

simiH

ratione

utimur,

30

cum
dici

quaeritur
debeat.

utrum hic paluster ager an


et Vergilius

palustris

ct alacer

an alacris

nam

alacris palmas utrasque tetendit


dixit.

tamen

et hic acer

idem VergiHus [acer equis] frequenter, quamistius repudiaverit.

vis

dechnationem formae

nam neque

huius

acri

dixit 33

24

II

l,

quod quoniam

2 die quarlo praeterea lu: et

et

nominohtur

et

n per ea (deleio et n)

nominatum tempus nnmeratur Putschvts

et nominanlur. 5 pro Murena] 11, 25.

10 consuetudo graccns et ortus cum adspiratione usurpauil p 12, 26. 13, 28 14 quae] ql} (^. e. quoque) quanquam uj 13 Er 19 similia Charis. p. 31 per oq et ante Qoq Putschius 25 Horalius] carm. I 16 per os et ante oc 29 discendit A' 32 Vergilius] Aen, VI 685 27 Vergilius] Aen. III 14 4, 1 34 acer] Ferg. georg. Ill 8

INSTIT. GRAM. LIB.


X>.

83
p. 4C
I-.

63.

f>4

P.

neqiifi

luiic

acro

vol

huiic

acrum, sed secundum rationcm supra dictam

liuius acris ot huic

acri ct

hunc acrem.
non
itincris,

Iter

iteris

dehet faccre,

ne adversus rationem genetivus

nominativo maior duahus syllahis inveniatur, praesertim


5

cum

itiner

quoque
itinora
ot

(hxerint veteres, cuius genolivus itinoris erit.

phirali

tamen numcro
dixit,

semper dicemus.
itera

non enim,

sicut huius

itcris Pacuvius

haec

potuit dicere.

Pater patris

cum

faciat et

mater matris, cur dfssimihter aper apri


adicerc dehcmus,

el

caper capri, solet quaeri.


10

sed Graeca declinatio advertenda est uhi depres

liendetur.
alyiia

tunc

enim nos

htteram
et

genetivo
ilhs

cum

ilh

eidem genetivo adiciunt,


patris,

cum

similiter detrahere,

velut rov

TtavQog
agri.

t%

(irjxQog

matris;

porro

tov

xaitQOv

capri,

xov ayQov
qui-

item caprina et apruna cur dissimiliter derivetur quaeri solet.


i

hus respondohimus ulrumque per


15

proforri

dcbere,

sed in alio
dixerit.

usum u
unde

litteram celehrasse, qnamvis Lucilius

viscus
bria

aprugnum
est
ef

Heber
hebrius
et

ct

hebriacus ne dixeris.

enim

vas

vinarium,

hebria dicitur
et

[hebrius] hebriosusque
cui

hebriosa,
sobrius
,

sicut a ne-

gotio negotiosus

negotiosa.

contrarium

||

est

quod nomen
dici

conparari
20

non debet.

neque enim sobrior neque sobrissimus


dixerit.
facit,

potest,

quamvis Laberius sobrior


Celer

celerior celerrimus

nt

asper asperior asperrimus,

acer
ait

acrior acerrimus, et pulcher pulchrior pulcherrimus.

nam quod Ennius equitatns

ut celerissimus,
25

barbarismus

est.

Papaver neutri generis est; sed mascuhno genere Plautus

dixit

quam
et

si

tu obicias formicis

papaverem,
et

Cato

Originum secundo
Tcucer

^papaver Gallicanus',
dici

Varro in Admi-

randis
30

'infriasse papaverem'.
et

Alexander

debet;

sed ct Alexandrus et Teucrus

dici

3 non iteiierisiV
Pulschius plu
ter diriuetur
tii

4itenei'iV
iV

5 geueti iteneiis
s

iV

plurali

lamen numero

itinera

numeri itenera
15
discus
lih.

iV

Vllll p. 32, quod defendit I. Beckcrus Philol. VIII p. 548. quod est apud Nonium p. 134, pane et viscere privo, retlulit Rothius addend. ad Non. p. 402 10 Heber et hebriacus Putschius: cf. Non. p. 108. Heber et heberiacus ebrius et ebria et ebriosus non ebriacus dicendum. bria enim est uas uinarium unde ista deducuntur p bria Paulus Leopardus emend. VI 17 {Grut. lamp. III p. 119) conl. Arnob. VII 29, hebria N: bria ElSog ayysCov glossae Philoxeni 18 subrius N 19 subrior 17 liebrius secundo loco delevit Fabricius neque subrissimus N 20 subrior N 22 ace21 celerrimus lu celerissimus N

'ex veteri codice'' F. Schmidlius Lucil. sat.

disimili8 dlsimiliter N 13 aprugna lu aprugnum N uiscus aprinum non aprugnum PutscJdus Dousae Lucil. sat. rel. inc. 150 p. 18 et 107 viscus aprignum L.

ad fragmentum

libri XIIII

ss

23 equitatus utccierrimus N equitum celerissimus u) num. II 4, 8 (410 R) 28 originum secun A" 27 quasi tu lu papauerem Noniits p. 220 30 tlieucer N
rior

20 Plautus] Tri29 infriasse ne

6*

84
p. 4. 64
I.

CHARISII
p. 4. 47 L.

possunt,

ul Vergilius

Teucrus

et

Euaudrus, secunduin illam

scilicet ralio-

nem, qua nomina Graeca in contia quam tamen regulani


tur;

o; excunlia Latinc in us exire Aurelio

placet.
diciest.
?)

qui

a Graecis

ayQog idcm a nobis ager

ideoque et in his

ct

in ceteris ante

omnia consuetudo sequenda


,

Puer
naig,

et

in

feminino sexu antiqui dicebant

ut

Gracci 6

naig xal

ut in Odyssia vetere,

quod

cst

antiquissimum carmen,

mea puer, quid


el in Nelei

verbi ex tuo ore audio?


filia

carmine

eaque prisco saucia puer


ubi

sumam;
|

tamen Varro cum


Quare ager
agri

puera putat dictum,

sed Aelius Stilo,

magister

10

eius, et Asinius contra.


,

agger autem aggeris?


si

quod omuia noinina quae er


hoc papaver papaveris.
sin
is

nominativo proferuntur,

quidem feminina aut neutralia sunt, genetivum


et

faciunt per is, velut haec mulier mulieris

autem mascuhna
i,

dupliciter decUnantur.

faciunt

enim gcnetivum modo per


et

ut niger nigri,

modo per

is,

ut

pauper pauperis,

tunc per

i,

cum

ex Graecis

deducuntur.

omnia enim quae apud Graecos aut per yQog aut

per xQog aut per dQog aut per nQog efferuntur, haec omnia amissa Graeca
extremitate et per er elata ut secundi ordinis dechnantur, velut ayQog ager
agri
,

^AvxinaxQog

Antipater

Antipatri ,

MivavdQog

Menander Menandri,

20

TsvxQog Teucer Teucri.


duas consonantcs
sunt

inveniuntiu-

autem duo nomina quae, cum habeant


Latine Codrus gongrus dicuntur,
extiilit

ante us, tamen eundem nominativum Graecum servant.


et

autem haec, KodQog


et

yoyyQog,

[|

non Coder
item et
cifer

gonger.

Vergilius

tamen promiscue

in III.

dixit

enim
25

Teucrus Rhoeteas primum advectus


illa

in oras.
lu-

genetivum faciunt per


item
illa

quae ex conpositione veniunt, velut

signifer armiger;

quae feminina per a faciunt, velut niger quae vero neque a Graecis
lucifer,

nigra^ alter altera, adulter adultera, ater atra.

trahuntur,

ut

Menander, neque ex conposilione veniunt, ut


,

neque
or- 30

femininum
dinis,

in a faciunt

ut

prosper prospera

haec omnia erunt


sic

tertii

velut

agger aggeris,

sequester sequestris.

crgo et ager

agri,

26

II

1,

Item

et illa

7 iiiea puer 4 ideoque ut in his et celeris N cf. Charis. p. 102 quid Fabricius; mea puera quid uerbi ex tuo ore supra fugit codices Prisquae a Charisio adscripta sunt in numeros Saturnios ita revocari poteciani p. 697. menelai 'vetus codex^ Me8 neli runt, mea puer quid verbi ex tuo ore audivi carmine eoque prisco: Saucia Putschius. carmioe rulae Enn. annal. fragm. p. 53 Ea quae petisso saiicia, puera filia, sumam coniecit Lindemannus. carmine, eo quoque prisco coniecit Ribbeckius trag. Lat. rel. p. 199: fortasse carmine aeque prisco 9 summam uj Summani Hemiannus elem. doctr. metr. p. 639 Salmonei Miillertts suppl. 17 omnia enim Fest. p. 388 10 Aeliua Stilo tu aedilius cilo N 85, 5 capri 22 consonantes ante us w Charis. p. 11 sq. 17 per ypos Fabricius per poc N

2 Aurelio]
piier

mea

consoii.us A'

primum

est

24 23 roNrpoc A" aduectus ad oras u)

extulit.

111

N:

Aen. HI 108

25 roetheas

30 prosper om.

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 65.

I
p.

85
47 L.

06 P.

quoniam

Graecis
palitur.
,

venit;

iteni

agger aggeris, quoniam Latinum est nec

femininum
ciant per a

excipiuntur autem

haec quae,
i

cum femininum non


velut culter cultri
,

fa-

niliilo

minus genetivo exeunt per


puer pucri, catlaster

olea-

ster oleastri, liber lihri,


5

catlastri,

socer soceri, gener

generi,

hber hheri,
ut

cancer cancri, auster austri,


ait,

aper apri, caper capri.


ut

Gihber,

Verrius

ipsum vitium
et

dicitur,

tuher,

gihherosus

hahcns gihherem, ul tuherosus.

sane Lucihus

ita loquitur,

gihhere magno.
sed PHnius gihhus vitium ipsum, ut ulcus, maluisse consuetudinem
10

tradit;

quod mihi disphcet.


Aer aether, hunc aera
enim sunt.
et

aelhera

mascuHno genere dicimus.


masculinis

Graeca

sed et hunc aerem veteres Latina dechnatione dixerunt.

Quotiens sane ex

nominihus

er

terminatis

neutrum

in

e
is

nominativo terminatur,
15

tunc genetivus tam mascuhni

quam

feminini per

terminatur, ut hic silvester siivestris, haec silvestris silvestris, hoc silvestre


silvestris, hic

campester haec campestris hoc campeslre.


in

Ar.
tur,

nomina

ar terminata masculina tantum et neutraha inveniuntitulo


tertii

de quihus plenissime defmitum est suh


torcular torcularis?
velut

ordinis.

quare

ergo lucar lucaris,


'20

quia omnia ar elata genetivo cor,

ripiunt

a htteram

Caesar Caesaris

par paris
et

sic et

lucar lucaris.

ergo

qui putaverunt dici oportere iioc torculare

hoc pulvinare, recte


[|

putaverunt, idcirco quod genetivo producunt


Or.
is.

a htteram.

omnia nomina quac or syllaha terminantur genetivum faciunt per

et si

quidem mdLSCulina seu feminina Laiina fuerint, genetivo circumet cetera,

25

ducuntur et per o htteram productam proferuntur, velut praelor praetoris,

honor honoris, splendor splendoris


,ducuntur

exceptis his quae

non pro-

sed corripiuntur, velut

memor memoris,

arhor arhoris, indecor

21

27 N
runt runl
dici

lucaris

ergo q

pulaue

oportere
q>

li.

torculare

et
litlera

h.
//

puluina

idcirco

geneliuu pducunt a

seu feml
et

lat

25

genetiuo
ptor

Or omaia noa q or sylla tminant"' genc faciuut per is siquidem mas circumducuntur et per o littera producta proferunt
ptoris

honor

oris

splendor

doris

et

cetera

exceptis
arboris

q
inde

ducunt''

sed

corripiunt"

uu

memor memoris
legit

arbor

Faueos versus pleniores quam nunc sunt 25 proferuntur. ut praetor w uerunt tu decor indecoris u;

Pierius

21 puluinare recte puta-

26 quae non producuntur

27

in-

2 non faciunt
cius gibber

N
Dousa

liber beri tu laber. bri

rius Putschius et I.

Lucil. snt. rel. inc.

11 Aer] Charis. p. 97

6 VerN. fortasse faber fabri 9 gibbus Fabri129 p. 16 uerg N 15 12 sed et hunc aerum Putsckius
ordinis] p. 14
c.

18 sub titulo tertii 16 haec om. N h siluestris silueslris N 26 his addidi ex Charisio l. 23 Or 86, 6 adoris Ckaris. p. 29

86
|>-

CHARISII

1".
I>.

47. 4

I,.

indecoiis.
Ilectoris,

sed

si

natiira

Graeca fuerint, ulique

corripiunlur,

ut

lleclor

Nestor Nestoris, Theoninestor Theoinuestoris,


et

Pr)ljinestor

Poly-

sv\m sunt "ExtoQog xt NiaxoQog.


inestoris,

siiniha,

quae etiam apud Graecos


et

ciirripiuntur,

praeterea

neutralia siqua sunt, et haec cor5

ripiuntur,
adoris.

vclut

aequor aequoris,

marrnor niarmoris, robor roboris, ador

Successor
feminine
|

cum masculino generc

proferatur,

Cornelius Severus eliam

ignea iam caelo ducebat sidera Phoebe, fraternis successor equis.


Torpor
torpedinem
et

lo

animi et

corporis

dicitur

debihtatio,

scilicet

torpedine

pj5ce, cuius contactu corpus habetatur;


di.vit.

unde Sallustius hoc idem vitium

Favitor antiqui dixerunt; at fautor nec auctoritate nec ratione deficitur.

Vr mascuhnum invenies
et

et

neutrum, hic turtur

turturis

hic fur furis,


et

15

hoc femur

et iecur.

dicilur

autem

fur

et

commune

esse.

quidam
rationc.

ferunt in quaestionem, quare fur furis et iecur iecineris,


et

nou cum

qui rationem servare volunt iecoris decHnaverunt,

ut Persius

Flaccus.

ait

enim

12N
indecoris
hectoris
setl
si

natuia
rls

greca

fuerint
ris

utique

corripiunt"'

nestor
similia
et

theomnestor

polyraeslor

qna sunt
preterea

q etiam ap grecos corripiunt" eKTOPOC kai


si

neutralia

qua

sunt

et

h corripiunt" uu ^quor ^quoris


:

marmor marmoris robor .ris ador adoris // igneanaco c^lo ducebat Successor cum mas genere proferatur cornelius seuerus etiam feminr
sideia

phoebei
et

pater
et

pateruis corporis

successor
dicitur

equis.

//
scilicet

cuius

corpo

10

Torpor

aninii

debilitalio

torpedine

ris contaclu

hebetatur
iecineris

17

19
1

iV

n cum ratione
persius

et

tionem

seruare

uolunt

iecoris

declinauerunt

ut

flaccus

corripiuntur, ut Hector lo 8 foemininum 2 Polymestor ris. + si qua 10 Ignea lu. mifn ut in duohus versibus qui antecedunl ita in hoc nikil deesse videbutur, quamquam in marginibics corrosis satis certo dispici scriptura non potuit
exlulit,

17 ratione e proportionem

10

9 ignea nam coelo ducebat sydera Phoebe, Frater11 a torpendine scilicet pisce cuius contactui corpus ebescit p, unde pisce addidi, quamvis in codice nihil deesse videatur: scilicel a torpedine 12 cuius contactu corpus hebetatur ui ; cuius piscis contactu Bondamus 'ex mss.' sallus h. idem Salustius historiarum idem uj Sallust. histor. lib. I idem Fahricius: orat. L. Philippi contra Lepidum 19 si tanta torpedo animos opcf. Non. p. 229. pressit atfauitoruj: at fauitor nec auctori14 Fautor antiquiiV; cf.Non.p. 110 dicitur 17 iecinoris Fabricius iocitate nec ratione caret coniecU Lindemannus

8 feminine

dixit Putschius

nis successor equis

VIIp. 316: iecur iecuris 18 at qni seruare rationem uolunl Putschius p 18. 34 Putschius. Pers. 1, 25
nevis Uilschelius
lihen. ^iouiss.

Mus.

et iecineris

p: cf. Charis. Persius Flaccus in Sat. I

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 66. 67 P.

I
P-

87
48 L.

rupto iecore cxierit caprificus.


Hoc femur
dictum est,
luiius femoris.

sed frequenter huius feminis huic femini


et

et plurahter

tam femina quam femora; ideoque

Ti6ullus

hoc ipsum erudite custodit,


5

cum

dicit

inplicuitque femur femini,


et VergiUus

eripit a femine. Vx mascuHna et feminina


quaeritur quare
10

invenfes,
et

hic Poliux,

haec nux

et

cetera.

nux nucis
|1

faciat

coniux coniugis,

cum omnia nomina


facit,

in

ux terminata

genetivum per

cis faciant,

vekit hic Pollux Poliucis, crux


gis

crucis.

excipitur hoc soium,

quod genetivum per

coniux coniu-

gis, et idcirco facit, quia ex verho deducitur, id est a iungendo.

En
omnia
15

terminata nomina

mascuhna tantum invenies

[sed]

et neutralia, et

tertii

ordinis, sicut in
rien rienis,

eodem

terlio ordine

defmitum est, velut mas-

cuhna hic
nicinis,

lien henis,

flamen llaminis, pecteu pectinis, fidicen

fidicinis, tihicen
liticen

tihicinis,

tubicen iubicinis ex tuba lotiga, cornicen cor-

hticinis ex litifo,
facit

quod
facit.

est

genus tubae minoris.


et

quorum

accusativus

singularis

hunc pectinem lienem riencm,


sunt quaedam
est
;

nominativus

plurahs hi pectines
20

henes rienes
tibicen

et

communia, ut

cornicen liticen
tihicinam.

nam

masculinum

facit

enim feminino genere

cetera neutralia sunt,

ut hoc certamen.

Gluten Vergilius dixit,

collectumque haec ipsa ad munera gluten.


qua declinatione usus est
et

Varro de bibhothecis diceus 'glutine et ci-

10 iv
ullus iecore exierit caprificus // femina qua femora ideoq, Hoc femur h femoris s. frequenter fl feminis huic femini dictum .... plu ta eri h. ipsum erudite custodit cuni dicit implicuitq, femur femini Ux masculina ct feminina inueuies hic pollux h nux |pita fem et cetera qu^ritur quare nux nucis faciat et coniunx oiug

rupto

10
17

ux

tminata

gene

per

cis

faciunt

uu

hic

poUux.

cls

crux.

cis

N
u)

l*,

quorum
U)

Vx

3 diclum quam femora. Ideo Tibullus 9 coniugis * ux lu

5 femini.

et Virgilius eripit

a femine.

3 ideoque et Tibullus Putschius. Tibulli nomen iuelttr Charisius p. 105, quamipsa verba non inveniuntur in carminibus Tibulli, qui ' femori conserttisse femur'' dixil I 8, 26 6 Vergilius] Aen. X 788 9 coniux coniugis cum oninia nomina in ux terminata Pulschitis 11 coniunx N 13 En 21 certamen Ckaris.p. 16.24 sed om. to: nomina non masculina tantum inuenies sed et Putschius 16 tubicornicinis om. N, ex tuba longa tubicen tublcinis, cornicen cornicinis Putschius cen ex Charisio l. c. 17 ex lit us tub m or quorum ex iituo quorum u) ex lituo genus tubae minoris videtur in codice fuisse: ex lituo genere tubac quorum Putschius 19 rienes faciunt quaedam {om. sunt) 22 gluten 88, 4 adolescebant Charis. p. 106 Vergilius] georg. 1111 40 24 bibUotecis di-

quam

. .

cens glutine et cincre, est

u)

88
p. 67.

CHARISII
68 V.
'

p. 4S.

4t

I..

tro reficit.
(ine

cst

enim gluten

iit

stamen subtemen

et

Tacit

ab boc glu-

scd et glutinum in Scauro, 'glutinum Daequam declinalionem Sallustius sequitur, cum dicil *quasi glutino adolescebant'. Ex nomina terminata masculina et feminina inveniuntur sed diversos
ut slamine subtemine.

dalum invcnisse'.

genetivos habent.

quaedam enim per


|

cis cfTeruntur,
silicis,
;

velut vertex verticis,


alia

simplex simplicis,
is,

supplex supplicis, silex


supellex supellectilis

pelex pclicis;

per

velut senex

senis,

alia

per gis,

ut grex gregis,

rex regis, remex remigis.

Supellex magis auctoritate dicitur

quam

ratione.

bus syllabis plus crescere a nominativo genctivus.

nam non debet duaquam rationem ut cuest,

lo

stodirent veteres, multa dure protulerunt, ut ancipes pro anccps et praeci-

pes pro praeceps. nec tamen qinsquam haec supellcctilis dicere ausus
et ideo reclius est

cum

pluribus

stare

et

quod speciosius

est

in

loquendo
15

proferre.

||

Vertex a vertendo

dicitur,

vorlex a
ut

vorando, et vult Plinius verticem

inmanem vim impetus habere,

ingens
et

verlice pontus;
20

vorticem vero circuraactionem undae esse, ut

rapidus vorat aequore vortex.


nisi

neutrum nullum invenies

ex communione, hic et haec et hoc simplex.

Horum norainum
vertice
,

ablativus diversus.
;

namque

et

per e efferlur, ut a
i.

et per

ut a siraplici

praecipue autero communiura per


facit

Excipiuntur senex, supellex, quod crescit duabus syllabis ;


lectilis
,

enim supelgis, 25

senex autem senis.

item excipiuntnr haec quae genetivum per

non per cis faciunt, velut remex remigis, grex gregis, rex regis. quamquam quibusdam visura est recte efTerri regis, idcirco quia ex verbo deducatur, hoc est a regendo, et remex
Is
sirailiter

remo agendo.
quae omnia
facilis 30

terminata nomina mascuUna et feminina inveniuntur.

nominativo genelivura similera habent, velut hic suavis huius suaviS,


facilis,

agilis

agilis

et

cetera similia.
is

excipiuntur autem quaedara quae in

genetivo crescunt, licet per


ris, lapis lapidis,

efferantur, velut cuspis cuspidis, cinis cinesimilia, de quibus plenius dicet

pulvis

pulvcris et cetera

tum

esl

in

superioribus

sub

titulo

De

norainativis.

quidem mascuHna,

georg.

3 Salluslius] historiarum libro IIII Serv. in Ferg. 2 ut ante stamiae o?n. 7 simplex cis suplex III 155 Aen. VII 632 Philarg. in Verg. georg. IIII 40

10 ratione il N 9 remex.gis (26) quamquam (28) agendo supeliex iV 13 nec tamen] in initio novi versus pulchre in margine adscriptum habet N suppellectiiis N, om. Putschius 18 ingens] \Verg. quisquam Putschius quis N 22 honim 26 regis exc. Bob. p. 89 20 et] Verg. Aen. I 117 Aen. I 114 26 quamquam 24 enim om. N, add. B 28 23 communium per e N agendo, quae hoc loco omissa et post 9 remigis conlocata sunt in N, kuc iransposui: Ex terminata nomina genetiuum in cis raittunt exceptis his tribus remcx grcx rex et 29 Is terminata lo ...erminata N uao moaosyllabo lex quae in gis faciunt p et quidem 89, 15 huius vis exc. Bob, p. 90 34 in superioribus] p. 27

cisN

nani
:

INSTIT. GRAM. LIB.


|).

I
|).

89
J9.

fiS.

69 P.
luiiiis riinis; leinininn,

50

r..

hic runis

liacc piippis huius puppis;

cominunia utrius-

que generis, hic ct haec suavis.


e et per
i,

horuin ablalivus duphcilcr cirertur ct pcr

ut ah hac

puppe

el

puppi; sed comnuiniuin tanluiu pcr

i,

ut

ab hoc

et

ab hac suavi.
et

item accusativus duplcx, ut hanc puppein et pupiitiqiie


i

spim, turrem
vus
ante

turrim.

eius

um

syllabam

habcl)it,
i

modi nomiiuim etiam pluraUs gcneticxcipiuntur harum lurrium pnppium.

liaec tria,

quae omnino

htteram nequc in genelivo pluraU ammittunt ne-

que ablativo nec accusativo singulari; sunt autern haec, panis canis iuvenis.
10

excipiuntur
<

et

haec quae

genetivo crescunt,

cinis lapis

pulvis semis
cineris lalitis.

sanguis vomis
pidis

uspis cucumis

poUis Us.

faciunt

enim genetivo

pulveris

semissis

sanguinis

vomeris cuspidis cucumeris pollinis

Graeca vero dupliciter dcclinantur.


Thelidis, Paris Paridis, aut

aut enim crcscunt genetivo, ut Thetis


et nomin||ati-

eundem servant genetivum quem


Alexis huius Alexis.
vis

vum, Zeuxis huius Zeuxis,


15

vero tantum singularivis

ter

decUnatur,

velut haec vis huius vis huic vi

hanc vim o

ab hac vi;

item piuraUter tantum hae vires virium viribus vires o vires a viribus.

Quaecumque nomina
nini

is

Utteris terminata

communia
in
i,

TV-.scuUni et fcmi-

gencris sunt

faciuntque

ex se neutra in e terminata, ut hic et haec

nobiUs et hoc nobile,


20

ablativum

habebunt
i

genetivo plurali

ante

um

recipieni^

accusafitio
ct haruin

autem

ante

s,

ut

ab hoc et ab hac nobiU


ct

simili,

horum

nobiUum simiUum, hos

has nobilis

similis.

Pulvis masculini generis est, quamvis Propertius dixerit

qui nunc iacet horrida pulvis.


Sarapis
25

Sarapidis

vohuit grammatici genetivo casu dici,


llgurae is terminata in
Isis

non Sarapis,
syllaba

quia omnia

nomina Graecac
Iris

genetivo

cres-

cere debent, ut

Iridis,

Isidis,

Hymnis Hymnidis, Paris

Paridis.

sed

cum

et
,

Latine declinari possint, non est necesse consuetudinem ratione

reformare

praesertim cuni adsit auctoritas.


et et

nam
Isis,

et

Varro de

\ita

sua non
durius.

tantum huius Sarapis declinavit sed


30

quod paulo

est

sed et Vergilius

Irim

dicit ct

Parim

Tigrim.

21

1,

simili

6 exceptis
accu
plii

liis quatiuor panis caiiis iuueuis mensis 7 i litteram neque in p a omittunt neque ablatl nec gene sunt i litteram neque 'genetiuo plnri ne-

que iacusaiiuo ne^iue ablatiuo singulari admittunt sunt


genitiuo
tis
lu

N:

genetiuos genetiuo singulari Lindemannus cineris. dis. ueris. semisemissis lo et Priscianus p. 708 11 poUitis litis A': haec poilis pollinis. sic

9 semis.anguis

10

Gharisius Prisciamts p. 708 19 nobile rali 20 autem om. N: genitluo plurali

~
i

habebunt

"
|

ante

um, accnsatiuo

pluablatiuo in .i. s Putschius i ante

23 cui nuntia et horrida 27 sed et cum latine N 28 reformare Pulschius deformare et Varro Fabricius ut narro 29 sarapidisiV Serapis Putschius: cf. Charis. p. 106 et Virgilius Pulschius : sed 30 sed uerg uergi ta irim parim tigrin dixit p parln el tigrin N: cf. Ferg. Aen. Vllll 2 X 705
cui nunciet horrida
u)

21 has nobiles

22 Propertius] III (II) 13, 35 qui nunc iacet arida Putschius

hucol.

1, (53

90
Pfii.

CHARISII
'0 P.
p.

50

I..

Ihevis dics
corpore.

diciliir,

ikjii

pusillus.

hrovis euiin iu ualura

pusillus in

Gliris noiuiu.iiivus

est

liic

glis,

non

ylir, ut (luidani voliiut.


ct

nam

Varro

in

Admirandis

ait

*in silva

mea

glis nullus',

Calo in Originibus *
Plaulus dixit
i

Panis mascuiino genere dicitur.

uam elsi iieulro genere pane et assa bubula,


pluralem
i.

tamen

vitiose.

panis

auJem

genetivum

Caesar

de analogia

II

paniuni
pondus
tioue

dixit,

sed Verrius

panum
dici

sine

ego

autem neutrum probo


esl et

nec puto pauem plurali numero


redigilur,

posse,

quoniam unica res


singulariler dixit.
in
Italia

ad
lo

nec

quisquam veterum
dici||tur,

nisi

deminu-

aulem panis
Anguis

paslillus

ut hodieque

ruslicos dicere

animadvertimus.
cuui
sit

masculini generis,

dixerunt tamen et feminini, ut Ti-

bullus

iratae delinct anguis,


et

is

Ovidius

mediae Marsis finduntur cantibus augues,


et

Varro Atacinus

cuius ut aspexit torta caput angue revinctnm.


Sanguis masculino genere
bitu ait
,

et facit

hunc sauguinem.

sed Calo de ha-

20

'sauguen demittatur',

et Lucretius

visceribus viscus gigni sanguemque creari;


ubi etiam nominativus singularis viscerum adnotandus est, hoc viscus.

Neptis

grammatici nolunt
et

dici,

quod nomina

in os exeuntia genetivo
,

singulari is finiuntur
dis,

non possunt

transire in feminina
et

ut custos custo- 25

sacerdos sacerdotis,

nepos uepotis,

advocant Ennium, quod di-

xerit ita,

Ilia dia

nepos, quas erumnas


dici volunt

tetulisti.

sed consuetudo nepotem masculino et nepteni feminino genere usurpavit.

Quis

cum
quis

littera

grammatici in quaerendo, ut

30

nate dea, per tanta pericula casus insequitur?


te,
et

7 panis autem 5 Plautus] Curcul. II 3, 88 10 3 gliris] Charis. p. 106 Charis. p. 114 11 ut odieque p et hodieque 13 et foeminint u) ut fe16 Ovidius] medic. fac. 39 minini Tibullus] I 8, 20 15 iratae lu rate 20 Sanguis sanguis non sanguis sanguinis uetcres p facit 17 findantur^Lo hunc sang sed Cato de habitu, at declinaretur ait, Sanguen, sanguinis. sanguis, sanguis, sangui. id imitatur Lucretius Putschius. de Catonis fragmento dixit 0. lahn^ius 21 sanguen demittatur uj sangue demittatur actt. soc. Sax. II (a. 1850) p. 267 Lucretius] I 837 22 sanguenque u), guod ipsum Charisiiim voluisse probant Ser24 nulunt vius in Ferg. Aen. I 211 Probus p. 1448 Claudius Sacerdos p. 51
tlixit

N
N

25
rel.

ut custodis

A'^

28
tetuli'!'

Ilia]

primo annalium
31 quis te]

libro

trihuit
i

Vahtenus Enn. poes.

p.

11.

XXIX

Verg. Aen.

615

INSTIT. GR\M.
p. 70. 71

MB.

I
P- 51. 52 L.

91

P.

(juis
in inferendo

procul
qiii

ille

aulem

raniis insignis olivae?

autem

sine s, ut

ille,
et
5

vides, pura

iuvenem

qui nititur hasla,


oris.

Troiae qui primus ab


est

enim praepositivum quis, subiunctivum qui; quod tamen auctores non


ut Accius dicens

observaverunt,

quinam Tantalidarum intcrnecioni modus


et Vergilius
|

sit?

10

quicasusagatres.
sed et plurali nominativo variaverunt qui proferentes vel ques.
tivus

unde

et

da-

duplex

in

usu

nobis est; quis enim et quibus dicinuis, in alio qui,

in alio
cipit
15 si

ques declinantes.
s

nam

nominativus pluralis
di

liltera

terniinatus acita et

semper

et facit

dativum, ut
,

dis, coloni colonis,

qui quis.
,

vero cs terminetur nominativus

bus syllaba terminari debet dativus


ques quibus.
II

ut

duces ducibus, mores moribus,

et

ques autem dixisse vete-

res testimonio est Gato, qui ait Originum

^quescumque Romae reg[|

navissent',
20

et

Pacuvius

ques sunt is? Ignoti, nescio ques


quam vocem
lametsi novitas abdicavit
,

ignobiles.

declinatio

eiusdem tamen manet


invenies,

quibus crebro dicimus.


Ix terminata masculina et feminina et

communia

quorum geet

netivus

in cis exit,
felicis.

velut

hic

calix calicis,

haec pix picis, hic

haec et

hoc

felix

excipitur

autem hoc solum, nix, quod contra rationem


ut
ait

25 nivis facit,

Hcet veteres ninguis declinaverint , e quibus est Lucretius.


dicitur,

Pix

singulariter

Varro

de

similitudine

verborum

II,

quamvis Vergilius

dixerit

Idaeasque pices
soducit, id est in

et

pingues unguine ceras.


i

Huius modi nominum genetivns singularis

htteram et corripit et pro-

communibus producit,
et

in ceteris fere Gorripit.

Os terminata masculina
flos,

feminina et communia invenies, velut hic

haec arbos,

hic et haec et

hoc custos
solet

et cetera similia;

quorum

ge-

netivi

diverse efferuntur.

unde quaeri

quare nepos nepotis, sacerdos

sacerdotis, custos

autem custodis

faciat.

omnia os syllaba terminata gene-

1 quis procul] yerg. Aen. VI 809 3 ille] Verg. Aen. VI 760 5 troie p Uoia N. Verg. Acn. II 6 est enim p etenim 7 Accius] cf. Cic. de nat. deor. III 38, 90 8 modus paretur Cicero l. c. 9 Vergilius] Aen. VIIII 723 18 patulus q st ignoti .V Pacuuius in Medo ques sunt is ignoti Charisius p. 108 Plautus, Quae sunl ignoti ui Pacuuius, Ques sunt ii ignoti Fabricius 22 "femini et 'mas 23 in om. N, add. p 24 excipituv autem nix quod contra rationem niuis facit licet lucretius nix niguis declinauerit p 25 licet ui linquet N declinauerunt N lucilius N. Lucretii nomen, quod ex p restitid, verum esse persuadet Servius in Verg. Aen. IIII 250, qui ' atbas effundere ningues^ affert ex Lucretio VI 736, ubi 'in campos albos decedere ningues'' est in libris 27 Vergilius] georg. III 450 28 ideasq. N 29 huius modi 30 corripit exc. Bdb. p. 90

92
p. 71.

CHARISII

P.

p. 51

L.

tivuiu faciuul

per

lis,

velut nepos nepotis,

sacerdos sacerdolis, dos dolis,

cos cotis et celera simiJia.

excipiunlur autem liaec quae genetivum faciunt

per ris, velut ros roris,


item per
dis,
sis
,

os oris, lepos leporis, flos floris,

arb(s arboris,

velut os

quod

ossis facit

item per dis

velut custos custoest 5

quoU cum ralione profertur, quoniam ex verbo deducitur, quod


facit.

custodio, el ideo custodis


diversi

quaeritur et de Graecis, quoruin genetivi


erit

sunt.

itaque

si

fuerit

nominalivus Androgeos, genetivus

Andro-

geo, ut apud Vergilium

in foribus

letum Androgeo.
lo

sed apud eundem invenimus

Androgei galeam,
sed non ex eodem nominativo.
genetivo, ul idem Vergilius in

nam
II

si

fuerit hic

Androgeus, Androgei

facit

Penelei dextra divae armip^rtentis ad aram


est et

p r c u b u i t. neutrum in os, hoc os, haec


terminata

is

ora.

Ox
ferox

masculina

et

feminina et communia
et

invenies, velut hic


velocis.
i

ferocis,

haec vox vocis, hic


praedictum
est,

haec

et

hoc velox

quorum
comrauctis 20

genetivus,

ut

per

cis effertur,

ablativus per

in

nibus seu neutralibus.


facit,

excipitur hoc solum, nox,

quod gcnetivum per

noctis,

||

idcirco quia Graece vv^ vvxxog decUnatur.

Ax terminata nomina
non fornaculus
genetivum
si

invenies *
dici

Fornax feminino genere


facit,

debet, quod per deminutionem fornacula,


littera terminata,

et quia

omnia nomina inanimaha x

productum habeant, generis sunt feminini,


Vergilius

ut

lodix lodicis, 25

radix radicis.

quoque consentit, cum

ait

thorax autem,

vulnificusque chalyps vasta fornace liquescit. cum sit Graecum, his admisceri non debet.
sunt

Ceterum feminina omnia monosyllaba

excepto

grege

et

rege;

quorum alterum ex
rias.

diverso

genere constat.
dixit.

nam
igitur,

Lucretius
sive

in II

buce-ao
sive

greges

feminino

genere

calx

qua calcamus

qua aedificamus, feminini generis est, ut


2
A"

et Vergilius

ait

2,

excipiunlur

6 Greca uero si nominatiiio ys. terminantur 4 per sis ut os p pcr is os A' ut androgeys genitiuns erit androgeos apud ueigiiium ia foribas letum androgeos p erit Audrogeo lu, quod tuelur Servius in Verg. l. c. 7 erit androgeos 9 in letum androgeos letum Androgeo w foribus] yerg. Aen. VI 20 11 Androgei] f^erg. Aen. II 392 14 Penelei] Verg. Aen. II 425 17 Ox 21 decliuatur exc. Bob. p. 91. cf. Charis. p. 17 hic et haec et hoc ferox 22 ax terminata aut masculina sunt ut trax aut feminina ut fornax aut omnis generis ut audax p: cf. Charis. p. 15. unde lacunam indicavi 26 Vergilius] Aen. Vill 446 27 calybs 29 ex terminata nomina monosyllaba feminina mas. exceplis grex et rex gregem quoque lucius feminino genere dixit p 30 Lucretius iu II bucerias greges Lachmannus in Lucret. p. 112 (II 662) conl. Serv. in Verg. georg. III 287 et Mai. auct. class. VIII p. 70, luciiius in II ducere has greges Lucilius in secundo duceret has greges lu 32 Vergilius] Acn. XI 714
. .

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 72. 73 P.

I
p. Sl.

93
52 L.
^

fcrrala calcc fatigat.


sed ct Lucilius in XIIII masculino genere
dixit.
|

Multa sane inveniunlur quae varia rationc dcficiant, quae suo quoque
titulo
.">

pracdicta
ilia

sunt.

alia

enim

singularitatc

carent,

ut e.xta
,

arma castra

moenia
dixerit

scalae scopae cancelli furfures nuptiae freni

quamvis Vergilius

ni
alia

frenum accipere;
ut

10

garum oleum vinum ferrum panis frumentum et cetera quae ad pondus numerum mensuramque rediguntur. nam quod auctores non nos raoveat. abusi sunt enim licentia dixerint frumenta hordea mella
pluralitate,
,

vctustatis,
dicit

et

tamen

alios

casus

eorum non

protulcruut.

sane Vergilius

vere fabis satio;


sed nec
15

ipsum admittitur, quia nec ferrum nec aurum nec oleum, quarageneris
,

vis

diversi

pluraliter

quisquam ausus

est pronuntiare.

alia

sunt

quae, quamvis plurali nuraero per omnes casus declinentur, nominativum

tamen singularem vocativumque non habeant,

ut

dapes preces
alia

proceres

pecudes fruges fauces vices ceteri plerique vcrbera.

autcm singulariter
tantum
et

quidem per omnes casus declinantur, sed


20

pluraliter nominativo

accusativo

et vocativo

ut maria

rura

aera

iura

quamvis Cato Originum


et

VII

genetivo

casu dixerit

'iurum legumque cultores',


pulsabant aeribus aera.

Lucretius

secundo
1|

alia
23

nominativum

et

ablativum habent, ut tabes pluris sireps.

faciunt

enim
dixit

ab hac tabe plure siremse.

Cinna autem

in

Zmyrna huius tabis


dicis

nuUo auctore.
incitas,
frugi.
infitias,

alia

unius tantum casus

sunt, ut

haud secus, adfatim, ad


ergo,

suppetias,

pessum, spontc,

nequam,

nihili,

dcrivationis
sit

vero tanta est inacquahtas ut conprchendi non possit.

nam cum
30

Agrippa, muiiercm Agrippinam dicimus,


,

Ihermas vero Agrip,

pinianas.

item item

dicimus.

cum sit Nero ut Ico pelles leoninas thermas Neronianas cum sint Titus et lupus similia, thermas Titinas ut pel-

Lucilius XLIIII lo, unde profectus F. Dousa Lucil. sat. rel. 2 Iiicit iii xlill 3 defflciant vel -tint praef. p. 99 et XXIIII 4 p. 132 coniecit Lucilius XXIIII suo quoque titulo] cf. Charis. p. 19 (leficiant uj 7 ni frenHin frenu accipere N: 13 vere] Verg. gcorg. I 215 fauis 17 non habent p Verg. Aen. Xll 568 23 aera Charis. p. 97. 109 21 Lucretius] II 637 18 alia 23 acri26 auctore Charis. p. 116. 118 plure] pluvies 24 alia pluris bas fapluvie coniecit Ritschelius mus. Rhen. noviss. VIII p. 302 siremps Fabricius 25 sirempse Fabricius cit ab (om. enim) 26 posi auctore Fabricius addidit

liaec,

iussi faciunt,

ut liaud secus ac adfatim lo 27 pessum] pediim Np niliili w nihil 29 Termas uero agrippiuinas item cum sit nero ut pina. pelles leouinas termas uero neroninas appellamus. Item cum sint litulus et lupus similia termas dicimus tiiinianas pellis

Sirempse legitur

in libris Catouis

d A ut liaut secus atfatim

ut

lupinas p

30 nero

leo

neronianas litianas ut pelles (om. dicimus

thermas,

quae ex p addidi)

94
p. 73.

CHARISll
74 P.
p. 52. 53
I..

Ip^

lupinas non dicimus,


scriptus
est.

sed Titianas.

dc qua (juacstione a Volio Longo


ut iuvenis

libcllus

item

dcminulionis inaequalitas dura cst,

iuvenculus, canis catulus, pulvis pulvisculus, vinum vinuhun, talus taxillus,


panis pastillus,
lus.

homo homuncuhis
coniunjjcndo

et

homuncio,
est

piscis piscicuhis et piscu,

itcm

in

propria

quibusdam potestas

qiiae ratione
slaliin

excluditur,
tiens

ut

cum

dicimus quinquaginta milia

nummum,

ncc

cen-

nummum

dicere

possumus;

et ccntiens sestertium,

nec tamen quin-

quaginta sestertium, sed quinquaginta sestertia dicimus.

Practextum quidam
consuetudo
vicit,

dici

volunt,

quia

intellcgitur

vestimentum;

sed

quae praetextam
vel

dicit,

referens scilicet ad togam.


dici

nam
pos-

iu

quaecumque dcrivantur
sunt.

mediae sunt potestatis quovis gcnere


his quibus
vel

sumunt cnim genus ab


intellegitur

coniuncta
et

sunt;

ut

puta

Lucaauditur

nicum,

pulmentum
et

inlestinum,

hic Lucanicus,

botulus vel apparalus,

haec Lucanica feminino genere, intellegitur hira,


voluerit.

hoc est intestinum, aut aliud quod unus quisque intellegere

sum-

i5

ptum

est

enim nomen ab inventoribus Lucanicis.


conficitur

similiter et

opus pistorium

quod adipe
tum, opus
sed

omni
|

generc
et

dici

potest,

ct hic adipatus, et

quo

intel-

legitur panis aul

ahud quid,

haec adipata, hoc est pars,

hoc adipa-

scilicet.

nam

et

||

Lucilius

V adipatam

dicit

feminino genere;
20

ibi iungit

pultem.

Forfices et forcipes et forpices

quidam distingunt,

ut forfices sint sar-

cinatorum

a facicndo,

forcipes fabrorum,

quod ferrum calidum capiant,

forpices tonsorum,

quod pilum secent. sed inepta haec esse Lucilius docet,

qui eliam medicorum forcipes dicit libro IX,

scalprorum forcipiumque
milia viginti,
item paulo post

25

uncis forcipibus dentes


vellere;

21

iV

II

2,

Forfices

st

ncu

3 puluisculus
add.
terlia

homulus homuncio N 5 est om. N, nec tamen .L. sestertium s. L. ses7 sed centies sestertium Fabricius

4 paxillus

17 quod adipe conficitur 10 q adiis conficitur N: 20 sed ubi iungit .V sed ilii similiter et hic adipatus panis quia dipe conficitur p iungit Fabricius sed iiU subiungit Putschius et I. Dousa Lucil. sat. rel. V 26 p. 38 21 et forpices om. N: Forfices filorum forpices piiorum pultem tu phiten forcipes fabrorum dicuntur p: cf. Serv. in Verg. Aen. "VIII 453 Fe/. Long. p. 2232

dicimus

14 bituhis

Cassiod. p. 2292 pes fabrorum om. schius q ferrum

22 a sarciendo lo distinguunt Putschius discidunt forciquod ferrum Putet forcipcs fabrorum a ferendo Putschius non adparuit, capiant u utrum capiant an capiunt esset in 24 dicit lu 23 forpices tonsorum coniecit Lindemannus forcipes tonsorum Hb. XI ex 'vetere codice'' adnoiavit I. Dousa libri XIX w: dici lib. XIX Scalprorum forcipumque tu 25 scalptoP forcipiumque Lucil. rel. XVIIII 9 p. 00 28 uncis] eunis A' quiuis lu: et uncis forcipibus dentes euelleret Pulschius et Dou-

sae Lucil.

sat.

rel.

XVIIII 10 p. 60

et

131

'fide velusti codicis^

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 74. 75 P.

I
p. 53. 54 L.

95

sed et Vergilius in VIII

versalquc lcnaci forcipc ferrum. Ad aequas an ad aquas vocare dici deheat quaesitum dicunt cnarrant quod ex luco Camenarum aqua religiosa
5

est.

qui aquas soleret


in

adferri

purificandi

causa.

sed meliiis

ad

acquas,

quod olim greges equorum

circum inducebantur ibique pcr populum cursu aequabantur.


Vinea
existimant,

uvarum
ut aliud
,

et

machina

belli

dicilur.

haec distinguenda quidam


sed

per e,

aliud pcr e
est

proferatur.

cum

auctores id

10

nos observare, praesertim cum in aliis non observaverint non dislinguamus. nam scorpium tam animal appellamus quam railitare tormentum; item musclum et arietem. Barbam singulariter in uno homine recte, pluraliter in pluribus dicas. nam et Vergihus de pluribus ait stiriaque inpexis induruit horrida barbis.

supervacuum

15

errant

enim qui

in

hominibus harbam

in

hircis

barhas

dici putaverunt.

nam
]as,

hic de hominibus Vergilius loquitur, quamvis et hircorum dixerit bar-

sed, ut dixi, multorum.


Inberbi autem dicuntur, non inberbes. sic enim et Varro de actionibus

scenicis V,
20

non inberbem,
lute'.
Ilacc

'inberbi iuvenes'; sed etCicero 'inherbum perduxit', et Kalendis lanuariis de lege agraria Mnberba iuven-

Titus Livius autem XVIII


ficus

inberbis

singulariter.

ct

hae

fici

et

has ficos

facit.

genetivus enim singularis

huius

fici,

non huius

ficus est;

ct Lucilius

fici inquit
25 et

comeduntur

et uvae,

adsiduas
hae
et

ficos.

sed Varro * *de ficu se

suspendit'

dicendo dedit mul||tis licentiam ut

has ficus dicerent,

quod usurpare maluimus propter cacemphaton;


ait

de qua re Martialis elcgantissime loquitur.


30

enim

cum

dixi ficus, rides quasi

barbara verba.

Vineas uuarum

N 7 Uinea uuaf et machina distinguenda machinas distinguendas Pufschius: uinea uuarum et uinea machina uelli dicitur p 10 nam tam scorpium animal N: Scorpius animal et scorpius militare tormentum p 11 musculum Fabricius 16 13 Vergiiius] georg. III 3*56 dixerit] georg. III 311 nec minus interea barbas incanaque menta Cinyphii tondent hirci 19 imberbum proiulit ui inberbum produxit exc. orthogr. p. 2788, ubi inbium prodiixit codex Parisinus inberbum dixit Montepessulamis 20 lanuariis u) ianuaris 21 Titus historiarum XVIII U) inberbis singulariter exc. orthogr. l. c.
et
,

1 Vergilius] Aen, VIII 453 causa rificandi gratia (delelo v. gratia)

2 uersantque

4 luco

amenarum

5 pu-

inberbes uulgariter
xerit

imberbi uulgariter Puischius:

licet

libius inberbis uulgariter di-

22 Haec ficus] Charis. p. 103 24 uvae] quae U) 26 Asse duas ficos coniecil F. Dousa Lucil. sat. rel. inc. 132 ;;. 16 et 100 27 Varro] Cicero Fabrilacunam qua Varronis exemplum a Charisio l. c. servatum cum nomine Ciceronis cius. haustum est indicavi. errorem propagavit Probus de num. p. 224 ed. Vindoh. de ficubus suspendit Putschius 29 Martia28 hae] haec cacenfaton I 65 lis]

96
1>-

CIIARISII
75
I'.

p. 54

I,.

Laetilianc, putas. (licenius ficus quas scimus in arltore nasci; dicanius ficos, Laetiliane, tuos.
et dici ficos,

quac anle

maturilatem
et

liae

grossi

dicuntur feminioo genere.

et

Iloralius
s

['urbem

vicos laudabat'

ct]

cum duplice
prima
quamvis
inqwt/, et Accius

ficu.

Inimicitiae ct insidiae pluraliter dici debent; sed Sallustius de insidiis

inimicitiam

dicit.

Alicam

sine adspiratione

dictam Verrius tradit,

et

sic multi dixerunt;


lo

Lucilius

XV

nemo
cum
adspiratione dixerit.

est halicarius posterior te


cuius

Polenta

dici

debet per o;

rei

Verrius Flaccus

rationem hanc

reddit,

qnod ad usus hominum


in

poliatur.

Nemo

bomine proprium

est, quia significat ne

homo. antiqui

et

pro

i5

15

iV
et horatius

uerbem
Alicim
lucil.

et

ficos

laudabat

et

cum
dici

duplice

flcu
s.

//

et

accius

inimicitiam

dl

Inimiciti^ et sine

insidi^

pluraliter

debenl

sallus
et
cj

de
sic

insidiis

prima iuq
dxut

adspiratione

dicta

uerrius
posterior
rei

tradit
te

multi

XU.
omniu

nemo
dici

halicaribus

adspiratio

10
sig

Polenta

debet

per
//

cuius
ideoq,

uerrius

flaccus

rationem

usus

poliatur

runt

nemo

dicentes

quasi

minus
et

Nenio in homine proprium c q significat ne homo anliqui

pro uul

15

urbem lo: mUii de nomine Horatii non satis consiahat, sed posl id scriptum esse videbatur 10 Lucilius decimoquinto uj: mihi non adparuit utrum 12 adspiratione dixit. Polenla i; XU an XII scripium esset 13 rationem lianc in codice manifeste scriptum esse ait Lindemannus 15 pro uullo posuerunt, quod dedit Putschius, in codice esse aii Lindemannus: mihi plus deesse videbatur
4 Horatius
nihil

in codice utrum ficos art ficus an ficas esset non satis adparuit 1 Et dici ficos uj Caeciliane putas Fabricius Caeciliane iubes Putschius e codicibus Mariialis et Prisciani V 2 dicemus ficus w dicimus ficos 3 dicamus ficos Laetiliane tuos ui p. 713 V dicamus fic. (ficos esse videbaiur) l^lilian. .s dicemus ficos Caeciliane tuos Fabricius 4 If (A. e. haec) grossi hi grossi lu foeminino genere et Horatius (Veruecem et ficos laudabat add. Putschius) Dum ficus prima calorque Et Tum nux oruabat mensas cum duplice ficu Fabricius et Putschius. duos Horatii versus, epod. 16, 46 sunmque pulla ficus ornat arborem et sat. II 1, 122 et nux ornabat mensas cum duplice ficu adposiios fmsse credidit Lindemannus. ego quod priore loco sc7ipsi, uiben) et vicos laudabat, ad Horat. sat. I 9, 13 vicos urbem iaudaret pertinere volui. alienum auteiu ab hoc loco exemplum vel inde inferri potuit, quod de differentia vocabulorum 'ficus^ et ^vicus'' quaedam adscripta fuerunt, vel ex titulo vicorum p. 77 huc transpositum est 7 Sallustius] historiarum libro 111 Servius in t^erg. georg. II 98 Aen. XI 896 de insidia prima Fabricius 10 quamvis] nisi quod Putscfiius et I. Dousae Lucil. sat. rel. 13 polenta non pu18 p. 56 11 halicarius w leuta dicendum est eo quod usus hominum (omnium codex Montepessulanus) poliatur rationem redexc. orthogr. p. 2795. itaque ad in quoque omissum ftiisse videtur dit qiiod usui omnium Fabricius ratiouem hanc reddit quod usui omnium Putschius
:

N
.

XV

INSTIT. GRAM. LIB.


[>

I
p. 54. 63 L.

97
qiiasi

73 r.

nnUo saepe posueviml,


rent,
et

idooque

ncmo

dicentes,

minus
est;

significa-

homo

addebant, ut Tercnlius

numquis hic me sequitur? nemo homo


et Lucilius
5

XXIX [nemo

cst]

ideo dixit

quis tu
ar

homo

es?

Nemo sum homo.

ut Vergihus VIIII

Turne, quod optanti divom promittere nemo


auderet;
pro nullo deorum.
10

Hos
Asinius

pugillares et masculino

gence

et

semper plurahter dicas,

sicut

in

ValermOT,
at

qina

pugiUus

est qui

phues

tahellas continet in se-

riem sutas.
his in

tamen haec

pugillaria saepius neutrahter dicit

idem

Catul-

hendecasyllabis.
dicit.
i

item Lahcrius in Piscatore singulariter hoc p u -

gillar
15

Manibias per duo

dicendum, quia sunt a manibus, ut putat Verrius

N
et

homo addebant

ut

terentius

num

quis

hic

me
es

sequitur

nemo

liomo

est

et lucil.

XXIX

nenio est ideo dixit quis tu

homo

nemo sum homo

arquilem

ut uerg VIII

turne quod optanti diuom promiltere


et

nemo auderet $m....dr


in

10

Hos pugillares
quia
pugillns
e

masculino gcnere
qui

et

semper plutdicassicutasinius
continet
in iu

ualer

plnres

tabellas

seriem

sutas

attn

pu

gillaria

s^pius

neut dicit
pugillar
.II.
i

idem
di
:

catulus
//
s.

indecasyllabis,
.

Item

laber

singiilariter

hoc
per

et
st

manubi^ per u
a manib: ut

dici posst

am

15

Manibias

dicendum

putat

uerrius

homo Aro..tem
iu

litterae etiam post

Hos 10 11 Lindemannus

deis ex schedis Niebuhrii adnotavit Lindemannus : vtiJd paucae tem deesse videbantur ; deis tamen non adparnit 9 pro ^ duimus. ue quia 10 pugillariauj: satas cx schedis Niebuhrii 12 sitas ac

13 item

singulariter

to

1 significarent Putschius 2 Terentius] Eunuch. III 5, 1 3 nemo hominum i. {om. est) 10 : nemo homo est e. nemo est. ideo dixit Lucilius XIX coniecit Lindemajinus 6 Ac non solum de homine dicitur. sed de diis , ut Virgil. Fahricius conl. Priscian. p. 683. nin alio ducere videretur quamvis incerta codicis ,<icriptura, ita fere suppleri lacuna potuit, usurpatur item de dis; qua de re Servius dixit in Verg. l. c. Vergilius] Aen. VIIII t) 11 in Valeriuni lib. I Putschius. mihi non plus quam tres vel quattuor litterae in fine versus deesse videbantur. Valerium Catullum ab Asinio Polione reprehensum indicari docuit Ifauptius ind. lect. Berol. aestiv. a. 1855 p. 3 sqq. de Asinio quodam grammatico cogitaverunt Thorbeckius de Asin. Pol. p. 124 et Meyerus oral. Rom. fragm. p. 499 ed. sec. in Labienum coniecit vir doctus apud Bondamum var. lect. p. 373, ut ad orationem Polionis referretur 12 sitas. At Catullus pugillaria saepius neutrum dicit: Et negat mihi nostra redditurum Pugillaria, si pati potestis. Idem Catull. in Hendecasyl. Item singulariter Fabricius sitas. Attamen haec pugillaria saepius neutralilcr, idem Catulliis in Hendecasyllabis dicit. Et negat mihi nostra redditurum Pugillaria si pati potestis. Item Laberius in Piscatore singulariter Putschius item Catullus citavit Meyerus l. c. ut etiam Catullus coniecit Bondamus in notis mss.: Catull. 42, 4 13 Laberius in Piscatore exc. orthogr. p. 2796, unde cum Putschio praeter fidem codicis, in quo tribus tantum litteris in exlremo versu spatiutn reUctum est, titulum addidi 15 Verrius dictae Putschius
,

GRAMMATICI LATINI

I.

98
p.

CHARISII
75.
7(J

P.

p.

5r.

I..

Flaccus diclae.
virtute lonlractae.

sed ct inanubiae per u dici possunt n

mami^ quia sunt


iit

Vultur
vos el paro.

dixit Verf^ilius in

VI; sed

ct

vulturius
fjeri

Lucilius in I,

pa-

pavus Ennius,

memini me
at

pavum;

PerM* pavo.

ait

enim

posiquam destertuit esse Maeonides quinto pavone ex Vythagoreo.


acceptor
II

quoquc

et

accipiler.

Vergilius

enim accipiter

dicit,

Lucilius
10

autem

exta acceptoris ct unguis.

Erumnam Ennius
et

ait

per e solum

.scribi

posse,

quod mentem

eruat,

per a cf e, quod maerorem nutriat.


Ostia exitus tluininum in

mare neutro genere sempcr


singularem potius

pluraliter dicun-

tur.

sed si

urhom

.significare \oles.,

numerum
ait in

observa-

i;;

bis; quamvis Salluslius frequenter etiam plurali

numero urbcm

significet.
III,

Frena neutralitcr frequenter. Vergilius frenos quoque


et

georgicon

stahnXo frenos audire sonantes.

sed et singulariter hoc frenum dixit in XII,

N
uirtule

conlract^
<li.\it

//

enuins

meminit
s.

ine

fieri

paniim
in
I

ut

per
el

Uultur
ait

ucrg.in.VI.
r
t

et uulinrius

lucil.

ut

pauos
ex

pa

_
ee

me

postquam
et

deseruit

meonides

quinto

pauone
lucius

Acceptor quoque

accipiter uerg.

+f accipiter dt
scribi

W
plut

exta acceptoris 10
|

Erumnam
eruat
et

ennius
.

ait

pcr

e solu

posse

quod mentem
//

et

unguis

per
exitus

quod
in

Ostia

fluminu

merorem nntriat : mare neutro genere


quamuis
nos audire sonantes .s.

bem

significare
diir.

u
s.

semper
et

15

singu

potins

numer
:

obseruabis
//

sallus

frequenter

elia

mero urbem

significet

singu
.III

dx

in

.XIT.

Frena neutraiiter frequenter uerg fienos qq ut in georg

bulo fre

at * ait u)

nam
mero

lu uj

15 sed

quum urbem

8 exul Pylliagoreo. Acceptor tu singularem significat

9
lo

lucius

antem exti * Enim16 etiam plnrali nu-

a manus uirtute Puischius 3 Vergiiius ] Aen. VI 597 rostroque inmanis pauus paui dicitur et pauo pauonis p ut pauus el pauo Ennius Memini me Fahricius : in primo annalium lihro versuin posuit Vahlenus Enn. poes. rel. 5 fiere //. Ilbergius Enn. annal. lih. prim. fragm. (Bonnae a. 1852) p. 17 p. conl. fragm. de vei'bo p. 162 ed. Vindob. 6 ut Persius ait Pauns qnum deslilit csse Puischius: Pers. 6, 10 9 VergilinsJ Acn. XI 721 8 quintus Fabricius quam facile accipiter saxo sacer ales ab alto Lucilius (lucilius codices) autem acceptoris et ungues exc. orlhogr. p. 2778 11 extaj rostra coniecil I. Dousa Lucil. sat. rel. inc. 128 p. 16 12 Enninm grammaticum, de quo dixii Herliius de Sinn. Cap. p. 10 et ephem. antiq. a. 1845 p. 395, intellegendum exisiimavil Hesselius in Enn. fragm. p, 13 13 et per a et e p nel per oe Fabricius 15 si orbem significare uoles singu dicitur p 18 et in stabulo Putschius: Verg. georg. \\\ 184 19 in XII] Aen. XII 568
1

vultur obnnco

INSTIT. GRAM. LIC.


p. 70. 77 P.

I
r5' 5''

99
I-

ni freuuin

accipcrc

ot diclo

parerc fatcntiir;
nihil

quod lamen consueludo rcpudiavi(.

Balneum
privatis;
5 plurali

vcteres dixerunt

sive

balineum:

enim

differt,

sed in

in

publicis

autem feminini generis,


et

et

quidem numero

sempcr
pudor
scd

frcquenler
igni

balncas

balineas,

nec inmerito,

nam

parsimoniae
ut

causa uno
viris

duplex babicum calfacicbant pariele intericcto,

mulicribusque constarct.

Olivam grammatici arborem significare volunt,


vetercs hoc
10

olcam

fructum;

non observaverunt.
dixit^

e contrario

cnim Vergihus fructum oHvam,

nec pingues unam


arborem auiem oleam
et iterum

in

faciem nascuntur olivac,

sed trnncis oleae melius propagine vites,

prolem tarde cresccntis oJivae.


15

Olympia feminino genere locus ipse


hter.

dicitur,

certamina

vero

neutra-

nam

Varro

ait

'Oiympia

in ludos
sed

invitat',

item de poemalis
III

'Olympiam non accessit*.


'ludos Olympia fecerat'.

idem de gente popuH Romani


redeunt,

Rcdiviva dicimus quae post iuteritum


20

recidiva

quae ex suo

casu restituuntur.

unde Vergihus

recidiva
Necessitas
imperii

manu posuissem Pergama


est,

victis.
Salkistius

necessitudo

sanguinis coniunctio.
,

tamen nccessitudinera saepe pro necessitate ponit


situdine necessitatem aut ipse aut
25

nec
|1

umquam

pro neces-

quisquam velerum.

Vici

dicuntur humiles domus.

nam qua
loci

incedimus non

vici

sed viae
vici-

sunl vicorum.

unde

vicinia

dicitur

demonstratio, vicinitas vero

norum
tans^

coniunctio.

Observans participium est,


observans
illum,
fugitans

cum habet accusativum casum,


illum,

ut fugi-

nec

umquam

conparatur.

nam

1-4
ni

N
frenum accipere
et

dicto

parere fatentur
niliil

quod

tiT

consuetudo

repudiauit

Balncum ueteres dixerunt


cis

siue balineuni

+t difTcrt .... priuatis in publi

autem
n V,
1

N
3

Oliuam
a priuatis

differt

tur

exc. orthogr. p. 2779 5 balneas licet et balnea legannunc neutri generis balneum et balnea gramm. de gener. oleae om. N: Idem, Sed 10 nec pingues] Verg. georg. II 85 11 arborem 14 proVerg. georg. II 63 truncis oleae propaglue uites Uespondenl Fabricius: 16 invitat] in uilam inuitem Fahricius: Olympiam in lem] Verg. georg. U 3

3 sed in priuatis

j)

ct

p balneas

antiq\ii dixerunt,

ludos invitem
fecerat

Popma Varr. fragm.


ib.

p.

340

ed. Bip.

17

111]

casnm 26 uicinorum coniunclio p uiciuorum conductio

20 casii p. 235: an Oiympia fecerant? restiiuta Sei-vius in Verg. I. c. Veigilius] Aen. IIII
jV'

Popma

18 Olympiae usu iV: recidiva, post 344 21 possuissem N


in u;
ui

7*

100
p. 77. 78 P.

CIIARISII
p.

56 L.

si

genetivus

sequatur

eiit

nomen

ut

observans mafjistri
,

fugitans litium,

iactans sui, cl tunc recipit conparationem

ut

iactantior Ancus.
Longitudo mensurae est, longinquitas regionis vel tcmporis.

Lora correpta prima syllaba

et

feminino genere dicenda est,

aim

vi- 5

num aqua corruplum

significaty

producta autem neutraliter e corio vin-

cula, ut ct Lucilius in VIIII

ipsa
Arabs
et

si

se corio

omnia

lora.

Arabus vaiie dicimus

et varie declinamus.

nam

ab co quod
lo

est Arabs huius Arabis ct huic Arabi facimus, pluraliter bi Arabes Arabum

Arabibus; Arabus vero huius Arabi

facit et

huic Arabo,

phnahler

hi Arabi

Araborum

Arabis.

unde

et

Vergihus

Amphora,

Ilircanisve Arabisque parant. si declines, amphorarum facit;


item

at ex

hoc iunctim

milia
i3

amphorura dicimus.

modium
est;

sestertium

nummum.
et

Chens communis yeneris

invenimus tanien

chentam apud Afra-

nium

in

simihter

Pompa, *interim tua clicnla', et apud Iloralium nec Laconicas mihi trahunt honcslae purpuras clienlac. ct hospes cum sit communis generis, hospita quoque

dicitur, ut 20

Vergihus

bellum,
et
IIII

terra hospita, portas.


Verrem
et

antistes
et

liabet

antistitam,

ut Varro divinarum IIII et Ciccro in

Poho 'Veneris antistita Cupra'; sed

Cornehus Severus
25

stabat apud sacras antistita numinis aras.


Intiba neutro genere Vergihus dixit,

et
et
sic

amaris intiba fibris,


genere frequenter a veteribus
deridens rusticam cenam enumeratis multis
30
1|

multi
est.

eruditorum.

sed ct masculino

dictum
herbis

nam

Lucilius in

et

intibus praeterea pedibus Aemihus Macer

perserpsit equinis,

quales aget intubus herbas.


4 lonquinquitas A'^ 5 cum vinum aqua 3 iactantior] f^erg. Aen. VI 816 corruptum significat om. N, addidi ex p ubi correptum scriptum e.it 8 ipsa secel corio coniecil Lindemannus 9 ab eo quod est araps huius arabis et huic arabi facit N: ab eo quod est arabs huius arabis facit plu hi arabes p 12 Vergilius] Aen, VII 605 13 parant iiidicere belhim Fahricius 14 Anphoram si declines N Amfora si diclines p : cf. Charis. p. 41 milia anphorum N 16 generis nm. N^ 21 Vergilius] Aen. 111 add. p 17 Horatius] carm. II 18, 7 18 lacunias
,

ta

539

23 antistitum

in

Verrem

1111]

45,

99

illius

fani antislitae

24 Vene-

Cypriae Thorbeckius de Asin. Pol. p. 128 cuprus et cornelius N: cupras w 31 pedibus 26 Vergilius] georg. I 120 29 deridens w derident praetensus equinis Nonitts p. 209: perserpit 'veius codex^ Dousae Lucil. sat. rel. V 13 33 quaie seges intubus N p. 37, ubi proserpsit coniecil I. Dousa, praeserpsit Scaliger quales seges intubus Fabricius: Macer mas. protulit quales reget intubus herbas p
ris antistita

INSTIT. GRAM. LIB.


p.

I p. 36.
.'i7

101
L.

78 P.

Large
esse

et

largiter.

lulius

Modestus utrumque recte

dici

ait,

sed large
largitio.

qualitatis,

largiter

quantitatis.

unde

nascitur

largitas

vel

nam
5

largitudo

nusquam

invenitur nisi apud Nepotem.


dixit

Clunes

feminino genere

Melissus et habet auctorem Laberium,

qui in Ariete sic ait,

vix sustineo clunes *


et Horatius

^pulchrae clunes',
masculino
genere
dici

ct Scaevola

Massas clunes*.

sed Vcr-

rius Flaccus

probat,

quoniam

nis syllaba terminata


cinis crinis

anima carentia nominalivo singulari masculina sunt, ut panis


10

et similia

* quod feminino genere

dixit

cinerem

ut Calvus in carminibus

cum iam
ilem

fulva cinis fu^;ro,

forsitan hoc etiam gaudeat ipsa cinis.


hinc

muliebre

ministerium

cinerarius

dicitur.

nam

Calo

in

Originibus

i5'mulieres' inquit 'nostrae capillum cinere unguitabant, ut rutilus esset' [cinis]. Insomnia plurah numero significare volunt grammatici somnia, addita
scilicet praepositione,

ut Graeci dicunt ivvitvia;

nam

et Vergilius

20 singulari

sed falsa ad caelum mittuut insomnia manes: vero numero vigiliam significare ut Pacuvius in Antiopa perdita inluvie atque insomnia,
,

dixit

id

est

vigilia.

sed

idem Vergilius insomnia etiam

pluraliter

pro

vigiliis

posuit

quae me suspensam insomnia terrent?


25

quamvis

et hic

somnia

intellegi possint,

quibus Dido terreri potuerit.

4 Clunes melissus fenil dixit oratius et lassos culunes et melius mas dicitur p clunes generis feminini ut Scaevola lassas clunes granun. de gener. v. clunes p. 74 /f. 6 uix sustineo clunes sceuola et horatius et lassas clunes sed uerrius N: 'vix suslineo lassas clunes, Scaevola' et Horatius 'et pulchrae clunes' Ribbeckius com. Lat. rel. ego secutus sum Hauptium in gramm. de gener. l. c. de Q. Scaevola poeta p. 238. dixit idem act. soc. Saxon. I ;>. 49 sqq. Horatii exemplum (sat. I 2, 89) adscripsit 8 quoniam in is syllabam N: nis syliaba scripsi ex exc. Bob. Nonius p. 196 10 in lacuna ante quod indicata quid scripp. 109 et Servio in Verg. Aen. II 554

tum esset

in codice

non satis dispicere potui:

^:

essc

videbatur.

Aeque foeminino

u)

quid quod aeque feminino genere dixit cinere ('alvus Putschius. scribi poterat quamquam feminino genere dixeruut cinerem, nisi potius alia exempla excidisse fidem faceret Nonius p. 198 feminino apud Caesarem et CaluIIum et Calvum leclum est, quorum vacillat auctoritas, 'cum iam fulva cinis fueris' 11 fuerit lo 13 forsitam 14 in Catone legitur de matronarum crinibus 'flavo cinere unctitabant, ut rutilae essent' Servhis in Verg. Aen. IIII 698 15 inungitabant Putschius et rutilius esse cinis A^ ut rutilus esset crinis tu 17 significari 18 Vergilius] Aen. VI 19 ad coelum mittunt insomnia w ad c^Ium mi. N: manes add. Fabricius 897

lia

20 uigiliam
illiuie

significare U)
r

uergim

signiflcare

21 perdita

illuuie lo perdita in

sed *

idem uerg iV, quamquam idem non satis mihi adparuit: Virg. w. Verg. Aen. IIII 9 uigiliis uj uirgiliis N 24 quae me suspensam 22
ide uigilia s.
aiit

insomnia p qua me suspensus insomnia bus terreri potuerint


I

25 quibus

terreri

dido potuerit p

qui-

102
|..

CHARISIl
78.
7il

P.

p. 57.

58

r,.

Ciloncs

(llcuntur

qiiorum capita oblonga


a labris

el

conpressa

sunt,
illi

chilones

aulem cum adspiratione ex (iracro


Lactis nominativum

inprobioribus, quae

vocant

X^i^Vi uniU' et pisces chilones inprobius labrali.


alii

volunt lac,
littera

alii

lact,

alii

lacte

6 postrema.
itaque erudi5

omnino enim nnllum nomen muta


tiores

(initui-

alia

nisi s.
facit.

adiunxerunt

propter genetivum,
littera

quia lactis

nam
nepct.

tria

prae-

terea inveniuntur

quae

cadem
ct

finiunlur,

caput

git

sed his

occurrit quod nullum


lactc

omnino nomen duabus

mu||fis litteris finiatur.


dixit,

ergo

sine

vitio

dicemus.

nam

Cato
sed
at

sic

'et in Italia atras


et Verrius et

capras lacte album habere'.


de animalibus [heres] lacte dicunt.
Latera lardi vitiose
quis
dicit.

et

Valgius

Trogus

lo

consuetudo tamen aliud sequitur.


est

satis

enim lardiim
nisi

dicere.

nihil

enim

aliud intellegi potest.

nam

latera

non sunl
si

capita lardi.
i,

Nihil

si

dicas,

quantitatem
origo

notas;
est:
alii

vero nihili adiuncta

hominis
is

mores.

cuius nominis

haec

hilum Varro

rerum

humanarum

intestinum dicit tenuissimum,


retur

quod

hillum appellaverunt, ut intellegegeneris.

intestinum
littera

propter simiUtudincm

unde antiqui creberrime

dcmpta
tione

hilum quoque dixerunt; unde intellegimus nihil sine adspira-

vitiose dici.

Heres parens homo,


culino

etsi

genere sempcr dicuntur.

aut

bonam
|

parentcm aut

communi sexu intellegantur tamen masnemo enim aut secundam heredem dicit malam hominem, sed masculine, tametsi dc fein
,

20

mina sermo habeatur.


cuvius in
te,

nam Marcus
a

ait

Mieredes ipsus secundus';


quaeri,
ait

et

Pa-

Medo, cum ostenderet


Sol,

Medo matrem

invoco ut mihi potestatem duis inquirendias

mei parentis.
sed Gracchus

'suos parentes amat' cum


Lactis

dicit in significatione

matris

iV

II

2, 2

compressa

U)

conprehcnsa

conpresse p

et pisces inprobius labrati chilones dicuntur

3 pisces] pev ces .V, om. 4 Lactis nomiQatiuum alii


.1.

ui:

unde
alii

lac

lact u) lahc N 6 adiunxerunt et pp gcalii lact propler genitimim laclis p 7 uepet p nept jV 9 dicemus p dicimus A^ 11 netiuum qualitatis facit N saepe lacte dicunl lieres ex titulo heredis, qui mox sequitur, huc inlalum esse videtur. dicuntur N coniecit Lindemannus, alia tempiavit R. Uvgerus de (^a/g. p. 184 ^7. satis esi enim p satis enim N satius enim 12 fortasse vitiose vulgus dicit

lach

Fabricius
l

13 non sunt
1

nec

siint

lardi

lardi A'

14 homines

10

hilum

18 hikim N 23 Marci nomen quo pertineat non intellego. Ciceronis verba esse Lindemannus , qui filiam lieredem ipsius secuiidum coniecit: haeredes ipsius uj haeres ipsius Fabricius 25 Te, Soi, invoco, mi proave, ut miiii potestatem duis
credidit

Inquirendi mei parenlis Ribheckius trag. Lat. rel. p. 87 Te, Sol, invoco Inquirendi ut mei parentis mihi potestatem duis Bothius poet. scen. Lat. V 1 p. 133 27 post matris quaedam excidisse perspicuum est. reliqua quo pertineant aut quem ad modum corrigenda sint non constat. de Corneliae, Gracchorum matris, epistulis cogilavit Lindemannus non addita verborum emendatione ad Gracchi epistulas rettidit Mercklinus de Cornel. vit. p. 28: contra quos dixit Nipperdeius spicil. crit. in Corn. Nep. p. 80
;

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 79.

I
p.

103
58 L.

80 P.

* et
et

in

alia

epistula
sic

Muus parens sum'


legimus,

ail,

cum

de

se

loqueretur.

apud Vergilium

ecqua tamen puero est amissae cura parentis?


Labra
s

et

labia

indislincte dicuntur,

et

deminutio labella, non labiae,

ut quidam volunt.

nam

Vergilius ait

calamo trivisse labellum.


Verrius autem Flaccus sic distinxit,

modica esse labra,

labia inmodica, et

inde labiones

dici.

nam

et Tcrentius

labris demissis gemens,


10 et

Plautus

labris

dum ductant eum.


II.

Capparim
ergo

feminino genere dixitVarro de forma pbilosopbiae

eril

haec capparis nominativo.

nam

et

Graece feminine dicitur ^ Kan-

15

Cassidem dicimus nos ab eo quod est haec cassis; sed multi cassidam
dicunt, ut
[|

Propertius

aurea cui postquam nudavit cassida frontem,


et Vergilius

aurea vati
20

cass

d a.

Harena

dicitur

quod haereat,
et

et

arena quod areat; gratius tamen


ait

cum

adspiratione sonat.

quam
Leaena
25

cum pluralem non habeat, Vergilius tamen multae Zephyro turbantur harenae.
non
lca; sed Ovidius

dicitur,

nec
Capo

lea,

cum

catulis lactentibus ubera praebet.


ait

dicitur

nunc; sed Varro de sermone Latino 'iterum'


fit

'ex

gallo gallinaceo castrato


Gulam,
Graecis
30 ait

capus*.
per

ut

lulius

Modestus

ait,

vocabulis

necessaria

est et saepe in

u scribemus, non per y, quae u transit, ut in sue mure *

in

nuro

Mnter se degularunt omnia'.

epistola
iabiis u)

N
et

bias
libri

N
9
V.

non iabios

Terentii
dici,

4 iion la2 Vergilius] Aen. III 341 3 amissi Fabricius 5 Vergilius] bucol. 2, 34 8 Tereiitius] Eunuch. II 3, 45 10 Plautus] Mil. II l, 15 (93 R) 11 labiis w. labiis, qiiod Plauti habent, Ferrium voluisse adparet; nisi quaedam exciderunt
lo

quibus Verrii sententia inprobata fuil ductant eum Fabricius ductan22 tatem 16 Propertius] IIII (III) U, 15 18 Vergiliiis] Aen. XI 774 23 quam p quii N. Verg. georg. II 106 men om. N, add. p 24 Leena p L^na Ovidius] a.a.W 375 25 lactantibus p 26 iterum om. exc. orthogr. p. 2780: uocibus u; 29 uocabulis Putsckiits uocalibus fortasse per us ait vel capum ait ut insuemur ait in nuro ut in sue mure * ait in Nuru Herizius Mus. Rhen. noviss. Vll p. 480 lacuna qua nomen poetae excidisset indicata ut in sue mure. Att. iii Atreo Lipsius de rect. pronunt. Lat. ling. p. 43 ed. Lugd. a. 1586 ut Titinius usurpai in Varo Ritschelius parerg, Plaut. I p. 27 ut Suecius ait in Mido Putschius.
post

inter fragmenta palliatarum recepii Ribbeckius com. Lat. rel. p. 97. dusinis, Degulasse oportuit add. Fabricius ex Nonio p. 97

Afranius in Brun-

104
l>.

CHARISII
80. 81 P.
p. 58.
5'J
I..

Leonlion
fecere
*

et

Chrysion

ct
dixit

Phanion
haec

ex

neulns (Jraecis reniinina nostri


Leonlium.

et

Plautus

quod
talia

Phronesiuni, el CaeciHus

Varroni autem placet


in

nomina

(ialivo

tantum casu

et ablativo declinari,

ceteris vero sic efFerri ut nonnnativo.

Lingula
a ligando.

cum n

a linguendo dicta est in argento

in calceis vero ligula 5

sed usus ligulam sine n frequentat.

Porros

mascuUne

dicimus

in

pluralitatc,

ceterum

singulariter

hoc

porrum.

Gausapa Ovidius neutraliter

dixit,
10

gausapasisumpsit, gausapasumpta, et Cassius Severus ad Maecenatem 'gausapo purpureo salutatus'. sed Augustus in testamento 'gausapes, lodices purpureas et coj

lorias mcas'.

Varro

autem

ait

vocabula ex

Graeco sumpta,

si

suum
litis

genus non retineant, ex mascuUno in femininum Latine transire et a


tera terminari, velut

MxUag
cui

coclilea, 'EQfiijg

herma,

;i;a()Ttjg

charta,

ergo
ut

yavadnrjg

gausapa.

generi

elegantiores

addidcrunt

necessitatem ,

dicerent tunicam gausapam, quod quo quia

modo
et

diccretur merito

non

conslitit,

usus

eius

apud veteres non


priores
singularitcr

fuit.

M. Messala de Antonii statuis

*Armenii regis spolia gausapae'.


Capillum
dicebant,
||

sicut

barbam.

nam

Varro

20

epistuUcarura III negabat pluraliter dici debere; sed Vcrgilius ait

comptos de more capillos,


et lioratius

hunc
item

et

incomptis Curium capillis,


25

puer quis ex aula capillis ad cyathum statuetur unctis.


Bovile vetat
dicit;

dici

Varro

ad Ciceronem VIII

et

ipse

semper bubile

sed Cato de abrogandis Icgibus

bovile

dixit.

1 Leontion et thrusion et paunion ex neutris graecis feminina mctra facta sunt p Chrysion et Phanion Spengelius Caecil. Stat. fragin. p. 6 thyrusion et faunion iV greci nostrij neutraiV; in lacuna quam indicavi excidisse videniur quaedam, quibus et de declinatione nomimtm Graecorum dictum fuit et alia exempla , qualia praebet Priscianus haec Leontium Fabncius 2 fronesium 4 inj de A^ p. 688, posita erant

9 Gausapa] 5 cum non a ligula a liguando lingua a ligaudo p Priscian. p, 759 11 saOvidiusJ a. a. II 300 10 sumpta proba Fabricius lutatur p 12 Augustus w augusta N gausapas voluit G. I. Vossius de analog. coloreas uj 13 Varro antem de laiina lingua ait Fabricius ex PrisI 35 p. 536 15 6 ?Qfiag haec herma Fabricius hermas hcrma 16 6 yavGUTfqg ciano l. c. gdLasr^^pa. Fabjicius et Priscianus gausapes gausapa N 17 tunicam Putschius unicam N 19 spolia U) spullia iV gausape w 20 naiii uifr N nam M. Varro ui 21 epistulicarum Ritschclitts Mus. Rhen. noviss. VI p. 537 epistularum N, quod defendit Mercklinus quaest. Varron. (ind. schol. Dorp. a. 1852) p. 12: cf. annal. philol. et paedag. nov. LXIX p. 99 Vergilius] Aen. X 832 24 hunc] Horat. carm. I 26 puer] Horat. cam. I 29, 7 27 adscathu iV 28 Varro] de l. l. VIII 12, 41 semper bubile Miillerus in Varr. l. c. conl. Varr. r. r. I 13 in., tibi, 54 p. 430 Sp 'bubilia'' scriptitm fuit in codice Florentino, semper buuile semper bouile U) 29 sed bouile uj buuile N. fortasse sed et Cato bubile dixit et Cato Fabricius

INSTIT. GRA3f. LIB.


l>.

1
I>.

105
r.9.

Sl

1>.

(iO

L.

IJonac

rrujfi

sine s vctercs

dixerunt.

sed nunc quidani bonae

fruj,'is

cum

pronuntiant,

cum

antiqui ad fhigalitatcm,

non ad frugem hanc

ela-

tioncm referrc

sint solili.

Oscinis nominativum Cicero dc auguriis


5

oscen

dixit et ita utitur.


dixit.

Scriptulum, quod nunc vulgus sine


annali *

dicit,

Varro in Plutotoryne
a

Servio idem in est\ nunc Tullio dicunt. is III I scripulis maior fuit quam panus'. Paniculae Tt^tororvTrov panus est: Lucilius in VIII ^subtiminis nam 0vkaKti]Qiov quod Gracci appellant amuletum Latine dicimus.
jo et

'nummum argentcum

flatum primum

Varro divinarum XIII

ita

dixit

sive a molliendo

id est infringcndo

vim

mali, sive ab aemulalione.

Scida charta

sine

adspiratione

scindendo dicta

est.

sed

alii

eam
de

cum
15

adspiratione schidam ex Graeco

cctco

tov G%iltiv dictam putant.


XIII
dixit.

animalibus

Palpetras pcr t Varro ad Ciceronem }rimo palpebras per b. ahi


neutro

sed Fabianus

dicunt palpetras genas,

palpe-

bras autem ipsos pilos.

Sagum
dixit

genere

dicitur.

sed
et

Afranius

in

Deditione masculine

'quia quadrati sunt sagi',


*
therua

Ennius 'sagus caerulus'.


|

purpureis gemmavit pampinus uvis;


inquit Plinius, auctoritate,
si

20

cuius
rilius

moveremur,
dixisset.

quicquam eo carmine pue-

A'

II

3,

Oscinis

frugi sine s Putschius

fruges in es

N frugi

sine s Fabricius

2 elaitionem

N N

frugis

cum

s Pulschius

frugi.

cum

uulgo t dicit lo uulgus sine .t. dnt uarro dicit quod nunc uulgus scripulus appcllat p post Plaut. I p. 178 plautorino N: cf. Arnob. adv. gent. VI p. 128, 4 ed. Elm. annali numermn libri cxcidisse vidil Rilschelius Mus. Rhen. noviss. \l p. 509. idem 3 Annali Futschitts. in Annalibus coniecit Lindcmannus : cf. Boeckh quaest. inetrol. p. 347 argenteum \xip argenMommsen dc re numm. Rom. (dissert. soc. Saxon. I) p. 315 factum p conflatum uj tum a seruilio tullio p 7 scriptulis Putschius scrupulis u) scripolis p quam nunc est p quam nunc quam niimi lo 8 Panniculae Fabi-icius Panicule a panno deducuntur p panuculam dixit Priscianus p. 618, panu-

gus sine

5 uulOscinis] Charis. p. 1 12 sine t dicunt Putschius: Seritorum Plutotoryne Ritschelius parerg.

U)

Lucilius pannus exc. orthogr. p. 2796 subteminis Priscianus et Nonitis subtegminis VIIII Nonius substernis codex Parisinus ib. subtegmine uj et codex Montepessulanus exc. or/hogr. pannus exc. orthogr. panust coniecit 1. Dousa Lucil. sat. rel. Vlll 13 p. 43 amolitum amulcbpanus est Nonius 9 graeci UTtoxQOTtciiov amulelum lo

clam Nonius p. 149


quarto
U)

npoTOTvnoN

Lucilius

lib.

trum p 10 diuinarnm 42 Fabricius diuinarum 14 Pulschius a molendo id est inferendop: ab amoliendo w 17 Sagum/> Saga iV 18 utrum quia an quod esset in codice non satis adparuit. qnod uj ({m& gramm. de gener. p. \0Q H. sagus cerulus therua pueris gemmauit pampimus (veZ pampinius) uuis N, nisi quod penidtiina littera in sagas coerulas therua purpnreis gemauit pamV. sagus et cerulus 7ion satis adpartdl pinus uuis ui. Pampinns generis feminini, ut Cornelius 'purpnreis geminaia pampinus uuis' gramm. de gener. p. 94 H., ubi Hauplius: ^Ennius scripsisse videtur sagus caeruhis: c.f. Non. p. 223, 29. tum non nulla exciderunt in quibus Charisius de pampini vocabidi genere dixerut Corneliique Severi mentionem fecerat. eius versicuhm sic scribendum suspicatur Godofredus Hermannus lielvola vel helvaque purpureis gemmavit p. u. nam t in therna ex antecedente aliquo dixit vel ait residuum videri ' 20 inquit quam eo carmine plinius auctoritate si quicquam eo carmine N
, ,

lOG
!

CHARISII
'
8-'

^'

p. eri L.

Alliani

(licunliir al)
ail

Alba, Albonses autem ab Alba Fiicente.

cuius

rci

causani

Narro

esse,

quod analogia

in

naturalibus
ut a
||

noininibus

tanlum
dicitur,

servatur, in volunlariis vero neglegitur.


a

nam

Koma Romanus
ab Alba
dici

Nola Nolanus,

ab Atella Atellanus,

sic

Albanus

debet,

in
5

autcm Fucente Alba hoc non conservatur, quod alterius nomine cognominatur. quod magis apparet, cum dicimus Hispanos et Sardos, item
illa

Ilispanienses et Sardinienses.

nani

cum dicimus Hispanos, nomen

nationis

ostendimus;

cum autem
etsi

Ilispanienses,

cognomen eorum qui provinciam


a

Hispanam incolunt,
Graeci
o^tpov

non sunt

Ilispani.

Parobsides feminino
appellant.

genere dicuntur,

pulmentario videlicet, quod

10

Sal

masculini

generis cst nec habet pluralem.

usus est,

*nequc salem ncque

alia

nam et Sallustius ita inritamenta gulae quaere5

bant*.

sed Fabianus causarum naturalium II neulraliter dixit, *cur sal aliud perlucidum, aliud inquinatum aut nigrum'? 'quia sal ex arido congelatum est'. idem etiam plurahter dixit 'haerescunt

infusi sales', cum


derint.
et

pluraliter facetias
II

tantum

significari

grammatici tradi-

Varro de pocmatis

'nunc vides
placuit.

in conviviis ita

poni
20

sal et

meP.

quod genus etiam Verrio


tantum

Nomenclator sine u
Saturitas iu cibo

dicitur, ut Verrius ait, velut

nominis calator.
sed Vergilius

dicitur, in ceteris vero satietas;

odiis aut exsaturata quievit


dixit.

Palumbes Vergilius feminino genere


ilem

dixit, 25

aeriae quo congessere palumbes,

raucae, tua cura, palumbes;


sed Lucilius XIIII masculine

macrosque palumbos.
Varro autem>in Scauro

palumbi
i.

dicit,

quod consuetudo quoque usurpavit.

30

Alvaria neutro genere pluraliter

tantum dicuntur: Vergilius

Aibani] cf. Pompei. p. 108 dicuntur ab albano N: cum duae sint Albae, ab una dicuntur Albani , ab altera Albenses Farro de l. l, VIII 35 p. 418 Sp. Fucente Fabricius fugente iV 4 a nolano noianus iV ab Atellis Atelab ateli atelianus lanus u; albanus ab albano cognominetur 6 hispanos 5 fugente iV et item sardos hispanienses et sardienses A' Hispanos qnoque et hispanienses dicimus et sardos et sardenses p 9 etsi non hispani et hispani non sunt p 10 uidelicet quod Graeci (grece p) p et exc. orthogr. p. 2796 quod greci uidelicet 12 Sailustius] Iitg. 89 14 fauianus 15 aliud perlucidum aiiud inquinatiis a nigrijs aliud perlncidius aliud inquinatius aut nigrius Putschius, 'cur sal aliud inquinatius vel nigrius ? quia sal e luto congeslum est'. idem masculino pluraliter 'protinus crescunt effossi sales' Probus de notn. p. 218 ed. Vindob, 17 infasis salis u) tradiderunt 20 calator F. Ursinus in Fest. p. 354 ed. Lind. et Putschius claraclatator u), cf. Paul. Fest. p. 38 M. aut p lor 22 odiis] Ferg. Aen. VII 298 quieui Fabricius haut 25 aeriae] Verg. bucol. 3, 69 27 raucae] Verg. bucol. 28 Lucilius u) 29 macrosque paiumbes TVoniMsp. 219 macorque palum1,58 Alvearia plubes codex Parisinus exc. orthogr. p. 2790 31 Aluaria neutro dicuntur raliter dicuntur uj et Pierius castigat. Vergil, georg, IIIl 34 Vergilius] georg, IIII 34

N N

N N

XV

INSTIT. GRAM. LIB.


p. Hl. 83 P.

I
]).

107
60
01
I,.

quainvis

lento fiierint alvaria viminc tcxta; Occonomico singulariter dixcrit "^apes in alvarium. concesseranl'.
seii

Cicero in

Naris singulariter, haec naris, dicimus, ut Aemilius Macer


5

saucianaris.
Mugil nominalivo
plurali

casu dici debet,

ut vigil ct pugil,

et facit

genetivo
plurali

mugiium.

si

enim esset hic mugilis, efiam mugilium

in

genelivo faceret, ut slerilis et fertihs faciunt sterilium et fertihum.

Pater familias et mater familias anti||qui magis usurpaverunt, propter10

ea

quod nominalivo

singnlari

litteram adiciehant, ut facerent genetivum,

haec familia huius familias, haec Maia huius Maias.


et

quam

declinationem

Salluslius

in

III

seculus

ait

'castella custodias
sed

thensaurorum
Maiae
et
ait

in

deditionem acciperentur'.
pater
familiae

emendatius
effecit.

custodiae

familiae dicimus.
15

quod ne celebraretur Sisenna


eliam pluraliter dicere

enim eum qui

diceret

debere patres famiharum et


et

matres familiarum.

quod quoniam eral durum

longe iucundius patrum

famihas sonabat, etiam patcr famihas ut diceretur consuetudo conprobavit.


et

tamen

ratio
rei

Sisennae non est valida.

nec enim necessc est pluralem

numerum

adiunctae adhibere.
ut tribunus plebis.

nam

familia est ut plebs, et posset pa-

20 ter familiae

dici

praetcrea praefecti alae et alarum di-

cuntur, urbis et urbium, nec tamen magistri

ludorum

et praefecti aerarioet et

modo singulariter magistri ludi et praefecti aerari. ideo etiam matres familiae Varro dixit de scaenicis originibus primo tertio, et Gracchus patres familiae, non famiharum.
rum, sed tantum
|

25

Serla neutro genere dicuntur, ut Vergilius

serta procul tantum capiti delapsa iacebant.


sed Propertius feminine extulit sic,
'^

tua praependent demissae in pocula sertae,


et
30

Cornelius Severus

huc ades Aonia crinem circumdata serta.


Sinapi

per omnes casus

similiter

effertur;

genelivo

tantum

littera

adicitur, huius sinapis.

Pecunia per
1

c,

non per q scribenda

est,

quoniam a pecore dicta

est,

2 aluearium lo 3 congesserant coniecil P. Victorius var. Xenopk. Oecon. 7, 33 vel 17, 14 6 Mugii] Charis. p. 110 genetiuo plurali om. N, add. p 9 Pater familias] Charis. p. 96 Scrv. in Very. Aen. X[ 801 12 Salust iu III ui: secundum Sallusitiuni lib. IIII historiarum, qui ait 'castella custodias tiiebaurorum'; pro custodine. ita enim etiam Asper intellegit, licct alii custodias accusativum velint Servins 13 acciperent Kriizlus SaUust. hist. fragm. III 42 p. 225 conl. Serv. l. c. 14 Sisenna] cf. Prob. de nom. p. 220 ed. Vindob. Varr. de l. l. Vlll 73 p. 446 Sp. 19 rei adiunctae Putschius rei adunite p
aluearia
lect.

XXIII 3

conl.

ut plebs Fahricius et plebs 22 aerari p aerario N Brutus de officiis add. Fahricius ex Prisciano p. 670 patres fami A^ 25 Vergilius] bucol. 6, 16 27 Fropertius] III (II) 33, Fropertius dicit cum tua sqq. grnmm. de gener. v. serta p. 99 28 gramm. dc gener. l. c. dimissae 31 Sinnpi] Charis. p. 47. IKi. 117 niam a pecore dicti esl om. N, add. p
rei unitate

aerarii lo

24

teriio]

et

gracchus 37. sed demissae 33 quo-

108
p. 8.t. 84
1'.

CIIARISH
I>.

61

I..

el (|iiuniaiu

<]

lilleraiii

niisquam vuluul
u.

puiii

alias

nisi

ut diiac vucales sc-

quanlur quaruiu
Falanx

[triur sit

niililuni dicilur,
reininiiii

falanga iustis cui quid deligatur.


t^g

Margarila
transeunt et
rila,

gencris est, quia Graeca nomina


ut

terminata

in a

liunt

lemiiiina,

6 x^Q^^VS
1|

'i-^^^c

charta,

fiaQyaQnrjg marga- 5

aut

communia,

ut a&kr)zi^g athleta.

ergo neutralitcr hoc margaritum

dicere vitiosum est; et tamen multi dixerunt, ut Valgius in epigrammate

situ rugosa,

rulunda
plura.
lo

margarita,
et

Varro

epistulicarum

VIII

margarilum unum, margarita


feminino generc margaritarum.

sed ideni Varro saepe et


livo

aUi plures margarila feminine dixerunt; in gene-

tamen
Similis

plurali

non
illius

nisi

sum

et similis

sum

illi

et genetivo

et dativo

casu aucto-

res dixerunt; genetivo Terentius

haut similis virgo est virginum nostrarum,


dativo Vergilius

15

omnia Mercurio
sicut
tivo

similis;
veri

Graeci dicunt

ofioiog iKscva.

simile

tamen

et sui

simile gene-

casu, nec aliter dicitur.

nam

sibi simile

Latinum non
,

est.

Simiam auctores dixerunt etiam

in masculino

ut Afranius in

Temerario

20

qui

me

quis hic est simia, hodie ludificatus est?


ait

Laberius tamen in Cretensi

et

Cicero

farmacopoles simium deamare coepit; ad Marcellum simiolum deminutive dixit.


quidam putant dicenda a
victimis

25

Suovetauriha
Valgius

sue

ove tauro.

sed

de rebus per epistulam quaesitis

solitaurilia

dicta ait esse a solis

maribus * sumptum esse.

iV

11

3,

eigo

3 deligatur exc. orthogr. p. 2785 delegatur


o
a

delecatur

p
A':

5 kapthc
cf.

N
v.

6
ca-

atliletHC alhlete

7 epigrammatne

-V

10 epistularum

p.

81

h
terentius a similis A^. Eunuch. 14 genetivo om. N, add. Fabricius 16 Vergilius) Aen. IIII 558 19 sibi simile] si siniile p similat uerosimile Putschius 23 in cretens. N extrita ultima littera , iii creunsi uj 24 Pharmacopolis simium deamare occipit Putschius 25 teamare 26 ad Marium Fabricius conl. Cic. ad fam. VII 2, 3 hic simioius animi causa me in quem inveheretur delegerat 27 sue oue et tauio Fabricius suoue tauro 28 solitauirilia dicta esse ait a solis maribus, tauri autem nomen maribus sumptum esse e codice I. Bousae adnotavit Bondamus in notis ms. solitaurilia dicta ait esse; Tauri autem noraen pro omnibus maribus sumtum esse Putschius solitauriiia dicta ait esse a solis maribus; tauri autem uomen a solidis maribus' sumptum esse coniecit R. Urtgerus de Valg.p. 175 conl. Fest. p. 293 M. lacunam, qua ea quae de altera vocis parte dicta fuerunt hausta

pUlum II 3, 23

sunt, indicavi

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 84. 85 P.

I p. 01.

109
62 L.

Quo
VI
scribit,
sit

loco

per o
ita

et
si

quo
de

loci

per

Varro posse
locis quaeras,

dici

in

cpistulicannn
in
Italia
si

scd

ut,

piuribus

veliit

quid

puta

an in Graecia, quo loco dicas; respondetur


loci parte
in

Iioc loco:
siciit

autem
is

de unius
5

quaeras^ tunc quo


dicitnr.

loci

per

i;

'quis

est

liomo?'

inultitudine

cum

autem

'quid

hoc

est

honiinis?'

quaeritur, inquit, de alicuius quaero hominis qualitate.

qui nccesse
in
i

sit.

hic masculine dicendus est,

iil

Vcrrius ait,

quo-

niam neutra

et us

non exeunt.
est.

Spongia sinc h dicenda


10

nam

et

Graece

ijjiXag dicitur

anoyyog.

Plure aut minore


ct Lucilius

emptum

antiqui

dicebant:

Cicero

'plure venit',

plure foras vendunt.


sed consuetudo pluris
et

minoris

dicit.

Strigem hanc in
15

significatione

avis dicas;

striga in

autem castrense

est

vocabulum

intervallum
II

lurmarum

significans,

quo equi stringuntur.

unde

et

strigosi dicuntur
i'n

corpore macilento.

Stirps

significatione sobolis feminino genere dicitur, ut ait Vergilius

heu stirpem invisam;


sed
20

cum materiam

significat,

masculino,

imo de stirpe recisum,


item

sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum sustulerunt.


dixerunt tamen etiam in significatione sobolis masculino genere, ut Pacuvius
25

qui stirpem occidit


Stips

meum.
et facit stipitis.

non

dicitur

in significatione trunci, sed stipes,

celerum

in

aeris

significatione

correpte stips

dicitur et facit

huius

stipis.

Pometa dicuntur ubi poma nascuntur,


servantur,
ut penaria.

ut oliveta;

pomaria autem ubi

Epistolicarum libro 4 Putschius 1 posse posse dici et epistolicar Vf 2V" 2 3 hoc loco si autem de pluribus locis p de pluribus loci N de pluribus loc.um u) reliquis omissis, de unius loci parte quaeras tnnc loci per i p h. loco. $ per. i. quae ex p addidil Putschius 4 quis is est homo Lindemannus quis est homo Put-

schius 4 sis. s. homo ad alium tilulum pertinere

7 qui necesse sqq., quae ab iis quae antecedunt disiunxi, videntur, quo de genere nominis cuiiisdam in ius ienninaii

quaerebatur. quarc lacunam indicavi 9 ciTONroc 10 Plnre] Charis. p. 189 14 Slrigem siriga p 12 plure foras uendiint Cliarisius l. c. piura foras uenti stringa et exc. orthogr. p. 2801, quod ipse Charisius sequitur p. 117, Stringem 16 unde et (etiam codex Montepessulanus) strigosi exc. orthogr. unde etiam et strin19 sigoificat exc. gosi unde et stringulos p 18 heu] Verg. Aen. VII 203 significamus p orihogr. significas masculino modo slirpem recisum : cf. Verg. Aen. XII 208 22 sed] Verg. Aen. XII 770 24 in om. N, 23 susluierant w add. exc. orthogr. 25 meum] Rursus in signiQcatione materiae foeminino Horatius Stirpesque raptas et pecus et domos add. Fahricius; quae adscripsii Cledonius p. 1895 26 Stips Fabricius Strips stipes et facit slipiiis Fabricius stirpes et facit stirpitis 28 Pometa] Charis. p. 113 penuaria Fa29 penaria p penuria bricius: fortasse panaria

110
P- 5.

CHARISII
80
P.

p. Qj

B3

Quies

lacit

luietem,

rcquics accusativo

non

facit

requietem, sed re-

(|uiem, quamvis Cicero dixerit

requietem
Syllam;

ad Hostilium.
appollatum qui cx Sibullinis

Sibyllam
libris

Epicadus

dc

cof^nominibus

ait

primo sacrum
fuit,

fecif,

deinde

qui

quod

flavo et

compto ca.

pillo

similes

Syllae sunt appellati.

iiide

enVminati

liodieque in ludo

syllae

licunlur,

quos vulgo inprudenter populus appellat.


Italia

ceterum

Psylli

sunt in Africa serpentiljus medentes, sicut in


Dies

Marsi.

communis generis
et

est.

qui masculino

genere dicendum putave-

runt has causas reddiderunt, quod dies festos auctorcs dixerunt,


tas;
el

non
et

fes-

quartum

quinlum Ralendas, non quartam nec quintam;


aliud

cum
quod

lo

bodie dicimus, nihil


catbolico utunlur,

quam hoc

die

intellegitur.
nisi
ait

qui vero feminino,


et

quod

ablativo casu e

non

producta finiatur,
Terentius

deminulio eius diecula

sit,

non dieculus, ut

quod

tibi

addo dieculam.
diei

Varro autem distinxit, ut masculino

genere unius

cursum

significaref, 15
et

feminino autem temporis spatium; quod


distinctionem dixit Vergilius

nemo

servavit.

nam

secundum

venit sura|jma dies,


id est

tempus,

et

illediesprimusleti,|
pro uno
die.

20
diei

tamen

et

feminino genere

spatium

significal

cum

ait

exspectata dies aderat.


[de

pronomine]

Is

homo idem conpositum

facit

nisi quia

Caesar

in Cic. epist,

Quies] Charis. p. 52. 114 2 ad Melellum coniecil Marlyni-Laguna ndnol. %tt intellegeretur Lucceii ad Ciceronem epistuta, I adn. 2, Cic. ad fam. ex Sibyllinis Fahricius 3 ex his Sibuliinis 4 lecit Fabricius facit A' 14, 1
I

bi

Syllam Fabricius syllabam N, jiisi quod non satis adparuit utrum -am an -a esset, lo 5 fuerint similes vel similesq, N fueriiit cf. Macrvb. Saturn. I 17, 27 consimiles uj: ?i\evil Fabricius in ludo psylli iv: in ludo sylli dicuntur, quos unlgus imprudenter psyllos appellat Fabricius 10 et quartum et quintum kalendas nou quartam et quintam p ut quartum et quintum kalend. non quarlam nec quintam N II intellegitur ;; intellegatur 13 Terentlus] Andr. IIII 2, 27 14 quid tibi uj quid si tibi Fabricius 15 distinxit et mas gene unius diei cursum signifidistincxit masculino genere unins diei ciirsus significaret p: care ut significaret significare ait coniecit Lindemannus Putschius et 16 secundum hanc definitio20 iile] Veig. Aen. IIII 169 nem p 18 venit] Verg. Aen. II 324 legi gene N tamen et foeminino genere uj: tamen et fein geu dici 21 tamen significatiim ait 22 exspeclata] Verg. Aen. spatium temporis ut exspectata p aderat : De poTe.is homo V 104: iamque dies infanda aderat u; Idem conposiaderat. Is. liomo idem conpositum facit Cesar p. De protuni facit nisi quia c^sar nomine, unde novi capiliiH exordium fecerunt editores, de margine inlatum esse sidetur. praeterea pro is homo fortasse scribendum fuit is pronomen. reliqua ita emendanda existimavit Nipperdeius Caes. fragm. p. 757, nisi quia Caesar libro secundo idem pluintercidisse potius aliquid, quo usus loquendi a raliter et isdem dicendum conlirmat. CaesaHs praeceplo divcrsus indicatus csset, demonslravit liitschelius de epigrammate Sorano {Ronnae 1852) p. 20 et ind. lect. Bonn. hib. a. 1855. lacuna autem quam is homo idem conpositum facit tam singulariindicavi ita suppleri probabililer poterit U'v quaui pluraliter, nisi quia Caesar sqq. nam de distinciione vocabidorwn diuersa significantium dici certum est
sibylla
:

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 8C P.

I
P.
fi3

111
I..

libro II

singulariter

idem, pluraliler isdem dicendum confirmat.

sed con-

suetudo hoc non servat.

Se et
quid
5

sese

pronomina

ita

distinguit,

ut

se

dicamus, cum aliquem


se
lioc
illi

in

alium fecisse
in

oslcndimus, ut puta Mlle

iicit

fecisse';
lioc
sibi

cum autem
fecisse'.

se

ipsum, tunc dicamus sese, velut *dixit sese

Nullus nullius

facit

genetivo casu; sed Terentius

ait

iners iam nulli consili sum.


Mi
10

et

mihi pronomina sunt; sed mihi dativus casus est, ut

dic mihi,

Damocta, cuium pecus?


vel

mi vocativus, ut o mi puer

mi senex.

nam

venit

nominalivo

meus,
denique

nec aliud
in

significat

in

masculino o mi quam in feminino o mea.

omnibus

fere comoediis
si

mi ad masculinum
esset,

dicitur,

ad femini-

num numquam.
j5

quod

inlerieclio

etiam diverso sexui

communis

esset.

dixerunt tamen mi pro mihi.


est in

Intro

locum; intus in loco dicimus, ut etiam apud Graecos


evSov.

iGco vel {l'6(o Kal

ideoque Lticilius

ait

nam
20

velut intro aliud longe esse atque inlus videmus, sic et apud se longc alid est, neque idem valet ad se.

intro nos vocat at sese, tenet intns


'Peregre venil' sine praepositione dicendum.
cui praepositio

apud

se.

vim enim adverbii habet,

25

non adicitur, ut ^rure venit', non a rure nec a peregre. Quando particulam pro cum ponere Formianos et Fundanos ait Varro. sed et alii faciunt, nec sine exemplo. nam Plautus in Mcnaechmis ita ait, non habeo. At tu quando habebis, tum dato. vitium tamen esse non dubium est. Quando acuta prima syllaba inten'ogationem temporis significat; sed
19

27

N
sic

20

apse longe aliud esse neq. eadem ualet ad (e intro nos uocas at sese tenet int Peregre uenil sine pposilione dicendum uim-Haduerbii liabet cui jipnsitio n adicilur
iiec

ut rure

uenitn a rure

a peregre:-//faciuntnecsineexemplo nara plautusinmene

QlTu particulam pro


t

cum ponere formianus


to

et

fundaniiis ait ut uarro


lii

25

ita ait

fi

liabeo atu

quando habebis tum dabis uitium

_ ee fidubiii e
s.

// sig

Qno acuta prima


24
1 in

syllaba interrogationem temporis significat

poslerior a

Menechmis
in

ila

25

in v. dabis

ddeia

est syllaba bis

3 cesar

confirmat an confirmare e.isel non arlparidl: affirmat Lu distingunt? 7 Terentiiis] A?idr. III 5, 2 8 inersi a (vel u) nulliA^^tam inerstam nuHii^flir2Ws 15pro consilii iV 10 d\c] Verg. bucol. Z, l
ita distinguit

confirmatp.

N ulrum
:

p an

ila

mihi]
inlro

mi genus ab loue summo add. Fabricius 18 ueiut 17 vel om. N 19 sic et apud te longe alid cst neque idem ualet ad te: Jntro nos uocat ad sese, tenet intus apud se /. Dousa Lucil. sat. rel. IX 12 p. 46 ei 123 ^ex vclcre
et

codice^

: ualet, at tu intro iios uocas ct scse tenet. Peregre w 23 Formianiis et Fiindanius et Varro aliique mulli faciunt Putschius 24 in Mcnaechmis] IU 3, 23 (547 7?) 27 sed postcrior afualiir ut p sed si posterior grauelur, significat quoniam uel

112
p. SO. 87 P.

CHAKISII
p. 03.
||

0-1

L.

si poslerior aetiatur,

siquidem sv^nificat, ut Vergilius


'(luaudoque

(|uanilo lot slragis acervos.


si

vero

producatur,

ut

puta

illud

fariet\

futurum tenipus

oslendit.

Sed particula d
Msu*, sed ut
liaud
terminarj

littera

t(!nninanda
|

cst.

seduin eniui antiqui pro sed

ponehant, demptaque novissirna parte


sat pro satis, ita et

lilteram

tamen inniutare non potwif


suis iitteris servavit.
littera

sed pro sedum cum


ov

similiter

littera

terniinatur.

enim (iraeca vox d

apud antiquos
littera

coepit, quibus

mos

erat d l\lteram

omnibus pacne
10

vociLus vocali

finitis

adiungere,

>it

quo ted hoc noctis dicam proficisci foras?


sed et per
t

scribi soiuis vocis admittit.

XVI
autem

DE GIL4DIBVS COMPARATIONIS SIVE CONLATIONIS


sunt
ordines
,

Comparationum
singuli
in tres

duo,
est

secundus

et

tertius.

dividuntur
et 15

gradus

et

primus gradus absolutus , quem


,

primitivum dixerunt, secundus comparativus

tertius superlativus,

et

decli-

nantur hoc modo.


pluraliter

secundi

ordinis

masculine doctus doctior doctissimus,


feminine
docta
doctior
doctissima,
doctissi-

docti

doctiores

doctissimi;

pluraliter doctae doctiores doctissimae; neutraliter

doctum doctius

14 iV

utuergquandototstragisaceruossiuero producalur utputaquandoq.

illud

u
5

Sed particula

.d. littera terminanda est

sedum

+1-

anliqui pro |tempus

sed ponebant demptaq.


sat

nouissima parte littam ta


suis
littis

inmutare

1I

po(
lit

pro satis

ita

sedum cum

suauit//coepit quib:

mos

erat .d.

Haud
foras
s.

31 similiter .d. littera iminatur au +t grece

_
uox
te
:

.d.

litta

tminar
fu isci

pene uocibus uocali


et

iittera finitis
sci-ibi

adiungere ut quo
o

de

.h. noct

10

per

.t.

sonus uocis admiltit


siue
cunlationis

De

gradib:

comparationis

Nn
tis

3,

Comparationum
erat

8 termiuatur * caepit quibus nios dicam proficisci uj

liltera *

pene

lu

11 quo te hoc noc-

quandoquidem ut Fabricius
schius,

sed posteriore aciUa quoniam uel quandoquidem ut Putexplicando v. quando interpretes Vergilii ponere consueverunt 1 ^'ergiliiis] Aen. XlSS^i 3 iit quandoque id faciet futurum tempus ostenditp: ut puta quando, additur fere particula si. Virgilius, Ineiuit ul puta quando * Sed lu Si quando letlium horrificum Fabriciics 6 litterata si quaudo praelia Parllii. Ilem inmuta mutari non patitur. simililer sat pro satis p litteram tamen immutare non ualuerunt, ueluli sat pro salis Fahricius: immutare aetas nostra noluit, quae ut snt con7 ita sed pro sedum. Putschitts iecit Lindemannus conl. Mar. Victor. p. 2458 8 ov enim Handius Tnrsell. II p. 15 aut enim \m oiSs enim Fabricius: liau enim, (haeca vox ov Rilscliclius prol. in Plaut. Trin. p. Cl. cf. Mar. Victor. p. 2462 litteram omnibus PutscMus 11 quo ted 9 terniinari apud auliqnos Putschius 14 Comparationum Putschius : Piaut. Curc.-\ 1, I 114, 29 satius exc. Bob. p. lO^sqq. 16 declinantnr B declinatur A'

siquidem

in

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 87.

I
),.

113
64
I..

SS P.

mum,

plnraliter docla docliora


siiperlalivc

doctissima: advcrliialiler doclo, comparalive


appellalio
liacc

doctius,

doclissimc:
fclix

doctrina.

lerlii

ordinis

hoc modo.

mascnline

felicior felicissimiis, pluraliter fclices

feliciores
fe-

felicissimi; feminine felix felicior felicissima, pluraliter


5

feliccs feliciores

licissimae

neulralitcr

felix

felicius

felicissimum

pluralitcr felicia feliciora

felicissima:

adverbialitcr

fcliciter,
(|

conparalive

felicius,

superlative

felicis-

sime

appellatio haec felicitas.

Sunt quaedam quae primum

et

modo,
10

ut iuvenis iuvenior aut iunior, senex senior;

secundum gradum rccipiunt tantum quaedam quae sccunintimus;

dum

ct

tertium,

ut ulterior ultimus,

interior

quaedam quae
in

pri-

mum
est

cl

tertium, ut pius piissimus,


fidus.

fidus fidissimus,

cuius secunda clatio


conla-

magis pius, magis

quaedam autem
el

nulla declinatione

tioncm veniunt, quibus accidit magis


velut rudis
15

maxime,

item miniis et minime,

proprius
,

sobrius.

dicimus enim

magis rudis

magis proprius

magis sobrms
et

rudis

maxime rudis maxime proprius maxime sobrius. sic contrario minus rudis minus proprius minus sobrius; iteni minime illa autem, quamvis dicitur et minime proprius et minime sobrius.
item
sint,

diversa

gradus tamen inter se fecerunt,

ut

honus melior optimus,

malus peior pessimus, magnus maior maximus.


20

observabimus tamen, quod

ipsum iam adnotavimus, nomina tantum


etiam participia.
In
his

in

comparationibus versari,

non

comparationibus
proferuntur,

secundi

ordinis

in

adverbiis

primi

gradus,

quae

in

sunt

quattuor haec excepta,

quae contra regulam

proferuntur per r, ut naviter humaniter largiter duriter: quae quamvis antiquitati


23

adsignent grammatici, tamen dicunt etiam secundum


ct

suam rectam
[sed ex

analogiam proferri posse, ut nave


his

ignave

humane
fieri

large dure.

quae ante us e

aut

habent comparationes
fieri

non possunt.
conplura,

neque
et

enim ab idoneo
similibus.]

idoneor

polcsl

nequc

a
sel

necessario
et
alia

necessarior
et

non enim sunt quattuor tantum

ex

secundo ordine ad tertium derivantur


30

et ex terlio

non derivantur.

Velius

Longus de hac regula

<lixit

in

ea parte
|

ergo alacris cunctosque putans exccdere palma.

9 iuuenis iuuenior aut iunior Charisius p.lZO iuuenis. nior innior N iuueiiis iuB quaedam secundum (om. quae) N 10 ultimus potior poiissimus interior intimus quaedam primum et teriium ut bellus belHssimus fidus fidissimus pius plissi15 mus B 14 subrius coi^. sobrius N 13 et maxime om. N, add. B 16 et om. N, magis subrius (corr. sob. ) N maxime subrius {corr. sob. ) N add. B et exc, orthogr. p. 2795 item om. N, add. B 20 adnolaviiuus] p. 77 25 sed ex his 28 similibus, quae isdem verhis repetila sunt in secuiido lihro rectius autem p. 167, aut inde huc translata sunt aut in alieno certe loco conlocata. post sobrius (17) poni poterajit. nam quae secuntur, nou enim sqq., ad eas adverhiorum formas quas ex nominihus secundi ordinis ad tertium ordinem derivari saepiies dictum est spectant 28 non sunt quattuor tantum sed et alia plura quae ex secundo ordine ad terliiim deriuantur ex tertio non deriuantur B 29 Velius Longus B uergilius N. 30 de Velii Longi in Aeneidem commentariis dixit Lachmannus in Lucret. p. 140 ea parte B ex parte N excedere B excen31 ergo] Verg. Aen, V 380
nior

dere

N
I.

GRAMMATICI LATINl

114
1.

CIIARISII
88. 89
I'.

p. r.5 L.

Romanus
Plinius

lihro

lc

analogia

ita

inquit,

'Alacris,
ut

licet

consueludo,
ordo.

ul

ail

libro VI

ihiltii

sciinonis,

alacer dicat,

ecjuester

nam

el

haec alacria ut equestria

possunt

neutro

dici.

quia tamen superlationem


alacer.

non
in

capit,

ut

acer acerrimus,

dici

non debet

sed et

||

Terentius
s

Eimucho

quidvc est alacris?'


sed
et

oninia

nomina quae per

er lerminantur in superlalionibus sic pro,

feruntur, velut pulcher pulcherrimus

non pulcherissimus; item acer aceris

rimus, non acerissimus,

et cetera.

item et quae per

terminantur, haec
lo

dumtaxat quae subiecimus


milis

in superlationibus simililer profcruntur, velut si-

simillimus,

facilis

facillimus,

humilis

humillimus,
faciunt.

agilis

agillimijs,

gracilis gracillimus.

reliqua

nomina pcr jssimus

aequc

adverbia

horum omnium

quac adnotavimus similia sunt,

ut

pulchcrrimc acerrime

simillime facillime humillime agillime et gracillime.

invenimus tamen apud


is

auctores etiam maturrime adverbialiter,

cum

debeat maturissime.

Observabimus
venit

in
est

declinatione
facilis

comparationum

adverbium

hoc

quod
nec

ex

eo

quod

et

difficilis.

dicimus enim non

faciliter

difficihter,
difTicilius

tametsi

veteres
sic

dixerunt,

sed facile facilius facillime et

difiicile

difficillime.

etiam ex eo quod est repens repenter debuit


repentiiis repentissime.

dici,

et

recens recenter;

sed dicimus repente


quia

sed ex
utimur

20

eo

quod

est receus

malum

esl

dicere

recente
ut

vel recenter,

sic, *recens venit',

quod quod

est pro adverbio


in

nomen,

Mibens

dixit'.

mememor: memoriose non dicimus nec memonon habet enim comparationem. riosius. Cicero in Laelio 'Quintus25 Mucius augur multa narrare de Gaio Laelio socero suo memoriter et iucunde solebat', et Afranius in Vopisco 'memini memoriter', ut Romanus refert in libro de adverhiis sub eodem titulo. vior terminantiir
est

Omnia quae per


ex eo
fit

comparationem non veniunt.

moriter

detur comparationcm facere etiam dictio ista, satis satius.


Aliis
ita

placuit

definire.

partiones

orationis

quae appellantur qualispeciei, ut niger tae-

30

tates

hoc modo observandum.


ut

nam
ingens.

qualitas est et

ter, et quantitatis,
id

magnus

hae partiones trifariam decHnantur,


ex

est

absolutive

conparative

superlative,

secundo

et

tertio

ordine;

30

II

3*, 2

Aliis

4 acer om.
quae

N
1

5 in Eimucho]

II

3,

13

10 quae subiecimus

subiecimus

13 acerrime om, N, add. B 14 agillime om. sed post ut lioc qiioque uenire 20 et om. 16 hoc quod uenil sed ex eo qnod est recens ex eo quod recens recenter om. N, add. uti libens per tor nominantur 23 per or terminantur 22 ut libens memorior N: memorior nou dicimus nec memorissimus Lindemannus 24 memoriose posi tilulo una liltera 28 Romaiius] Churis. p. 184 25 in Laelio] 1,1 item iiidetur non prorsus extrita est in N quae non satis adparuit; q esse videbatur. uidetur qnia adparuit, ut uidet qs super scripto i, h. e. quis, legi posse videretur. uidit quare i*j 31 ul t niger N ut est niger to 12 giacilimus

N N

INSTIT. GRAM. LIB.


p.

I
p. G5.

115
60 L.

89

91

1'.

velut ex seciindo hic pulclicr pulchrior


||

pulcherriinus, ex lerlio fortis for-

tior fortissimus.

Harum
tior illo,
5

appcllationum

comparatio ahlativum casum accipit, velut docvclut doctissinuis


et plurali

superlalio genetivum,
et

omnium.
,

comparantes utamur
test

singulari

numero

quamvis autem quoniam uno quis poaut

melior

essc,

ceteris

pcior,

tamen, cum superlativum ponimus, non


dicimus

utimur singulari numero, scd aut


nihil

omnium

per se

ponimus
signifi-

adicientes.

ipsa

enim superlalio per se praelalioncm omnium


illo

cat et confirmat
>o

ncminem prae

csse

doctiorem, uhi doctissimus appelet valde


illud

latur.

nec ut solemus dicere magis doctus


et valdc doctior vel doctissimus.
aliis

doclus,
in

ita

etiam dici-

mus magis
let adici

enim

ahsolutione soj

de his qui

sunl doctiores et hahent alios prae se

doctiores.

uhi aulem supcrlatione utimur,

non

potest adici neque magis neque valde,

quoniam

ipsa superlatio

omnia

significat,

quamquam

ait

Cicero vel

poten-

i5tissimus, quod
In primis

est valdc potentissimus.

ergo hoc ohservare debemus comparantes

quod comparatio

absolutionis perissosyllabum
facilis

necesse

est

ut

habeat,

velut doctus doctior,

faciUor.

sed

si

inciderit appellatio
,

quae non potcst habere perisso-

syllabum in
20

comparatione

nec comj^arari polest; quod possumus ex hac


velut

comparatione evidentius videre.


dici;

pius

dehehat in comparatione pior


,

sed quoniam non habet perissosyllabum


dici potest.

nec comparari potest, sicut

nec idoneor hahent


tur.
25

quae regula de oranibus appellationihus quae non

in comparatione perissosyllabum observanda est, ut non comparennon minus autem excipimus ex comparationibus quaectimque nomina et
similia.

us

pure proferuntur, velut strenuus necessarius

comparativa

enim non possunt habere, superlativa vero hahent ex omnihus quibus veniunt, velut hic piissimus strenuissimus.

ex tertia dechnatione taha nomina

non excipiuntur.

his

autem quae non recipiunt com||parativa adicimus mavelut Miic necessarius

30

gis quam ille et proferimus per nominativum, quam ille', Miic pius magis quam ille'.

magis

Sunt comparativa ex adverbiis prototypis.


ex hoc
fit

velut est prope

adverbium
intimus,

comparativum propior proximus:

item

intus

interior

et siqua alia.

Omnis vero comparatio


35

in tertii

ordinis declinationem redigilur, velut


in

hic doctior

huius

doctioris,

superlatio

secundi,

velut

hic

doctissimus

huius doctissimi;
tur, ut

sed feminina

secundum primam dechnationem declinan-

haec doclissima huius dpctissimae.

Adverbia vero quae ex appellationibus veniunt hoc


vanda.

modo

sunt obseret

quando appellationis genetivus casus

in

is

syllaba terminatur,

ut

4 quamnis ++ comparantes 14 Cicero] pro Rosc. Amer. 2, 6


A'; cf. Piiscian. p,

10 Nec solemus iV 11 in absolutionem iV 31 Sunt comparatiua aduerbia ex TTrwTOXYpis


propior
vs
e

598

32 compai'atiuum

proxime

intus iiiterior intimus

8*

iic
p. 01

ciiAnisii

!I3

I'.

p. 60. 67 L.

advcrhiuni

in

er iiliquc
graviler
i

facit,

velul

hic ulilis liuius ulilis ulililer facit adsimiiiler. ct

verhium,

gi-avis

el

omnia celera
terminatur,

sin

aulem appellalioin

nis genctivus casus in

littera

adverhium utique
facit

e lille-

ram productam
apertus
aperti

facit;

vclut

hic

purus huius puri pure


his
similia
,

adverliium,
s

aperte et

cetera

exceptis

his

quae extra hanc


facit,

regulam ohservantur.
sjc veteres
viliter

ox

hoc enim quod


huius

est

novus novi novitcr


faciliter

et

dixerunt,
vilc

el hic facilis

facilis

et facile,

et vilis

et

facit,

quamquam nove

ct facihter
||

et

viliter

dehehat esse.

sed apud veteres dictum est nove.

facile

autem appellatio neulralis videsed

tur esse to evx^Qi? et adverhium faciliter evxQoog. dixerunl vetcres naviler lo

duriter humaniter,

quae nos nave dure humane.


^

humaniter quidem

significat cpLkav&QcaTtcog

humane aulem

av&Qconivcog.

Similitcr

haec adverbia sunt nohis observanda, quae quamvis ex apsecundae declinationis veniant,
sequuntur.

pcUalionihus

tamen rcguiam quam propofalse et

suimus non

debentes

enim dicere

prime

et tertie se- is

cundum
falso

appellationes,

quae sunt falsus primus tertius, non dicimus, sed

nkaGTcig,

primo TCQaxov,

secundo

Sevtiqov,
et

tertio

xqIzov.

sed

et

haec debentes secundum rcgulam dicere, hene


(bonus enim est
per e correptam.
latione
et

malc pcr e productam


et

malus) [appellationes], non dicimus, scd male

benS
20

temere proprium adverbium


venit.

est.

ncque enim cx appel-

neque ex verbo

Praecipue et hoc observandum est [in primis]

quod numquam adver-

bium praepositionem
dixerunt veteres

recipiat, praeter hoc,


et

adprime

h xolg uQaxoig
natus est*,

et

quae
est
25

a mane

'abhinc annos decem

quod

'ante annos decem natus est'.

Haec

sola

corrumpunt regulam

comparationis
primarius,

quam

supra

diximus,

magnus maior maximus, primus


bonus melior optimus.
XVII
Analogia cst,
||

prior

malus pcior pessimus,

DE ANALOGIA, VT AIT ROMANVS


placet,
|

ut Graecis

avfiTtXoxrj

loycav

aKolov&av, eaqueso

gencraHs

est.

specialis

vero est
Graeci

quae spectatur nunc in rebus nunc in


istius

ralionibus occupata; cui

modum

modi condiderunt, avaXoyia

22

11

4,

Praecipue

8 quamquam Lindemannus tamquam


demannus facile debebat
uj

faciliter et uiliter
lU

debcbat coniecii Lxn-

iV

10 aduerbium eyxepec

17 nAACTOC primo npoTioN sed et haec debemus tu S. et hoc debentes 22 \n primis ex interpretatione 19 fortasse bonus enim et mahis appellatioaes suut Graecae docutionis iv toig nQcoroig ortum esse videtur 24 a maneJDiomedes p. 401 a om. 29 XVII om. 30 Analogia 117, 5 aptemus cf. Donatian. fragm.

N N

nauiter et duriter

d p. VI U
in

ed. Gaisf.

symploKH &(ov iv Xi^ti

analogia est acoloylhton en iexei analogia est v Gvn.TtloY.ri Xoycov dtiolovtu: dvaloyia iaxlv cvfncXoKr] LerscMus Spracliphilos. l p. 1
eaij

eaque Lindemannus

32 eonciderunt

INSTIT. GRAM. LIB.


|..

117
p. 67 L.

m.

!)4

V.

iazlv

avfinloKr]

Xuywu
,

axoXov&mv
,

iv

ke^ei.
;

hiiic

Aristophanes

quinque

raliones

dedit vel

ut ahi putant

sex

primo ut ciusdcm

sint generis de

quibus qiiaeritur, dein casus,


soni.
5

tuin exilus, quarlo nunieri


illud

syllabarum, item

scxtum Aristarchus, discipulus eius,


cuius rei rectam

addidit, ne

umquam

sim-

pHcia compositis aptemus.


contcnti paucis, quae
tulo

ralionem interim ditreramus,

exempU

gratia Gaius lulius

Romanus sub eodem


sibi

ti-

exposuit,

ut interdum
scilicet

tacente ratione

quantum

dederit auctori-

tas

coUigamns,

tramitibus

nominum per

htteras sfratis.

*
10

ut arbos Athos

non potest accusativo rem capere exceptis monosyl-

labis flos glos ros.

Acer Maro,

acer anhelanti similis;

acrum
hbro
]5 I

tamen pro
notat;

acrem

Cn.

Matius

Ihados

XV,

ut Vindex a

htterae

acris Accius in

Epinausimache

Arcuis

incursio ita erat acris. Cicero de deorum natura

libro

III,

*cur autem arcuis

species non in deorum numero ponatur?'


Animale Lucretius,

unde animale genus;


20

quod cum ratione dictum inde


minativo plurali
crescat.

dispicito,

quia nulkim
est

nomen

est

quod nosyllabis

praeter

quam nominativus
si

singularis

duabus

quam rationem

prorsus volueris obtinere, consuetudinis

ele-

gantiam relegabis.
Allecto, hanc Allecto
25

Maro,

luctificam Allecto.

nam
et

nomine Dido
,

saepe vocatujjrum
eiusdem schematis esse grammatici tradiderunt

non per vocativum

o Dido.

3 exitus mentio nuin genuina sit dubitat A. Nauckius Aristoph. Byz. fragm. p. 270: 4 sextum] VI addidit .e iV addidit Varr. de Z. /. X 21 p. 556 Sp. cuius rei rationem inlerim lo 8 stratis ut 5 cuius rei rectuni interim ne u) "atkos 'arbos non N: lacunam in initio iiluli faclam ipsa codicis scriptura indicat. videtur autem iis quae exciderunt et de declinatione v. Athos ad exemplum Vergilii Aen. XII 701 quaesitum fuissc et de nominativo arbos, cum ratio exigeret arbor, quoniam os 10 gios(. terminata exceptis inonosyllabis tribus accusativo rem capere non possent glos, ros, ater, acer, anheianti tu Maro quod omissum esse a acer anhelanti grammatico prohabile non est, coniectura addidi, nisi potius omisso ros, quod ex \xi rein ipsa lacuna fuisse dicas Acer Maro 12 acer] cepi conl. Charis. p. 99 v. bos ut om. 14 epinausimach^ N: 13 lliados U) iliado N Verg. Aen. Y 254 16 Arcius ulroque loco lo Arquus Fabricius Accius iv inl vaval (i(xxr] Fabricius 20 dispicito coniecit 18 Lucretius] I 227 Cicero] de nat. deor. III 20, 51 25 luctificam] Verg. Aen. VII 324 26 nam] item Lindemannus despicito N Fabricius. videntur potius vel a grammatico vel a librario omissa esse quae de ratione declinationis subieceral Romanus; qua de rc haec adnotata sunt p. 48, nam suo statu permanent et declinantur secundum Graecam deiinitionem. unde adparebit quid a reli27 et nomine] Verg. Aen. llll 383 quis Probus dissentiat
cf.

118
(>.

CHARISII
94. 93 P.
p. 67.

68 L.
ail

Fl.

tainen

(^aj)er

Allecto

inonoptoton

esse

Valerium

Piobuin putare

[hanc Allecto].

Antiphonem Teicnlius, quod quidem rectae

rationis est,

apud Antiphonem uterque mater


ut
est.

et pater,

leonis

draconis,

leoneni draconem.

nec enim nominativus Graecis par

Alcon Alconis adaeque

facit.

nam

et in

Maro

sic declinavit.

Argo, hanc Argo Varro Menippeus

Age modo, '.\rgo citiremem'.

ApoUo et Carthago genetivi singularis regulam non tenent. Cicero linita o nomina quaccumque propria sunl Ciceronis et Catonis Zenoenim
nis lunonis

lo

faciunt;

appellaliva vero dupliciter,

ut praeconis cautionis or-

dinis marginis.

Adam

TtQmonXccazog rnonoptoton est, proin Latine ut et Graece.


esse censeto.
j

Abraham adaeque monoptoton


'Ainicitics'

^linius
mollities
dici.

Secundus scrmonis dubii


et

libro VI *ut planities' in- is

quit Muxuries

similia,

veteri

dignitate.

ceterum rationis via


plurali

debet amicitia

omnia enim nomina quae nominativo

ae syl-

laba finiuntur e deposita reddunt nominativo

singulari speciem sui iuris ac


et copies et
20
litteris

formae.

quod

si

manus veterum

licentiae

porrigemus, potest

observanties ct bencvolenties dici*.

Amazon.

'quamvis nullum nomen Latinum on


,

finiatur

et ideo

lUiodum Secundus

et
*

Delum accusativo dicamus


quae ad
nos usque

tamen quaedam sunt' inquit Plinius


gentis

proprios

suae

vultus

formamque
Piinius 25

custodiant, ut Pluton Xenophon'.

Autumnal Varro,

'aequinoctium aulumnal', quod idem


videndum tamen
est

eodcm
prius
Plinius

libro

VI notat.

an reprehensione

sit

dignum
quae
u30

illa

nobis spectata ratione.


libro
[|

nomina quaedam sunt


nara Lucilius libro
ut

principalia,

Secundus eodem

facientia appellat, ex quibus possessiva nasI

cuntur, quae patiendi vocat, ut aquale.

saturarum

'

ar

taenaeque'
pale

inquit

'aquales'; non
quod vero

autumnal.

huius autem princiut equile

nomen

est aqua.

patitur ac tenet

aquam aquale,
quaerit Plinius

sedile monile, ait

idem Plinius [aquale].


dici

Aqualium an potius aqiiarium

debeat

Secundus

et putat, ut laterale laterarium, scutale

scutarium, et manuale saxum, ma35

nuarium vas, proin aqualis aquarium

dici.

3 Terentius] huic hanc ab hac Allecto coniecit Lindemannus 7 Maro] bucol. 5, 11 aut Alconis habes laudes 8 Menippeasin, Age modo to Menippea satyra Age modo Fabricius 11 cautionis] latronis vo el Charisius p. 48 20 dicier iV^ 22 qdam inquit sl 13 et] est A' plinius 25 Varro] cf. rer. rust. III 5, 7 circiter aequiQOClium autumnale 28 faciendi appellat ut aqua ex Fabricius arutaenaeque et aquales 29 arut neq.
1

ait

haec
2,

liiiins

Eiinuch.

4 anlifonem

coniecit F.

Dousa
a
A'

Litcil.

sat.

rel.

27 p. 112

34

lalerale

N:

cf.

Charis. p. 100

35 aquilis

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 95.

I
1.

110
68
L.

I'.

Arbor ut

memor

genetivo singulari declinahilur et ul neutralia


ut soror sapor.

numero

quatliior, aequor

robor ador marmor, nec


faciet,

Animal animale
nal
5

ut autumnal autumnale, capital capitale, tribu-

Iribunale:

quae patiendi

non sunt, ut supra diximus.


debere.

Plinius Secun-

dus animal, non animale


sil,
ait
I

ait dici

G. Caesar, quasi indiscreluni

hoc

littera

nominativo singulari neutra fmila nomina eandem definitioanimali


et

nem capere quam capiunt e littera lerminata, huic mah, huic puteaU el ab hoc puteah. Ambos Terentius in Adelphis,
10

ab hoc ani-

usqueapueriscuraviambossedulo; libro IIII 'inter me atque Lucullum prope inopia rursus ambos incessit'. idque Helenius Acron sic
Salhistius

quoque historiarum

oportere

dici

in

eadem

Terenlii fabula disputavit Verriumque


indifferenter

dicit

errare,

qui putat hos


13

ambo

dici debere.
:

autem locutos veteres, ube-

riora dabuntur

exempla

Afranius in Panteleo
inquit

contemnes?
in Gallia

liber natus est; ita

mater eius

dixit,

ambos cum emerem,

item idem in eadem

sed eccos ambos.


50

qui

autem cuni Helenio faciunt hanc afferunt causam, quia omnis accusanumeri pluraHs exceptis neutralibus
praeterea quoniam
et

tivus
bet.

et

monoptotis

s h||ttera

finiri

de-

has ambas ut doctas pictas,

hos item ambos

ut doctos pictos par erit dicere.

ambo Afranius revocas nos ambo ad periculum,

in Panteleo,

25

Terentius in Andria

hem, Charine: ambo oportune: vos


Maro georgicon
idem
29
IIII

volo,

verum ubi ductores acie revocaveris ambo,


in bucolicis

n i,2

idem

I Arbor] Ador N: cf. Charis. p. 97. poterat etiam Actor scribi, cuius declinationem ex Verg. Aen. XII 94 adnotavil Friscianus p. 700 2 aequor robor ador niarmor Fabricius conl. Charis. p. 66 aequor arbor marmor N 8 pu7 capiant uj a
leoli et

ab hoc puteoli

II Sallustius]

in epislula Mithridatis

9 Ambos] Charis. p. 49 Terentius] Adelph. V 9, 5 ad Arsacen 15 variis inter me atque Lud


incessit

14 hos ambo lo hos 15 Paritaleo lo Pantaleonte coniecit H. lunius elench. auct. in Non. p. 4 probante Bothio poet. scen. Lat. Y 2 p. 181 Panthialaeo Neukirchius de fab. tog. Rom. p. 246 Patelia liibbeckius com. Lat. fragm. p. 165. Panteleum defendit Lindemannus, ut esset navtslei^ov 16 contemnens uj 17 ambos cum vel cum ambos ego G. /fermannus opusc. V p, 284 cum ambos N: cum ambos emo Bothius l. c. 20 afferunt UJ sufFerunt N: suggerunt coniecit Lindemannus 22 prae21 numeriis N terea om. N, addidi ex Charisio p. 49: poteram etiam sic, debet, et quoniam has 24 periclum Ribbeckius l. c. praelium lu 23 Pantaleo w 25 in Andria] II 2, 8
proeliis inopia rursus

cuUum

ambos

ambos

12 Itque

27 geof

IIII.

N:

v.

88

29

in bocolicis

N:

6,

IS

120
|..
'.Ki.

CHARISII
97 P.
II

p.

Wi.

fi'.>

am

sat;|)e seriex

spe

cariiiiiiis uiiibu

luscral.

quod genus Graeca


fer

ileciinaliune

prureiUir.
iii

illi

enim

a(i(poy
' iit

dicunt.
falifer el auri-

Aeslifor an aestiroriis?
et

IMinius
dici

eudoni lihro VI dobet,

arniiger

lucifer

furcifer

quia cunpusita
dici

sunt,
et

nec

iit

quaedam quasi conposita,


e littera carere'.

velut

Euander Tcucer,

dehent

interdum

Augustas.
Plinius

cur pridic Kal. Augustas et non Augustarum dicimus? ubi


libru

Secundus eodem

VI 'a flnita nomina singulari numinativo ve-

teres casu genetivu as syllaba declinabant, ut Maia Maias.

nam

et

Sisenna
dicere.

lo

inquit

eum

qui diceret pater faniiiiae,

patrum faniiliarum oportere

itaquc,

patriim

familiarum

ciun consuetudinis taedium respuerit, et pater

farnilias dici perseveralum est'.

Ancipes veteres

cum

ratione dixerunt,

ne genetivus ancipitis duabus


is

viderctur syllabis crescere: Plautus in Rudente

post alterinsecus est securicula ancipes.


Aedile,

ab hoc aedile,

non
II

aedili,

Varro

de originibus scaenicis

'a

P. Rulilius de vita sua V Claudio Pulchro aedile'.

et

quod
libru
20

cum
VI
tis
,

ratione dictum esse monstrabis, ut ait

Secundus sermonis dubii


is

quod nomina quaecumque genelivo


his

singulari

syllaba finiuntur

cxceplitlera

quae
a

similiter faciunt

nominativu, oporlet abiativu singulari e

lerminari,

prudente, ab humine.
i

quud

si

adicias aUquid,

ut

ideni in

eodem

Plinius, per

debet dici, a prudenti cunsiliu.

Avi, ut puppi,

quoniam genetivus

similis

est

nominativo;

el

idcirco
.^5

non potest ad supra dictam regulam


Agile,

pertinere.
ita

ab

hoc

agile.
H

si

de persona dicatur,
dici

dici debct:

quod

si

rem

significat,

ab hoc

agili

debet, ut idem Piinius eodem Hbru.

Annalei Varru epistuHcarum quaestiunum libro VI,

'eclogas ex anlibro

nalei descriptas'.

Agreste
Aenea,

Saliustius historiarum I;

quod idem Plinius eodera

'inso

animaU' inquit 'significatione'.


Iiic

Aenea

sine s Varro dixit in

Age modo.

Aeribus Lucretius

II,

pulsabant aeribus aera.


7
r

littera

litera ui

iis

syllaba coniecit

Lindemannus

e liltera scripsi.

nam

perdunt, qua de re in eadem quaestione dixit Priscianus p. (193, respici certum videbatur. reliqua, in quibus quid lihrarius peccaveiit, quid gram^naticus omiserit non constat, reliqui 10 ut maia. maias deleta una littera Sisenna] cf. Chaiis. p. 83 12 palrum familias consuetudine (om. cum) pater familias om. 13 dicere N 16 15 in Rudenle] 111 4, 114 altrinseciis Fabricius alterius secus u; 17 lacunam qua Rutilii verba hausta sunt in/inita e litteram in declinatione

nomina quae er

.liio.

18 a clau pulchro 19 libro tertio ui 20 hoc om. dici om. N: dici debet (om. signilicabis w 28 eglogas N 30 hist. I. N Lucretiusj II 36 33 Aeribus] Charis. p. 72
dicavi

22 ut om.
ita)

Fabricius
in

24 ut om. 27 signifi

N N

32

Archemoro Fabricius

INSTIT. GRAM. LIB.


p.
!t7

I
|).
(ilt.

121
70
I..

P.

ciiin

iii

liis

iiojuiiiibiis

Iioc

qnoquo nonien cssc

vidcaliir,

qiuic

hiiij^iilaii

quidcin luiniero
et

pcr oiiines
et

casus cunl, pluiali iion nisi pcr noniinalivuin


taiituin,

accusalivuni

vocativuni
fiant

ut iura

maria

rura aera:

Calo, ut
inili-

plura aera

equcstria

^acribus equeslribus dc duobus


uxoris
e,\

sbusacc*.
Arbor arboris
subartatur, quasi
,

noii

ut

et

sororis.

cuni

sit

rcminini generis,

sit

uiiuni

quattuor nominibns siipra scriptis.


sinj,'ulari

As

linila

noniina casu noniinativo


Tiioanlis
gitjanlis

genctivuni vaiie pronuntiant,


singularis
similis erit
itern

ut Asprenatis
10

Atlantis.

vocativus
et

nominativo.

contra

est

Aeneas huius Aeneae


sint necne.

Aenea

Gyas
utique

Amyntas.

nec interest Graeca


vetcres dixerunt,

Aerem

non item aethercm, sed aethera,

(juia

Graeca sunt.
Auxiliare per
15

e,

ab

lioc auxiliare lioniine, ut ideni Plinius

eoc^em /<6ro.
i,

Ablativos

casus per

omne

specinicn,

et

quidem quando

quando e

terminari debeant, collccfo* eojcepimus.

Astyanacte per
finiatur,

c.

quod tamen cum

quamquam enim genetivus singularis is syllaba alio commune non est, e nec ablativo ciudelur.
|

Aiax.
20

ad eandcm rationem id quoque pertinet nonieii


i

Aiacc ablativo

hunc tuebilur nec


Alacer.
cr

adinittet.

finita

numero singulari casu nominativo

ablativum

per

2-21
plQ

N
fi

tiisi

per iiominaliuu
equcstria

et

accusaliuQ et uocatiuu
aerib:

tantii ut iura

maria rura aera cat


:

5 plura

aera

fiat

equestrib:

de duob: milib: acc

//

supra scriptis

ArborarborisiTutuxorisetsororiscum sitfemlgeu subartatur qsisitunuex

As

finita noTi

casu noml sing genctiuti uarie pronuntiant ut aspreuatis thoan


sing
similis
erit

10 atlantis uocatiu:

nominatiiio contra c

aeneas

et

acnea

amyntas nec intere grgca

sint nec ne:-

//ab

li.

auxiliare

homine

ut

idem plin

Aerem
15

ueteres dixerunt u item aetherem

s.

aeihera g utraq, grca siyAiix


qiTo
i

Ablatiui casus pcr

omne specimen
e
i

et

quidem

qiTo e tminari
is

debeat coll
finiatur
finita q

pimus
alio

Astyanacle per
n

quaqua

H
:

genetiu:
// niittet

sing
:

sylla

commii
X

e e nec

abla cludetur
IJq

Alacer.er

numer
i

20

Aiac ad eandem rationem id


casu

perlinet

nomen
ut

aiace ablatiuo hunc tuebitur ncc

ad

noml ablani per uarias uias

ducit

f^ia: pleniores quavi nunc sunt versus legisse videlur Pierius 3 Cato iit pliira 7 ex quatuor suprascriptis nominibus. As w mifii post supra scriplis nihil deessc videbatur 9 Tlioantis, auiielantis, uocatiuus ui 10 aeiiea, Marsias Amyntas lu 14 Auxiliaris homo, ab u; Plinius. Ablatiuus uj 10 tolliginuis prinius lu casu w 21 numero
Lu
: ,

de aeribns cquestribus de duobus milibus actum guod recepit Fabricius interposito altero fraymento quod est apud Prisciamim l. c: milibns ac diiceiitis coniecit Lindemannus 7 supra] p. 95 8 As] Charis. p. 50 9 gigaiiiis et 10 litiius Aeneae et ilein Gyas ex Charisio l. c. addidi 12 Aciem] Charis. p. 05 qiiia utique) quamquam ulraqiie coniecil Klotzius archiv. philol. XII /;. 037 21 singulari 10 collegimus in superioribus Fubricius add. Lindemannus
fiant lu

fierent Fabricius

Priscianus p. 750,

122
|).

CHARISII
97. 9 P.
|).

70 L.

varias

vias

diicunt,

ut

acre accipitre

cx

quibus siqua solent in

nomen

huminis transire, non sunt dubia.


Alcxander
,

si

ratio piacet

quam sub Euandri nomine


dicitur.

disputavimus.
ratio
vix

||

Ager quoque usu, non ratione


a(Jhibenda.

quac mihi

videtur
s

Aurehi genetivus

non tantum
ns

crescit

cum

nominativo, sed ut par

sit

dativo casui, ut Phnius

eodem hbro
flnila

scribit.

Amans amantium.
rali

nomina

singulari nominativo genetivo plu-

ium

recipiant necesse est.

itaque Terentius
lo

amantium
amantum

irae amoris integratio est.


in Attica cst.

Caecilius, ut etiam Phnius notat,

quantum amantum
Aplustre.

omnium noniinum quae

sunt neutri generis et in c termi-

nantur
tivi

ait

Plinius

Caesarem scisse eosdem esse ablativos quales sunt dai5

singulares.

Ar

litteris

nomina

neutralia terminata item

non minus

ait

Caesar, quia

dativo ct ablativo pari iure funguntur, ut

idem Piinius

scribit.

Architectonis Titinius in Sclina,

incensus architectonis.
Algu Plautus in Rudente, tu vel
20

suda vel peri

algu.

Avi Cicero de auguriis,

'omnibus

avi incerta'.

Amni Maro,

secundo defluit amni.


ubi Plinius
servalio
quit,
est.

eodem hbro *ab


illa

antiquis' inquit, 'quos Varro reprehendit, ob- 25


est,

omnis

damnata
siti

non quidem

in totum.

dicimus enim, in-

ab hoc canali

tussi

febri.

maiore tamen ex parte forma mutata


fine

ab hoc enim cane orbe carbone turre falce igne veste


pontc
ratio
strigile

monte
illa

fonte

tegete
est

avc

asse
G.

axe

nave classc dicimus.

ac nc

quidem
28

recepta

quam

Caesar ponit in femininis , ut puppim

30

30

iV

carbone turre

falce

igne ueste fine monle fonte ponte strigle tegete aue


illa

asse axe naue classe dfns ac ne


in femininis ut

quide ratio recepta e qua

caesar ponif

puppim restim puluim li.+t modo et ab h.

cani dicemus et ab h. iuu...ren

29strigile, tegete * asse lu Versus non pleniores quam nunc sunt legit Pierius in lo: fortasse et in hoc et in praecedente versu praeter ea quae mihi non satis cerlo adparuerunt quaedam perierunt 123, 1 el ab hoc cani, et ab lioc cane, Aenigmatis w

30 ponit

laainain qua

exeinpla ablativi

littera terminali

hausta esse videntur indicavi:

cf.

Charis. p. 100 v. celebre 9 Terentius] Andr. III 3, 12 in Atlica Ribbeckius com. Lat. rel. p 65 in natica

23

Nipperdeius Caes. fragm, p. 756 idem Setina Fabricius sen18 litinnius 19 in census architectonis Neukirchius de fab. tog. Rom. p. 134 infensus architecloni H. Stephanus fragm. poet. Lat. p. 290 iiicensus architectoni Bothius poet, scen. Lat. \ 2 p. 69 22 omnibus w omb: A' 20 in Rudente] II 7, 24 23 Maro] georg. 111 447 30 puppi resti pehii Nipperdeius Caes. fragm. p. 765, quod
tina

N N

iu riatica u)

10 reintegratio ui 16 item

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 98. Ofl P.

123
p. 70. 71

L.

restim pplvim *

hoc enim modo

el

ab hoc cani dicemus et ab hoc nneiii

pani'.
Aenigmatis Varro de utihtate sermonis
IIIl.

ait

cnim Phnius 'quam-

quam ab hoc poemate


5

his

poematibus facere debeat, lamen consuetudini

et

suavitati

aurium censet

summam

esse

tribuendam, ut in Acesle

el

in

Anchise Maroni
tinis

diximus placitum;

et quia

Graeca nomina non debent La-

regulis alhgari'.

Arabis Maro,

Hircanisque Arabisque pa||rant;


10

ubi

Piinius

*es

numero phirah

fmita
si

nomina
sic

dativo

bus recipiunt, idque

commentatores iubent'.
dibus # et in Poenulo

quid ergo,

dechnavit, ut Plautus in Bacchi[ArabusJ Lucilius

'Arabus artemo'.
bellam
15
|

scripsit

XXV, quam ad Dola*Arabi mirifico animo erga nos fuerunt' inquit.


denique
et

'Arabus murrinus odor'


G.

Cassius in

epistula

Araps Maro
Florus ad divum Hadrianum 'quasi de

omnis Araps, omnes vertebant terga Sabaei; Arabe aut Sarmata manubias'.
ut gloris roris floris,

Bos bovis, non


temporis habet,
20

quod haec
licct

consonantem unius

ut caput

non magis placet,


,

apud Graecos phthongos


tametsi brevem tantum

plures habeat haec littera

iil

vocalis

bovis vero

vocalem gerat.

17 N
Aenigmatis uarro de
utilitate

sermonis

.lUI, ait

+t plinius quaqua ab h. poemate

facere debeat tn consuetadini et suanilati auriii censet

Ms pocmatib: summrt ee tribuendam ut in


ii

aceste et in anchise
iVll4*,
1

marone dxm: placitum

et

4 gr^ca noa

debent

lalinis
(

Arabis
esse tribuendam

alligari

summam

lu

6 Maroni placitum

ui

recipienclum fuit, nixi probahilius videretur conplura intercidisse , quibns cum de nominibus ' quae incusativum in im faciunt tum de iis ' quae simUem genetivum nominativo ha1 et ab hoc cani dicenius et ab lioc caue bent^ (^Charis. p. 33) praeceptum erat 7 regulis add. Fabricius 8 Maro] Nipperdeius 6 Maroni] cf. Charis. p. b\ Aen. VII 605 11 in Bacchidibus Arabiis. et in Poenulo, Myrrhinus odor Arabus.
'

Lucilius Fabricius, quem secutus est Ritsche/ius mus. Rhen. noviss. lUI p. 585 et Plaut. Bacch. 30. et sane versus Bacchidum vel a librario vel a grammatico omissus est. Ara12 in Poebus autem vel priore vel secundo loco e margine inlatum esse videtur 15 Maro] Aen. VIII 706 niyrrinus N 13 quam de dolabella nulo] V 4, 6 18 Bos, bovis, non ut gloris, roris, floris, quod hoc 17 Hadrianum w hadr. antie s consonantem, o unius temporis liabet, licet apud Graecos plithongos plures habeat; bovis vero brevem tantum vocalem gerit coniecit Lindemannus. ego corruptam el inperfectam codicis scripturum reliqui. ceterum ad digamma in declinatione bovis interqidbus de rebus dixerunt Priscianus p. 264 et Serpositum et correptionem o litterae vius in Verg. bucol. 8, 86, haec pertinere videntur. eius autem sententiae vestiyia ila fere restitui possis, quod o ante u consonantem unius temporis habet * ut Caper, non ut et littera u vocalis. bovis vero, tametsi brevem tantum vocalem gerat magis Capri sententia exciderit et in fine de diversa in reliquis casibus quantitate dictum fuerit 19 habent ut capul Fabricius het (A. e. habet) ut cap N in quibus cap non me-

h
witnt

alias

pro

v.

caput poni, quamquam ap est aput

ptongos A'

20 haec

litera,

quam

uocales Fabricius

124
().

CHARISII

100

I'.

p.

71

I..

liilRT

G.

Fanniiis

nnnaliiini

VIII,

^domina

eins,

uhi ad villain
* sed
et Ti-

veneral, iubcbat biher dari';


tiniiis

Calo qiio(iuc

Ori^,'iniini

in Prilia

date
nec
l

illi

hiher, iracunda hauc

est.
s

Bclidis Cinna in Propemptico Pohonis,


a in d o n o r u

ngen

ra

he

re

ac er vos

innumerahilihus congestos undique saeclis, iam inde a Belidis natalique urhis ah anno Cecropis atque alta Tyriorum ah originc Cadmi. patronymice dixit Belidis, ut urhis. at vero Maro Belidae Palame-io
dis
ait.

Cretum Cicero Tusculanarum

libro

II,

'Cretum legis'; Cretenscrihit.

ses Ennius,

ut Varro lihro

de sermone Latino
in

Contuhernale Pomponius

Macco
inquit,

milite,

cum contuhernale,
Ceriale
fructus. ablativo

terminahitur,

si

pugnavi, quia meam cenam. homo sit, cereali, si res sit, ut

i5

Consulari.

numquam
sit
alii

per e dari ablativus poterit, quod proprium no-

men

hominis non

sed aptum homini et negotio.


rei

Coniuge, quod
Cicatrice suh

non

possit esse

commune,
quod
si

idcirco per e sonahit. 20

eadem

ratione censehitur.
sit

Celere,

si

proprium

nomen

viri.

femininum
et

sive id fuerit
||

neutrum

communis generis,

celeri,

id

est,

ah hoc

ab

hac

celeri:

Plautus in Sticho

ita celeri, inquit,


Celebre simile dubiis est, ut sub a

curriculo
littera

fui.

25

diximus,

quamquam

plurali

nominativo in res exeunt, ut salubre palustre pedestre terrestre.


Cervicium.
fmita
ubi Plinius

eodem

libr*

^exceptis monosyllabis cetera


plurali

nomina seu vocabula absque communihus genetivo

quamquam
30

ante

um

non recipiunt,

ut

fruticum

paelicum, radix tamen, ut cervix,

radicium

facit'.

prilia)

Biber] in marg. adsr.riptum est to nieiN in 2 titiiinius 3 plia (h. e. pr^lia 10 Procilia Ribbeckius com. Lal. rel. p. 123: Pyrrhia coniecit Neukir-

l>

chius de fab. tog.


o

Rom. p. 125
9 rUrum tyriQ an

5 propemlitlo poUionis
tyria scriptum esset in

6 acerbos

N
U)

congestis

N
V

non adparuit, Tyrii

10 patronxmice Maro] Aen. II 82 urbis] arabis U) 12 Tusculanarum libro II] 14, 34 14 in Machomilile lu 15 cum contubernale ego pugnavi quoad meam Coenam Bolhius poet. scen. Lat. V 1 p. 110 cum contubernalei pug^navi qu6d meam cenam Ribbeckius com. Lat. rel. p. 200 g (h. e. quia) N quod 10: for~ tasse qui. quo demam cenam C. Barthius adv. Illt 5 p. 164 16 ut fructus uj et fructus N 24 in Sticho] 11 2, 13 (337 R) 26 sub a iittera] p. 97 v. alacer 27 palustre] pultare N 29 absque cognominibus : cf. Charis. p. 103 i;. felicium
. . .

dedit

30 fruticnm N Lindemunnus

paelicum

filicum

10.

puiicum tam quam codicis scripturam

INSTfT. GRAM. LIB.


|i.

I
1>.

125
71.

100 P.

L.

Cicatricum,

non cicndicinm
qiiod

Ilortensijis
sit.

pro

G.

Rahirio,

'cicalriubi Pliiiius

cum moarum',
'lulius
5

omendatc dictum
in
''ila

Compluria Terentius

Phorniionc,
dcfiniit,

'nova compluria';

Modcstus' inquit

quao nomina comparandi fucrint, ca


genetivus forliormn
i

accusalivis j^luralibus in

is

exicnt,

id cst tbrlioris,

fa-

ccre dchet, non fortiorium; id est ante


ita

um

^yHal)am

recipcre non dcbcnt.


et

comphira

et

comphirum
|

csse diccndum.

consuetudo lamen

hos plu-

res dicit ct haec phiria'.

Conslante.
10

cum cognomen

erit,

hoc vohit eius modi

praescnto in-

nocente sapientc nitente prudente c/emcnte diccnuis, aillMinius, nec intorcst


vita

cns

an ans nominativo singulari claudantur.


II

sed cnim P. Rulihus dc

sua

'aninio'

inquit

*constante'.

Contincnti Varro de gente populi

Romani hbro
III,

I,

*in

torra con-

tinenti'.
15

Candcnti Varro rerum rusticarum

'candenti fcrro'.
hbro X, 'iamo

Civitatium Annaeus Cornulus ad Itahcum de Vcrgiho

que exemplo tuo etiam principes civitatium, pient similia fingere',


Canes Lucilius
20

poeta, inci-

I,

inritata canes
pro canis.
nicula

quam homo quam planius


dici ut nulies

dicit,
ca-

nec enim potest


facit,

sedes, sed ut funis turris.

enim

ut turricula funicula.

Cetariis

Pomponius

Secundus ad

Thraseam,

'cum

ralio

cetaribus'

S-lGiV
C
5
finiit

ria tentius

iii

pliormione noua conipluria ubi plinius iulius modestus inquit


fuerint
ii

ita

de

q noa comparandi

et

accusatiuis

plu

in

is

exient id
i

est

fortioris

fortiorum facere debet

fortiorium

id est ante

uni

sylla

recipere

u debent

compluraet complurumeediccndumconsuetudotiiethospluresdicitetlipluria//dente
10
stanle

cum cognomen

erit h.

Qut eiusmodi a psente innocente sapiente nilenle pru


s.

ente dicemus ait plinius nec inle ens an ans nominatiuo singu claudanlur

++ p.
.

15

de uita sua

11

animo inquit constante


lib.
7.

//

/ Candenti

uarro rer rusti

III

nenti uarro

de gente

intea otinenti

|candenli feno:

Ctnitatium

lius

3 Compluria Ui 6 debct, de u) 13 Coatinenti w

ita

complura

U)

9 Conslante

u>

11

P. Ruti-

4 est w in Phormione] Ilil 3, G 3 Comphiria] Charis. p. 56 pluralibus in is exierint, id est, fortioris, ea genitivo plnrali um non ium, id est, fortiorum facere debent non fortiorium sqq. vel et accusativis pluralibus in is exierint, ante um syllabam i recipere non debent, id est, fortioris, fortioium fa13 de gente cere debet, non fortiorium, quare complura sqg. coniecil Lindemannus 17 ct poetae ineipient \jj 15 rerum rusticariim 111] 9, 3 P. R. 10 in terra U) 2 dictum
et accnsativis

pers. p.
cit

19 Luciiius 1] nono Hbro tribuit L. F. Schmidlius Lucil. sat. quae de lih. VI III su20 qua homo q, (k. e. quam) N: quam homo, hoc quod Plinius diIH Pomponius secundo u; u) 23 Pomponius Secundus Fabricius pomponius. II.

126
|>.

CHARISII
100.

101 l\

p. Ti L.

iii(|ni(

IMiiiiiis

'poscal, ut inoeiiia nioenil^us,


(|uae
i

ilia

ililuis

||

Parilia

Parilibus.

ta

(Miim

noinina

ant(!

lialiciil,

iit

(claria,

in

bus necesse est

desinant'.

Clavim Tiljullus,
liinc cla

vim ianua scnsil.


Lucilius.

strigilim quoque

Varro
in
i

tle

poematis

II

lentim, quod eorum


et

nominum

ablalivus
et

singularis

cxil.

avem autem
i

navem:

quuniam

ab bac ave

nave laciunl, accusativus por

dari

non

polest.

Diligente.

*Verrius Flaccus' inquit Plinius,


noininativo
ablativus
in

'eorum nominum quae ns


ifaque Caesar
lo

finiuntur

casu

dirigendus est'.

epistularum ad Ciccronem

'neque'
in

inquit

'pro cauto ac diligente se

castris conlinuit*. Duo, bos duo Accius


Terentius in Adelpbis

Epinausimacbe,

Martcs armis duo congressos crederes,


I5

tu illos
ubi Helonius

duo olim pro re tollebas tua;


duorum Pomponius
Macco Milite, cibaria comessc condecet.
in

Acron *pro duos*.

nam

vicem duorum solum me


Dracontem Accius
dracon.
in Pbilocleta
,

quod utique venit

nominativo bic

20

bium

Domi suae Varro de sermone Latino libro V. nec enim potest adverdici cui suae pronomen adest. Cato de multa contra L. Furium
fuit', et est genetivus.
vita P.

*domi meae saepe


que
illc

Digitum pro digitorum Varro ad Atticum de

R. libro I,

*ne-23

quaternum digitum tabellis nobilis cum esset factus, tamen in pingendo ascendere potuitad EupbraCallicles,

noris altitudinem'.
Datnnas, ut cuias nostras
et cuiatis nostratis,
facit.

an quid esse dicemus?

nam

et

interpretatio eius damnatus participium

Dii pro die seu diei lucan Paulus

enim ubi fecerit horas

libra die
31

somnique pares

- 32

iV
e

Dii pro die siiie diei lucan paulus

+Hibra

die somniq' pares ubi fecer.h.e

32

fecerit horas. est * ante iis ui

6 Luciiins] cf. Gell. III 4 Tibullus] II 4, 31 de poematon 7 quoniani U) qia (h. e. quodiam) N: 17 facit 8 faciat 15 in Adelphis] V 3, 23 fo7'tasse quod ablativus 20 filoHelenius Acron] cf. Charis. p. 95 in Machomilite, Nam si cibaria 10
l

inquit pliii dt poscat

14,

10

de poematis

U)

eufranonis N 31 lucafli, ad aticum N 27 pinguendo N Virgil. enini 10. Paulus 'in Coeli historia' de versu (^ergilii georg. I 203 dispulans indicari videtur; guamquam de corrupta atque inperfecta codicis scripiura, quam exhibui, nihil certi slatui potesl 32 dii Fabricius
cteta

25

uai^

INSTIT. GRAM. LIB.


p.

I
1>.

127
Tir.i

101.

102 P.

L.

ntc

iis

arguit (liique ut
I

sis

legendum esse

definil,

idque in

Coeli historia libro

ere deprehendes.

Duura Fronto ad Marcum Anloninum de feriis Alsiensibus, *duum ilem vestrum doctum principcm et navum modulorum et tisbicinum studio fuisse devinctum scimus', Naevius in Tarentilla salvi ct fortunati sitis duo, duum nostrum patres.
|

1|

Dapsile,

ab hoc

dapsile,
si

si

de homine dicas, c

littcra

ablativus est

terminandus; dapsih,
Decemvirali.
10

rem

significabis,

ab hoc dapsih.
erit

ablativus

semper

hic

nec in e litteram transiet, ut

ab hoc consulari

quod honorum nomina propria hominum esse non possunt.


id

DuumviraH.

quoquc ex supra

(Ucta ralionc
'

consistit,

DupHci Bibaculus, 'duplici' inquit

toga involutus', non duphce.


finita

unde quidam errant qui x Httera nominativo singulari


tivo e
15

nomina abla-

tanlum modo putant claudi, cum a mendaci animo

et

ab

artifici in-

genio et
ait

salaci *

et a

minaci proposito et ab atroci facto et a truci vullu,

Plinius, rectc dicamus.

Didun.

Ateius

philologus

librum
ut

suum

sic

edidit

wscriptum,

'An
fa-

amaverit Didun Aeneas',


cere hanc
20

refert Plinius,

consuetudinem dicens
Allecto.

Callisto,

hanc Calypso,
in

hanc lo, hanc

itaque
ait,

et L.

Annaeus Cornutus
pitio
Elephans.
gidari
in
s

Maronis commentariis Aeneidos

Didus

*hossin-

Didus exceptum esse Aenean'.


ns
litteris

nominativo singulari
exeant,

finita

nomina genetivo

litteram

necesse est

ut saltantis,
cadit.

ablativus singularis

ab hoc saltante,
25

quod

in elephanto

non
et

itaque elephantus est vo-

caudus.

facit

enim huius elephanti

ab hoc elephanto.
re.

Egenle, ab hoc egente homine; egenti, ab hac egenti

5iV
ente
lib.
I

iis
.

arguil

CMwy.
fronto.

p legeJidum ce definit itq, iu coeli hisl' .ere dephendes:-//prineipem et nauum modulorum et tibiciuum
diiq,

ut

<i

sis

Duii

.marcuni antonin.de
I

feriis

colliensib.

duQ item

uestrii

doctum

studio

fuisse

diuino

tum scimus

11

4, 2

n^uius

1 idque in Caelii historia

ere

ui

Duum

ad Marcum

U)

semper Fabridus. an ut somni per i? 2 fortasse li3 Fronto] de fer. Als. 3, 12 de ferro oliiensibus 10 duum doctum coniecit Heindorfius in Front. l. c. 4 uestrorum U) devinctum Heindorfius ex 5 odio u) p. 137 ed. Niebuhr. Frontone l. c. 6 furtunati N sitis om. w 12 Bibaculi versum hendecasyllahis tribuit Lachmanmis in Lucrct. p. 199 praeposilionevi 14 putant u) putent N avte mendaci, artifici, salaci om. N 15 lacunam qua nomen cum salaci iunctum excidit indicavi el a truci vuitu Lindemannus atroci uuitu N 17 fiiologiis N inscriplum Fabricius scriplum A' 19 hanc ante Allecto om. N, add. Fabricius
1 ut si
ii

semper w per

bro

cum

disserere deprehendes avum item vestrum

et

llaque

1.

ann^us

20 commentariis

U)

comm,

128
p.
lOi-

CHARISII
103
I".

p.

73. 74

I..

EiiaiHlnis
ug syllalia

Maro, qiiod, ut
Lalinc
iis

;iit

[iiuiiiit]

Aiirelius Opilius, r.raota noujina

liiiila

debent

teniiiiiaii;

usus

lamen Euander.
ut

sunl

sane quacdam
perus.

quorum natura consuctudini copulatur,


ita

Codrus
mi

et

Hes-

Ego pronomen
ab hoc me.

dcclinandum dedit, ego mei

milii

vel

me

o ego

Er

syllalia finila

nomina masculina genetivum


agri, niger nigri.
at

duplicis formae dant, ul


ris,

Euander Euandri, agcr


peris anseris sequestris
nis

cum per

ut aggeris pausint

equestris,

quoniam quacdam eorum


et neutri,

com||mu10

promiscuive

generis,

feminini etiam, sed

ul mulieris papa-

veris sileris.

Es producta
excepto quies:

finita

nomina genetivo
et

diei

aciei luxuriei
i

faciei

facient,

quamquam enim

hoc ante es

litteram habeat,

tamen

quietis facit, requies vero requiei adeo, ut

Maro

IIII
15

requiem,
non rcquietem: exceptis etiam
Exerciti Gn.

inquit,

spatiumquc furori,
fidei.

rei spei

Naevius

belli

Punici libro I,

Marcus Valerius consul partem exerciti in expeditionem ducit.


Ficos
vitium
esse

corporis

proinque

declinari

debere

qiiasi

pomiim,

Martialis in Laelilianum iocantis nobis occurret

exemplum. nam

ita loquitur,

cum

dixi ficus, rides quasi


et dici ficos,

barbara verba,

Laetiliane, putas.
2b

dicemus ficus quas scimus in arbore nasci; dicamus ficos, Laetiliane, tuos;
ut
sit

ccavvSsTOv dictum, quamvis quidara ficus vitium esse velint, ut dolosonitus audiatur, ficos ut fagos

ris quasi

moros ulmos.

fagus Varronem
hbro
II

dicere sub f littera dedimus

exemplum:
PIi|nius

ficus Cicero dc oratore

*de

ficu suspendit se'; Varro quoquc de scaenicis originibus

libro I
ita

'sub
ait, 30

Uuminali ficu'. pomum vero per o

itaque

Secundus rccte arborem


Ennius,

dici

lilteram dici.

fici

fici

dulciferae lactantes ubere toto;

'mqiVil AvLTeliviS

ut ait iiilquit iV: ait om. w: Maro ait quod ut Euandrus] Charis. p. 64 Lindemannus. an quod, iit ait Aurelius Opiiius, inquit Plinius, GraecaV
,

latina.

us

uel mi] uel mei

conlocatum in

latine solent us terminnri Fabricius terminari (om. debeiU) 5 mi Fabricius 8 aggeris hoc loco omissum et post 11 sileris 10 papaueris] pauperis N: cf. huc revocavi: cf. Charis. p. 65
|

N aut

faciet A' faciunt lo 13 ante s 12 Es] Charis. p, 52 sq. geniliuo u; 15 inquiat coniecit Lindemannus 17 .gii. IIII 433 18 m. uaUbro 1] libro terlio tribuit Vahlenus Naev. de bell. Pun. rel. p. 14 Manius Valerius Merula Enn. ann. fragm. p. 92 et 398, quem secutus est lerius 20 Ficos] Charis. p. 74 21 Martialis] Hermanmis elem. doctr. metr. p. 630 fagos Caecilianum ei postea Caeoiliane Fabricius 27 quasi lu (jsne I 65 28 sub f liltera] p. 104 v. famoros fagos mimos uarronem N: ulmos Fabricius 32 dulciferae fici w de oratore libro II] 69, 278 gus

Charis, p. 64 14 Maro] Aen.

INSTIT.
p. 103.

GMM. UB.

I
p. 74

129
L.

104 P.

Lucilius

fici, inquit,

conicduntur
genctivo
alia

ct nvae.
pkirali antc
illa

Felicium. recipcre,
5

trium genorum nomina

um
est

(lel)ent

ut

pcrnicium audacium ferociuin.

rejj^ula

quam sub
sermonis

c liltcra diximus.

Frctus,

huius

frclus

Porcius

Licinus,

ut

Plinius

eodcm

dubii libro VI refert, 'salsi

fretus', Messala contra Antonii

littcras

Sin-

gustiac fretub'.
10

fretu Cicero, 'a

Gaditano'
eodem

inquit 'fretu', Augustus

ad Antonium 'fretu cessi'.

Fabrum pro fabrorum;


^usus,
et

ubi Plinius
^tot milia:

libro

VI Mioc recte' inquit

sesterlium'

inquit

M. Scaurus contra Brutum de pe-

cuniis repctundis

^praefecii fabrum".
|j

Filiabus in lestamcntis ob discrimon

sexus

ait Plinius dici

consuesse,
litteris

cum
15

his

tantum noininibus bus

adici

soleat quae
vel

numero
ut

plurali cs

terminantur, ut cupiditates dignitates,


tus fluctus.

quae us,

anus manus senatribus cetera accu-

Febrim ut tussim
sativo in

sitim, ait

Plinius.

exceptis his

cm

exeunt.

Foutois.
20

'quorum nominum
Varro'
inquit
falces,

genetivi pluralis ante

um

syllabam

litte-

ram merebuntur, accusativus'


monteis;
istius
licet

inquit

Piinius

'^per

eis

loquclur,

montium

^exemplis

hanc regulam confutare tomptarit


facit,

modi, falcium

non

falceis

nec has merceis, nec hos


et

axeis lintreis ventreis stirpeis urbeis corbeis vecteis inerteis.

tamen ma-

nus dat praemissae regulae


25
i

ridicule, ut exceptis his


,

nominibus valeat regula'.


singulari

Funes

licct

grammatici velint

genetivis

tam

quam

plurali si

Uttera intererit, accusativum pluralem in eis


funeis.

exire, ut huius funis


vires

horum

funium hos
errant enim

quam regulam negat


et genetivos

Plinius

habere potuisse.
et

qui putant ea

nomina quae nominativo

singulari

genetivo

per
.30

is

terminabuntur

plurales per ium loquentur

accusativos

funeis posse dicere,

quod negat

Plinius.
ait

Ferocior tam
ferri,

quam

peior melior

Stilo in eis accusativo

posse pro-

ferocioreis.

31

Af

5,

Ferocior

Lycinius tu 6 lucinni: 4 snb c littera] j). 100 v. eervicium mVii in ipsa codicis scripiura quamvis non prorsus certa salsi esse videhaiur
V
nii uj

falsi uj:

Anto14 bus

antonini

N
s

8 freto cicero

A'^

12 praefecti Fabriciiis
Fontis
loq.t'.

pf.

om.

17 tusim

N
23

19 Fonteis
e

N
{h.
e.

genc N:
loquetur)

genitiuus

liUera
loqui-

terminabilur Fahricius
tur
cf.

20 per.is iV
lyntreis

ioquutus

U)

Lindemannus

corbeis

u'

curueis

inepteis A' nepteis

w:

28 nominatiuo singij egene iV Priscian. p. 776 25 Funes w Fures geniliuo per ium loquuntur, 29 gcnetiuos per ium loq.nt' (k. e. loquentur) accusatiuos accusaiiiio ui forlasse accusativos in eis

GRAMMATICI LATINI

I.

130
p.

CHARISII
104. 105 P.
1.

74. 75 L.

Ferieiilium fericiileis ideni Stilo putal


tantcis,
(luoniain

facere dehere, ut docenteis saliura

quaecuniquc secum

veihi

traxissent,

ea accu.salivis

pluralibus, adiuvante jre] dumtaxat genetivo plurali, in eis sonarent.

idem et sanctioreis ait. ^fagus quas Graece g)Tjyovg vo-s cant'; fagos G. Caesar de analogia II, 'fagos populos ulmos'. Falaridis Cicero in Pisonem, *sed dicunt isti ipsi quimala dolore, bona voluptate definiunt sapientem dicturum, etiamsi in Falaridis tauro succensis ignibus torreatur'.
Caecilius, inquit Plinius.
P.

Facilioreis

Fagus Varro de gente

H. I,

||

Fructi Terentius in Adelphis,

lo

nunc exacta aetate hoc fructi pro labore fero;


|

ubi Helenius Acron *et huius fructuis ut senatuis veteres extulenint'.


Facile, ah hoc Facile,
si

homo
si

vocetur;

facili,

si

de re loquaris.
si

Famihare, ab hoc Familiare,


liari

de homine; familiari,

de

re.

fami-

pro familiare Brutus

ad

Caesarem, 'a Scaptio


I

familiari meo';i5

Cicero quoque de divinalione libro


liare

'in

pro familiari Varro ad Neronem,


P.

*a

Aesopo familiari tuo': famiLare familiare': Famihare

recte

Rutihus de

vita

sua libro

III,

'pro Lucio Familiare venieforti

bam'.
Forte
liter
,

ab hoc Forle TuIIio oratore


dicitur.

ab hoc

forti

viro.

genera- 20

enim
Pro

fragiii

fragile

verti

vel

dici

ablativo

dumtaxat casu omnino non


verlitur.

potest,

quod

in

[ej

proprium hominis nomen omnino non

ab

hoc enim

fragili

dicimus et homine et negotio.

Felice, a FeHce defensus, fehci die.


roci et agresti
sit

Feroce, a Feroce adiulus, a

fe- 25

homine prostratum.

nec enim sunt communia,


feritatis.

cum

aliud

proprium hominis, aliud generale


Face
,

ab hac face

quia nuUo vel tenui vestigio potest esse quia


sic

commune.

Frus, haec frus,


Vil,
ciat'

ab Ennio

est declinatum

annalium libro

'russescunt frundes', non


inquit

frondes.

^fros

sine n littera, ne fa- 30

Plinius

*frontis',

quod

se probare dicit,

non dicatur nisi frons to (liTOKcov, quoniam antea cum u non recipiebat n, sed nec cum
quasi
I

vertet in 0:

Varro rerum rusticarum libro


antiquitatum

unde est fros', idem


messis'.
Femini Tibullus,

Romanarum

libro

'ulmos et populos, XV *fros faenum


35

mnla Fabricius nialo 7 in Pisonem] 18, 42 pro labore ab liis 11 exacta aetate w exacta te N huc 14 famiiiari pro 18 veniebam post 21 dicitur conlocata in fero Fabricius 20 Tuliius iransposui 15 a Sceptio w 16 libro II N. Cic. dc div. J 37, 80 29 Frus liuius frundis U) 30 rurescant w Oralore ui 28 nuUo Fabricius nulli A' qm anticum {vel unticum) .v. u rerarescant Putschius 32 quod] quotq, quouiam quum u non recipiebat ns, nec cuni cipiebat .n. s. nec cum u let in .o. nec etiam xxeviti Fabricius nec converlet Lindeimnniis 33 libro 1] 24 uerlet in o w
10
in

3 gene plu Adclphis]

in eis

sonare 4, 16

36 Tibullns]

cf.

Charis. p. 6G

INSTIT. GRAM. LIB.


p.

I
!

131
73.
7t)

J05.

106

I'.

L.

inplicuitgwe femur lemini,


non femori, quasi
sit

hoc femur huius feminis.

femen enim nominativo ut

semen nccdum legimus a veteribus adserlum. Fragmine Maro VIIII,


5

atque ingenti fragm inc nionlis.


Gracile, ab hoc Gracile,
Git.
si sit

hominis nomen;

gracili,
id

si

de re dicas.
ire

[|

Varro

ad Ciceronem

XI per omncs casus

nomen

deberc

conmeminit; vulgo auteni


bii
10

lioc gitti dicunt.

itaque ut PUnius sermonis du-

libro VI

Tilossemata ut loreumata enthjinemata noemata schemata poemata et


his simiha
in

omnia Varronis regula'


quia singularis
a
littera dedi;

inquit PHnius
e
littera

"^dativo

et ablativo plurali

bus

dirigit,

ablativus

fmiatur'.

melior tamen
alia

ratio est

quam sub

et ideo

haec

et eius

modi ox

for-

mula genetivura pluralem


13

et

ex alia dativum sumunt,

horum glossematum
sed
gliris

his glossematis.
Glis Varro in
et

Admirandis,
ita

*in silva

mea

est glis nullus'.

Cato in
dici.

Originibus
|

est locutus.

quidam enim hic glir huius

putant
20

Gluten Maro,

etlentumdecorticegluten,
et

collectumque haec ipsa ad munera gluten.


est

autem quasi semen stamen.


'et

glutine Varro de bibliothecis,

'glutine'
in

inquit

citro

refecit',
inquit

quasi

semine stamine.

glulinum Varro

25Scauro,

'ferunt Daedalum invenisse', quasi praemium. itaque Sallustius istius potius decHnalionis usum segaudium cutus 'glutino' inquit 'adolescebant', ut gaudio praemio.

'glutinum'

Hector
similia
30

et

Mentor genetivo singulari sonare debent ut Nestor enim

et

his

Graeca dumtaxat, nec ut rector rectoris, sed ut rhetor rhetoris.


agilis.
is

Habilis ut

syllaba

finita

nominativo singulari eundem


exceptis lapis cinis pulvis

debent habere genetivum, ut navis auris amnis;

cucumis cuspis.

Hippocoon, quia istud Graecum merum nomen


bet genetivi

est,

Graeca lege deinquit

casus servare

rationem.
et

nam

et

Maro noster *exit'

ssHocus Ilippocoontis'. nam


quoque eandem n
1

quia Miiivovos et Hlvoivog dicunt, nos

in nominativo lilteram reservamus.

iniplicuitque Fabricius

ex Charisio

l.

c.

inplicuit

4 Maro]
.

Aen.

VIIII
in-

569

ita

ut et Plinius Fabricius itaque et Plinius Lindenuinnus

rectius, puio,

quaedam exciderunt guibus Plinii sententia contine10 eiNOYMHMAXA nohmata ckhmata N 11 Varronis regulaj cf. batur dubi N Charis. p. 38 12 derigil A^ 14 et ex alia 13 sub a littera] p. 98 v. aenigmatis Lindetnannus ex alia uj el .x. alia N 16 Glis] Charis. p. 69 15 glossematibus N 20 et len17 glir huius om. N, addidi ex Charisio l. c. 19 Gluten] Charis. p. 67 tum] Verg. georg. IIII 160 22 collectunique] Verg. georg. IIII 40 24 et ci'tro
quit Plinius, nisi potius in fine tituU

Charis. bet

l.

c.

ecitro

et cinere
cf.

33 Hippocoon]

Fabricius Charis. p. 48

28 debet 34 Maro] Aen.

31 debent Fabricius de492 35 quia mem-

9*

132
|).

CIIARISII
lOe.

107

l>.

p. 7B
iit

I..

llel('s

hflielis,
,

inilitis

segelis
lis

comifis

terotis

el

omnia quae es

correpta leiniinantur
desidis
||

genetivo

syllaba finicnlur, e.vceptis rcsidis olisidis

noniinibus

quia ex verbo generantur.

Hebem Caecilius in 'TTHj^ohfiai(p subito rcs r edden hcbem.


t

Ennius XVI *
cutus'.

ubi

Fl.

Capcr 'non ut adiunctivo sed appellalivo


Anio Anienis,

est

lo-

Ilomo hominis
nec ul
tiro

el

caro

carnis

et

quia praeler

formam

lcno Piso dcclinantur, debiha nuncupantur.

Heres

hcredis

facit

Ullera subinflexa,

ut Pericletis et Stratocletis.
finita

lo

quid igitur est quod grammatici dcfiniunt es


gulari,
nisi
si

nomina nominativo
videre

sin-

sint Lalina,

in genetivo

flecti

non posse?
debet facere.

non possum,

forte

ea

tantum putcnt quae es


teres

correpta cluduntur,

ut eques pedes

obses satelles leres.

autem
ut
si

teretis

Humile de homine aliquo,

Pomponius Sccundus
res esl.

in

Aenea 'ex hu-

i5

mile rege';
Plinius

humili ablativo,

'Herculi pro Herculis et Vlixi pro huius Vlixis dici coeptum esl' inquit

eodem

libro VI,

'qnoniam rcgula' inquit MUa,


Graeca
,

si

genetivo singulari

ovg

litteris

nomina

finientur

velut

rov Evfiivovg tov


;

Jioyivovg,
20

noslros quoque liuius


Ev(ic7ti8ov

Eumenis huius Diogenis oportet proferre' at si rov rov Xgvaov itaque tunc demum nostros s subtrahcre debere.
,

huius

Euripidi Chrysi

debere

censeri,

ut

Mortis .Achati'

et

^acris

Oronti'.
Achillis

sed noslra, inquit, aetas in tolum istam declinationem abolevit.


et

cnim polius
hepatis.

Herculis

ct

his paria per s dicimus.


k'aQ

Hepar

rjnaQ vifiaQ

v6(oq

XQiag

dinag

niQug

rsQag

nc

'25

apud ipsos juidem Graecos rationem declinationis certam tenere potuerunt.


Irim pro Iridem Maro Aeneidos VIIII,

Irim de caelo misit Salurnia luno,


cum
nata
constet

omnia Graecae figurae nominalivo singulari


singulari

is

syllaba termi30

genelivo

syllaba crescere, licct Varro et Tullius et Cincius,


et

ut dc consortio

casuum diximus, huius Sarapis

huius

Isis dixerint.

20

5,

nostros quoque

nonos et ccinuinoc iV quia (tefivwv (isfivavog, et glvcov aivmvog Fabricius. nolui quae ab ipso gi ammaticu decurtata esse videntur mutare., quamquavi ila fere in iustam ralionem verba revocari poterant, quia Mefivav Mffivovog et Sivwv Sivavog diciuit, nos quoque Memnonis et Sinonis et eaudem sqq. cf. Priscian. p. 690 1 Hebes] Charis. p. 16. 53 quae .s. correpla 5 restc reddent Hebem ui res te reddent liebem Bothius poet. scen. Lat. V 2 p. 138 8 Homo] cf. Charis. p. 47 14 satelles] sales A' 15 in coena w in Caeua Putschius quod piohavit Welckerus de trag. Graec. III p. 1442 17 liuius ulixis inquit dici coeptnm est piinius 18 quouiam] qilo A' quomodo tu quando Lindemannus 21 s] .Y. iV u lu s coniecil ut Fahricius et Lindemannus fortis] Verg. Aen. 1 120 iam 22 censere fortis Achatae 25 Hepar liepatis acris] Verg. Acn. I 220 niinc acris Oronti om. novo tilulo quem distinxi cum supeviore continuato 27 pro iridem ui pro iride N dixerinl om. N aen. VIIII. N. v. 2 31 de consoriio casuum] p, 69

INSTIT, GRAM. LIB.


p. 107.

I
p.

133
76. 77 L.

103 r.

Im pro
ei

eiim.

nam

ita

Scaiirus

in

arlc

grammatica
et

dispiilavit,
is

anti-

quos im ques hunc eundem significare consuesse

declina||n ita,

eius

eum

vel

im,

numero
e

plurali

w,

ut est locutus Pacuvius in

Medo,

ques sunt
5

is?

Ignoti nescio ques.


finietur,
si

luvenale ablativo

litlera

homo

sic vocetur;

iuvcnali,

si

res sit, ut

ait

Maro

iuvenali in corpore vires.


res etenim,

non persona censetur.


Cicero
in

Incolume
10

de gloria II,

'quo stante et incolume'; Pomillo'.


id est]

ponius quoque

Synephebis

'incolume
altis ex

Ibes, hae ibes Aemihus Macer,

[tum sacrae veniunt cidtoribus

urbibus ibes,

item

auxilium sacrae veniunt cultoribus ibes.


16

ubi Plinius

libro

VI

sermonis dubii

'antiquorum'

inquit 'regula

quoniam

quae

is

nominativo singulari sunt terminala in es plurali nominativo clau-

duntur'.
lubare. Plinius ait inter cetera etiam istud G. Caesarem dedisse praeceptum, quod neutra nomina ar nominativo clausa per i dativum ablali20

vumque
ut huic

singulares
iubari

ostendant;

iubar tamen ab hac regula dissidere.

nam

dicimus,

ab hoc iubare dicendum est,

ut huic farri et ab

hoc

farre.

Innocente Varro de rebus urbanis

III,

'Sparlaco innocente con-

iecto ad g\adiatori[im'.
23

Inpotente Catullus,
20

25

N
est ut liuic farri et

is

ostcndant iiibar tamen ab Iiac regula dcsidere

nam
:

utliuic iubari dicimus ab h. iubare

dicendum

ab hoc farre
urbanis
.111.

//

inpotente

catullus deperi

Innocente

uarro

de

rebus

spartaco

innocente

coniecto

Plurimos versus pleniores qiiam nunc Impotente, Catullus. Deperit injpotente U)

stait legit

Pierius

23 coniecto ad gUum.

Im.

pro

eum
ii

N
4 q.

2
s.

plurali om.

Fabricius.

cf.

declinatio excidit
ait

quies (h. e. in quies corr. im ques) 3 is post Charis. p. 70. 86. fortasse tamen tota numeri pluralis Ques sunt ii ignoti lo suntis ignoli 5 iuueuali sicut
in.

6 Maro] Aen. V 475 11 h" ibes {h. e. Macer. Tum sacrae ueniunt cultoribus ibes. Idem. Altis ex urbibus ibes. Item, auxilium sacrae ueniunt cultoribus ibes. \xh\ kj^ et Lindemannus Macer. Auxilium sacrae ueniunt cultoribus ibes. Idem. Altis ex urbibus ibes. ubi Fabricius. Macri versiis ila constituit R. Ungerus de Aem. Macro p. 4, tum sacrae veniunt altis ex urbibus ibes et Auxilium veniunt sacrae cultoribus ibes. 7nihi ex variis emendandi rationibus , de quibus dixi Philol. W p. 193, tutissima visa est hacc, nt de duobus qui 18 lubar adscripti essent versibus alter bis positus esset in scriptura codicis
iuuenali,
si

res: ut ait Fabricius

haec corr. hae)

21 19 quod Fabricius qi" (h. e. quorum) jV quom Nipperdeius Caes. fragm. p. 756 dicendum est. sicut Maro, It portis iubare exorto. ut Fabricius: cf. Verg. Aen. IIII 130 24 ad gladiatorium ludum Lindemannus ex coniectura Niebidirii: mihi minus deesse videbatur 25 CatullusJ 35, 12

134
p.
108.

CHARISII
109 P.
p. 77.

78 L.

deperit inpotenle
qiiod ita

aiiiore,

quoque dictuin notat


Aleius

Piinius.

Insequenti Asinius Polio ad Cacsarcin I,


lugeris
his

'insequenti
III

ilie'.

pliilologus

Pinacon

sed cl Calo
5

iugeris,
inquit

ut nolat Plinius eodein libro VI.

'iugerihus quidam grainrnasit

tici*

Plinius 'ita diccnduin


et
et

putant, quasi

hoc iuger lam quam


et ila
III

hoc tubcr,
iugeribus,

ab hoc iugere tam

quam ab hoc
Varro

luhere,

ut tuberibus

tantum iiigerum'.

rerum

rusticarum

'iugerum
lo

et 'iugero uno' cum dixerit, idem *in iugeribus multis'; sed et I rerum rusticarum iugeribus saepe dixit, quod utique descendit a nominatwo iuger, ut tuber. Itcris luHus Hyginus in Cinnae propemptico, 'ab Actio navigantes stadia circiter LX veniunt ad Isthmum Leucadiensium. ibi solent iteris minuendi causa remulco, quem Graece 7taxtava dicunt, navem tradiicere'. Pacuvius qiioque iteris dixit, quia genetivus plus quam una syllaba non debet crescere quam est nomi-

agelli'

||

i3

nativus

singularis.

itiner

idem

in

eodem, 'quaerunt'

inquit

*etiani

non nulli quam ob rem a Corcura iubeat Action navigare, quod est e regione traductionis Leucadiensis, et rursus ab Actio circa insiilam moneat ire, iiuam a Corcura rectuni iti-uo
1

19

A'

tente

amore

qiiod

ita

quoq,

dictu

uotat

plinl
.1.

//

filoiogus

niNAKUiN
lugeris
ate

Insequenti
s.

asinius

pollio.s

ad

c^sarem

Insequenti

die:

et cato his iugeris ut notat plini


ila

eodem
h.

pliniiis

dicendu putant quasi


et et
ita

sit

VI iugerib: quidam inquit gram iuger tamquam h. tuber el ab h. iuge


lib.
lll

5
10

ab

h.

tubere

ut

tuberibus

iugeribus et tantu iugerii uarro rer rus


dixerit

iugerii agelli

iugero uno

cum

idem

in

iugerib:
:

muitis

s.

et

.1.

re
is

iugerib:
Iteris

spe dixit quod


iulius

utiq,
in

discendit iuger ut tuber

^ LX

ueniunt ad
stad
tt.\

hyginus
ibi

cinn^
iteris

propemplico

ab

actio

nauigantes

leucadiensium
diit

solent

minuendi
quoq,
in
iteris

causa
dixit

remulco
cj

quem gr^ce
plii

nauem
e

tradncere pacuuius
siugii

gene

una
iinulli

sylla

debet
r

15

nomiDa
iubeat

itener

ide

eado
est

qruut
e

iuquit

etia

qua ob

cura
rursus

action

nauigare

quod

regione

traductionis

lcucadiensis

3 Atteius Philologus nivdv.av III * Sed 3 poHius in codice fuit corr. pollio 7 iugere, tanquam ab hoc tubere i*) 8 rerum 5 grammaticL Plinius ui rusticarum III uj 10 primo rerum rusticarum, iugeribus u 13 stadia LX ueuiunt 19 Leucadiensis, et ad Isthmum Leucadiensium w 18 quamobrem eius cura u)
et uj

rursus

u;

2 ita quoque] antique Fabricius 4 Piuacou Rilschelius parerg. Plaut. I p. 244. ceterum et post Aleius et post Pinacon III aliquot litlerae in codice deesse videntur, ut 5 quidam fortasse scriptum fuerit Ateius inquit philologus Trtraxwv 111 his iugeris grammatici, Plinius inquit Fabricius 8 reruni rusticarum III] 12, 1 ut olim in iu10 degero agelli aul duobus, sed etiam cervi aut capreae in iugeribus multis scendit a iuger Fabricius 14 ndiitoivcc Fabricius 16 quod geniiiuo plurali una 18 iubeat syllaba debet plus crescere quam Fabricius 17 in eodem Fabricius
Aclio

20 itener

INSTIT. GRAM. LIB.


p.

I
p. 78

135
r,.

109 P.

ner ad Leucatam'. novum duabus syllabis


equester,
5

quidam tamen
crescens.

sic istud notant,

quasi

sit

unum

ac

Imber ut september oclober november december pater mater


quoniain
ut

frater

quae nec conlationem recipiunt ncc


Plinius

in

neutri gencris
in
is

cadunt formam,

eodem
VII,

libro

VI

loquitur,

non

casu no-

minativo numero singubri sed in r debent vocis ex'tum ducere.

lurum Cato

Oriifininn

'iurum legumque cultores',


et

licet

ius nuraero plurali fantum

modo per nominativum

accusativum et voca-

tivum declinetur, ut maria rura aera iura.


10

Lej)us leporis

lupus lupi

quia us fmita nomina masculina et feminina


is.

per

vel

per us [aut per is] faciunt genetivum, neutra per

excipiun-

tur in masculinis Ligus lepus vetus.

Laterale an laterare? ubi Plinius


serit in
15

eodem

libro

VI

'si

r littera praeces-

quacumque

syllaba,

sequi debet 1,

ut augurale.

contra

si

prae-

cesserit, sequi debet r, ut molare*.

quod neQl oQ&oy^acpiag congruit quaesingularem ablativus restituet

stionibus copulare.

Later an lateris?
singularis,
si

et

huic nominativum

e litteram c/eponat:

Varro de sermone Latino

V Mater lusi

tum iugmenta'.
20

Lacer an laceris? ut tener puer.

ullimam enim vocalem


Ovidius

ablativus

amiserit, dabit scire qualis esse debeat nominativus.

mille lacer spargere locis,


quod
25
ita

dici

debere

et

Caesar de analogia libro

II

nec non et Valgius do

rebus per epistulam quaesitis dispttlant

Laurus Maro,

inter victrices hederas tibi serpere iaurus,


idem

ieminaque laurusque

dei.

n
20

28

N
uarro de sermone latino .V. iater lutum iugmenta
:

II littam

pona
si e

Later an lateris et huic nominatiuum singularem abla reslituet singu


//
i)it

selre ee debeat

Lacer an laceris ut tener puer ultima 4+ uocale


nominatiuus
ouidius mille
lib. II.

si

ablatiuus
ita

ami

da

lacer spargere locis


et

quod

dici

caesar deanalogia

nec u

ualgius de reb: per epistula qs

utant

25

Laurus
laurusq.

maro inter uictrices hederas tibi serpere laurus dei idem et sacra redimitus tempora \&\\vo.
.

minaq
.lauri

maro

rieraque integra
serit dabit tu

legit

Pierius
Cae.sar

18
lo

si

e literam

ponam

u)

23 dici solet. 26 lauruB. Idem. Numinaque lu

24 per epistolam

quaesitis.

20 ablatiuus amiLaurus lu

cultores iicet ius om. N, addidi 7 lurum] Charis. p. 72 12 lepus om. N, addidi ex Cha10 Lepus] Charis. p. 56 sq. risio l. c. 14 iii qua tanquam syllaba lo iu penuitima syllaba Fabricius in uliima 19agmentau) 21 qualis arfrf. w s-^\\Ah& Lindemannus 15 molare tu bolare iV Ovidiusj metam. 111 522 26 inter] Verg. bucol. 8, 13 28 liminaque] Ferg. Aen. 11191

in

er debent
l.

U)

ex Charisio

c.

136
ii.

CHARISII
io'.t.

110

1'.

1.

7s

r..

sed

el laiiri

Maro

et
idciH
II

vos

auri carpani,

illiini

etiam lauri etiani flevere myricae,


5

idom
jii

un

era

un

a u r

i.

lauro Maro,

raciemquc simillima lauro,


idcm
e
t

sa cra

r e

di

us

mp o ra

u r o.

lo

sed ablalivum singularcm dativo non habct similem.


lauro ct tamcn ab hac lauru et lauruum facere.

ait

enim Plinius huic

Lar,
Lartis.

si

familiaris

erit,

genetivo

Laris faciet,

si

Tolunmi Porsennae,

Mcus mci meo


gularis

meum mi

meo.

'feminiuum mea ut Ilclena declinaadditque quia vocativus sin-

is

bitur' inquit Scaurus artis grammalicae libris,

generis masciUini
facere debeat.

multo^-

dissidentes etiam

nunc generat, o mi an
est

mcus

Memoris, non ut sororis piaetoris doctoris.


potestatis,

enim
a

et

neutralis

cum

sil

communc geuerum

trium,

ut

sub

littcra

plenius 20

diximus.

Mugil an mugihs? Plinius eodem libro VI 'hic mugiP inquit *ut pugil
et vigil.

ablativo

enim singulari detracta postrema vocah qualem oporteat

nominalivum singularem esse dinosces, ut ab hoc consule.

mugilum an
propterea
23

mugilium? ut vigilum

et

pugilum, mugilum quoque

dici putato'.

itaquc ablativum singularem

non

sed e littera terminari.


quia proprium id no-

MoUi numquam per

e ablativo singulari cvadat,

men

hominis esse non potest.

Mars
1

^Mars horum Martum' inquit Plinius

*facit,

licet

sors sorlium

11
n
5*,

iv
et

uos

lauri

carpam
st

idem
:

illu

etiam

iauri

etiam

flcuere

myric^
lauro

idem

munera

lauri

Lauro

maro

faciemq,

simillima

s.

ablatiuum

lauro. Lauri.

Maro

uj

1 sed et addidi, ut locum qui superesse in codice videbatur explerem. poiuit tamcn, praeserlim cum reliqua non satis adpareatit, eo indicio novi tituli initium significari 2 et vos] yerg. bucol. 2, 54 4 illum] Verg. bucol. 10, 13 nmnera] Verg. bucol. 3, 63 8 faciemque] Verg. georg. \\ 131 10 et sacra] Verg. Aen. III 81, ubi N. Heinsius lauru apud Chnrisiwn scribendum esse coniecit. satius visum est versum inter exempla nominativi pluralis in codice conlocutum huc transponere 13 Tolumnii uel Porsennae Fabricius 19 neutf pote neutrali potestate Lindemannus neutrum w 20 sub a liltera] p. 95. 97 v. arbor 21 diximus uj dxi 22 Mugii] Clia-

ris. p.

82

23 detracta psema uocali

itaque ablatiuus singuiuris

25 pp.efitaq, abla

singii

N: propterea

terminatur Fabricius

INSTIT. GRAM. L[B.


ji.

I
p.

137
7S.
7'J

110.

11

P.

L.

ct

nox noctiuin

faciat,

quoniam

(|uac

in

duas scniivocales aul


excunt,
liaec

in (lu|>li-

ccm consonantem
antc

rnonosyllaba nominativo

gcnetivo

plurali

um

litlcram hahcre dcbent*.

Muruni Ciccro de dcorum

smurum
eodem

aut

natura libro II, *ncc cnim honiincs formicarum causa frumcntum condunt'. ubi riinius

libro VI 'pro

murium'
ita

inquit,

'qnoniam non ut fures furum

et

augu-

rum
tivo
10

ct

cclcrum dicimus,
r littcra

quo(juc iiiiirum ccnscrc d(.'bcmus'.


suiit

quaecuni-

quc enim

nominativo singulari

tcrminala, [oportcl] ca gcnc-

plurali

libro

um non ium rccipcrc debere. itaque Trogimi dc animalibus X ^parium numcrorum ct imparium' non rccte dixisse, sed
et

parum

imparum.
||

Mare Varro dc gentc populi Romani


pro a mari, ut refert Plinius.
XII,

II[,

'^a

mare opcrta oppida',


"^in

idem, inquit, antiquitatium humanarum libro


orti',
et

*ab Erythro

mare

in

Fundanio

marc aquam

isfrigidam oriri'; Atacinus quoque cingitur oceano, Libyco marc, flumine Nilo.
consuetudo vero per
dixit.
i

locuta

est

contra fmilionem

(piam sub

titulo

ruris

Plautus in Cistellaria
scc

und o V en

vcc

e s

20

tranquillo mare. Mysis, Tcrcntius, ut o crinis Mysis, litteram, nostri parem nominativo vocatimim
nominativi accusativo casu

funis cinis.

Graeci

demunt
homo-

custodiunt.

Montcis. licetPomponius Sccundus pocta, ut rcfcrt Plinius, propter

nymum
25

omnes non putct dici sed omneis, tamen idem Plinius in eodem permanet dicens omnes tunc dcmum posse dici accusativo, ut cancs, quando gcnetivus pluralis horum canum ante um i non habet. Maiorcis Ciccro, ut PHnius codem hbro notat. maiore, ab hoc masi

iore,

hominis

sit

proprium nomen; maiori de re


i

vel negotio.
finiri

atqui fe-

runt quaecumque comparativi gradus sunt ablativo


30

non posse.

Mantus Maro, 'fatidicae Mantus',

ut Didus.

27

30
e
ii

A^

Maioreis cicero ut plinius eodem libro notat maioressiab h.homineisproprionoeminorei| iiihahet


possc

negotio atqui ferunt qu^cumq, comparatiui


:

gradus sunt abla


si

flniri u di-bere

Mantus maro fatidic^ mantus utdidus

//

ceturablaper e nobili

res aiiqua pdicetur

27 maiores, si ab his homineis proprio nomine minoreis re non negotio debere in codice deletum est

lo

29

2 consonantem om.

4 de deorum natura

libro 11]

63,

157
l.

ita

quoque

Lindemannus

itaq,
lo

de gente P. R. ruris] p. 115


om.

12 Mare] Charis. p. 45 Priscian. p. 759 17 definitionem Charisius el Charisiiis l. c. 20 mari 18 pautus in cistellaria N: I 1, 15
n putent A": putet

U)

de gene PR sub titulo c. 22 vocativum

24

oiris

tus] Charis. p.

48

Maro] Aen.

Lindemannus 199

26 quando] quod

30 Man-

'{S
|i.

CIIARISII
III.
I'.

r.

p. 79. ftO L.

Nat.ile,

ah
si

liuc

Natalc pcr e,

si

hoiuo
per

sit;

nataii, nobili
si

si

ilies

natalis

sil.

Nobile,
(lioelur.

liomo

vocelur,

ablativo

e;

res

aliijua

prae-

Navali

pcr

ablalivo,

non etiam per


I

e proferri debet.
inquil

ilaque Varro
et hocadit.

epistolicarum quaestioinim libro

'corona'

'navaii', quia

mini

et

negotio aptari polest ucc tainen in proprium hominis

nomcn

Neminis Plautus in Captivis,

neminis misereri certum


JV*

est.
si

Utteris
i

nominalivus

singularis

terminelur,

genetivus pluralis
lo

ante

um

rccipiat necesse est.

itaque Cicero rationis

memor parentium
idoneam sopierunt.

saepe

dicit.

sed

et

Fronto pro Ptolcmaeensibus

'parentum tuoruin',
satis

ut ait Plinius;

alias

poetarum vicem, qui regulam


civili,

Nobile Cicero de iure

'aliquo excellente ac nobile viro'


(|

id etiani Plinio conserente.

Nobiliore.
ait

comparativa Plinius c putat ablativo fmiri

antiqiios

tamen

is

per

locutos,

quippe faslos omnes

et libros

'a

Fulvio Nobiliori'

scriptuin rettulisse.

Osse.
bit et addit

monosyllaba extra analogian esse Plinius eodem libro VI scrieo magis consuetudinem in eo esse retinendam:
Titinius
20
|

velim ego osse ararc


potest,

campum cereum;
non
osso.

Varro quoque *osse' inquit ^scribebant',

ossum

dici

non

quoniam neutrale nomen quodcumque nominativo

singulari

litlera

1-19 N
atale

ab hoc natale per


i

e si

homo

sit natali si

dies nataiis

sil

Nobile

si

ho uo
lib.
I

uali per

abla n etiam per e proferri debet itaq, uarro epistolicaf qusl.


et

Corona inquit nauali q


Neminis plau
in

homini

et negotio aptari
i

pote nec
:

tii

in

propriu honoinis im cadunl


__

captiuis neminis mereritii e


si

// rationis

memor

parentiii

s^pe dt 10

nominatiuo singvi

terminetur gene

plii

ante
ait

um

recipiat necesse e itaq, cicero

ronto pro ptoiem^usib, parentum tuorum ut


cicero
id

plinius alias poetaf uicem q regula satis

de
per

iure

ciiiili

aliquo

excellente

ac

nobile

uiro

idoneam sopieruut
finiri

etiam plinio
i

conserente :

Nobiliore

comparatiua plinius e putat abla

I5

omnes et libros a fuluio nobiliori scripta ictulis Monosylla extra analogian ee plinius eodem libro .VI. scribit et addit eo ma [se
stii aii

locutos quippe fastos

dicit.

Natale Fronto

ui

4 Nauali u 8 mereritum corr. miseritum, ut videbatur 18 Os moncsyllaba w 13 Nobile. Cicero uj

11

8 misereri certum est w 7 in Captivis] 111 5, 106 9 Ns] cf. Charis. p. 98 15 antiquos] Caelius Fubricius. de lunio Grac14 asserente Fabricius ckano olim cogitabat Hcrtzius de Cinc. p. 101 praeeunte Merkelio proll. in Ovid. fast. .tamen ait per i localos ab ipso 16 locatos u) publicatos Fabricius p. LXXV fastos et omnes libios a Fulvio Nobiliori sciiptos etulisse coniccil Mommsenius nunt. ul existimubat, nomine grammatici, qui socict. Sax. u. 1854 p. 157 omisso in lacuna fastos a Fidvio Nobiliori in ae.de Hercidis Musarum positos {Macrob. sat. 1 12) cita18 Osse] Charis. p. 40 ret
V.

amans

INSTIT. GRAM. LIB.


p.
il2.

I
I>.

130
80
I..

13 P.
iri

terminatur

Ims syllabam dativo

et

ablativo

pliirali

dari noii potest,

iii

aptum bonum caviim datum.


eius' inquit ^iijsuin 'Ossu qiiidam
5

'calvariaeque ossum expurgarunt inauraveruntque',


GcUius tamen libro XXXIII
vcru
f,'enu

ut

putarunt' inquit Plinius eodem libro VI


,

'posse censeri'.

)iam ut veribus genibus

ossibus

qnoque posse manifes-

lum

est.

Os
nlus
10

oris.

onmc enim

littera

terminatum nomen neufri genoris non


ut idem Pli-

potest in declinationem

veniens non per r litteram strcperc,


et addidit

eodem

libro scribit,

'licet os corporis correptius diceretur,

os vero faciei produttius duccretur'.

Oscen augurum consuetudo


guriis et bic

dicit; 'Cicero

tamen' inquit Plinius *de au-

oscinis dixit'. Omni, ab omni, non etiam ab omne dicemus, quia nec hoc
hominis
cadit.

in no-

men
15

*0xo Varro ad Ciceronem XIII, 'olivo et oxo putat fieri", inquit


Plinius sermonis dubii libro VI.

Orbi

pro

orbe

Ciceronem de re publica
et

libro
vita

V, *orbi

terrarum

conprebensos', sed rarum', et frequenter


20

Puplium Rutihum de
ita

sua V, ^ex orbi ter-

anliquos

locutos Plinius
faciat

eodem

libro VI notat:

^juamquam consuetudo melior' inquit 'quae tione, quam sub nomine niris diximus'.
Oranes Sallustius
in

ex orbe, non sine ra-

CaliUna,

'omnes
i.

P. C. qiii

consultant ab odio amicitia

a.

m.

u.

d.

',

de rebus dubiis cum idem in eodem

13

23

N
.XIII. odietoxoputatioqtfleripliiismonisdubiilib.Vl:s. et

Om...ab omu- etiam ab orae dicemusjjnec h.inirniiominiscadit:- //ronemdei^lib. V. orbi

15 OxQuarroadciceroue

Orbiporbecice
frequenter an

rarum conpreliensos

puplius

rutiliii

de uita sua.V. exorbi terrarum


q~

et

20

i'a locutos pliii eod. iib.

VI. notat g consuetudo melior inquit


in

faciat

ex orbe n sine ra

quu nole

riiri

dxrn

lus. in catilina

: // idem omnes p. c.

eodem omneis homines

qui sese student pstare ceteris ani


.i.

qui de rebus dnbiis consuitant ab odio amicitia

aiTui .d. c'

rius
iuri

Pnuca praeter ea quae nunc reslant neque ea salis certa, ut videtur, legit Pie13 Omnis ab w 15 utrum Oxvi an Oxa scriptum esset non adpandt. Osso lo
17 orbi terrarum u) 19 frequenter Santra dominis. Onines, Salustius w
ita lo

20 sine ratione

in

nomine

cen8 veniens] eens 2 caluariaeque Charisius i. c. caluq, N Fahricius nec addidit 10 faciei Fabricius facics auguf (^. e. augurum) 11 Oscen] Charis. p. 81 augurium to 12 oscen nominativo dixisse Ciceronem tradit Charisius l. c. quam discrepantiam siquis iia toUat, hic itt Oscinum, augurium, {cf. Fest. p. 197 ed. Midl.) consuetudo dicit; Cicero 15 oliuo et osso oscen oscinis dixit scribat, vereor ne ipsum grammaticum corrigat 17 apud Ciceronem w U) 19 antiquos Hertzius ephem. lit. len. a. 1814 p. 727: 21 in nomine ruris 20 quae facit w cf. observ. crit. in Cat. et f^arr. p. 95 Lindemannus: cf. p. 115 22 in Catilina] 51, 1 omnes homines patres conscripti, qui de rebus dubii.s consultant ab odio amicitia ira atque misericordia vacuos esse
1

dare

seri

U)

et addidil

decet

23

in

eodem]

1, 1

140
|).

CHARISII
IIJ
I'.

p.

80. 81 L.

'omneis homines qui scse stiKlent pracslarc celcris aniinalibus'; quod


oslenih.

ralione

potius
si

esse subnixum

sub

f
i

et

suh

httera polerit

sed Asper,

</enelivus, inquit,

onmium
facial.

litteram natura retinel,

et in accusativo esse

servandam.
ratio

I*oemalis
libro

quamvis

poematibus

nam

sic

inscribit

Varro

suo do poematis; malis delcctor'.

et Annius Klorus ad

divuin Iladrianum

'poepe-

Pocus

si

neutri sit generis, pecoris dicilur; pecudis,


in

si

feminini.

cudem Plautus

Truculento,
lo

ob meam scripturam pecudem cepil. e careo tam pulchra penu'. Penu Pomponius., *
nus peni,
si

pe-

femininum; penoris

ut pecoris,

si

yeneris ncutri

sit,

ut qui-

dam

putant.

Palumbes
Pometa
pomaria
in

Maro

ait.

palumbes a quo nominalivo veniat quaeri


ut ohveta; pomaria

solet.|
i5

ubi

poma gignuntur

autem quo ponuntur;

quibus continentur.
matris, non

Patris

ut apri capri,

quia paler et mater

Graeca

decli-

natione adtinentur.

Pubes.
bis
facit;
si

si

verendorum pars
aut
aetas,

vel lanuginis signilicabitur,

genetivus pu-

iuventas

puberis.

cuius utriusque

nominis Maro

20

meminit

haud
et

aliter

puppesque tuae pubesque tuorum;

cum

in tertio

19
tiu:

iV
f

alib:

quod ratione potius ee subnixu sub


inquit

et

sub

iittera poterit ostendi s.

asper
:

si

omnium
ratio

litteram natura retinet et in accusatiuo ee

seruandam
libro silo

// tis

matis
anniics

quauis
florus

poematib: faciat
h

nam

sic

inscribit

uarro

de poema
i

ad diuu adrianii poematis delector


generis pecoris dicitur pecudis
e
si

//

scripturam

pecudem

cept

P.

.si neutri sit

feminini pecudu plautus in ob.

meam
poma

10

P
ut pecoris
si

careo
neutri

tam
sit

pulchra penu penus


:

peui

si

femininum
:

penoris

ut quida putaut

//

poma gignuntur
solet

ut oliueta
//
J"

Palumbes maro
ria

ait

palumbes a quo nomiuatiuo ueniat queri


in

Pometa ubi 15

\V

quo
matris

ponuntur pomaria
u

quibus continentur

Patris

apri

q pat

et

mat

gr.

... AecMnaiiones adtinentur

II

5, 2

Pubes
lu

animalibus
ui

5 Poematis

ui

6 de poemalis, Anneus Florus

8 Pe-

cus

si

2 sub f et sub m littera] p. 104 v. fonteis et p. 111 v. monleis 3 si geoiti5 Poematis] Charis. p. 38 8 pecudem Plautus tu 9 Trncuiento uus Fabricius 11 Penus. Si masculinum sit, add. Fabricius, Trinummo lu. Plaut. Truc. I 2, 42 diciiur penus. ut, Careo tam pulchro penu Fabricius. mihi supplementum lacunae praebuit Cledonius p. 1896, haec penus; Pomponius 'quo pacto caream tam pulchra peiiu' 15 Pometa] Charis. p. 85 17 Patris] Charis. 14 Palumbesj Charis. p. 82 20 Maro] Aen. I 399 23 in tertio] Aen. III 426 p. 63

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 113.

I
|..

141
81 L.

14

I'.

virgo

pube tenus postrema immani corpore


conpositio tamen inpubis facil, non inpuberis, ut
ait

pistrix.

Maro V

comitemque inpubis
5

iuli

Epytidcnvocat.
Palavi Maro,
'ille

urbcm

Patavi',

pro Patavii.

par enim geneli-

vus esse debet nominalivo, nec minor, ut buius imperii et ingenii.

Pecu Plautus

in Baccbidibus,

pastor barum
10

dormit, cum baec eunt


idem
in

pecu lialitantes,
rete sine

Rudente
ilon

vides referre
ab

me uvidum
inquit *

squamoso pecu?
libro

Patruele,

boc patruele Cornclius Ncpos inluslrium vironim

XVI, 'a fratre patruele'


15

rem

necessitudinis,

scd etiam per-

sonam
nius,

ostendat.
el

Pacium an pacum
tcmptaverunt.
dictitanda,
'20

lucium an lucum addubitari etiam nunc


in

ait

Pli-

'quoniam nec fmitionem ullam

monosyllabis'
lex sine
i

|1

inqiiit

'grammalici

nam

ut fax faex

nux crux rex

genetivo plurali sunt

ila

conlra nox falx calx arx lanx

cum
dici

pronuntianda sunt'.
ait.

Panium
contra.

Caesar de analogia libro


i

II

dcberc

sed Verrius

nam

detracta

panum

ait

dici

debere.

neutrum autem pulo

posse dici,

quia de bis est nominibus quac,

cum pondere numero mensuin-

raque constent, semper sunt singularia.


Partum.
25

Caesar

in

analogicis

barum partum, Cornelius Nepos

lustrium

XV * ct iamque

Ennius

ferc quatlor partum,


facit

quoniam ab bac partc


*ut

et

bas partes.

*sed consuetudo' inquit Pliuius

praegnatium optimatium'.

Poematonun
.10

et

in

II

et in III

idem Varro adsidue


sit ct

dicit et bis

poema-

tis,

tam

qtiani

nominativo boc poematum


liorum

ad Ciccronem XI,
itaque

Cicero

pro Gallio
ex

pocmatorum poematorum

et bis
cl

in

nam et poematis oportere dici. Oratore poematis dixit.


non boc poema.
ila inscripsit,

sed

et

Q. Laelius

principibus

grammaticis librum suum


Accius

"^Dc vitiis
35

virlulibusque poematorum'.

quoquc

didascali-

corum

VIIIl

6 Maro] Acn. I 247 3 Maro V] Aen. V 5-10 5 epvtiden N 7 debet om. N, add. Lindemnnnus : cf. Charia. p. 54 8 platus N in Baccliidibus] V 2. 4 10 ll (h. e. liaec) N aulem U) hae sic Fabricius balitantes Fabricius (1123 /?) 12 me referre lo ubidum N auidum w 15 11 iti Rudenle] IIII 3, 5
a

N ostendens coniecit Lindemannus. ego lucunam indicavi 10 adubitari jV 20 l'aninni] Charis. p. (V.) 23 constanl N 20 qnallor 19 calx] salx A' Rilschclius inus. Rhcn. noviss. VIII p. 309, II II A'.- cf. Lachm. in Lucrct. p. 102 28 pregnaiium lo rognaliuni iV 31 oporlere dici ait Fabricius 32 in Oratore] 21, 70 et in oratione et in poemalis
ostendit

.142
1'

CHARISII
114.

15

1'.

p. Hl.

8'.>

I..

nam quaiu quam quc


Quies quictis

varia hacc gcncra poe


onge dis
t
i

matorum,
1 i i

liacbi,
c.

ncta a

1 i

.i

h a

nt nosc

facit,

cum

es

producla

(inita

nomiua genetivum

ei

so-

leant tcrininare, at (hcs acics luxuries;


sitione iu

quod tamen nomcn iuncta iuacpo5

legulam retht, ut Maro

quamvis

requiem spatiumquc lurori, (liccro requictem dixisse mcmorctur.


ncc hic ahlativus
in c
rei

Rudi.

mutahit,
est,

quoniam non

cajtit

esse

no-

men proprium

hominis, et quia
'si

ut a rudi animo.
'inerilo c ht(|

Rudc, ah hac rude.


tera claudi dehct.

dc *

qua hidiinus' aitPlinius,

lo

itaquc ct ah hac' inquit 'suinma rudc ihci dehet'.

Relium, non retum,

qiioniam,

ut ait Piinius sermonis duhii hhro VI,

genetivus nuinquam paiiciores syilahas hahet


i

quam
;

nominativus.
|

R a d c u m Varro rerum rusticarum I et III et Faljianus de animahhus *radicum genera' inquit. Hyginus quoque de agri cultura II *ahi5 extremis radicum partibus*; quod magis cum ralione dici leges sub
i

c hltera.

Rure Terentius
ex

in

Eunucho,

meo propinquo rure hoc capio commodi.


20

itaque et Varro ad Ciceronem

XXII 'rure veni'. quem Phnius ad eundem XI ^rure ordinatum arhustum' dixisse laudat; sed et Terentium

in Adelphis

filium negat esse rure,


sed et Titinium in Hortensio

in foro aut in curia

25

posita potius quam rure apud te inclusa; cum nemo duhitet. et tametsi nulla possit esse nominis regula
in signis

certior,

[et]

tamen adverbialibus non potest nominibus esse comraune.


finitio

quam30

quam enim
lari

istius

sit

eius modi,

in is venerint, ablativo singuiari in e venire,

quaecumque nomina genetivo singutamen contra

ruri agere vitam, perparce ac duriter

scse habere
Micionem
rure.

Tercutius

in

Adelphis

loquonlem

de

fratre

conmeminit,

non

Sotadeos descripsil Lachmannus ind. leci. Bcrol. hibern. a. 1849 p. 7, irochaicos numeros consiituerat G. Ilermannus de Attii lihr. disuni. uaria sint genera Bnebi quamque ui bb; q^ q {h. e. baebus dasc. p. 7 producta om. N: 2 sint 0?. 3 Quies] Charis. p. 52. 85 quam quae) A' 10 fortasse si de 5 Maio] Aen. IIII 433 8 mutauit cf. Charis. p. 103 s 14 rerum rusticarum 1] 45, 3 uhi radicum fuit in codice Florenea qua ludimus 18 in Eutino. in terlio lihro non inveni 16 sub c liltera] p. 100 v. cervicium 26 21 arbustum u) anibustura 22 in Adelpbis] IIII 2, 3 nucho] V 5, 1 27 et secundo inclusa w iu clausa N, quod tuetur Ribbeckius com. Lat. rel. p. 122
1 veisus

quem secutus

loco

delevit

Lindemannus
in Adelpliis]
I

tioneni

28 comniuniu 1, 20

quamquam] quam

33 mi-

INSTIT. GRAM. LIB.


I).

143
P
8''

115. 10 P.

L.

Rudis, sive spocies


perilns
et
,

quam

lanisla

liberandis gladiatorihus geril sive inlicet diversos ablalivos,

eundeni noininativuni liaben},


rudi.

sunima rude
ab hac rude

ah hoc

ilem

Plinius

eodem
si

libro VI,

'abJativus,

summa, a
5

rudi homine, a rudi aninio, a rudi

consilio'.

Salutarc,
ul esl

ab hoc Salulare,

homo

sic

vocciur;

salulai-i,

si

res

sit,

medicamentum.
si

Sodale,

Saeculare,

homo sit Sodalis; sodali, si res sit. si homo sic vocelur; saeculari, si temporis
Coelius,

sil.

Saguntinorum
10

Saguntium

Sallustius, ut Paulus in Coelii

historia libro

notat.
victu.
(j

Suave, a Suave invitatus sum; suavi, a suavi


Senatuis
ut
flucluis.

'ita

genetivum' inquit Phnius 'declinabanl, ut


senati Sal-

G. f'annius Cos. confra G.


lustius,
15

Gracchum 'senatuis consulta'.


fit',
11

tione in

'senati decretum Verrem et pro Oppio

ut

lauri;

Cicero quoque [de] divina-

senali',
syllaba crcscere
et

Supellectilis.

genetivus una

debet

excepto

hoc

no-

mine,

et quia dalivo

minor esse non debet

quia nominativus in x

littera,

quae duplex est, termiuatur.

SaturnaHum.
20

a littera finita nominativo plurali

genetwo
et

alia

um,

alia

rum
in

terminabuntur.
is

inspiciendus itaque nobis est dativus

ablativus pluralis,

syllabam an in bus exeant.

itaque fulmina fulminum, lupauaria lupana-

rium, Salurnalia Saturnalium.


duntur.
et
25

bus enim syllaba dativus


ferreorum ideo dicimus,
lerminantur.

et

ablativus claudativi
ait

balneorum vero

et
is

quod eoruin

ablativi

non bus

sed

secunda ratio, qua Plinius


si

Valgium

niti,

tahs est:

nomina semper
a

pluralia,

ante novissimam a

litte-

ram
in

habebunt, deposita

et

adsumpta

um
si

facere genetivos plurales, velut

Liberalia Floralia,

Li])eralium Floraiium;

autem ante a
exta

non habebunt,

rum rumque
30

faciant necesse est genetivum.


faciunt.

itaquc

castra extorum castro-

Senapi huius senapis tantum posse

dici aiunt

quibus grammatica curae

est, ceteros vero casus esse similes singulari nominativo, ut

cummi cummis.

Siremps tantum per nominativum


tabes et pluris,

et

ablativum dedinatur, siremps, ut

ab hac sirempse plure tabe;

Caesar ergo

'siremps lex

siue scipio

qnem

mss.

2 rude

et
I

10 hist. lib' 19 genetivo 0?.

Fabricius siue spccies uirgae quam coniecil idem in notiit ab hoc om. 3 rude sumnia rude homine 8 sil om. 13 Sallustius] Catil. 53, 1 14 Cicero] div. in Caec. .5, 10 20 iuspiciend: {fi. e. inspicicndus) inspiciendum Fabricius

25nomiua

29faciuntC/iflm.j3. 37
e

27 sih iV

28facientiV

29

facit A'

30 Se-

cura" e 'grammatica 32 Siremps] Charis. p. 73, 118 napi] Charis. p. 47. 83 ablaliuum Charisius l. c. uocatiuum 33 pluris tabis plure] pluvies phivie coniecit Ritschelius mus. Rhcn. nnviss. VIII p. 302 caesare ergo Siremps dixit pro nominativo esse, nisi Ritschelius l. c. p. 303 Caesar de an:ilogia siremps dixit pro nomiuativo, nisi Uuschkius ib. p. 463. /ortasse Caesar eius ergo siremps dixit siue e pronunliandum esse, nisi Caesar ergo siremps

N N

144
I'.

CHAIUSII
116.
17

P.

p.

8-2.

8.1

I..

eslo ([uasi sacram violavcril'


Senex senccis lacere deberet,
aut
gis

dixissc

iiionuntiandus
|

esl,

nisi

(oile

quiilam adverbialiter lcgerc nialucrint, simililcr lcx esto.


ex enim syllaba finita
vcrticis
lacit.

nomina gcnctivo

aut

cis

recipiunt,

ut

vertcx

simplicis supplicis (luplicis.


b

est ergo

de exceptis sencx.
et

senis namcpic

Supcllex.

hoc

inter

excepta

esse praeter rcgulam


supelle|!ctilis
facit.

supra scriptam
gis

notandum grammatici putavcrunt.


unlur ut gregis regis rcmigis.

nam

aulem

fini-

Strix avis dicilur et dcclinatur strix strigis strigi strigem strix a strigc.

Sinapis Plautus

in

Pscudulo,

lo

teritur sinapis scelera, quod

prius
Supellex.

quam

qui tcrit, contrivit, oculi ut exstillcnt facit.


illi

quosdam nominativo haec


excmplum,

supellectilis

possc dici templasse

rcttulcrunt, nc genctivus duahus syllahis cresceret.

scd

necdum nobis

ido-

ncum

proin loquentis occurril

velut ancipes et praecipes,

quod

15

vetustas

cum

ratione rancidum protulit.


sit,

Schema, quasi monoptoton


^o^ihtp dcnotatur,

proinde decHnassc Caecilius in 'Agna-

'utinam'
;

inquit

He

scioli

schema sine cruribus


20

Videa

' ,

pro schemate

Plautus in Amphitryone

Spinu, ah hac spinu Varro in Aetiis, 'fax ex

tur,

* huc ego processi cum servili schema. spinu alha praeferquod purgationis causa adhibetur'. spino, ab hac spino

Maro

cduramque pirum
Tristi
,

et

spinos.
in e

ab hoc

tristi

nec potest

moveri

quod

id

quoquc

in

ho-

25

minis proprimn

nomen non

potest cadere.
singulari producto fmita

Tus autlus nominativo


i

nomina non recipiunt

ante

um

genetivo plurah, ut virtus salus palus,

quoniam nec accusativus


turbinis

is

sed es recipit.

Turbo Turhonis

si

proprium
in

sit

hominis nomen

si

procel- 30

lam voluerimus exprimere, aut

eo, inquit Plinius,

qui est in lusu pue-

17

f),

Schema

esse videtur quamquam inI sacram, non sacrum, quod Lindemanmis dedit, in 2 adverbialiter intellegere Ritschelius et certnm scripturam non satis dispicere potui 4 recipiunt nt ut uerHnscJikius l. c. 3 Sene.\ senici.s uj: cf. Charis. p. 68 7 snplectilis (A. e. superlectilis) tex N 6 Suppellex N: cf. Charis. l. c. ia Pseudulo] III 2, 28 (817^) 10 Sinapis] Chaiis. p. 47. 83. cf. Priscian. p. 082

II scelerata
suppellectilis A'
beclcius

1
uj

12 extillentA^ quod N quom Fabricius 13 Suppellex N 18 utinam te, sciole, istoc schema, sine cruribus Videam Ribtescioli

com. Lat. rel. p. 37 Amphiiryone] proL 117 cf. Charis. Varr. fragmi^'p. 317 ed. Bip. in p. 112 et quae cunposuit G. Thilo 23 Maro] georg. Illl 1853 p. 22

schemata

te sine

schema w

19

in

21 in Aetiis fax ex Ausonius Poptna in p. 38 asia fylaxe ex in Asia fax Putschius: cf. Non.

de Varrone Plut.

quacst.

Rom.

auct.

Bonnae

a.

145

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 1J7.

145
p. 83. 84 L.

18 P.

rorum.

sed Caesar de analogia

II

turbonem, non turbinem etiam

in

tem-

pestate dici debere ait, ul Cilo Catonis,

non ut homo hominis.


XIII,

*Tanaidis Varro
Tiberis' inquit Plinius.
3

antiquitatum

humanarum

non huius Tanais

ut

Titanas.

ubi

Plinius

*nec paeanas accusativo' inquit *rccte dicimus.


in

nullum enim nomen accusativo plurali


rah
in

as venit nisi

quod nominativo plu-

ae sonabit'.

Turben Tibullus,

namque agor
0

ut

per plana citus sola verberc turben;

quem Maro

VII turbonem vocat,

tortus sub
et ita putant dici debere, hic

II

turbo, quia et

Ycrbere turbo. homo et tempestas


aliis

et

buxum

eodem possint nominativo perhiberi. Tu. quidam hunc nominativum non per eandem
15

viam rationemve

duxerunt sed
vobis.

ita

tu

tis

tibi

te tu

a te ; hi vos

vestri

vobis vos o vos a

Te

ablativo,

'clam
forte

te

est'.

atquin

Plautus

ia

Menaechmis 'clam
haec
liis

uxorem

est*;

nisi

clam

et accusativo et ablativo possit aptari.

Torqnes, hic

et

haec torques nominativo,


legimus
Iliadis
;
|

ut

hic et

canes

20 Lucilio libro I dicturn

ilaque dixisse vcteres Caper


I

exemplis

docet: Laevius Cypriae

libro

collum marmoreum torques gemmata coronat. Testu ut genu Fl. Caper veteres ait uti solitos: Mummius in
riunius
25

Atellania

Afranius

'indignum vero dici solet Torcular Afer pro Taurinis. sed


non
Fl.

ad spectacula est videre in testu quantum sit caput, at Maro testam dixit. testu',
torculare dici debet,

quia gene-

tivo a littera producitur,

ut iubaris lucaris, sed torcularis.

Tores Servilius, ut etiam


30

Pomponianus notat, 'aureus tores',


dixit,

pro torques.
Tabis.

huius tabis Cinna in Smyrna


et

nullo ante se usus auctore,

quando per nominativum

ablativum tantum

modo

declinari posse grani-

2 Cato Catonis Fabricius caro caronis VII] Aen. VII 378 11 torto Charisius p. 48
turben

8 Tibullus]

15,3
tu
i

10 Maro
{k. e.

12 hic turben

ft

haec)

a Lumaenaechemis A^. I 2 , 4G (154 R) 19 canes N cilio] cf. Charis. p. 100 21 Laevius A. 20 dictum Lindemannus dictas N Sehoitus in Procli chrestom. p. 419 ed. Gaisf. nuius N 23 atellaniar iunius N Atellana lunius u), quod defendit C. Barthius adv. IIII 5 p. 163, Ateliania Rivinus Ribbeckius com. Lat. rel. p. 231 conl. onomast. vet. ap. Labb. ' riuinus avriBar^rjXos^ 26 indignum uelut dici Putscfiius: in signum uelut duci solet testu thius l. c. indignum veluli dicier testu solet Bothius poet. scen. Lat. V 2 p. 199 indigoum veru disco olla et testu Neukirchius de fab. tog. Rom. p. 276 indignum uero, Maro] georg. I 391 testa cum Ut dici solet, testu Ribbeckius com. Lat. rel. p. 186 pomponitaardente viderent 29 Tores 147, 9 Volucris exc. Paris. f. 104*

17

nus p

aurens

lo

aureum
I.

30 pro

torquis

A*^

31 Tabis] Charis. p. 73. 116

ORAMMATICI LATINI

10

14G
p.

CHAHISII
IIS.

19 P.

p. H4.

S5 L.

matid

|)roniiutianJ,

proin

al)

liac

tabe

ut plure

sirempse;

cum

sit

eorum

nominativus labes plures siremps.

Tcrgum dorsum.
gorum.
al

hoc terguni

tergi

tergo,
et

pluraliter haec terga ter-

vero

tergus

Iiuius tergoris

facit

haec tergora horum trgoin

rum

correpte,

Vergilius

tamen conlra 'terga hovum' dicit, et hinc raptas fugicntihus ingcrit hastas

VIIII 5

in tergus.
quihus exemplis inpunilas etiam
iliis

datur qui pulant tergum hominis, Jer-

gus vero pecoris nominari.


Vcra reclius hcimus
et

testa

quam
||

ut genua conma.

nam

el toni- lo

trua an tonitra dici deheat dissidetur.

Vs
ut
lini

htteris finita neutri gcneris genetivo

adaeque singulari

ris finiuntur,

operis
sit

oneris;

exceptis

vulgo et pelago, quod interdum vulgus mascuGraecis.

generis, pelagus

commune cum
si

Vitale,

ah
si

hoc Vilale,

hominis proprium

nomen
ulili,
si

sit,

recte

dice-

15

mus;

vitali,

rcs aliqua dicatur.

VtUe, ah hoc Vtile nomini proprio debetur;


limus ostendere.
Vestale Nepos
stali,

rem aliquam

ve-

excmplorum

II,

'avirgineVestale'
significat.

inquit pro Ve20

quia non personam sed

rem

Venah.

*pcr

i,

non ctiam per

e ablativus est finiendus,

quoniam

et

de hominc' inquit PHnius Micimus et de negotio'.


Veloce, a Veloce honoratus, a veloci vero equo superatus.

Vas, huius vasis, ut huius vadis. itaquc genetivo plurali horum vasum.
Vasi.

gcnetivo singulari

finita

nomina genetivo

plurali

rum

syllabam

25

capiuut,

vasorum,

et

uominativiis erit hoc vasum.

plurahs utrisque com-

munis

est,

haec vasa.
Cicero de finibus
lihro
II

Volucrium
l)ianus

bonorum

et

malorum, nec non


in

et
II

Faet
30

causarum

ct

III;

volucrum

Maccenas

dialogo

consuetudo, ut idem

ait Plinius.

Vectigaliorum
suorum, sed
II

Cicero

ad Alticum; at enim in ratione consiliorum


|

et de lege agraria vectigalium. at vero Varro dc bibhovectigaliorum, et Asinius PoHo 'vectigaliorum rei puhlicac curam esse hahendam', vectigalium Messaia, *de vectigalium Asiae constitutionc'; P. quoque Rulilius de vita sua libro 1111,33 Scaurus libro III 'vectigalium se minus fructos'.

Ihecis

pronuiiciant Fabricius pronnntient

Fei^g.

Aen.
u

405

in

Vllll]

Aen. VIIII 763

3 Tergum] Charis. p. 54 8 tergui hominis tergus

5 terga] 10
19 a

Vera

uirgine 24 dam volticrium genere


raiione uociigaliorum

N e uestali N
Uara

an toiieirua touitrua an lonilra dici debeat p-tonitrua dici debeant

horum uasuum

28 Cicero de finibus] Fabianus Naturalium causarum Fabi-icius


h

II

33, 110 in quo31 ait enim iii

bendam

10.

in

suorum Fabricius 32 bibliotecis A' 33 poUio ulrum habendum an habendam esset non adparuit

34 ha-

INSTIT. GHAM. LIB.


p.
II!.

1
r-

147
s
I..

'20

r.

Volgiis,

liuiiis volgiis

VaiTO anliquilatiiim divinarum

XV, 'volgus

rii-

morcui'.
Vulgu, ab
cani
5

lioc

viil|.;u

Oppius de

vila

Cassii, idciu dc vila prioris Afri-

S)pinaule

iiulgu', Varro hel)domadon VIHI 'a

viilgii

condomveteri.
||

narelur'.
Vetere, 'vetere

vino' Varro de

actionihus scaenicis

III,

non

Vngui

Liciniiis

Calvus in poemate,

vaga candido nympha quod secet ungui.


Voliicris,
10

non volucer [sed]

ut equester, ait Pliuius dici dchere.

Quintum Caepion(!m aclione II, *nefarius volturius, patriae parricida', Ciccro in Pisonem 'vulturius illius provinciae'; idem in eadem Scaurus 'vulturius rei
Vulturius M. Acmilius Scaurus contra

puh

I i

c a e*.

Vultur Maro Aeueidos VI,


15

Mnmanis vultur obunco

rostro',

ut

turtur; volturus Ennius,

vulturus in spineto supinum mandebat hominem.


XVIII
Ahlativus

DE ABLATIVO CASV
,

casus

singularis a e
i

ut

ait

Cominianus grammalicus

quinquc
cxceptis

vocalibus
20

temiinatur,

o u,
et

semivocahhus duabus,

et s,

pronominibus, ut ah eodem
lis,

ab hoc, et nominibus appellativis monopto-

ut

nequam nugas. Quaecumque nomina


Catilinarum
bis et

a vel o productam habuerint,

ea

genetivo

plu-

rali

ruin syllaham adsumunt,

dativo et ablativo is, ut ab hoc Catilina ho-

25

rum rum

ah his Catilinis, item ab hoc docto horum docto-

his et ab his doctis.

Quae

e finientur,

ea producentur aut corripientur.

quac produccntur,

ea genetivo plurali

rum

syllabam adsumunt, dativo et ablativo bus, ut ab


et

hac re liarum rerum his

ah

his

rehus.

quae corripientur

ca amissa

24

iV

6,

Item

3 Uiilgu h. uulgu (om. ab)

Vulgu huius uulgu

madon N: uulgu
vetere vino]
cf.

addidit Bondamus var. lcct. p. 233 Ritschelius parerg. Plaut. I p. 321

4 opinante uarro a uuigu u) a uulgo 7 Licinius \*)p iieinnius


|

ebdo(5

N N
V

I 20, 39 candida iV 11 nefarius uoiCicero in Pisonem] 16, 38 12 idem rei publicae ante 11 Cicero provinciae posuit Lindemannus e C07iieclura Niebuhrii : cf. Meyer. fragm. orat. liom. 14 Aeueidos VI] 597: rostroque inmanis vollur adunco Fabricius p. 259 ed. sec.

lilium v;iga coniecit Brouckhusius in Prop.

turius

15 Eonius] cf. Priscian. p. 083 Se^-v. in Verg. Aen. VI 095 16 vulmiserum mandebat homonem A. KocMus cxerc, crit. in priscos poelas Romanos Bonnae a. 1851 p. 13 conl. Verg. Aen. VIU 045: vuliuris in sylvis miserum Fabricius liomonem uj: homiuem : Explicitus lib' de analogia: lucip de abla casu, Ablatiuus N 19 semivocalibus duabus m et s 0)n. Diomedes p. 279 et e.rc.
rostro

turus in spinis

Bob. p. 108 ed. Vindoh,

28 corripinnlnr

N
10*

148
p.

CHARISII
IIQ

22 P.

p. 5.

L.

uUima gcnetivo

plurali

um

syllabam adsumunt, dativo


et

et

ablalivo hus, ut

ab boc pariele horum parietum bis

ab bis panetibus.

sunt nutem quae


in

commutant tlecUnationcm praedictam


ut ab boc fonte horum fontium his

et et

genetivum piuralem
ab bis fontibus.

ium

faciuut,

Quae
bus, ut ab

finientur, ea genelivo pluraU


II

um

adsumunt, dalivo

et ablativo 5

hoc agiU

horum agiUum
baec
agilia,

his ct ab his agilibus.


littera

accusativus

quoque

in is

syilabam exibit, qui detracta s


faciet, ut

et adposiia a

neulrum

genus ex se

Quae u fmientur, ea ad integram formam genetivo

plurali

um

sylla10

bam adsumunt,
Quac m et nequam nugas.
definire.

dativo

et

ablativo

bus, ut ab boc versu borum versuum

his et ab his versibus.


s

habuerint, ea et in plurali numero monoptota erunt, ut

AUis de ablativo
ablativus
facile

casu

et

catholicis

eius

observationibus observata

ita

placuit
syllaba
15

casus

numeri

singularis

novissima

litterave

moustrabit

quo

modo decUnare
numero
singulari

pluralem

numerum

de-

beamus.

Nomina quae
e Uttera
faciunt

ablativo casu

a Uttera finiimtur adiecta

nominativum

et

vocativum pluralem, ut ab hac Musa hae


et adposita s faciunt
si

Musae

et

o Musae.

remota autem e Uttera

accusati- 20
et ad-

vum
rum.

pluralem, ut ab hac Musa has Musas.


fiet

removeas

Utteram

ponas rum syllabam,


sublata
fiet

genetivus pluraUs, ut ab hac

Musa harum Musaet

aulem de

ablativo singulari a novissima littera et adposita is

syllaba,

dativus et

ablativus
et

pluralis,

ut

ab hac Musa his

ab his
25

Musis.

nam deabus

et fiUabus

quidquid huius modi est discernendi seest.

xus gratia contra rationem receptum

Nomina quae

ablativo casu

numeio

singulari e littera producta finiun-

tur, adiecta s Uttera faciunt simiUter producta novissima syllaba

nominati-

vum
vel

et

accusativum

et

vocativum pluralem, ut ab boc vel ab hac die hi


et

hae dies bos vel has dies


fiet

dies.

remota

s Uttera

appositaque

syllaba,

genetivus pluralis, ut ab hoc vel ab hac die

horum

vel

rum harum

30

dierum.

si

removeas rum

et

apponas bus syUabam, dativum


et

et ablativura

pluralem facies, ut ab hoc vel ab hac die his

ab his diebus.
e littera correpta finiuns

Nomina quae
tur
et

ablativo casu

numero

singulari

tam

genere masculino

quam

feminino adiecta

Uttera

nominativum

ss

accusativum et vocativum
ut

pluralem faciunt,

interdum producta ultima


||

syllaba,
et

ab hoc et ab hac divite hi et bae divites hos

et

has divites

divites.

interdum correpta lUtima syllaba nominativum et vocativum

pluralem faciunt, ut ab hoc Daphnide et ab hac Bacchide hi Daphnides et

5 Qiiae
in

agilia post

9 Quae u

11

versibus posita signis

et

//

adscriptis

suum locum revocala sunl coruibus Diom. p. 279 sgg.

in

N
15

7 qui] ^

facil A^

14 Aliis

150, 20

difflniie corr,

definire

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 122.

I
p.

149
86 L.

23 P.

hae Bacchidcs o Daphnides


das et has Bacchidas
vari necesse est.
facit.

et o Bacchides.

nam

accusaliviis hos

Daphni-

sed haec in Graccis tanlum nominibus obser-

in neutrali vero
fiet

genere

ablativi singularis

ultimam e Ht-

teram

in a

Uttcram verte et

nominativus accusativus vocativus plura-

shs, ut ab hoc ore haec ora


genere ablativus singularis

et o ora.

genetivum autem pluralem in omni


pari

correpla e httcra tinitus


i

modo

faciet,

si

aut remota
et

Httera

aut in
et

conversa adieceris

um

syllabam,
et

ut ab hoc

ab hac paupere horum


et
in

harum pauperum, ab hoc


bus syllabam
pari

ab hac dite hosi

10

rum ram

harum
i

ditium.
et

ex hac eadem specie ablativi singularis,


,

e httefiet

vertas

adicias

modo

in

omni genere

dativus et ablalivus plurahs, ut ab hoc hospite et ab hac matre et ab hoc

ore, his et ab his hospitibus matribus oribus.

Nomina quae
mascuhno
is

ablativo casu niunero singulari

httera fmiuntur genere


es
syllaba

et

feminino
et

sublata

ultima et
,

adposita

producta

faciunt nominativum
et

vocativum pluralem

ut ab hoc et ab hac agili hi


i

hae

agiles et o

agiles.

nam

accusativus iuxta regulam manente

littera

debet cnuntiari, hos

et

has agilis, ut

est*omnis homines';
transduxit.
fiet

sed

eum

ad nominativi

et vocativi

formam consuetudo
ut ab hoc agili

in neutrali

autem
genetisylla-

genere ad singularem ablativum adiecta a


20

littera

nominativus, accusatiet o agilia.


si

vus et vocativus pluralis

haec agiUa
facies
,

vum bam
item

vero pluralem in omni genere pari


ablativo singulari
in
,

modo

adicias
et

um

ut ab

hoc

et

ab hac

agili

horum
hac

harum
si

agilium.
singulari

omni genere dativum


adicias

et ablativum
et

pluralem facies,
ab
||

ablativo
25 agilibus.

bus syllabam, ut ab hoc

agili

his et ab his

Nomina quae numero


masculino sublata o
cient,
et

singulari casu ablativo o littera fmiuntur genere


i

adposita

nominativum

et

vocativum pluralem

fa-

ut ab

hoc Scauro
si

hi Scauri et o Scauri.

accusativum autem pluut ab

ralem facies,
30

ablativo singulari adieceris s litteram,

hoc Scauro

hos Scauros.

in

neutrali

vero genere,

si

ablativo singulari sublata o no-

10
5
fiet

iV

a
et

hos daphnides

has bacchides
ablatiui

facit s.

in gr^cis

tantum nominib: obsu


in

e e
et

In neutrali uero genere

singularis ullimam e littam


ut

a litlam uerte
ora
:

nomiaa
in

accusati

uocatl plu
ablatl

ab

h.

ore

ora

et

plu

omni genere
.i.

singii correpta e litta finitus pari

modo

fac

ta .e. litta a in

conuersa adieceris
h.
et

um

sylla ut ab h. et ab
et

hac paupr^e

harum pauperum ab
10 ablatiui singu

ab hac dite horum


i

harum ditium ex hac ead

si .e. littam in

uertas et adicias bus sylla pari

modo
6

in

omni genere
mutata e
lo

fie

2 obseruari necesse esWuj 8 paupere horum et harum u>

5 genitiuum pluralem w 9 eadem specie ablatiui u)

faciet

6
Catil.

faciet si aut

remota e

littera

Diomedes p. 282

17 omnis homines]

Sallust.

cf.

Charis. p. 113

150
|).

CHAIUSII
tl.\.

24 P.

p. 8.

87

I,.

vissiina

liHorani

ponas,

fiel

nominalivus

accusalivus
pari
si

vocalivus
et
|

pluralis,

ut
lino

ah hoc iLMuplo haec templa o templa.


ct neutrali

autem motlo

mascuadicias

geuere

fiet

genetivus

pluralis,

ahlativo singulaii

ruin syllaham, ut ah hoc Scauro

horum Scaurorum, ab hoc templo horum


ahlativus
pluralis
et

tcmplorum.
genere pari

dalivus

quoquu
si

el

masculiuo
o
littera
is

et

neutro

modo

fiet,

ablativo

singulari

sublata
et

syllabam
et his

ponas,
et

ut ab

hoc Scauro et ab hoc templo, his


casu

ab his Scauris

ab his templis.

Nomina quae
tivum
et

ablativo

numero
s

singulari

littera

finiuntur
et

maslo

culino et feininino gcnere adiecta

littera faciunt

nominativum
manus.
et

accusaversus
neutrali

vocativum pluralem, ut ab hoc versu et ab hac manu,


o

hi

hos versus

versus,
a

et

hae manus
faciunt

has manus

in

autem gcnere adiecta


cativum pluralem,
nua.

littera

nominativum
et

accusativum et voet o cori5

ut ab hoc

comu

haec cornua

haec cornua

genetivum vero pluralem in omni genere pari modo

facies, si adicias

ablativo singulari

um

syllabam, ut ab hoc versu et ab hac

manu

et ab

hoc

cornu,

et ahlativus pluralis in

littcram

horum versuum harum manuum horum cornuum. dativus quoque omni genere pari modo fiet, si ablalivo singulari u in i commutes et adicias bus syllabam, ut ab hoc versu et ab
et

hac manu

ab hoc cornu, his et ab his versibus manibus cornibus.


XVIIII

20

DE FOMIS CASVALIBVS
sex, senaria senaria
foraia

Formae casuales sunt


pertita simplex vel unita.

quinaria
est

quatemaria ternaria biin

cum

omnibus sex casibus

varia forma

in declinationibus efTertur,

ut est unus et solus et nullus.

nam

declinamus hic unus


est,
et

unius

uni

unum

une ab hoc uno.


declinationibus,

quinaria forma 25
ut est

cum

dativus et ablativus
et

sociantur in

doctus

probus

cetera.

quaternaria forma

est,

cum

invenitur

nominativus

idem qui

et vocativus et genetivus

idem qui

et dativus,

ut res spes et rein-

liqua huius ordinis.

ternaria

forma est quae in neutralibus nominibus


accusativus
vocativus

venitur,

in quibus nominativus

sociantur,

ut scam- 3o

num
ris

scrinium, dativus et ablativus, huic scamno ab hoc scamno et cetera.


in

non minus haec forma etiam


finitis,

communibus nominibus
facili

invenitur

is

litte-

in

quibus nominativus genetivus et vocativus sociantur, ut


ab hoc
finitis
facili.

faci-

lis agilis,

dativus et ablativus huic

bipertita

forma est
.33

quae

in neutralibus
et

nominibus u

littera

est,

in

quibus nominativus

et accusativus

vocativus

sociantur,

ut

genu veru,

genetivum dativum

ablativum segregat ab his productio.

dicimus enim huius genu huic genu

21

N
20

II

6,

De

formis casualibus

et

anie ab hoc

cornu om.

De

23 cum] qu

32

is

cornibus Pulschius liis A'^


luiius

explicit

de ablatiuo

casu

:
|

36 geuetiuus

37 producet

35 in ante quibus om. genu] boc genu N

INSTIT.
p.

GMM.

LIB.

I
p.

151
87 L.

124 P.

et

ab hoc gcnu.

unita

vel

simplex forma est quae in monoptotis norninidicimus cnim in onmibus casibus similiter
o
liic

bus invenitur, ut nequam.

nequam huius nequam huic nequam hunc nequam quam. plurahs vcro numerus quaternariam habet,
5 tivus

nequam ab hoc

ne-

cuni

inveuitur nominaut sunt docti

idem qui

et vocativus ct dativus

idem qui

et ablativus,

et

probi.

ternaria forma est in

quibus nominativus

accusativus

vocativus
||
|

pluralis sociantur,

et dativus et ablativus, ut

sunt scrinia et parietes.

liic]

hi

LIBER SECVNDVS.
p. 125.

26 P.
I

p.

88 L.

DE DEFINITIONE
id

Definitio est oratio

quae
II

de quo quaeritui' apcrte describit et de-

terminat.

DE GENERE
ut

Genus
animale.

est

dictio

qua plures continentur species,


III

animale et in-

DE SPECIE
a genere,

Species

est

dictio

originem trahens

paucioribus

confusa

significationibus

quam

genus, ut

homo

arbor.

IIII

DE ORATIONE
per dictiones ordinata
pronuntiatio
,

lo

Oratio
ratio.

est ore

missa

et

ut oris

DE PARTIBVS ORATIONIS
nomen pronomen verbum adverbium
pari5

Orationis partes sunt octo,

ticipium coniunctio praepositio interiectio.

VI

DE NOMINE
cum
casu sine tempore significans rem cor,

Nomen

est pars orationis

poralem aut incorporalem proprie communiterve


communiter, ut urbs
civitas flumen.

proprie, ut

Roma

Tiberis,

Nomina aut propria sunt aut appellativa. propria hominum tantum modo, quae in species quattuor dividuntur, praenomen nomen cognonien agnomen, ut Puplius Comelius Scipio Africanus. nam agnomina cognominibus ex aliqua ratione aut virtute adduntur,
Asiaticus
velut Africal|nus Creticus
est

20

Numantinus

et

his

similia.

praenomen ergo
ut Scipio,

quod

nomini

praeponitur, ut Publius,
lius,

nomen quod famihae originem

declarat, ut Corne- 25
extrin-

cognomen quod nomini subiungitur,

agnomen quod

II. De definitione N, numero tUuli ut in hoc ita in reliquis 9 arbor Diom. p. 414 Max. P^ictorin. p. 1938 5 Genus Diom.p. 313 11 Oratio 157, 22 iustissimus omnium Diom. p. 275 sqq. etp. 305 sqq. exc. Bob. p. 77 sqq. 18 connmuniterve B et Diomedes p. 305 communiterque

1 finit

lil).

I.

inc

lilJ.

omisso

De

definitione]

25 p.blius

CHARISII INSTIT.
'

GIL\iM.

LIB.

II
p. 88.

153
89 L.

p.

m.

27 P.

seciis adici

solet,

ut Africanus.
in

appellaliva

autem quae generaliter commu-

nilerque dicunlur quaeque


ticat res corporales,

duas species dividuritur, quarum altera signipossunt, ut est


dignilas,

quae
ut

videri tangiciue

homo

terra mare,

altera incorporales
5

est

pietas

iusliti;.

quae

intellectu

tantum

modo

percipiuntur, verum neque videri iiec tangi possunl.

Nomini accidunt qualitas

genus

(Igura

numerus casus.

qualitas

est

qua mtellegilur proprium

sit

an appellativum.
vel,

Genera nominum sunt tria


culinum femininum neutrum
10

ul

quibusdam placet, quinque, mas-

commune promiscuum.
nuniero
singulari
est

numero
ceptor.

singulari casii nominativo

masculinum est cui pronomen praeponitur liic ut hic prae,

femininum

est

cui

casu
cui

nominativo

pronomen

praeponitur haec, ut liaec schola.

neutrum

numero

singulari casu

nominativo pronomen praeponitur hoc, ut hoc scrinium.

commune autem
et fe-

ex
15

his

fit

duobus modis,

sunt

communia aut ex genere masculino


etiam
sunt nomina

minino,
ut

ut hic et hacc canis, aut ex genere masculino feminino et neutro,

hic et haec et hoc fehx.

promiscua

||

quae Graeci

iitUoiva appellant, velut passer aqiiila mustela.

haec enim sub uno genere


accipimus
et

duorum hahent
et
20

intellectum.

nam passerem feminam

aquilam

mu|stelam [quae] masculino quoque genere intcUegimus, quamvis femiFigura in nominibus aut simplex

nino genere tantum dicantur.


est,

ut felix, aut conposita., ut infelix.

conponuntur autem nomina modis quatluor, ex duobus integris, ut subur-

banum; ex duobus
25

corruptis, ut opifex artifex;

ex integro et corrupto, ut

ineptus; ex corrupto et integro, ut omnipotens; ahquando ex compluribus,


ut inexpugnabilis.

ceptores.

Numeri sunt duo, singularis, ut hic praeceptor, pluralis, ut hi praeduahs enim apud Romanos non est. sunt quaedam semper sin-

4
5

17 iV

digni

tasq:

lutrnmopercipiunt''uerneq:uiderinectangiposst:-//appeilatiuu:/Generanomiii
accidunt qualitasgenus flgura numerus casusqualitasequaiiiteiiegiturpropriumsitan

iiutquibusdamplacet.V. mascutfemineutcommunepromiscuii:-//casunomrproim

jQ
J5
et

cui
ut

nu singcasunomlpronupponiturhicuthicpceptorfemininiiecuinumerosingu
:

h schola neutru e cui numero singu casu nomlpponitur h. ut h. scriniu


el

Commune

duob: modisst commii a exgenmas


h.
felix

feml ut hic et h canis a ex

geii

mas feml et neutro

promiscua

etia

st

noa q gr^ci eniKOiNA appellant uu passer aquila

mustela h^c

Non

nullos versus integros legisse videtur hierius, reliquos conieciura supplevil


u;

dignitas, quae iniellectu aut, ut quibusdam w ponitur haec. ut haec w

4 8 nominum sunt quatuor, 6 Nomiui accidunt w 10 pronomen prae9 Promiscuum. Masculinum est, cui U) 13 Commune enim fit duobus u) 15 neutro, ut hic et

haec

el

hoc

felix u)

8 Genera
Charisio
l.

20 dicantur Charis, p. 6

sq.
cf.

suni tria

ex Diomede

p.

275

et

13 commune sqq.] commune nascitur, quod fit duobus modis


c.

restitui

Diom. p. 270 ex his quartum genus

20 dicantur Fabricius dicalur

151
(1.

rjiARisn
r.'7.

-iH

p.

,,.

8a

I..

piilaria,

iil

aiimiii

olciiin

qnacdam seniper
singularia

pluralia,

iit

sordes nioenia;
signifirantia
,

quaedani
dies

sin^ailarein

pluraleimiue
positione

numerum (onmuiniter
intellectu ut

ut

nubes;

qiiaedam

pluralia, ut

populus

contio; ipiaedam positione pluralia intellectu singularia,

Mycenae Cymae
r.

Thebac Athenae.
Casus sunt, ut quidain volunt, sex; ratione tamen sunt quinqiie, genetivus dativus

accusativus

vocativus

abiativus.
sit

noniinativum enim optinic

casum esse noluerunt, quoniam quidem


niinatio
vel

positio

nominis
Graeci

vel

rccta

no-

declinalionis

regula.

qucm nominativum
naraxQt^GTiyicjg

non nxHaiv
lo

sed OQd-t]v vei ev&eiav vocant.


dicimus.
aut ioco
adicitur

tamen nominativum casum


uhi enim a re

diligentioribus

etiam seplimus casus.


ubi

dicimus,

ablativo

utimur;
ut
est

autem
*et

re

aut

loco

dicimus^

seplimo magis

casu

utimur,
et

iliud

ignem fomitc capit'


et

*spe possc configere'


intcrdum per passivuni

'ducente deo'.

ut generaliter dicam,
ii>

modum

abiativo utimur, seplimo casu activo modo.||

sed quaedam nomina per omnes figuras variantur:


niuntur quac
aut
tribus
llecti

quacdam nomina
nibili:

inve-

non possunt, ut

frugi

nequam
luppiler

(piaedam duobus
et

casibus

tantum flectuntur,
in

ut

nominativo

vocativo

casu et

opes; nam

singuiari genetivum et accusativum ct abiativum in20

venimus.

Sunt quae gentem

significant, ut Afer

Dacus Ilispanus;

alia

numerum,
bonus

ut unus duo; alia ordinem, ut primus secundus; aiia qualilatem, ut

malus albus niger;


pauper.

alia

quantitatem, ut procerus

altus

magnus subiimis
25

humilis: alia ab accidcntibus vei consequentibus trahuntur, ut beatus dives

Sunt quaedam etiam nomina quae


schola:

sicut nata sunt cfTcruntur,

ut

mons

sunt quaedam

derivativa

quae ab aiiqua persona propter coniuncuocant

10-19iV ^
xpecTiKioc

tam

nominatiuum casum dicimus

//

nihili
\\

adicitur a diligentio

Sed

per omnes figuras uariantur qda noa inueniuntur 4

flecti

psst ut frugi

nequam
dicam
15

etiam .VII. cas: ubi+IinreaIocodicimusabIautimurubiVv'septimomagiscasuutimur


ut est illud et

ignem fomite capit speposse configere

et

ducente deo

et ut generaiiter

in/duperpassiuumoduablatiuo utimur septimo casu actiuo mo:'//et accusatiuii


Qu^dallllalllcasib: tmflectunt" ut iuppitnomioa
et

et ablatiaii

uoca casu

et

opes na

in singii genetiuii

10 uocant. x.axaxQriGxiv.a?
ribus etiam
uj

lo

16 Sed quaedam nomina per

11 diiigentio-

ii declinationis A' positio nominis uel rectas nominibus codices Diomedis p. 277 11 adicitur sqq.] ordinem verborum in codicis scriplura iis quae postea 16 conlocavi, sed 17 niliili, interpositis perturbatum restitui ex B. eodem duce ubi enim a re scripsi et 12 in re aut loco dicimus addidi 14 confugere 10 confidere Lindemannus ducente] Verg. Aen. II 632 17

positio

ii

recta nominis

uel declinationis

dnobus aut tribus B 26 sunt quaedam


tur in

27 schola
indicat

23 malus nigrus albus niger

procerus w proculus N hoc loco omissa infra 156, 34 post novissimus legun*

N: rectum ordinem

INSTIT. GRAM. LIB.


p.

II
!.

155
H!>.

128.

'.'9

P.

iHt

f..

tioncm

gcncris

declinanlur,

ut Pelides Aeacides,

quac Graeci patronyniica

appellant:

quaedam possessiva,

ut Peleius Aeneius; ex hac specie

Aeneia puppis

prima tenet
9 et

Romuleo^Me recens horrebal regia culmo


et

Phineia postquam

clausadomus.
10

haec Graeci

Krrjri,d

appellant.

sunt

deminutiva
littera

quae

in

absolutis

nomi-

nibus adiecta in novissima parte aut

aut

syllaba
,

capiunt deminutioscholasticus schoillud vero

nem

sine ulla comparatione

ut

montanus montaniciilus
suis

lasticulus, parvus parvulus,

adulescens adulescentulus.

memine-

rimus quod
15

semper deminutiones generibus

unde oriuntur consonant,


ut Terentius in Adel|

pauca dissonant, ut rana ranunculus,


phis, ensis ensicula et ensiculus:

unguis

ungula, glandium glandula,

beta betaceus, malva malvaceus, pistrinum pistrilla,

Plautus [ensiculum] in Rudente.

mono-

plota vero

nomina
et

et

haec quae natura singularia sunt, item elementa, item


et

fluminum
20

montium nomina
item dies
festj,

urbium,

item

deorum

et

hominum no-

mina propria,

item littcrarum elementa,

item numeri de-

minutionem, quam Graeci hypocorismon appellant, non recipiunt.

Sunt etiam quae ab his QrjfiartKa dicuntur,


lia

nos non absurde verbaet

dixerimus,
et

ut a verbo lego

leclio

et

dico dictio

oro oratio

et rap-

tor
25

percussor

ex eo

quod

est

rapio et percutio.

quaedam

genera||Iia

sunt quibus multa continentur dissimilia, ut animal aibor.


tur specialia,

ex his nascunvelut

quae tamen insunt originibus suis generalibus,

homo

equus taurus laurus pinus fraxinus.


scendunt ab adverbiis
30 alia

quaedam

ficta

sunt a sono vel voci-

bus, ut stridor clangor hinnitus ululatus fremitus mugitus.


,

quaedam de-

ut hesternus hodiernus crastinus serus nimius citus.

a participiis

ut ludibundus et laudabundus.

sunt etiam quae a Grae-

cis

STii&eriKd dicuntur,

quae

quibuscumque personis adiciuntur laudandi

gratia vel vituperandi;

laudandi, velut

Lausus equum domitor debellatorque ferarum;


13

N
1

6*,

illud

3 Aeneia] Ferg. Aen. X 156 6 Romuleopatronomyca 2 pelius N 8 fineia N. Verg. Aen. et Diomedes p. 310 romyieo N. Verg. Aen. VIII 654 15 ranunculus Charisius l. c. 21 recipiunt Charis. p. 24 IIl 212 13 illud gladius corr. glandium N 16 in Adelphis] IIII Diomedes p. 313 raniculus N 17 ensiculum delevit Fabricius in 2, 45 est pistrilla et exadversum fabrica 18 id est Rudente B in prudente N. Flaut. Rud. IIII 4, 112 ensiculust aureolus 22 uerbalia lo uerbialia N 23 dixerimus elementa 21 quod corr. quam N

que

24 percusor N 31 BnitrjTfiia Diomedes p. 310 diximus A'^ quibuscumquc Fabricius quibusque N p. 309 eTTiKTHTiKA N Aen. VII 651

epitheta Diomedes 33 Lansus] Verg.

156
().

CHARISII

m.

.10

P.

p.

90 L,

vituperandi

et ipse doli fabricator Epios.

sed hacc omnia, ({uamquam species sunt noiniuum, a^solutc tamen nomina
dicuntur et singulis rehus personisve apposita sunt sunt quaedam nomina
s

quae per sc sine

.'illerius

partis orationis
tt, id est

adminiculo intellegi non possunt,


intel-

quae Graeci dirunt

tui'

nQog

ad aUquid, quae non possunt


sihi

legi sola, ut pater mater.

iungunt enim

et illa

per quae intelleguntur.


Tto)?

sunt

his

similia

<|uae

Graeci

dicunt rdv nQog xl


ut

l^pvTa,

id

est

ad

ahquid quodarn luodo

^e hahentia,

dexlcrior

sinisterior.

sunt quoque
ut

quaedam homonyma, quae una


significat

loquelta plura

significant,
et rei
et

nepos

acies.

lo

enim nepos

et

certum cognationis gradum

avitae

consump-

torcm.

similiter acics et

oculorum
loqucllis

dicitur

ct

ferri

cxercilus.

quacdam
terra
significai3

synonyma, quae plurihus

idem tamen

significant,

tam quam
quae

humus,

ensis

mucro
et

gladius.

quaedam mediae
ut

potcstatis,

tioncm a coniunctis sumunt,

magnus

fortis.

haec enim pcr se nullum


vocantur,
ut
in

habcnt intellcctum
vir,
fortis

ideo a quihusdam
his
et

adiectiones
accidit,

magnus
quahtate
for-

exercitus.

comparatio

quoniam aut
fortis

sunt aut in
tissimus.

quantitate,

ut

magnus

maior

maximus,
t

fortior

Non omnia nomina gradus comparationis


qualitate

recipiunt ,

sed sola quae in 20

sunt

aut in

quantitate;

cetera

au||tem
vel
vel

non habent conlationem,


quac gentem, ut Graecus
quae ordinem, ut secunfrater.

velut

quac corpus significant, ut homo arhor;


vel

Hispanus;

quae numerum, ut unus duo;

dus tertius; vel quae ad aliquid refcruntur, ut pater

quaedam no25

mina quamvis quahtatcm


grandior.

significent,

gradus tamen collationis non recipiunt,

ut mediocris sobrius rudis grandis.

non enim

fit

mediocrior sobrior rudior


tres,

scd
,

cum

sint

comparationis gradus
superlativus
,

positivus,

ut

fortis,

comparativus

ut fortior,

ut fortissimus,

de quibus iam suo


tres gradus perseveali- 30

loco exposuimus, invcnimus


rare.

non

in

omnibus nominibus

aliquando enim primus tantum gradus invenitur, ut mcdiocris;


el

quando primus

sccundus,

ut senex senior, ut pius

iuvenis iuvenior aut iunior;

aliquando primus et tertius,

piissimus

(nam pro secundo gradu


et
tertius,

magis adverbium ponimus, ut magis pius);


ut ulterior
ultinius;

ahquando secundus

aliquando tertius

tantum, ut novissimus.

sunt item
35

noinina superlativa quae absolutum non habent,


ut citerior citimus

sed ab adverbio veniunt,


superior supremus a

a citra,

inferior infimus ab infra;

2 et] yerg. Aen. II 264 3 haec omnia B et Diomedes p. 309 haec omnia nomina Diomedes p. 308 haec nomina N 7 per quae B ei Diomedes p. 309 propter quae N 9 se om. N: quodam modo adtendentia uel taliter qualiter se habentia Diomedes p. 309 12 et atUe oculorum om. N, add. B et Diomedes p. 309 13 piuribus B et Diomedes p. 309 plurimis N 18 in om. N 22 gentes N 26 subrius corr. sobrius N 34 nouissimus Sunt quaedam 28 suo loco] p. 87 sqq. etiam nomina quae sicut nata sunt efferuntur ut mons schola. sunt item N: cf. supra 35 nomina superlatiua B noua superlaiiua N vehiunt om. N, add. B p. 154, 26 superior superrimus iV 36 citimus B citissimus N
|

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 130. 31 P.

II

157
p. 90. 91 L,

siipra,

prior etiarn et primus ab adverbio

prius et peior pcssimus ab adfiguris

vcrbio peius.
ut

quaedam sunt quae

divcrsis

in conla|lioncm veniunt,

malus peior pessimus, bonus melior optimiis.

his

enim per omnes


norainis lcnuit.

tres

gradus comparatio processit, nec tamen


5

unam formam

snnt

aba absoluta quae nullo quidem gradu comparationis figurantur, rccipiunt

tamen conlationem,

si

illis

magis adverbium iungatur,


et

sicut superius dicsic et e

tum
uno
10

est,

ut magis
et

rudis,

magis pius,

maxime

similiter.

con-

trario

minus

minime adduntur.
duo
viri

utimur autem gradu comparalivorum in

et

altero

prope aequalibus ac similibus (nam dissirailium comparatio


fortes, sed
liic

nulla est), ut *hi

aljtcro fortior'.

item coraparati-

vus t his qui sui generis

sunt et his

qui

allerius sunt

comparatur,

ut

equus velocior equo dicitur, qui eiusdem generis est, item velocior cane,
qui alterius generis est.

superlativus vero gradus omnibus his tantum qui

sui generis sunt praeponitur;


15

nam

velocissimus equus non dicitur nisi equis aut omnibus sui


geiieris

conparatus.
tur, ut

itaque superlativus gradus

praeponi-

Danaum
Tydide,
aut
Qo

fortissime gentis
casum
illis,

nullis.

scito

autem comparativum gradum ablativum


pluralis,

traliere

numeri tam singularis quam

ut doctior

illo,

doctior

superut

lativum vero genetivum trahere casum et tantum plurali


iustissimus

numero

iungi,

omnium.
VII

DE PRONOMINE
quae posita pro nomine minus quidem,
accidunt

Pronomen
25

est

pars orationis
significat.

paene idem tamen

pronomini

quahtas
finita
ille.

genus figura

numerus casus persona.


finita est

qualitas

pronominum aut
ut

cst aut infinita.


infinita

quae notat certam personam,

ego

tu

est

quae

cuilibet

personae potest aptari, ut quis quantus qualis.

genera pronomi-

num
30

sunt quattuor,

masculinum ut
ego.
figura
in

hic,

femininum ut haec, neutrum ut

hoc

commune

ut

pronominibus aut simplex est ut quis,

aut conposita ut quisquis.


ut quales.

numeri sunt duo, singularis ut qualis, pluralis


invenitur,

communis quoque numerus


qui
viri.

ut qui;

dicimus enim
et

qui

vir

et

casus
sunt

pronominum totidem sunt quot


tres,

nominum.
tu,
tertia

personae pronominum
35

prima ut ego,

secunda ut

ut

ille.

24

JV

II

7,

Pronomen

7 et ante niaxime om. N, add.

17 o

Danaum] Verg, Aen.

96

24 Pro-

t pene exc. Bob. p. 111 sqq. 25 pleue idem p. el Probus p. 345 ed. Vindob. paene Diomedes. item Cominianus et Flaviaplene nus pronomen defiuiunt ita, pronomen est pars orationis qiiae pro nomine posita mi^ 26 aut nus quidem, pacne idem tameu significat excetpta codicis Bernensis 123

nomen

159, 34
B

neminem Diom.

MQsgq.

anle Ouita om. N^ add.

32 numerus

nume

numeri

\u

158
|).

CIIAHISII
i:ji.

3i P.

p. 91.

9i

I..

Suiil itronoinina

ad aliquid, ut meus tuus.

nain

et

haec sine aliquo

non possunl

sola intellegi.
liic

Prononiiinnn lcclinationes finitae sive aljsolutae,


tera.

liuins

liuic

et

ceexs

sed vocalivuin Iialiere non potest


sit,

quia

nemo

dicil

ego,

iiisi

clamatio

ut

apud

lluratiuin

ego infclix, queni


liahel vocalivuni,
fclices.

tu fugis.
si

nec pluralis

nisi

ae(|ue exclamatio sit,


id

ut

cum

||

dici-

mus

o nos

pronomen

lioc,

est

nos,

trium generuin est comqiii

mune.

non

cst

tamen repudianda
vocativuni

illoruin

sententia

dixerunt in qui-

busdam pronominiljus
gamur
rationi

non posse cadere,


sed

cum

etiam pacne in

lo

omnihus pronominihus non deheat esse vocativus.


vocativnm adicientes,
hahere voluimus,

sed nos nondiim refradeclinationis


vocati-

quoniam contextum

instruendi gratia fecimus menlioncm,

quainquam

vum non solum non invenimus


vidcmus
ea.

veruni etiam in quihusdam casihus dcficere


est
i5

tu

et

cetera.
n-

hoc quoque pronomen omuium generum


hic huius,

commune,
isla istius,

velut dicimus

haec huius, hoc huius.


quarc non ipsud ut

iste istius,

istud istius istuc.

ipsum.

illud et istud?
,

quoniam veteres nominalivum masculini non ipse dicehant sed ipsus


etiam in comoediis veterihus invenimus.
et illuc illius.
Infinitiva.
ille

quod
illud
20

ilhus,

illa

illae

et iUius,

quis

et

qui

ciiius,

quae cuius,

quod cuius.

sed veteres
dativus

nominativum pluralem quis dixerunt regulam secuti:


mansit in consuetudinc.

unde etiam
;

nam

dicimus quihus pro quis

et quis

non numalius ahus, 25

quam

dicimus.

quisque cuiusque, quaeque cuiusque,

quodque cuiusque.

* cumque in omnihus casihus indeclinabile manet postremum.


alia alius,

aliud

alius;

sed veleres

alia

aliae

aliae.

alter

alterius,

altera

alterius, alterum alterius.

neuter neutrius,

neulra neutrius, neutrum neuuter utrius noxeQog, utra utrius,

trius; sed veteres neutra neutrae ncutrae.

utrum

utrius;

sed

veteres

utra utrae utrae.

uterque

utriusque,

utra30

que utriusque, utrumque utriusque; sed veteres utraque utraeque utraeque:

que per omneni declinationcm postremum aeque manet.

alteruter

alter-

3 declinadones pronominum cum a grammatico tum a libravio decurtatas integras servaverunt B el Diomedes. iinde quae quoque loco omissa sunt restituere longum erat: lacunas ubi ratio verborum poslulabat indicavi. itaque Iiic Imius huic, quae ex declinatione pronominis primae personae relicta sunt, non mutavi 4 nisi o exclaniatio 8it et Diomedes 5 apud Horatium] epod. 12, 25 13 uoluimus et Diomedes uolumus 14 in quibusdam casus deficere uidemus et Diomedes 16 lacunam qua exempla pronominis tu ad tria genera adcommodati hausta sunt indicavi. reiiqua enim ad pronomina tertiae personae et pronomina minus quam (inita pertinent 18 masculini om. add. et excerpla orthographica p. 2787 19 illud iiluc et illius N. ille illius illa illaec illius iiiud illuc iliius B: unde Charisio quoque restituendum videtur ille illius, ilia et illaec iliius, illud et illuc iliius 21 quis et quis

cuius

N
{li.

22 quis dixerunt

q dixerunt

ques dixerunt

u)

23

et

quis om.

N
31

nam dicimus quibus pro quis et pro quibus non numquam dicimus B cum que N: lacunam qua pronominis quicumque declinatio hausla est
que] q
e,

24 cuiusqne
indicavi

quae)

INSTIT. (.RAM. LIB.


p. 132

II

159
P- 9-' 1-

34 P.

utrius,

altcrutra

altorutrius,

alterutrum

altcrulrius;

sed vcteres alterulra


unius;
sed vctercs

alterutrae

alterutrac.

unus unius,

una unius,

unum

una unae unae.


cuique.

unusquisque uniuscuiusque,

unaquaeque uniuscuiusquc,

unumquodque uniuscuiusque; sed vcteres unaquae||(jue uuaccuiusque unacquidam cuiusdam, quaedam cuiusdam, <iuoddam cuiusdam: postaliquis aUcuius, rema syllaba manct in omnihus casibus indeclinabilis.
aliqua alicuius,

aUquid alicuius; antiqui aliqucs diccbant,

undc mansit ab-

quibus:
ullius;

sed veleres aliqua aliquae aliquac.

idlus uUius, ulla ullius, ulluni


nulla nuUius,
tota totius,

sed veteres uUa ullae ullac.

nullus nullius,

nulluni

lonullius;
tolius;

sed veteres nulla nullae nullac.

totus tolius,

totum

sed veleres

similiter

superioribus.

bic

qualis

quaUs,

bacc qualis

qudlis,

hoc quale

quilur talis,

qualis. boc pronomcn quod cst communia sunt masculino et fcminino

qualis,
gcncri.

itcni

quod setalis,

bic lalis

haec
15

talis talis,

hoc

tale talis.

item quantus quanti, quanta quantae, quan-

tum

quanti.

tantus tanti, tanla tantae, tantum tanti.

quotus quoti, quota

quotae, quotum quoti.


Possessiva.

cebant,

ut merito

meus mei, mea meae, meum mei. sed veteres mius diet vocativus secundum regulam manserit, ut sit o mi.
i

nam
20 tivo
i

omnia quae nominativo ante us novissimam syllabam


terminantur, velut hic SaUustius
sic

habent vocao
Horati,

o SaUusli,
et

bic lloratius

hic Lucilius o Lucili:

et

mius o mi;
sunt

iam ordine suo hanc quoque


tui.

regulam adnotavimus.

tuus tui, tua tuae, tuuni


aliquot
alia

Ex
23

his

pronominibus
sed et siqua

quae

adverbialiter

quodam modo
pigebit.

intelleguntur.

pronomina incident, adnolare non


ciusdeni.

idem eiusdem, eadem eiusdem, idem


piam cuiuspiam
,

quispiam cuiuspiam, quae-

quodpiam cuiuspiam.
ut

nostras vestras.
ut

nemo pronomen
sicut et

non habet genetivum,


alius

dicamus neminis,
i

quibusdam videlur;
alius,

pronomen genetivum non habet, ut dicamus


alins

tametsi antiqui
secuti

genetivum
30 et

producta

ante us dixerunt, quorum auctoritatcm


veteres

nos adiecimus.
alis,

cuius nominativum
et Sallustius

non tantum

alius

dixerunt

sed etiam

sicut

'alis

alibi stantes

ceciderunt,
convincitur

omnes tamcn advorsis vulneribus conciderunt'.


vero haec opinio auctoritate Plauti, qui
ita dixit in
jj

Captivis,

neminis misereri certum


33

est,

quia mei miscrct ne-

m
4 unaecuique] uo^cuiusque
k
talis
talis tale

m.
hu:

11

liic

qualis qualis liqualisiV

13

talis lalis

pro meus

N: Charisii auctoritate in hoc nominativo uti18 ut sit o mi nam oninia nomina ut sic sit omnia A' 21 ordine suo] p. 11 24 intelieguntur B iuteliegentur et Diomedes 27 dicanuis om. N, add. 29 producta us dixerunt N producta dixerunt 31 Sallustius] Caiil. 61 30 adiecimus Diomedes adiecerimus NB paullo diversius, sed omnes pauci autcm, quos coliors praetoria disiecerat medios tamen adversis vuineribus concidcrunt 34 miseret 33 in Captivis] llll 5, 106
17 mius dicebant
iur Priscianus p. 'J02 20 oratius o orali

nemiue

160
p. 134 P.

CHARISII
p.

92. 93 L.

Aliis

ita

placuit de pronuminibu.s disserere.


est singulariler indicanl.

pronomina sunt

(|uae et

ipsum

et

quod eius

sunt quae e contrario ulrum-

que

pluraliter

et ipsos

et

quod eorum
igitur

est significant,
et

quae cxemplis maest et cuius

nifostiora

erunt.

utrumque

singulariler,

quod

quod

est, in his inlellegitur, raeus tuus,


raliter,

mca

tua,

meum tuum;

utrumque plu-

quod

vestros, nostras veslras. nam velut in istis ipsis cuius unum significatur ea autcni quac subiecta sunt pluralitcr, meos horum animadversio a Graecis notata cst. neque tuos, meorum tuorum. cnim cum his solis communis est nobis loquclla sed eliam cum plurimis

nostros

est

nationibus.
aliquid, ut

pronomina quaedam,

sicut

nomina

et participia, refcruntur et in his

ad

10

meus tuus noster


alia

illius

illorum.

nam

ut in

illis

bina

intcllegimus.

Pronominum

sunt simplicia

alia

composita

ut haec

ecquis

quemis

corum quorundam dispar a praecedentibus natura est, ut tute temet semet nosnam his non pars orationis sed adiectamentum quoddam accedit. met.
suapte

nam meapte

quispiam

quippiam quoipiam haecine.

etiam

qua ex
aut
si

causa

numquam hae
nusquam
ceteraeque lexis;
;

voces
utiles

his

pronominibus
possunt,

separari

possunt,
et

separantur,

esse

sicut praepositidnes

coniunctiones

ideoque nova vocabula quidem propria haullis

bent omnes partes oralionis

nec ipsae
legitima

quam pronominibus

accedunt.
j

20

nec enim
illud

significatio

earum
est

magis quam symbolica

est.

in

his
di-

quoque observandum
singulare.

quod

ista

omnia quae quasi adiectamenta


acccdunt.

ximus tam singulari numero quam

plurali

unum autem
sic

adest
utique
23

quam semper

non enim
et

ut

quisquam quemquam,
discernimus,

quiquam quosquam dicimus.


Pronomina a nominibus
cunctalioni
participiis
ita
si

omni perproprium

responsionem suam
quippiam

exhibebimus.

nam hoc

quasi

14

N m,
2

el cuius

coniecit n

quod Lindemannus

est

N:

et

cuius

et contrario

quid est coniecit Lindemannus e contrario 13 ecquis] etquis 14 haecine et etiam

Comminianus dicit qnod ista sunt additamenta et non pardicens, Pronominum quorundam dispar a praecedentibus natura est, nam his non pars orationis sed additamenium iungitur excerpta ut tute temet semet. Bemensia. Et sunt alia additamenta quae pronomiuibus ut nominibus interrogativis iunguntur, ut dam quam piam libet, ut quisquam quidam quislibet quispiom hiccine sed in his non pars orationis Cominiano testante , sed additamenhaeccine hoccine. tum quoddam accidit. si enim haec additamenta ab his pronominibus separarentur, nil significare posse per se. et hoc sciendum esi quod alia de istis additamentis omnibus iunguntur casibus singuiaris et pluralis numeri , ut quisdam quibusdam quislibet quam vero non saepe invenimus plurali numero (pluralis numeri cod.) quibuslibet. iunctum. et hoc sciendum quod, licet alia ex istis additameiuis naturam (iitteratura cod.) partium orationis habent, quoniam additamenta sunt, partes (partis cod.) Comminiano (communiano cod.') testante esse non possunt (posse cod.) excerpta codicis d 22 adiectamenta Fabricius obiectamenta 23 Reginensis 1442 15 a om. abest qnam per singulare est quam singulare Fabricius 24 utique quiquam quosquam Fabricius ulique qu'dqnam quippiam A'
tes orationis,
ita

eorumdem quorundam N.

INSTIT. GRAM. LIB.


p.

II
p.

161
93 L.
ille,

134

36 P.

pronominum

cst,||iit

cum dictum

sit

quis,
lalis,

subiungas hic vel

aut

cum
quot

quas,
tot.

has vel

illas,

sic qualis

deindc quautus tantus,

mox

Quaedam pronomina ad aliquid pronuntiantur et ulraque significatione singularia sunt, ut meus tuus; aut utraque pluraha, ut nostri vcstri; aut
intrinsecus pluralia extrinsecus singularia, ut noster vester;
singularia extrinsecus pluralia, ut

aut intrinsecus

mei

tui.

Per casus pronomina


tivo
10

ila

ui

nomina dechnantiu', carentia sciHcel voca-

casu.

nam

alia

sunt quae ad vocativum casum referuntur neque sunt

ex dcclinatione, ut lu vos; alia accusativo vocativoque, ut te; alia per sin-

gulares casus declinantur neque sunt


lariter ego tu hic,

Casualia, ut ego.
tibi

masculina singuhunc;
et pluraliter

mei

tui

huius, mi

huic,

me

te

nos vos

hi,

nostrum vestrum horum, nobis vobis

his.

item feminina sin-

gulariter cgo tu haec,


15 liter

meae tuae huius, mi


mei
tui

tibi

huic,

me
te

te

hanc; pluraneutralia sin-

nos vos hae, nostrum vestrum harum, nobis vobis


huius,

his.

gulariter ego tu hoc,

mi

tibi

huic,

me

hoc;

pluraliter

nos vos haec,


nobis vobis
Aliis
20

nostrum vestrum horum,


placuit

nobis

vobis

his,

nos vos haec,

his.

ita
,

declinare,

persona

prima singulariter ego mei mihi


:

me

me

pluraliter

nos nostrum nobis nos o a nobis


pluraliter vos
ille

secunda persona

singulariter

tu tui vel tis tibi te tu a te,


tertia

vestrum vobis vos


illi

o a vobis: ab
illa

persona masculina singulariter


illi

illius

illum

ille

illo,

plurahter

illorum

illis

illos

iUi

ab iUis;

feminina singulariter
iUis
illo,
illas

iUius iUi illam

illa

ab iUa,

pluraliter

iUae

iUarum
illud

Ulae

ab

^siUis;

neutralia singulariter illud illius iUi iUud


illis

ab

piuraliter iUa

iUorum
Et
istum

illa

iUa ab iUis.
simili
isti

alia

pronomina
,

modo.
istorum

masculina singulariter
istis istos
isti

iste istius isti

iste

isto

pluraliter

istis

feminina singuplurahter
isti

lariter ista istius vel istae isti vel istae


30

istam

ista

ab

ista,

istae

istarum

istis

istas

islae

ab

istis;

neutra singulariter istud istius


istis.
|j

istud

istud ab isto, pluraliter ista istorum istis ista ista ab

Minus quam fmita mascuhna singulariter ipse


ipsi vel ipso

vel ipsus ipsius vel ipsi

ipsum o ipse ab ipso,

pluraliter ipsi

ipsorum

ipsis ipsos ipsi

ab ipsis;
35 ipsa

feminina singulariter ipsa ipsius vel ipsae ipsi vel


pluraUter ipsae ipsarum ipsis
ipsi

ipsae

ipsam
neutra

ab ipsa,

ipsas

ipsae

ab ipsis;

singulariter

ipsum ipsius
ab
ipsis.

ipsum ipsum ab ipso,

pluraliter ipsa

ipsorum

ipsis ipsa ipsa

illas

sic

om,

7 mei tui Fabricius


tiuo ablatiuoque
lu

meus tuus

6 extrinsecus pluralia intrinsecus singularia ut noster accusaA^; cf. Diom. p. 317 10 ex declinato A'

11 masculinasingulariter cgo om.

N
N

mei

tui

huius mi

13 nos uos hos nostrorum uestrorum

12 hic ille, mei tui illius 15 nostrarum uesti-a.u tis.

rum

17 nostVbrum uestrbrum
s

20 nostrbrum

21

tui tibi

masculina om.

32 uel ipsum ipsins


I.

N
1 1

GRAMMATICI LATINI

J62
|i.

CHARISII
13. 37
I'.

p. 03. 94

I..

Inflniln
liler

inasculina singiilariier quis cuius cui


qiiis.

qucm

qui a

(luo

plura-

qius cuiuin quis ques (|ues a

Mimis quain
qui, pluraliler qui

iiiiila

niasciiliiia

siiigularilcr

qui

cuius

ciii

qiiein

(]ui

quurum quibus quos qui


quod
et

(luihus; reminina singularitcr

quac
a

ciiius

cui quani (|uac a qiia, pluralilcr

quac qunriim quis quas


cui

(|uae

quis;

neiitra

singulariter

vcl

quid cuiiis

quod
vel

vel

quid

quod

rel qiiid a quo vel a qui,


quiltus

pluraliter

quac quorum

cuium

quis vel

quae quae
(juam

a quis vel a quibus.

Minus
pluraliter
ei
ii

fmita
iis

masculina
ii

singularitcr

is

eius

ei

eum

is

ab eo,
lo

eorum

eos

ab

iis;

feminina singulariler ea eius vel eae

vel

eae eam ea ab ea,


ad

pluraliter eae

earum

iis

eas cae ab
iis

iis;

neutra
iis.

singularitcr id eius ei id id ab eo, plurabter ea

corum

ea

ea ab

Possessiva

aliquid

masculina

singulariter

meus

mei

meo meum
is

meus

meo,

pluraliter noslri

nostrorum nostris nostros noslri a nostris;

feminina singulariier mea meac meae meam mea a mea, pluraliter [meae mearum mcis mcas mcae a meis] noslrae nostrarum nostris nostras nostrae n nostris; neutra singularitcr meum mci meo meum meum a meo,
pluraliter nostra

nostrorum nostris nostra nostra a nostris: masculina sin-

gulariter tuus tui tuo

tuum tuus

a tuo,

pluraliter veslri

veslrorum vestris

vestros vestri a vestris; feminina singulariter tua tuae tuae


pluraliter vestrae
lariter

tuam lua a

lua, 20

vestrarum veslris vestras vestrae a vestris;


tuo

neutra singuvestris

tuum

tui

tuum tuum

a luo,

pluraliter vestra vestrorum

vestra vestra a vestris.


lina

intrinsecus singularia extrinsecus pluralia,

mascu-

mei meorum meis meos mei a meis,


a meis,
tuis

feminina
raea

meas meae
lina tui

neutra
tiios

mca meorum meis


a tuis,
tuis

meae raearum meis mea a meis; mascu-

25

tuorum
neul|tra

tui

femiuina
tua
a

tuae tuarum tuis tuas tuae


intrinsecus pluralia ex-

a tuis, trinsecus

tua tuorum

tua

tuis.

singularia,

masculina noster nostri

nostro nostrum noster a no-

stro, feminina nostra nostrae nostrae

nostram nostra a nostra, neutra no;

strum nostri nostro


vestro vestrum
vestra a vestra,

nostruin
a

nostium a nostro

raasculina vester vestri

30

vester

vestro,

feminina vestra
vestri

vestrae

veslrae
a

vestram
vestro.

neutra vestrum

vestro

vestrum vestrum

4
.

. i

15 2V
.

quos a quibus
ae aqua pt qu^ f quis quas qu^ a quis
.
.

f.

sin^

q us

am

ii

siug

^
.

ii

qd

us

ocl

aquo u aqui

el

pt qu

cuium quis u quib: q.q.a quis


.

ii

a quibus
.

//ei u

Minus

Q^finl

m
.

sing is.us.i.eii.is.ab eo.pt ii.eor.iis


1"
.

eos

ii

ab

iis

sin^ea
.

10
e
.

ea ab ea pt e

iis

eas e ab

iis

ii

sing id
i .
.

us
s
.

id'. id
.

ab eo pt ea
.

f
.

iis

Possessiua ad aliquid

sing

meus

pt noslii f

is

os

ri

a ris

15

mea me
Quod aut quid us i od aut id od aul ei eam ea ab oa ui 12 ea nim iis
el

id a

quo

tu

10 Foeminina singuiaria.
Posscssiua
u;

Ea

eius

ea ab

iis.

23 intriusecus singularia

oxuinsecus iV

INSTIT.
p.
137. .38 P.

GMM.

LIB.

II
p. 04

163
I..

intrinsecijs sinfjnlare

ct

exirinseciis

singularc in tortia itorsona,


jtluralitcr
siii

niasculina
siiis

singuiaritcr suus
sui a

siii

suo suuni suus a suo,

suonun
a

siius

suis

fcininina singularilcr sua suae suae suani sua


siias

sua

pliualiler

suae suar^m suis


5

suae a suis

ncutra singulariler suuin sui suo suuni


suis

suuin a suo,
singulariter

pluralilcr
utriiis

sua suorum
utri

sua sua a

suis.

ilcni

masculina

ulcr

ulrum uler ab ufro,


pluraliter

pluralitcr

utri

ulrorum
utri vel

utris utros utri

ab utris; fcminina singulariter ulra utrius vel ulrae ab utra,


ulrac

utrae utrain
utris;
10

utra

utraruni

utris

ulras

ulrac

ab

ncutra singularitcr iilruin utri utro utrum ulruin ab utio,

pliiralilcr

utra

utrorum
alteri alteri

iitris

utra

utra

ab

utris.

itein
,

masculina singulariter aller


altcri

alterius

alterum

alter

ab

allcro

pluraliler

alteroriim

allcris

alteros

ab

altcris;

feminina
altcra

singularitcr altcra

altcrius

vel

alterae

alteri
alteris
15

vel

alterae

allcram

ab

allcra,

pluialitcr

allcrae

altcrarum

altcras

alterac

ab alteris;

neutra singularitcr alteruin alteri allcro

alterum alterum ab altcro,

pluraliter altcra

altcrorum
alii

allcris

altera allcra

ab

alteris.

item masculina singularitcr alius


alii

alius
aliis;

alio

alii

alium alius

ab alio, pluraliter
alia

aliorum
alii

aliis

alios

alii

ab

feminina singulariler
aliac

aliae

alius

aiiae
aliis;

aliam

alia

ab alia,

pluralilcr
alii

aliarum

aliis

alias
20

aliae

ab

neutra singulariter aliud

alius alio

alii

aliud aliiid

ab alio, pluraliter
Praepositiva

alia

aliorum

aliis

alia

aUa nh

aliis.

masculina

singularitcr

quanlus

quanti

quanto quantum
quantae quanlam

quantus a quanto,

fcminina singulariter quanta quantae

quanta quanta a quanla,

neutra singulariter quantum quanti quanto quanpluraliter pluralitcr

tum qiiantum
2.5

quanto;

masculina

quanti

quantorum

quantis

quantos quanti a quantis,


quantas

fcminina quantae

quantarum quantis

quantae

a quantis,

pluralitcr

neutra

quanta

quantorum quantis

quanta quanta a quantis.


Subiunctiva masculina
singularitcr

tantus tanti

tanto tantum tanlus a

10
15

28

iV

Ilem

in sinjj. alter ius

u r ab o pt alleri f
is

is

os

.ib ris

F siiig oltera ius


ri

am
alii

a ab altera pt aller f

as r ab alleris u sing altcru

ro

um

ab

al

altera f is a a ab alteris.

ite

sing alius

alii alius alio alii

alium us ab

aliis
iT

os

lii

ab

aliis. f,
alii

sing alia alius aH alii.am.a.ab alia pt ali^

20

ab

aliis

sing aliud

alius alio alii aliud aliud


.

ab alio pt
f

alia. f iis

Ppositiua

in, sing.

quantus

ti

to.u.us. a quanto
to
. .

sing quauta
tis
.

25

11

singquantum.i.o.um
.

um
.

pt.iTi.quanti f is.os.ti a
.

pt
t

is

as

a
ilT

tis

pt

iT

quanta
ti

f
.

is ta
.

ta a tis

//

ii

tiiT

li

Subiunctiua

sing tantus

to

tum

tus

alo.

f siiT tanta

12 Altera us rae ram a ab altera w: mihi quinque vel sex fere litlerae in fine versus deesse videbantur. reliquorum ver-suum lacunas vel coniectura vel pleniore codicis scriptura adiutus recle supplevit Pierius

4 singulariter om.

5 siia.nim.is.os.a.a. a suls

11*

'

164
p.

CHAIUSII
137

.TJ

P.

,,.

<I4.

()5

I..

tanto,

feminina
II

singiilaritcr

tiinta

tantac

tantac

tantain
a

tanla

tanta,

singularitcr

ncutra

tantum

tauti

tanlo

tantuni

tantum
tanti

tanlo;

pluralilcr

masculini gcncris tanli tauloriuu tantis

lantos

tautis,

pluralilcr Ic-

minina tautae tanlarum

tanlis tanlas tantae a tantis,


tantis.

pluralitcr ncutra tanla


s

tantorum tantis tanla tanta a

(^ommunia subiunctiva .masculina


talem
talis

ct feminina

singulariter lalis talis

liili

a tali,

pluralitcr

tales
talc

talium talibus talcs lales a talibus; neutalc

Ira singulariter tale talis tali


talia
talia

tali,

pluralitcr talia

talium talibus

a talibus.
et
alia

Sunt

pronomina quae
j

simili

modo

declinantur

quisquc

qui-

lo

cumque

quiscunKpic

VIII

DE VERBO
administrationem
rei

Vcrbum
pore
figura
ct

cst pars

orationis

significans

cum temgcnus
i5

persona numcrisque carens casu.

verbo

accidunt qualilas

numerus modus tcmpus persona

coniugatio.
infinita.

Qualitas verborum aut finita est aut


est

qualitas

vcrborum

finila

quae notat certum numerum, certum


scribo.
infinita

modum, certum tempus, ccitam


nihil

personam, ut lego
scribere.

est

quae

ccrtum

liabet,

ut legere
'

haec enim in omnibus numeris temporibus personis


finita,

enfinita sunt.
finita 20

ceterum legisse scripsissc dicuntur quidem


sunt.

sed

tempore solo

Verborum genera simt quinque, activum,


ut legor scribor,

ut lego scribo,

passivum,

neutrum, ut sedeo curro, commune, ut adulor, criminor,


practerea
illa

deponens, ut luctor convivor.


itur

sunt

ct inpcrsonalia

ut scdetur

videtur.

non minus
placuit

et

inpersonalia

dicuntur,

ut

taedct

pudet

25

paenitet.

Quibusdam

verborum genera esse quattuor, agens patiens comlitlera

mune neutrum.
sumpta
stantis

agens verbum intellegitur quod

terminatur et adin-

r littera facit patiens, ut

tcmporis

et

futuri,

ut

moneo monens

scribo:

participia habet duo,

scribens,

monitujjrus

scriplurus. 30

12 iV

pt
tis

m.geu
ta ta

tanti
tis
:

is

os
.

ti

tis

pt

f tant

tis
.

as
b:

atis

// tale

lis

.li.le.le.li.pt
_
f

talia.iu

a.a
i

Communia
St ct alia
iVlI7,
1

subiunctiva

iii

et

sing taiis

lis

li

lem

is

ale ptu

puoa q

simili

modo

decliuaut" quisq, quicumq. quiscumq.

10

De uerbo

quiscunique om. u; 14 vcrbo 20 finita sunt exc. Boh.p. 118: cf. 16 aut anie tinila om. N, add. 18 niliil cerli liahet niliil horum ceitnm liabel Max. inccrta yic.lorinus 19 infinita Fahricius finita Max. Ficiorinus 29 littera patiens iV littera fit paliens Fahricius

10 Suut

Max.

Victorin. p. IQ^Qstj.

INSTIT. GRAM. LIB.


p.

II
p.

165
95 L.

130.

40

I'.

adsiimpla
praeteriti

littera

facit

passivum, ut moneor scribor: participia habet


fudiri,

luo,

tcmporis

ct

ut

monitus monendus,

scriptus

scribcndus.

ergo neque activum sine passivo est neque passivum sine activo.
est qui facif,
5

necesse est ut
terminatur et

quod

r littera

nam ubi commune verbum intellegitur eandem numquam amittit et in duas cadit posit

qui patitur.

testates,

agcntis

ct paticntis,
illo.

ut

consolor criminor. consolo


et

dicimus enim consoparticipia habet

lor illum et

ab

non enim

facit

crimino.

quattuor,
ut
10

secundum formam quidem activam praesenlis temporis et futuri, criminans criminaturus secundum formam auconsolans consolaturus
, ;

tem passivani

praeteriti temporis et futuri,


et

ut consolatus consolandus,

cri-

minatus criminandus

similia,

ut

osculor ludificor
significat

depopulor blandior.
o
littera

neutrum verbum
et

intellcgitur

quod habitum

terminatum
facit

non

accipit r litteram, ut faciat patiens, ut sedeo

ambulo.

non enim

sedeor ambulor.
15

participia habet duo, instanlis temporis et futuri, ut

am-

bulans ambulaturus, sedens sessurus.

ideo autem neulralia dicuntur, quod


sto

nequc adficiunt
venio.

neque patiuntur,

ut

iaceo

algeo

sitio

esurio

curro

Etiam quintum genus verborum ahi dixerunt, simplex vel deponens,


dc quo dicendum
est,

simplex vcl

deponens verbum

intellegitur

quod

20 littera terminatur et

eandem numquam

amittit et habet potestatem agentis,


participia habet tria, prae-

ut luctor irascor.

non enim

facit lucto irasco.

sentis praeteriti futuri, ut luctans luctatus luctaturus et simiha,

ut
illa

sequor
qiia

conor.

luctandus non dicimus; luctandum tamen dicimus figura


est,

in

omnibus verbis utimur, velut luctandum mihi


25

eundum

est,

gaudendum

mihi est, standum mihi est,


agendi significat patientiam,

veniendum

est.

item e contrario quod forma


ardeo llagro,

ut veneo vapulo

quae verba in
participia habet

neutrorum

spe||cie

quidam posuerunt,
neutrorum specie
partibus r httera

ahi supina dixerunt.


futuri,

duo, praesentis
erraverunt
30

el futuri,

praesentis, ut vapulans,
ista

ut vapulaturus.

qui

in

verba posuerunt.

nam

in neutris

verbis

vel

aliquot

admittitur vel

significationem

quodam
etiam

modo passivam exprimunt,


ambulatum
Ahis placuit

velut in inpersonalibus sedetur ambulatur.

est, in infinitivis

quoque ambulari dicimus.


esse tria, activum passignifi,

omnium omnino verborum genera


et
ita

sivum habitivum,
35 cabit
,

distingunt.

activum est quod facere quid


significans
,

ut lego ,

t)el

corporis

motum

ut salio ,

vel animi

ut

35

iV

ut lego corporis

motum

significans
?i

animi prouideo passiuum e actiuo contrariu quod pati quid signiQcat ul uror

qq

35 significans ut uro * animi


quod
1

166, 2 quoque ut superius

lu

participia consulor 6 consulor consulans consulaturus 10 consulatus consulandus pina dixerunt exc. Bob. p. 119 20 numquam amittit et

scribor

7 consulo 18 simplex om. N, add.

9 27 su22

ut ante sequor om.

25 ueniundum

26 quae uerba

utraque uerba

166
|).

CHARISIl
HO.
41 P.
p.
It.".

I..

provicleu.

pussiviiin

est

artivo contrarium,

qiuid

pati

qiiid

signilicat,

ul

uror.

liaiM-

quoqiic, sicul superiiis dittimi cst, liahcnt corporis rel aninii

motum
salior.

si>,Miilicantia.
Iialiiliva

nain et

facit,

iiamque cogilur corpiis^


fieri

ut ut

dicimus
nascilur

piac

per sc

quid

aut

essc

signilicaiil

crescit orillur.
sivaj
ct acliva

hacc etenitn quasi indillerenlia passivis rcpiignant [et pas-

tantum inodo

suiit.

Activorum aulem spccies sunt duae, qiiarum una passivuni nun habel,
ut amhulat currit,
cies
altcra
liabet,

ut iubet ducel.

passivoniin
pali
qiiid

qiioque spesignilical,

sunt

totidem,

(|uaruin

una est quae natura


illa

ut
lo

moritur senescit, quibus etiani

adnumerantur quae per se qnid venire


altera e.xstat,

significant, ut cadit labitur trcinit.

ciim

iili

qiii

patitur acci-

dere quid significatur, ut verberatur uritur.

Est ahud genus quod


niler

commune
patitur.

vocatur,

ut
et

vador ulciscor.

commuet
i3

enim tam

agil

(|uam
vclut

quaedam
est

tempus

et

personam

numerum
sona

significant,
et

lego

scriiiu.

enim

ct instanlis

temporis et
sine per-

personae [irimae
solam
enirn

numeri singularis

significatio.
iit

quaedam veru

rein pcr

tempora oslendunt,
ficri

curritur currebaliir ciirretur.


at

haec

nec pluralia

ncqiie ad personain relerri possunt.

eadem
inam20

conposita babent in
bulatur) et
|j

eadeui rorina

(nam

significant (]uasi percurritur


et

in

passivam personam referuntur

numerum.
civitas,

dicimus enim
aditur

percurritur campus,
stratus.

perambulatur forum,

circuitur

magi-

Similitcr

haec sive

simplicia sive composita sine

numero personaque
25

cuni tempore tamen ustenduntur, ut decet decuit decebit opurtet Ucet taedet pudet piget.
his

enim cum

adicitur

designant, quasi decet illum, /)udet Gaium.

nomen aut pronomen personam eadem ad praeleritum tempus


,

SN
pcrius dictu e habent aiiimi motii sigiiiCcantia

nam

et facit

namq, cbgitur cor


hc

salior liabitina q per se quid fieri a ee siguificant ut nasciliir crescit oritur


qsi indiiTerentia

apassiuisrepugnantetpassiuact aciiua tiTImost


st
.II.

//ut iubet docet


liet

ru

\V

species

quar

una passiuu

il

het ul ambulat currit altera

passiuorum

23
.

26

//duntur

ut decuit decet decebit oportet licet

numero persoaaq, ciim tempore tii osten edet pudet piget his +f cum adicitur nomen a pronomen persona designant qsi decet illum 25 udet gaium eade ad pteriiii tempus relata tribus modis iuttliegunlur nam par
.militer h siue simplicia siue composita sine

3 Actiuorum autem

23 Primos versus integros legisse videtur Pierius; reliqnos coniectura suppleoit Similiteriu 24 Ucet, taedet w 2(3 illum, taedet Caium 10 167,1 partim duplican-

5 haec autem cum sint indifferentia, passivis repugnant, tantummodo sunt coniecit Lindemannus 10 quide uenire
17 ut currebatur curretur curritur
|

et aut activa aut

passiva

N
:

ct

pluralia

11 alierii exstat Item et pluraiia uj

20 refferuntur iV

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 141. ii P.

II
!'

167
">

L.

relala

tribiis

njodis

intelleguntur.

nam
partini

partim

duplicantur

addilo

aliquo

verbo,

ut

laeilet,

joertaesum est,

sine adiectione, ut decet decuit.

nec enini aut


potest.
5 licitum

taeditum aut taesum est nec

rursus tacduit ut decuit

dici
licuit

tertia spccies est


est,

eorum quae
est.

in

utramquc formam cadunt, ul

quaedam sunt activa passivorum figura mdius tamen erat dicere testificat, enuntiata, ut testilicatiir exsecratur. quasi testem facit, ut amplificat, quasi amplum facit, item eoj^ecrat, ut quaedam sunt e obsecrat, quam testificatur exsecratur, quasi ipsc ab alio.
puduit puditum
cowtrario

passiva

quae specicm activorum oplinent,


fio

ut veneo per praeco-

lonem, ardeo amore,


tra,

magistratus, vapulo pendens.


calescit,

ut tepescit

frigescit

ex quibus habitiva liunt,


pallet.

quaedam sunt neucum in coep-

tiQnem transierint, ut tepescit tepet, pallescil

Cum
habitiva
15

omnia verba aut actione


non
ut

activa

aut passione passiva aut habitu

dicantur,

inmerito

habitiva
aspicit.

cum

activis

adnumeranlur quae

habent ive^ystau,
Kcog

cernit videt

at contraria

eorum

zataxQfjGttaliis

nominantur passiva.

nullum enim nd&og habet qui cernitur ab


auditur et excusatur,
in praesentis

sive videtur,

amatur

diligitur et suspicitur,

defendi-

tur,
illa

quoniam non minus haec


etiam ignorare possunt.

quam

in absentis cadunt,

qui

20

Sunt verba quaedam sine dubio activa, ut scio volo, quibus


cesserint adverbia, fiunt habitiva, ut nolo nescio.
|]

cum

ac-

talis

etenim adverbii na-

tura ut additum verbo contrariam significationem faciat.

Figura verborum aut simplex est,

ut

scribo,

aut

conposita,

ut in-

13

iV

duplicantur
ct

addito

aliquo

uerbo

ut

t^det

tsum

partim

siiie

adiectioiie

decuit nec ++ a t^dium a t^sum e nec rursus tduit ut dccuit dici potest
c

species
acliua
erat

eof q

iu

utraq.

forma cadunt
enuntiata

ut

licuit

licitu

puduit puditu e
exsecratur
ijsi

pasiiuorum
dicere
ut
teslificat

figura

ut
ut

testificatur

me
facit

quasi

testem

facit

amplificat

amplii
alio
:

ecrat

obsecrat

quam
q

testificatur

exsecratur

quasi
ut

ipse

ab

10

trario

passiua

speciem
uapulo

actiuorum

optinent
:

ueneo

per

pconem

fio

magistratus
tra

pendens
calescit

//

in

coeplionem
habitiua

transierint
fiunt

ut

tepescit
;

frigescit

ex

quibus

cum

pallet

NllT,
tur
u)

Cum omnia

uerba a actione

dam sunt Quaedam

2 adiectione, ut decet to 5 est. Quae4 potest. Quaedam species lu actiua ui 8 aiio. 7 facit, atque execrat lu 6 melius autem erat sunt e contrario u) 9 preconem, ardeo amore, fio to 12 transierint, ut

tepet, friget, callet, pallet lo

2 pertaesum est] cf. Diom. p. 393 Charis. p. 224 Consent. p. 2060


ri.\N

15 CNep-

UJ

KATAxpecTiKoc

16 q cernitur

17 diligitur] igitur

N; amalur

item et suspicitur Fabricius 21 lalis et haec aduerbii addito

18 qui iUa Fabricius q illa N talis est haec aducrbii lo an talis

20
est

n accesserit

N
22

huius adverbii?

1G8
l>.

CHARISII
142. 43 P.
p. 90.
1)7

L.

scribo.

nuniLTi

sunt duo,

singularis,

ut

scribo,

pluralis,

ut

scribimus.

niodi sunt septcm,

in<licalivus

iniperativus proniissivus optativus coniuncti-

vus pcrpetuus inpersonalis.

tenipora sunt tria,


|

praesens, ut lego, praete-

ritum, ut legi, luturum, ut legam.


Aliis ita disserere

placuit.

tempus

est diuturnitatis s[)alium aul ipsius 5

spatii inlervallum aut rei administrativae mora.

tempora sunt

tria,

instans

praeteritum futurum; instans,


scribo; praelerilum,

cum

in praesenti quid fieri ostendil, ut limo

cum transaclum

quid significat,

ut limavi scribsi;

fu-

turum, cum

facturum ali(|uem

demonstrat, ut limabo scribam.


incobativae sive
legi,

praeteriti

tamen

dillerentiae sunt quattuor,

inperfectae,
,

ut

legebam
legeram,

lo

limabam, praeteritae, ut limavi


recordalivae,
ut

oblitteratae

ut limaveram

limaverim legerim.
dicendi

persona

est

substantia
notitia

nominis
esl

ad

propriam

signincationem
lerliae.

relata.

personarum
id

triplex,

primae secundac
ut lego legimus
;

prima

est

quae loquitur,
et

est

qua

dicitur,
15

secunda est de qua dicitur


tertia

ul dicis dicilis; ut dixit dixerunt.

est de

qua dicitur [et

quam personam dicitur, ad quam pcrsonam diciturj,


ad
significant,

quaedam verba semel quid factum


lccto,
et

ut

lego,

quaedam saepe, ut Breviter autem

quaedam saepius,
ab
aliis

ut lectito.

apertius

significatio

verborura definita
,

est,

qui in species quinque

eam

diviserunt hoc

modo

activa est

ut lego

pas- 20

siva, ut legor, neutra, ut sto,


lor.

deponcns, ut nascor, communis, ut popuactivum


erit
lit-

ergo hae significationes sic facillime intellegi poterunt.


pronuntia||tivo

verbum quod
tera

modo
r

praesenti tempore
et

persona prima o

finitum accipere
scribor,

poterit
legor.

litteram

facere

verbum passivum,

ut

scribo

lego
facere

passivum

erit

quod

r httera finitum amittere 25

eam
fiet

poterit et

verbum activum,
neutrum
erit

ut

ducor trahor.
littera

sublata enim r
finitum r litteram

activum,
recipit, et

duco traho.

quod

non

cum

sit

activa specie,

passivam non habebit, ut curro.


dicilur,
id

non

enim dicimus
rio
,

ciu"ror.

deponens per antiphrasin

est
,

e
et

contra-

quia verbum r littera finitum deponere

eam non
non

potest
eniin

cum

sit 30

passiva specie, activam non habebit, ut nascor.

dicimus nasco.
et
te.

commune

est

verbum quod specie passivae


,

declinationis

passivam

ct

activam continet significationem


VIIII

ut popiUor te, populor a

DE ORDINIBVS VERBORVM
,

Ordines verborum sunt quattuor


est

qui verba dispertiunt.

primi ordinis

4
.15

secundi ordinis

verbum cuius secunda persona as litteris terminatur, velut amo amas. est verbum cuius secunda persona es terminatur, velut

10 incoliatiuae Lindemannus
qua N:
tito

incubatiu^

inchoatiuae

uj

15 secunda esl a

dicitis

cf.

Priscian. p. 840

exc. Bob. p. 120

16 dicis dnt tertia de N 17 quaedam 18 anllfias>in N 29 deponens 31 nasco Biont. p. 327

lec-

31 acliuam Diomedes actiuum

36 amo amas anias

'

INSTIT. GRAM. LIB.


p.
14:{

II
p. 97.

169
98 L.
is

45 l\ lcilii

lciieo

tenes:

ordinis cst

verhuni cuitis sccunda pcrsona


quarti ordinis cst
velut

per

cor-

rcptam terminatur, ut ago agis:


persona productis
is

verbum cuius secunda


ita<iue

litleris

terniinatur,

muuio munis.
activi

omnia
ct

vcrba quae ciusdcm ordinis erunt siniilem etiam dcclinationem habent,


5

idco satis est ex

quoque ordine cuiuscumque verhi tam

quam

passivi

dcclinationem

per

omnia
sive

tempora

et

modos exemph
seu

gratia

pcrscrihere.
fini-

nam modi vcrhorum


tivus,

qualitates sunt quinque,

pronuntiativus scu

imperativus,

optativus,

suhiunctivus

coniunctivus,

infinitivus.

dechnantur autem hoc modo.


10

X
DECLINATIO VERBI ORDINIS PRIMI

Verbum
stantis

finitivum ordinis

primi activum

[et passivum]
et

temporis

inl|-

numeri singularis amo


praeteriti inperfecti

amas
amaho.

amat

pluraliter

amainus

amatis

amant,
15

amaham amahas amahat,

perfecti amavi, pkis-

quaniperfecti
turi

amaveram,
ille.

fufuri

imperativa instanlis

ama amet,

fu-

amato tu amato
,

oplativa instanlis et praeteriti inpcrfecti ut


,

ama-

rcm

perfecti ut

amaverim

phisquamperfecti ut amavissem, futuri ut amem.

'.io

cum amem, praeteriti inperfecti cum amarem, praeteriti cum amaverim plusquamperfccti cum amavissem futuri cum amainfinita instantis temporis amare, praeteriti amasse, futuri amatum ire, vero. amatarum esse. participia instantis amans, futuri amaturus. supina vcl
suhiuuctiva instanlis
perfecti
I

adverbia amandi
ris

amando amandum.

passiva instantis temporis

amor ama-

amatur

amabaris
25 perfecti

amamur amamini amantur, passiva inperfccti amabar amabatur, passiva perfecti amatus sum fui, passiva plusquampluraliter
futuri

amatus eram fueram , passiva

amahor.

passiva

imperaliva
et in-

instantis

amare ametur,

futuri

amator [ametur].
[et]

optativa

instantis

perfccti ut

amarer, perfecti ut amatus sim


futuri

fuerim,

phisquamperfecti
passiva

ut

amatus essem fuissem,

ut

amer.

suhiunctiva instantis
pcrfecti

cum amer,
3orim,
II

praeleriti inperfecti

plusquamperfecti

cum amarer, cum amatus cssem

ero fuero.

passiva infinita instantis

cum amalus sim fuefuissem, futuri cum amatus amari, praeteriti amatum esse, fuluri
futuri

amatum

irj.

participia praeteriti passivi amatus,

amandus.
ainator;

passiva

inpersonalia

amatum amatu.
primo ordine,

appellatio amatio;

nomen

adverbium

amabihter.
35

Ergo

in

ita

ut praedictum est,

secundam personam per

as observahis finitam, ut

media invenitur,
coniunctiva ro.

amo amas, quae a littera per totam dechnationem futuri primam personam per bo, ut amaho, optativa em, imperativus modus a litteram hahet subtracta s, ut araa;

cui inpones re Htteras et facies infinitivum, ut amare.

l utirum

5 cuiusque
sico

fui

correptum an correptam esset in N non adparuit 4 eiusmodi ordinis iV 16 iiistantis et otn. 18 inperfecti om. N 20 infinita 22 amandum loco omissa in margine add. N 22 aduerbialiter N 21 amaturum esse om. 24 om. N 25 fuuram om. 39 amare. explicit decliuatio uerbi primi ordinis

170
|i.

CHARISII
145

47 P.

p. 98.

Vi L.

bKCM.XATIU

VF.lini

ORUlNlt

SECVINOl

Veihum finitwum
singularis extMTeo
ceiit;

ordinis

secmuli
et

activum temporis

instantis

numeri

e.xerces

exercet

pluraliter

exercemus exercetis exerexercui,

praeteriti

inperrecli

exercebam,

perfecti

plusquamperfecli
luturi

exercueram,
optaliva

fuliiri

exerceho.
inperfecli

imperativa
ut

instantis exerce,

exerceto.

inslantis

et

cxercerem,

perfecti

uliuam exercuerim,
subiunctiva instan-

plusquamperfecti ut exercuissem, futuri utinam cxerceam.


tis

temporis

cum exerceam,
activa

praeteriti inperfecii

exercuerim, plusquamperfecli
(inila

cum exercerem, perfecti cum cum exercuissem, futuri cum exercuero. inpraeteriti exercuisse,
futuri exercitum ire
||

iiislantis

exercere,

lo

exerciturum esse.
vel adverhia

parlicipia instantis

exercens, fuluri exercilurus.

supina
passiva

exercendi

cxercendo exercendum exercitum exercitu.

instantis

temporis indicativo

modo

exerceor exerceris exercetui"

pluraliter

exercemur exercemini exercenlur, passiva inperfecti exercebai', perfecti exercitus

sum

plusquampcrfecti exercilus eram fueram

fuluri exercebor. futuri

im-

is

perativa passiva temporis instantis exercerc exerceatur,

exercetor tu
perfecti
fu-

exercetor

ille.

optativa passiva instautis

et inperfecti ut exercerer,

ut exercilus sim fuerim,


turi ul exercear.
teriti

plusquamperfecti ut exercitus essem fuissem,

subiunctiva passiva temporis instantis

cum

exercear, prae-

inperfecti

quamperfecti
infinita

cum exercerer, perfecti cum exercitus sim fuerim, cum exercilus essem fuissem, futuri cum excrcitus ero
praeteriti exercitum esse,
futuri

plusfuero.

io

instantis passiva exerceri,

exerci-

tum

iri.

parlicipia praeteriti passivi

exercitus, futuri exercendus.

appella-

tio'exercitatio;

nomen

exercitator.
25

In

secundo ordine observandum est quod secunda persona instantis


facit,

per es

ut exerceo exerces,
futuri

quae e

littera

per totam declinalionem


in

media invenitur,
ut exercebo,

prima persona aeque ut


ro.

primo ordine per bo,

optativa
s,

eam, subiunctiva

imperativus raodus e litteram

habet sublata
exercere.
||

ut exerce;

cui inpones re litteras et facies infinitivum, ut


30

DECLINATIO VERBI ORDINIS TERTII

Verbum
gularis
perfecti

finitivum ordinis tertii activum temporis instantis


et

numeri

sinin-

premo premis premit

pluraliter

premimus premitis premunt,


presseram,
futuri premito.

premebam,

perfecti

pressi,

plusquamperfecti
,

futuri

premam.

imperativa instantis

preme premat
premerem,
futuri ut

optativa in- 35

stantis et praeteriti

inperfecti ut

perfecti

ut presserim,

plus-

quamperfecti ut pressissem,

premam,

praeteriti inperfecti

quamperfecti

cum cum premerem, perfecti cum presserira, pluscum pressissem, futuri cum pressero. infinita instantis tempremam.
subiunctiva instantis

Nn

s,

Declinatio

2 fioitivum om. N 8 inperfecti om. N 32 actiuum et passiuum delelo v. passiuum N

10 exercilum 37 ut o?n,

iie

exercitum esse ut om.

INSTIT. GRAM. LIB.


1>.

II
P'''

171
"00
r..

147

49 P.
,

poris prenitTf

praeloiili {)ressisse, fiiUiri pressiim ire


fuliiri

[aut]

pressurimi

es.se.

participia inslaulis preinens,

pressurus.
instantis

siipina prenieiidi

preinendo

premenduni pressuin
preinor
5

prcssu.
et

passiva

lemporis

indicativi

modi

premeris

premiliir

pluraliter premimur premimini preiiiuntur,

passiva praeteriti inperfecti premebar, perfecti pressus


perfecti pressus

sum
et

fui,

plusquam-

eram fueram,

futuri

premar.

imperativa instantis prcmere


practeriti

prematur,
fecli

futuri premitor.

optativa
iit

temporis instantis
,

inper-

ut premerer, perfecti
futuri

pressus sim fuerim

plusquamperfecti m/ pres-

sus essem fuissem,


10

ul

premar.

subiunctiva instantis

cum premar,
sim fuerim,
||

praeteriti

inperfecti

plusquamperfecti
mfinita instantis

cum premerer, cum pressus essem


praeteriti

perfecti

cum

pressus

fuissem, futuri

cum
futuri

pressus ero fuero.

premi,

pressum esse,
pressus,

pressum

iri

[aut

pressurum
latio
15

esse].

particijua

praeteriti

futuri

premendus.

a[>pel-

pressio;

nomen

pressor.
est
liuius
qiii

Ergo
dico dicis,

tertius

ordo

per

is
|

correplam

exit,

ut

premo premis,
exit,

ago agis.

futurum
[et]

tempus

fmitivi

in

am

ut prelitte-

mam.
ras et

imperativus in c litteram
facies infmitivum,

facit, ut

preme;
terlii

cui

adpones re

ut premere.

rursus in
et

ordinis

verbo futufacit,

rum
20 tertio

fmitivi

hoc

diflert,

quod

in

primo

secundo ordine per bo

in

vero per

finitiva

am, premam agam dicam,


egero dixero.
ordinis
is

item oplativa per am, subiunctiva vero per ro;


optativa
ul

velut

premam againdicam,

subiunctiva

cum

pressero

meminisse autem debemus eorum verboruni

quae sunt
persona
25

tcrtii

duo genera esse,

unum eorum quorum secunda


,

finitivi

per

litteras

correptas terminatur

velut ago agis ut servio

alterum
sed

eorum quorum per


excepto
litteris

is litteras

productas terminatur,
litterarum

servis.

tempore

ct

productione
(juare
in

per totam declinationem isdem


copulare non

terminanlur.

uno ordine ea
persona

dubitabimus.

praeterea

animadvertendum

est

praeteritum inperfectum
finilivi

eorum verborum
io

(piae sunt tertii ordinis


30

ex priina
ie

quae per

litteras ler-

minanlur semper per


similia
;

litteras

medias terminari, velut

facio

faciebam et
,

et ideo

summo
finitivi

errore aguntur qui servibam et servibo dicunt

quod
fallit

observatur in his verbis quae quarti ordinis esse defmimus.

sed eos
is

secunda persona

simili

tempore

et

productione isdem

litteris

ter-

minata, videlicet non perspicientes primam personam quarti ordinis ubique


.15

per

io

terminatara ordinis distinctionem declinationisque dilferentiam facere.|(

DECLINATIO VERBI ORDIISIS QVARTI

Verbum
liter

ordinis quarti

activum et passivurn

finitum temporis instanlis

numeri singularis

et pluralis.

activa instantis audio


praeteriti

audis

audit

et

plura-

audimus

auditis audiunt,

inperfecti

audiebam, perfecti

au-

part

2 pmendi.do.du pssnm praessu ut oin. 26 hisdem 19 per om.

4 pmo.ris.mitur

N N

ut om.

32 diffiaimus

172
p.
14S).

CHARISII
50 P.
p.

100.

101

l..

(livi,

plusquaiiipc-rrecli

audivfram,

futuri

audiam;

et

passiva audior aiidiris

audiliir audimiir

aiidiniiiii
liii,

audiunlur,

passiva

inpcrfecti

audichar,

passiva

peiiccli aiidilus suin


diar.

piusquainperlecti auditus eram liieram,


activi

luluri

auin-

imperativa instantis

audi,

futuri

audilo

lu

ille.

optativa

stantis et praeteriti inperfecti ut

audirem, perfecli ut audierim,


suhiunctiva inslantis

pluscpiamaiidiam,

perfecti ut audissem, fiituri ut audiam.


praeteriti inperfecti

cum

cum audissem,
futuri auditor tu

cum audircm, perfecti cum audierim, fuluri cum audiero. imperativa passiva
ille.

plusquamperfecti
instantis

audire,

optaliva iustantis

et

praeteriti inpcrfecti

ut audirer,
lo

perfecli ut auditus
futuri ut audiar.

sim fuerim, plusquamperfecti ut auditus essem fuissem,


subiunctiva instantis temporis
perfecti

cum

audiar,

praeteriti in-

perfecti

cum

audirer,

cum
tis

auditus cssem fuissem, futuri

cum auditus sim fuerim, plusquamperfecli cum auditus ero fuero. infmita inslanauditum
ire

acliva audire,

praeteriti audisse, futuri

[autj

auditurum esse.
||

infmita passiva

temporis

instantis

audiri,

praeteriti

auditum esse,

futuri

15

auditum
lalio

iri.

participia passiva praeteriti auditus, futuri audiendus.

appelfuturi

auditio;

nomen

auditor.

participia

activa

iustantis

audiens,

auditurus.
auditu.
I

supina

vel

adverbia

audiendi

audiendo

audiendum,
per

auditum

Quarlus ergo est ordo ubi secunda persona


terminatur,
ut audio

finilivi

is

syllabam
et
ter-

20

audis,
ista

haurio hauris.
si

cuius

futurura

tempus bo
flnitivi

am

terminatur.

sed

differentia est,

prima persona

eo

minatum verbum invenies huius


rio

ordinis,

fulurum tempus per bo


cetera

etferes,

ut transeo transis Iransibo, redeo redis redibo;

am

finies,

ut haus 25

hauris

hauriam

munio munis muniam.


finitivi,

imperativa
cui

facies

sublata

littera

de secunda persona
ut audire.
alii

ut audio audi;

adpones re
verbo

et facies
finitivi

infinitivuin,

dixcrunt in quarti ordinis


dilferre

futura
in

et

optalivi et

subiunctwi tantundem inter se


nani dicimus adibo et utinam

quantum
et

verbo
sed
30

secundi ordinis.
in

adeam

cum

adiero.

hoc amplius observatur praeteritum inperfectum media e


detracla
i

littera

tantum
ut de-

modo

litteram recipere,

veliit

adibam praeteribam.

nam

trahalur e littera tempore inperfecto et futuro finitivo b addatur prima per-

sona eius praebet observationem


persona
is

quae per eo terminatur, quamvis secunda


terminetur.

litteris

similiter

productis

cuius autem ordinis

sit

verbum
ordinis

facile

intellegi

poterit

ex infinitivorum observatione.
a accipit,
,

primi

enim
veiut

35

verbum ante novissimam syliabam


,

veliit

amare,
,

secundi
i ,

e productam

velut habere
et
alias.

tertii e
si

correptam

veiut scribere

quarti

munire.

potest

enim secundae personae

abicias

novissimam

A'

8,

fut.

audiam
actiua

11 fut. uti audiar 10 ut om. tiim in marg. adscriptum est passiuo iii

A'^

18 supiiia

ue! adueib.

anle audi-

28

et

optativi et subiunctivi om.

38

abicias] accipias

auferas Fabricius

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 150. 51
r>.

II
p.

173
101

L.

littcram ct adicias re, facis infinitiva, vcliit anio anias

amare, habco habes

habcrc.

Eo verbum
exeo transeo
5

quarti

ordinis

est

et

quae

||

cx eo conposita sunt,

vcbit

praetcreo adeo

abeo

veneo ineo prodeo.


e

baec (jiiamvis sint


ut

quarti ordinis,

tamen inperfeclo tempore


et cetera.

non admitlunt,

ibam ijjamus,

exibam exibamus
ut ibo ibis ibit exeunlis.
tur,
10

item eadem futuro fmitivi per bo dcclinanlur,

et cetcra

simibter.

item participium

cxicns,
;

et

gcnetivus

in

verbis quarti ordinis futurum in

am

est

sed tum in bo encr-

quolicns cst cx eo quod est eo TtoQsvofiai ct quae ex ipso dcrivantur,


7t(>i/pp|iiat
,

vcneo nniQciGxo^at , transeo TtaQiQxofiai, circumeo


(lai,

exco i^iQxo-

praetcreo dia^aivo},

adeo nQOGsQxo^iai , abeo aniQio^ai, iueo tiaiQio-

^ai, prodeo nQoiQxofiai.


Igitur ex quattuor ordinibus
ct
15

verborum dechnationem bifariam activorum


in

passivorum plenam per spfxies digessimus ex discrimine eius.

cete-

ris

onmibus verbis eadem reyula

est,

nc
sed

sit

opus pbuibus

instrni

quod
vel

salis

ex ista declinatione coguoscctur.


colleyir.ms.

tamen quaedam de
cuiusque
ct

diflercntia

observatione
ordinis

respeximus

simul

declinationis

verbum, quibus modis quibusque temporibus

quales brevitates

recipiant iuxta vcteres auctores.


PRIMI

20

ORDIMS
finitivo

Ergo
peragit,

primi

ordinis activum
in

tempore

pcrfecto

hoc

recipit

et

quod frequenter

usu dicitur pro paravisti parasti, item parare

pro paraverc, pararunt pro paraverunl; itcm plusquamperfecto pararam pararas pararat pararamus
25

pararatis

pararant pro
;

paraveram paraveras para-

verat paraveramus paraveratis paraverant

item optativo perfccti utinam pa-

rarim pro paraverim

et

cetera; item subiunctivo futuri pararo pro paravero. ordinis


fmitivo inperfecto parabare pro para-

praeterea in passivo eiusdem


baris,

ilem futuro parabere pro paraberis,

item optalivo praesentis et in-

14
15

18
ne

iV
in celeris

ex discrimine eius
sit

omnibus uerb
ex ista
cu

opus plurib: instrui


:

q' satis

cognoscelnr

//

respeximus simul
difFerenlia

Sed
ordinis
uitales

tii

qda

de

obseruali
et

uerbum

quibusq.

tempovibus

quales

bre

viores tur U)

Declinaiione verhorum trihus versuum columnis perscripla in univcrsa pagina hrene u) 15 uerbis 10 ex islis cognoscequam esse sotent extiterunt versus cuiusque ordinis w 17 obseruatio respeximus lo

tum] cum N 8 verbis om. N 11 AiABeNU) 6 futura finiil i" per bo iV 10 de ditrerentiarnm 12 npoepxoMAi finit declinatio ueil)i .1111. ordinis 18 quibus modis quibusque lemobseruatione collegimus, et respeximus Fnhiicius auctores Et est primi ordinis actiuum poiibus Fahricius IQ iuxta uj iula A^ A': Ordinis primi. Primi oidinis actiunm Fabricius

174
I'.

CIJAKISll
IJI- 5-'
I'.

p.

Mi.

iirj

l..

pf-rrerli nJiiiaiii

paranTc pro
itein
,

it.irarens,
\

cf

cflniunclivo
(iiliiri

inperfecli
coiiiiiiKiivo

cnm paprac.sen-

rarere pro parareris ;


(is
,

iii

opljilivo

cl

in

elul aincre

pro aineris

||

parere pro parcris.

OHIU.MS SKC.V.M)!

In secundi ordinis v^erbo actico liacc rcpcriuntnr in finitivo perfeclo


lialxicrc

pro liahucrnn/,

in

passivo aulcm ciusdcni inpcrfeclo finilivo hahchahelicrc pro hahchcris, optalivo pracscnlis cl

harc pro hahcharis,


inperlocli

ruliiro

ulinani hahcicrc

pro hahcrcris, suhiunctivo inpcrfccli cuin hahcoptativo


et

rere pro
hahcaris.

hahereris,

luturo

subiunctivo inslantis

haheare

pro
10

OIlIiIMS TERTII

Rursiis in lerlio ordine


itein consuestis

in finilivo

perfecto

scripserc

pro scripscrunl,
peti pctisli

pro consucvistis, consuerunt pro consucvcrunt,


at
in ct

pro

pclivi

pctivisti;
ct

in

passivo

eiusdem

inpcrfccto

finitivo

scribehare
15

pro scribeharis,

luluro
in

scriherc

pro scribcris,

et in optativo prae-

senti et inperfecto
rcris,
laris.

coniunctivo
ct

inperfecto scrihccre avrl tov scrihe-

itcm optativo

fuluri

coniunctivo

praesentis

reverlare

pro rcver-

ORDLMS QVARTI
Arnplius in quarto ordine finitivo perfecto
vcni
venisti

venit avii rov 20

venivi venivisti venivit, item adiere pro adierunt; in passivo autein

eiusdcm
optalivo

inpcrfeclo adibarc pro adiharis, futuro adihere avrl tov adibcris,

praesenti et inperfecto et coniunctivo inperfecto adirere pro adircris,


optativo futuro et coniunctivo praesenti audiare pro audiaris.

ilcm

Praeterea apud auctorcs historicos,


arcerc facere adire

vehit Sallustium

Livium,
ut

parare
cx ipsis

25

pro

parahant arcehant faciebant adibant,

lectionibus cognosci poterit.

item quasi infinitum in vcrbis reperitur, ado-

6 N
utiiiam

paiaiere

pro parareris
fut. et in

prfti

Et impera in oplatiuo

coniunu

uu amare pro amaris parare pro pararis


Ordinis
.11.
iii

secundi or

repperiuulur

habuere

pro

habuerun

11

S,

In pass.

5 secundi ordinis

10

22 antitoi adiberis N 23 adirere pro adireris w adiberere 24 audiare pro audiaris praeterea in margine add. N 25 hoc sciendum quod veleres infinitivun! ponebant pro indicalivo inperfeclo, ut Coin. dicit. praeterea dioebatur infmito apud veleres auctores, praesertim liistoricos, velut apud Salustium Livium , parare et arcere facere adire prn parabanl arcebant faciebant adibant, ut ex ipsis leclionibus cognosci potest excerpia Bern&nsia 27 repperitur N
12 ordinis A' pro adibejeris iV
,

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 152

II
1>-

175
IO->.

54 P.

103

I..

ratum eo, pransum eo, perditum aliquem eo, lotum eo, audiUun eo, vcnum eo. iteni conlitendum cst, agendun) est, adeundum cst. ul autem
ftmissa

ordinum observalione generaliter ahsolvam,


ila
i

admonendi sunnis

infi-

uitiva passiva verba

solitos veteres lerminare,


litlera,

ut ajjitarier docerier legier


iuijidiri.

5audirier,

posteriores

ut

agitari

doceri legi

in

secuuda

persona passivorum uumero singulaii fmitivo modo veteres amare pro amaris, velut amor amare amatur, doccre pro
ceor docere docetur,
tis
10

ila

declinabant,
ul

doceris,

do-

munire pro muniris,


et
futuri
et in

et similiter et

\m' tempora instau-

et praeleriti

inperfecti

oplativis

subiuncfivis efferebanl:
in
tertia

tantum absunt baec pcrfecto

plusquamperfecto.

persona

acti-

vorum numeri
cuerunt,

pluraiis finilivi

modi temporis

perfecti

dumtaxat figura baec

observatur, ut iam adnolavimus,


dixere pro dixerunt,

amavere pro amaverunt, docuere pro domuniere pro munierunt;


II

quain figuram

alii

duplicem existimant, de qua etiam Velius Longus in


15

Acneidos

satis

com-

mentatus est,

conticuere omnes intentique ora tenebant.


Quidam grammatici dicunt
genda tempora praesentis et
qiic

in

passivorum imperativis non esse coniunsed


ita

futuri,

distingunt ut id quod pro utro-

notavimus esset praesenlis tantum,

futuri

autcm

in

hunc

modum

de-

20clinari, amator

ametur pluraliter amemur amemini amentur, movetor mo-

veatur pluraliter
raliter

moveamur moveamini mo|veantur,


et similia.

vincitor

vincatur plu-

vincamur vincamini vincanlur, munitor muniatur pluraliter niuniased lota ista declinatio adeo absurda
sit.

mur muniamini muniantur


23

videtur ut etiam apud auctores rarissima

Verba supina sunt baec,


quae quidam declinant post
verba infmitiva;
alii

docendi

docendo docendum doclum doctu.

finitiva

adiungentes non similia; quidam putant

inter adverbia qualilatis posuerunt.

XI

De coniugationibus, quas nos ordines praediximus, Cominianus


30

diser-

tissimus

grammaticus

ita

disseruit.

coniugationes

quas

Graeci Gvtvyiag
iii

appellant,
verbis

sunt apud nos tres,


et

prima secunda
||

tertia.

bac dinoscunlur
verba

aclivis

neutralibus

sic.

primac

coniugationis

indicativo

modo terapore ut amo amas,


35

praesenti persona secunda

as litteris productis terminanlur,

canto cantas.

secundae coniugationis verba indicativo


secunda es
sedes.
litteris

modo
ut

tempore

praesenti

persona

produclis terminantur,

video vides,
cativo

moneo mones, sedco


praesenti

tertiae coniugationis verba indiis

modo tempore

persona secunda

litteris

interdum cor-

3G. 37 ATertie conUigatl uba indicati


iiio

temps. prso.ll.js

iitteris

intdQ correpte inldri prodnrlc

perdittim aliquem locum eo audilum eo

perditum eo, locutum co, audiiuni

eo

iv

30 cvNZvriAC

A'

170
|..

CIlARlSll
154. 55 P.
,,.

103 L.

repto inlordum prodiiclo torminanlur; correpte, ut lego

le^^is,

producte, ut

audiu audis, nutriu nutris.

Primao coniugationis verba indicativo modo tempore praesenti pcrsona


prima aut o
littera

nulla alia praccedento vocali terminantur, ut

amo amas,
i

canto cantas, aut e et o, ut


ut lauio lanias,
satio satias,

commeo commeas,
aut vo,

calceo calceas, aut

et o, 5

ut adiuvo adiuvas,

sublevo sublevas.

primae coniugationis verba imperativo modo tempore praesenti ad secun-

dam pcrsonam
coniugationis

littera

terminantur,

ut

amo ama,
cantabo.

canto canla.

primae
l)o
lo

vcrba

promissivo
ut

modo

adiecta

ad imperativum

modum

syllaba terminantur,

ama amabo, canta


imperalivum

primae coniugationis
re syllaba terminantur,

verba infinito
ut

modo

adiecta ad

modum

ama amare,
ut

canta cantare.

primae coniugationis verba indicativo modo

tempore praeterito specie perfecta adiecla ad imperativum


terminantur,

modum

vi

syllaba

ama amavi,

canla cantavi.
et
i

sed consuetudo

saepe brevitaini5

tem appctens

a litleram subtrabit

ab u disiungit, ut tona tonui,

tona intonui, ut apud Vergilium

intonuit laevum.
primae coniugationis verba indicativo modo tempore praeterito specie incobativa

adiecta
,

ad imperativum cantabam.

modum bam

syllaba

terminantur,

ut

amabam

canta

primae coniugationis

verba

indicativo

ama modo

20

tempore praeterito specie recordativa adiectis ad imperativum


syllabis ierminantur, ul

modum veram
praesenti prima

ama amaveram,

canta cantaveram.

Secundae coniugationis verba


persona co
litteris

indicati||vo

terminantur, video vides,

modo tempore moneo mones.

secundae coniv,

iugationis verba imperativo

per c litteram exeunt, ut


verba promissivo

modo tempore praesenli ad secundam personam video vide, moneo mone. secundae coniugationis
ad imperativum

modo

adiecta

modum bo
infinito

syllaba

termiadiecta

nantur, ut vide videbo.


ad imperativum
vide videre,

secundae coniugationis verba


re
syllaba

modo

modum

manente productione terminantur,

ut
3o

mone monere.

secundae coniugationis verba indicativo modo

tenipore

praeterito

specie absoluta et exacta

formam regulae non

servant.

9 N
correpte ut lego legis producte ut audio.dis nutrio.tris
:

/j\\

terminantur

iugatluba indicatl

rilo

temp. psti persona


ut

.1.

litta

nuUa aliapcedente uoca


calceas aut
.1.

canto.tas a .e. et
satio satias

commeo commeas.calceo
:

etoul

la

a uo ut adiuuo.uas subleuo.uas

//Canto canta.prim coniug


tminant" ut

Prime coniugubaimpera
1

mo temp pstiadsecundap^sonaaiitta

amoama
amo amas,

terminantur.
uj

Correpte

3 Primae

coniugationis

lu

ut

canto

6 lanio lanias,

satio 10

3 Primae coniugationis 178,33 nutrieram Diom. p. Z^9 sqq. 16 apod Vergilium] Aen. II 693 31 formam regulae non servant Diomedes p. 339 forma regulae non seruiunt N: cf, Conseni. p, 2072

INSTIT. GRAM. LIB.


p. 155. aC P.

II
p.
10.1.

177
104
I..

sed potius con.suetudine declinanlur.

inlerdum enim resolvuntur


fit

et in for-

mam
ausus

pas.sivorum et deponenlium

sic.

cnim

ut

ab

eo quod esl audeo


ita

gavisus
5

sum sum

es

est

et in in

exacta specie

ausus eram eras erat,

gaudeo
interdum

es est et

exacta spccie gavisus eram eras erat.


sui

retinentia

formam generis
vidi,

euphoniae potius quam rationi succumbunt,


auxi.

ul

video

moneo monui, augeo

secundae

coniugalionis

verba

modo tempore praeterito modum bam syllaba terminantur,


indicativo

specie incohativa adiecta ad imperativum


ut vide videbam,
indicativo

Tertiae
10

coniugalionis

correptae verba
littera nulla

mone monebam. modo tempore


facis,

prae-

senti

pcrsona prima aut o


peto petis,

alia

praecedente vocali tcrminantur,


facio

ut lego legis,

aut io,

ut rapio rapis,

aut uo,

ut
in-

induo induis, inruo inruis.


dicativo

tertiae coniugationis

correptae verba quae


liltera

modo tempore

praesenti

de prima persona aut o


i

nulla aha

praejcedente
15

vocaU terminantur aut

habent ante o, eadem imperativo


ut

modo
pele,

e correpta praecedente

consonante terminantur,

lego lege,

peto

rapio rape,

facio

face.

quae vero u,

cadem imperativo
terminantur

modo

suam formam

retinebunt, ut induo indue, inruo inrue.

tertiae coniuga-

tionis correptae

verba

promissivo

modo am

syllaba

praece||

dente aut consonante primae positionis aut vocali ,

ut lego legam ,

peto

2opetam, rapio rapiam,


re syllaba

facio faciam,

induo induam, inruo inruam.

terliae

coniugationis correptae verba infmito

modo
,

adiecta ad imperativum

modum

manente correptione terminantur, ut lege legere, pete petere,


inrue inruere.
praeterito
tertiae coniugationis

rape rapere, face facere, indue induere


correptae
25

verba

indicativo

modo

tempore
,

specie

absoluta et

exacta
fit

formam regulae non servant sed potius consuetudine declinantur. enim ab eo quod est lego legi legeram, rego rexi rexeram, pungo putertiae

pugi pupugeram, expungo expunxi expunxeram, induo indui indueram, in-

nio inrui inrueram.

coniugationis

correptae verba indicativo

modo

11 22iV
ut lego.gis

peto

tis

io

ut

rapio

pis

facio

cis

uo ut induo

uis

inruo

ruis

corrcpt^ubaqindicatimotenippi. deprimapr^soaoIittanuHaaliapcedenuocali imini"

15

em impera

ino

.6.

e _ correpta pceden consonanti Tminant" ul lego lege peto pete

4 uero u eadem

imperamo
iiTo

retiiiebuut ut induo

indue inruo iurue

// nis

uba promissiuo

am

sylla tminant" pcedente

a consonaute prim positio


induo

20 iVnS',

peto
2 Terti coniug;

petum

rapio

rapiam

facio

faciam

induam
(

inruo

inruam
ui

12 Terliae coniugationls correptae

tu

17 Tertiae coniugationis correptae uerba

3 ita gaudeo otn. N 22 e syllaba 17 suam formam add. Diomedcs p. 340 maneiUe correpta re N 24 modo om. N specie absoluta et exacta formam regulae non seruant Diomedes p. 341 specie absoluta exacta forma regulae non seruiunt N
n

26 pupungi pupugernm

N
12

GRAMMATICI LATINI

I.

178
|i.

CHARISII
15G. 57
1'.
1>.

104

105 L.

lemporc praeterilo specie incohaliva adiecta ad imperativum inoduin Ijam


syllaba

terminanlur praecedentc aut

consonante

primae positionis anl vo-

cali, ut lege

legeham,

()ete

pctebam, rape rapiebam, facc facicbam