Está en la página 1de 160

CADERNOS RAMN PIEIRO (XIX)

Homenaxe a Fernando Prez-Barreiro Nolla

Edicin de: Lus Alonso Girgado Nicols Vidal Alexandra Cillero Prieto

CADERNOS RAMN PIEIRO (Cadernos galegos de pensamento e cultura) Directores: Lus Alonso Girgado Ramn Lpez Vzquez Consello asesor: Xess Ferro Ruibal Xos Manuel Garca Iglesias Anxo Gonzlez Fernndez Ramn Mario Paz Anxo Tarro Varela Andrs Torres Queiruga Edita: Xunta de Galicia Consellera de Educacin e Ordenacin Universitaria Centro Ramn Pieiro para a Investigacin en Humanidades Secretario Xeral de Poltica Lingstica: Anxo M. Lorenzo Surez Coordinador cientfico: Manuel Gonzlez Gonzlez Director Tcnico de Literatura: Anxo Tarro Varela Ilustracin da cuberta: Alfonso Costa Colabora:

Maquetacin e impresin: Galigraf Galicia ISBN: 978-84-453-5000-3 Depsito legal: C 1.492-2011

Agradecementos Este libro, Homenaxe a Fernando Prez-Barreiro Nolla, contou coa xenerosa colaboracin de dona Teresa Barro, viva do escritor, que achegou datos e informacins puntuais de todo tipo; da Fundacin e Biblioteca Penzol, que nos fixo chegar as cartas de Ramn Pieiro a Prez-Barreiro; da Editorial Galaxia, de Xulio Ros e o IGADI, que forneceron textos da sa propiedade, como o fixeron tamn Grial, Viceversa, Tempo Exterior, A Nosa Terra e o Diario de Ferrol. Grazas, tamn, aos colaboradores (e amigos) do homenaxeado que prestixian coas sas colaboracins este libro e contriben a fixar a interesante e mltiple imaxe do intelectual ferroln que foi Fernando PrezBarreiro Nolla, que levou Galicia polo ancho mundo ao longo de toda a sa vida.

Fernando Prez-Barreiro Nolla (Foto: Maribel Longueira, 2007)

NDICE

I.

Fernando Prez-Barreiro Nolla: Crono-bio-bibliografa . ......... 9

II. Bibliografa e hemerografa activa e pasiva ............................... 29 III. Epistolario: cartas de/a Ramn Pieiro ...................................... 39 a) Cartas de F. Prez-Barreiro a Ramn Pieiro .............................. 41 b) Cartas de Ramn Pieiro a F. Prez-Barreiro .............................. 56 IV. Seleccin de textos .......................................................................... 101 a) A oportunidade histrica concreta do esprito galego ............. 103 b) Vaticinio do teatro galego ......................................................... 106 c) Plcido Castro e o problema poltico de Irlanda ..................... 111 d) Irlanda e as novas formas de vida internacional: As institucins do proceso de paz ...................................................................... 112 e) Pxinas do atlas do esprito ...................................................... 116 f) A modernidade do Ferrol de outrora ....................................... 117 g) Areas sen reloxio .................................................................... 118 h) Unha incomodidade creadora ................................................... 119 i) O SNP: Seis meses de goberno en minora e anda rufo. ......... 121 j) Mitteleuropa ............................................................................... 122 k) Aspiracins angolanas ............................................................... 123 l) A traducin da mtrica: prcticas co Macbeth de Shakespeare en galego ..................................................................................... 125 V. Testemuos .......................................................................... 135

1. Teresa Barro .................................................................................. 137 2. Xos L. Franco Grande ................................................................. 139 3. Eduard Punset ............................................................................... 141

4. Miguel Carlos Vidal . ...................................................................... 142 5. Camio Noia ................................................................................. 144 6. Francisco Fernndez Naval .......................................................... 147 7. Xulio Ros ...................................................................................... 151 8. Ramn Fraga ................................................................................. 153 9. Nicols Vidal. .................................................................................. 156

I. Fernando Prez-Barreiro Nolla Crono-bio-bibliografa

I. Fernando Prez-Barreiro Nolla Crono-bio-bibliografa 1931. Nace en Ferrol o 22 de setembro do 1931, fillo do avogado, escritor e xornalista Fernando PrezBarreiro (1890-1968) e de Matilde Nolla, secretaria nos estaleiros da Bazn e, posteriormente, no despacho do seu marido. O meu pai publicou varias obra en galego. Ademais de Ducia e pique de fbulas (Celta, Lugo, 1954), publicara, sendo moi novo anda, unha coleccin de poemas costumistas (Andrmenas). En casteln publicara, tamn nos anos mozos, outros poemas, de temas mis variados e inspiracin esttica finisecular (Pavesas de la hoguera), e moito mis adiante un anecdotario forense (El Digesto no indigesto). Ollando a sa obra e o que el contaba da sa vida, decatbame de que no Por Ferrol, coa sa nai (1936) seu Viveiro natal de comezos do sculo pasado falaba galego practicamente todo o mundo. El nacera no seo dunha familia relativamente acomodada e profesional, e viera a Ferrol no vinte e tantos para dirixir El Correo Gallego, que daquela se faca al, e exercer de avogado. 1941-1949. Anos de primeira formacin, en Ferrol (con tempadas na Toca ou Viveiro). Estuda no Colexio Tirso de Molina e logo na Academia Rapariz, onde queda impresionado polo profesor Carballo Calero, que o seu introdutor no galeguismo, lia na que atopar tamn a Manuel Fernndez Barreiro, Imeldo Corral, Bello Pieiro, etc. Lector tempern, fixo primeiras lecturas de Curros, Rosala, Pondal, Otero Pedrayo os Parladoiros de La Noche; a sa Gua de Galicia, Cabanillas Vento mareiro, Noriega Varela Do ermo, e tempo despois viran Xos Mara Daz Castro, L. Pimentel, A. Iglesia Alvario, Faustino Rey Romero e outros. Frecuentou por un tempo as revistas dos xesutas El mensajero e Razn y Fe e, en casteln la tamn a Valle-Incln, R. L. Stevenson, R. Kipling, R. Chandler, J. R. Ballard e os populares Lajos Zilahy e Somerset Maughan. Pasa os verns no ambiente rural de A Toca, a casa familiar ubicada entre Ferrol e As Pontes, feito que ter influencia na sa visin galeguista. Na Toca pasei moito tempo. Meu pai mandara facer unha casa al, non era lugar de moda nin de veraneo. Entre Ferrol e As Pontes, preto de Igrexafeita e cara ao Forgoselo, est no punto mis alto dese treito da estrada que levaba a Asturias. unha terra de espiazo agreste entre os vales de Xuvia e os de Ferreira, Moeche, e outros que se espallan ata a costa do Ortegal. Desde os seus penedos de granito vese

11

o canto noroeste da Galiza, a Artabria, desde a Capelada ra de Ferrol e, nun da claro, o Castelo de Goa polo leste. *** (Manuel Fernndez Barreiro)... Fora un dos colaboradores de Cltiga, a editora en galego de Ferrol que dirixira Xaime Quintanilla. Publicara nela unha traducin ao galego da lenda irlandesa dos sete cisnes negros, con ilustracins de Castelao. Era un home moi interesante e moi amigo do pintor Felipe Bello Pieiro. Conservo un manuscrito de don Manuel no que se relata unha excursin deles dous montaa, que via sendo Monfero e arredores, pero que mis parece unha expedicin ao Tbet, cunha gran riqueza expresiva e de detalles. Vese canto tia de extico para Ferrol o seu contorno rural, e canto atraa a intelectuais e artistas como Fernndez Barreiro e Bello Pieiro. Por don Felipe coecn o pensamento e a esttica de Ruskin e entendn os prerrafaelitas. Quero sinalar con isto que daquela, no Seixo, na ra de Ferrol, en plenos anos corenta, podas estar en contacto con estticas e ticas ben afastadas daquel medio. Manuel Fernndez Barreiro saba moitsimo da historia de Ferrol. Era moi culto, moi discreto, e moi modesto. Na sa biblioteca, onde haba libros e revistas en varias linguas, nutrinme de cultura e esprito. *** Os rapaces da mia clase social e ideoloxa familiar an automaticamente ao colexio dos Mercedarios. Ingresara eu nel ao principio, pero non me gustaba e ao meu pai tampouco. Daquela mandoume a un dos colexios-academia da poca que era, como outros, un refuxio de represaliados que salvaran a vida pero quedaran inhabilitados profesionalmente. Recibn al unha educacin laica e republicana no seu cerne, anda que levase engadido o que impuan as autoridades. *** Si, fun a Santiago no 49, a facer Dereito, al botei os anos da carreira pero con moito contacto con Ferrol, sobre todo coa xente que faca Aturuxo. Con Miguel Vidal, anda vivo felizmente, con Toms Barros e sobre todo con Mario Couceiro. Neses anos tamn fixen teatro en Santiago. De feito estreneille a Toms Barros a sa primeira obra, no teatro universitario, a peza Panten familiar. E montei tamn o primeiro Ionesco que se fixo en Galicia, A cantante calva. Tamn en Ferrol fixera algo, unha traduccin de La versin de Browning, de Terence Rattigan, para o Jofre, con Rafael Taibo. En fin, esas eran as mias andanzas teatrais deses anos. 1949. Conferencia de Otero Pedrayo no Crculo Mercantil, en Ferrol, co ttulo Viento del oeste. Carballo Calero pide a Fernando Prez-Barreiro que faga unhas notas ao respecto para publicalas en La Noche. Enva as notas ao mesmo Otero Pedrayo, que agasalla ao nefito cronista a sa biografa de Marcelo Macas.

12

Neste ano coece e trata a Xos Leyra Domnguez, avogado e pintor, galeguista e grande admirador de Otero Pedrayo, e mais a Santiago Montero Daz, ferroln e catedrtico de Historia da Filosofa Antiga na Universidade de Madrid. Afonda na lectura de autores clsicos e contemporneos da literatura galega xa citados. Vai a Santiago de Compostela a estudar Dereito. Nas sas memorias divide en das etapas moi distintas os anos de Santiago: a primeira centrada nos estudos de Dereito, logo ten unha doenza que lle fai perder un ano que pasa en Ferrol, e volta unha etapa centrada en actividades artsticas: poesa e teatro. a) Carballo ensinaba al e para min foi unha revelacin. Primeiro, culturalmente. A min e a todos os que asistiamos s sas clases, abriunos moitos mundos. Vamos unha cultura viva, nos cursos de historia da filosofa, de literatura e de xeografa dos que estaba encargado. Coecer a Carballo era coecer un modelo de intelectual, entender que a cultura non era nin un fardo que levar s costas nin unha arma arroxadiza para bater nos demais ou gaar oposicins. b) No curso de xeografa ditounos por varias semanas, partes da Gua de Galicia de Otero Pedrayo, e infundiunos unha excepcional e ntima familiaridade con Galicia, coa dimensin histrica, coa esttica, coa sensibilidade para a xente e a paisaxe do pas. c) Carballo arredondou o meu galeguismo. Non que me descubrise a Galiza, porque eu xa levaba unha base. Na mia casa haba moitos libros en galego. A min Castelao descubriumo o meu pai, que o admiraba moito. Na casa lera eu tamn a Curros, nunha edicin de 1911 que traa boa parte dos autos do proceso contra Curros, instado polo bispo de Ourense, onde vian as defensas dos avogados do escritor en primeira instancia e en apelacin. E o Vento mareiro de Cabanillas, e o prlogo de Victoriano Garca Mart s obras de Rosala na edicin de Aguilar, tan evocador dunha poca e de fonda galeguidade. *** Cando cheguei a Santiago fun visitar a Otero Pedrayo cun recado do meu pai. Viva no Hotel Espaa e al falamos. Estivo moi ambel, pero non me animou moito. Menos mal que coa Gua de Galicia na man, andaba eu por Santiago e faca unha interpretacin galeguista da cidade, cousa difcil s veces, pero non va galeguismo arredor de min. 1949-1955. Estuda Dereito en Santiago de Compostela, onde contina unha estreita amizade con Lpez Nogueira (que via xa dos anos do bacharelato), que cursa estudos de Medicina. Anda procura do galeguismo, que non atopa. A travs de Lpez Nogueira contacta con R. Pieiro e con Borob. lector de La Noche. Vai

13

tertulia do Caf Espaol, onde escoita a Otero Pedrayo e a Bouza Brey. Est ao tanto do proxecto Galaxia. Frecuenta tamn o Caf Argentina, na praza do Castromil. En 1952, no terceiro curso, enferma dunha tuberculose pulmonar e convalece dela en Ferrol. De novo en Santiago, intersase pola poesa e o teatro. Lectura de libros da Editorial Gredos e intencin de ir a Madrid a cursar Filosofa e Letras, proxecto finalmente rexeitado. Coece a Ramn Lugrs, ferroln tamn, co que tempo despois coincidir en Londres. Acode mesa camilla de R. Pieiro, en Xelmrez 15. Asiste a algunhas sobremesas na Rosaleda e coece e escoita a Garca-Sabell. A travs do seu profesor de Dereito Romano, lvaro dOrs, coece ao excolaboracionista francs Jacques Bousquet ao que d clases de casteln, quen o pon en contacto co teatro francs contemporneo e coa figura de Ionesco. Afeccionado ao teatro na sa mocidade en Ferrol, en Santiago, no Colexio Maior onde vive, representa (e anda traduce) textos de E. Ionesco, W. Saroyan, T. Barros ou H. Ibsen. Anos despois, en 1958, escribir sobre o teatro galego a instancias de R. Pieiro. Coeceu e tratou nestes anos a X. L. Franco Grande, Mndez Ferrn, Rodrguez Mourullo e a A. Eiras Roel. Interesronlle profesores como Legaz Lacambra, lvaro dOrs e Lpez Amo. En 1954 colabora no n 4 da revista Aturuxo por primeira vez e mantn nos anos seguintes, en Ferrol, frecuente relacin con Miguel C. Vidal, Toms Barros e Mario Couceiro arredor da publicacin. Nese mesmo ano o seu labor potico premiado nas Festas Minervais da Universidade de Santiago de Compostela, feito que se repetir nos dous anos seguintes. Eu escriba entn algunhas cousas en galego, e falaba con Lpez Nogueira, sempre inquedo, quen fora o meu compaeiro desde a preparacin do ingreso no bacharelato e partillaba agora cuarto comigo no colexio maior. Un da dxome que viera a morar en Santiago un filsofo galego sado da cadea, e que el xa o fora ver. E na primeira ocasin presentoumo. Era Ramn Pieiro. *** Daquela, en 1949, eu non lle va camio vibel ao galeguismo poltico e social. Xa desde Ferrol estaba convencido de que Galicia era unha nacin, e, non atopando mellor formulacin poltica para explicarllo aos meus condiscpulos, moi refractarios a esa idea, a pesar do ensino de Carballo ao que non todos eran igualmente permebeis, dicalles que era unha situacin colonial. Saba, polo que eu fora averiguando de Carballo, e non polo que el me dixera, do galeguismo da Repblica. Pero todo me pareca algo as coma un paraso perdido. Para min, o galeguismo que contaba en termos de persoas e lecturas estaba en Ferrol. ***

14

Carballo ten que ver tamn con Aturuxo, con Toms Barros, Miguel Vidal e Mario Couceiro. Vidal e Barros andaban pensando en facer unha revista e Carballo orientounos. Mario Couceiro xuntouse a eles. Isaac Daz Pardo, que era primo de Toms Barros, fixo a portada e as ilustracins. Mis adiante levara tamn vietas de Ricardo Segura. Aturuxo, co subttulo Revista de poesa e crtica, era bilinge, en galego e casteln. Agora foi reeditada en facsmile a coleccin enteira nas das pocas, que van de 1952 a 1960, e chama a atencin a presentacin, que era coidadsima, en parte pola minuciosidade de Miguel Vidal, tan esixente nisto como en toda a sa esttica. *** Realmente, a min Pieiro non me dixo nada novo. Non me pareceu o filsofo importante que Lpez Nogueira citara, ou pensei que, si tal era, non se lle notaba. O que si me pareceu foi que era unha persoa moi agradbel, simptica no mellor sentido da palabra, emptica mellor, fra do corrente. Vino algunhas veces mis, case sempre en cafs con Lpez Nogueira, e segun gozando da sa compaa. Pasado algn tempo, Ramn Lugrs, a quen eu non coeca antes e que chegara de Barcelona, levoume casa de Pieiro. Al sentamos arredor da mesa de braseiro. Lmbrome que falamos de Lpez Nogueira, como amigo comn. (...) Fomos amigos moitos anos, falamos moito, na casa del en Santiago e na mia en Londres, e sempre gocei desas calidades sas. *** Por eses anos ocorruselle a Lpez Nogueira a idea das Festas Minervais. Aproveitou un tempo de apertura do SEU, axenciado en Santiago por Eiras Roel, e tamn a sa relacin persoal, de filsofo a filsofo como el dica, co reitor Legaz, e as Minervais celebrronse varios anos. Nese marco coecn a Franco Grande, que anda non estaba en Santiago na mia primeira etapa al, antes da doenza. Gaei algn premio nas Minervais, de poesa en casteln, anda que tamn escriba poesa en galego e haba premios para as das linguas. 1955-1956. Remata a carreira de Dereito en Santiago. Volve a Ferrol e reanuda o contacto co grupo de poetas de Aturuxo, onde xa en 1954 publicara algn poema. Coece a Avils de Taramancos, presente tamn nas pxinas daquela revista. En Santiago traballa como profesor-colaborador de Dereito Romano na ctedra de lvaro dOrs. Rexeita entrar no Opus Dei, anda que acode Estila, a algns actos culturais. Al contacta co ferroln Xos Luis Comellas, que tempo despois exercer como catedrtico de Historia Moderna e Contempornea na Universidade de Sevilla. Eu tia, desde Ferrol, unha forte afeccin polo teatro, que cultivaba como poda. a s ao teatro, case desde neno, porque, como dixen, o meu pai retirrase moito da vida social por mor da guerra e deixara incluso de frecuentar espectculos. a ao

15

teatro cada vez que pasaba por Ferrol algunha compaa, fose a de Irene Lpez Heredia, unha de zarzuela ou os Grandes Espectculos de Enrique Rambal, que tanto me gustaban. Logo, en Santiago, empezamos a facer lecturas dramticas semiescenificadas e algunha representacin completa. Como eu estaba nun Colexio Maior, iso non era tan difcil de facer. Traducn algunhas cousas, como A cantante calva de Ionesco e A ostra e a perla de Saroyan, e estreei unha obra de Toms Barros, Panten familiar. A primeira obra que dirixn no Colexio Maior foi a Casa de bonecas de Ibsen. A coecn a Teresa Barro, a mia muller, que foi a Nora Helmer daquela representacin. 1957. Marcha a Madrid para emprender a aventura frustrada en pouco tempo de opoCon Mario Couceiro e a sa dona, Varela sitor. Con el, Teresa Barro, logo a sa dona, Novo e Manuel Gasalla (O Couto, 1956) que comezara a especialidade de Historia en Santiago e pensaba especializarse en Pedagoxa en Madrid. Contacta cos ferrolns Paco Vizoso e Presedo, seus amigos. Contina a amizade coa familia de Jacques Bousquet. Lectura dos seus poemas no Centro Gallego madrileo. Asisten Torrente Ballester, Manuel Fraga e Pilar Vzquez Cuesta entre outros. Rexeita propostas de traballo de J. Bousquet, que tia moito poder como orientador da poltica educativa espaola. 1958. Inicia a correspondencia con R. Pieiro, que se desenvolver de xeito irregular ata 1977. As primeiras cartas de R. Pieiro das que dispoemos datan de 1963, cando Fernando Prez-Barreiro estaba recn chegado a Londres. De novo en Ferrol, para curar unha tuberculose. Frecuenta o Caf Suizo (e algn outro), onde se renen os poetas de Aturuxo. Conversa frecuentemente con Mario Couceiro e asiste ao estudio do pintor Segura Torrella, ilustrador de Aturuxo na sa segunda poca. Fai algunhas visitas a Santiago e fala con R. Pieiro. Colaboracin no libro de homenaxe a Otero Pedrayo preparado pola editorial Galaxia, co gallo do setenta aniversario do polgrafo ourensn. Publica naquel libro o artigo Vaticinio do teatro galego (os novosque participan nesa homaxe son X. L. Franco Grande, Xos Manuel Lpez Nogueira e Fernando Prez-Barreiro). 1959. De novo en Madrid. A conmocin da crise de Arxelia determina a fuxida de Madrid dos Bousquet. Frecuenta o trato de Lpez Nogueira e ocasionalmente de

16

Xuntanza no Centro Galego de Madrid. Fernando (segundo pola esquerda) far lectura dos seus poemas. Na mesa: Torrente Ballester, Manuel Fraga e Pilar Vzquez Cuesta (1957)

Mndez Ferrn, Pedro Lema, Carlos Polo ou Xos M. Romay, ao que coecera en Santiago. Tamn se entrevistaba con Pieiro, nalgunha visita del capital. a con asiduidade Biblioteca Nacional. Relacionbase con Xos Manuel Beiras e falaban das oposicins. Decide marchar Corua e exercer a avogaca. 1960-61. Ingresa no Colexio de Avogados da Corua. Al afonda a sa amizade (coecao xa de Santiago) con Xos L. Franco Grande, que traballaba como avogado pasante no despacho de Sebastin Martnez Risco. Frecuenta o Caf Espaol e de cando en vez recibe a visita de R. Pieiro. Xa pensa na sada de marchar ao estranxeiro para evitar as oposicins e abrirse camio conservando unha irrenunciable independencia persoal, aspiracin na que sempre se mantivo firme. Decide que non quer preparar oposicins e abre na Corua un bufete de avogado. 1962-63. No mes de marzo casa con Teresa Barro (Lily) da que era noivo xa en 1955. Coecaa dos seus anos universitarios e da actividade teatral, pois ela representara o papel de Nora Helmer de Casa de muecas, de H. Ibsen, representada nun Colexio Maior Universitario de Santiago e dirixida por F. Prez Barreiro, que desempeaba tal funcin por primeira vez. Os dous dan clases particulares e el exerce como avogado. Pensa en marchar ao extranxeiro, seguramente a Nova York, para traballar de tradutor nas Nacins Unidas, mais xorde a posibilidade de solicitar un posto na seccin espaola dos Servicios Exteriores da BBC (radio), consgueo e, en agosto

17

de 1963, cinco meses depois de que nacera a sa primeira filla, Ana (o 19 de maio, na Corua), embarca en Vigo cara a Londres, onde traballa para a BBC co nome de Fernando Nolla (os ingleses adoitan usar o ltimo apelido cando hai mis de un e, ademais, para o elevado nmero de catalns que haba na emisora ese apelido era mis prximo). Na BBC botar ata o ano 1969. O estranxeiro tia para min, desde sempre, unha atraccin forte e Londres non me desenganou. Era e segue a ser unha cidade da imaxinacin, un texto xerador de innumerbeis textos. Era realmente un soo pensar na posibilidade de ter un traballo na BBC, na que estaba, en certo modo, tamn presente unha tradicin galeguista, a do programa en galego e Plcido Castro. ContraCon Lus Mario (esquerda) e Teresa toume a BBC cun perodo de proba de seis meses, (Santiago, 1962). que era o normal, anda que a min me confirmaron o contrato antes de conclur a proba. Entrevistoume na Embaixada Britnica de Madrid o xefe dos servizos europeos da BBC, Edward Ashcroft, irmn da famosa actriz Peggy Ashcroft. Levaba eu entn moi pouco tempo casado, menos dun ano, e acababa de nacer a mia primeira filla. Dinme de baixa con alivio no Colexio de Avogados, merquei unha pasaxe de barco e a mediados de agosto de 1963 colln o Ascania no peirao de Vigo. Proposta epistolar de R. Pieiro para que faga algo sobre Shakespeare. Traducir o Macbeth1, traballo que Pieiro recibe, anda incompleto, en 1970, ano no que aparece un fragmento do mesmo en Grial, n 30, co ttulo A traxedia de Macbeth, de W. Shakespeare. A traducin ntegra aparecer en libro, en edicin de Galaxia, en 1972. A esta traducin a volver un breve traballo nas pxinas de Viceversa (n 15, Vigo, 2009) e de Macbeth tratara xa en 2005, no estudo La catarsis lingstica de Macbeth presentado no Congreso Festival Shakespeare, en Barcelona. Desde Londres segun escribndome con Pieiro. Nas primeiras cartas que tiven del recibn, por certo, o anuncio de que se a publicar GRIAL, e que contaba coa colaboracin de Teresa e coa mia. Agoirbame unha adaptacin doada ao novo pas, porque, segundo dica, eu tia moita flexibilidade. A verdade que non precisei facer sacrificio ningn. Tamn continuei a comunicacin con Beiras e segun, mis ou menos a distancia, a evolucin do PSG que, curiosamente, non coeca antes.

1 Sobre esta traducin hai numerosas referencias no Epistolario deste mesmo libro.

18

1964. Aparece a sa primeira colaboracin en Grial (n 3), titulada De Inglaterra. Publicar cinco mis, a derradeira atopmola no nmero 153 da revista, no ano 2002. 1965-66. Visita de Ramn Pieiro, que viaxar a Alemaa, xunto a Ramn Lugrs, S. Garca Bodao ou Tierno Galvn a unha xuntanza socialista. Instalado en Londres en 1965, Ramn Lugrs, que via de Nova York, convoca na sa casa unha reunin para falar do tratado en Alemaa. Chegan de visita Cunqueiro e Fernndez del Riego e tamn Xos M. Beiras. Pieiro endexamais fala con Fernando Prez-Barreiro da cuestin do socialismo en Galicia. Foi a da BBC unha experiencia importantsi- Londres, na BBC, Bush House, 1967. ma. Aprendn moito. Faca de todo. A primeira vacante que haba era no programa agrcola, Vida rural, e al comecei. Serviume para coecer ben o pas, porque a BBC estaba moi ben organizada e era xenerosa. (...) Despois pasei a facer o programa de Artes e Letras. A entrevistei moita xente, entre eles a Madariaga, cando cumpra os 80 anos e facano doutor Honoris Causa en Oxford. (...) Fixen tamn un programa poltico, semanal, como unha especie de revista de prensa, collendo opinins de diferentes fontes para achegar certa pluralidade sobre determinados temas. Por aquel entn, non se la tan facilmente prensa inglesa en Espaa. Tamn se facan entrevistas a polticos espaois que pasaban por Londres: Tierno, Lpez Rod, Sols... 1966. Nace a sa filla Beatriz, o 7 de novembro, na Corua. 1969. Pasa a traballar na seccin de traducin da Organizacin Internacional do Caf (OIC), un dos mais importantes organismos intergubernamentais de produtos bsicos. Faro at 1993, data en que empeza a traballar por libre para esa organizacin e para outros organismos internacionais en Londres e Xenebra. O cambio de traballo dlle mis tempo para seguir estudando idiomas e posibiltalle o ensino universitario. Despois do da BBC pasei a dirixir a seccin de traduccin da Organizacin Mundial do Caf, onde traballei ata xubilarme, e tamn ensinei na Universidade de Westminster, e nese tempo traducn o primeiro Shakespeare en galego, que foi o Macbeth, publicado por Galaxia. Por eses anos tamn fixen a licenciatura en

19

chins, na Universidade de Westminster, traballando no departamento en cousas da China, e traducn no 82 una panormica da narrativa curta chinesa do sculo XX, publicada por Xerais, que se chama Flores e lea, unha cita de Mao. Agora vai sar un breviario do pensamento clsico chins, nunha biblioteca virtual da asociacin de traductores en Vigo, que dirixe Xulin Maure. Xa antes, no 85, dronos a Teresa Barro, a mia muller, e a min o premio nacional de traduccin do Ministerio de Cultura, por Alicia no pas das marabillas, en Xerais, eso foi interesante porque foi unha obra difcil de traducir, os xogos de palabras, as poesas, como o Jabberwock, hai que inventar, pero foi divertido. 1970. Nace o seu fillo Gabriel, o 27 de agosto, na Corua. Fndase o Grupo de Traballo Galego de Londres, orientado ao ensino e pedagoxa en galego, inicialmente xunto con Teresa Barro, Manuel Fernndez Gasalla, Xavier Toubes e Carlos Durn, que se retirara axia do proxecto. Nese mesmo ano xa comeza a circular o seu boletn, ata 1972, en que remata a primeira etapa. O colectivo contina a sa xeira, coa chegada de novos membros (Ricardo Palms e Carmen Vzquez), e a marcha doutros, mais sempre estn Fernando e Teresa. Dura ata a morte de Fernando, nunha ltima etapa na que os boletns envibanse xa por internet. O programa galego da BBC desaparecera xa en 1956 e o Grupo comezou en 1970. Eramos unhas cantas persoas (Teresa Barro, Carlos Durn, Manuel Fernndez Gasalla, Xavier Toubes e mais eu) que coidabamos que poda ser til facer chegar a Galicia as nosas reflexins independentes, que pensabamos que podan ter o valor que lles viera de ser feitas desde o exterior e sen vincallos partidarios. Non tiamos todos a mesma ideoloxa nin as mesmas preferencias polticas, e nin sequera os mesmos amigos no pas. Acababa de entrar en vigor unha nova lei de educacin que abra unhas certas posibilidades para o ensino nas linguas autctonas. Empezamos entn a facer unhas pxinas, financiadas por ns e dirixidas principalmente aos mestres. Conseguimos direccins e establecemos unha comunicacin cos mestres. Mandbannos cartas con opinins e peticins. Non haba materiais pedagxicos e tentamos darllos en suplementos do boletn co que podiamos atopar. (...) Nos tempos da transicin decidimos ampliar o alcance do Boletn e facelo mis poltico nun sentido moi laso, e sempre cos mesmos criterios de independencia. Carlos Durn non quixo seguir nesta nova orientacin e non volveu ao Grupo. Incorporronse Ricardo Palms, que marchara da Arxentina e viera para Londres, e Carmen Vzquez. O Boletn do Grupo de Traballo facimolo de forma colectiva, a partir das ideas e achegas de cada un, combinando varios puntos de vista e diversos temas. Todo se debata e aprobaba nas nosas reunins e nada a asignado persoalmente. Imprimimolo nun establecemento de tipografa, todo pola nosa conta, e enviabamos os exemplares a Galicia por correo, s persoas dunha lista de enderezos que a crecendo.

20

1971. Teresa Barro enva a R. Pieiro, para Grial, o seu primeiro traballo sobre a novelstica de Rosala, As novelas de Rosala, que aparecer en 1972, no n 10 da revista, xunto con Dous contos. A Rosala volvera con das novas achegas na mesma publicacin: Cartas a Ro- En Londres, na casa de Teresa e Fernando. Pola esquerda: Carmen Vzsala (1977 e 1978). quez, Ramn Pieiro, Fernando, Manuel Gasalla e Isabel (1972). Deixou cinco achegas na revista. Razns de tipo econmico determinaron que en 1978 non puidera publicarse o libro sobre Rosala que a aparecer en Galaxia. 1972. O Grupo de Traballo Galego de Londres lanza o n 1 do seu Boletn. Neses primeiros anos 70 lembra Fernando a sorpresa e agradecemento que reciban de Galicia. Moitos mestres e mestras escriban ao enderezo de contacto. Aseguraban que lles era moi til o material que incluan os boletns que, xa digo, eran poemas, contos traducidos ou inventados, e cousas as. Anda hai uns das en Rianxo, fixmoslle unha homenaxe ao telogo e crego Manuel Espia, o primeiro tradutor dos Evanxeos galego e coengo da colexiata da Corua, que me comentou que a existencia do boletn animbao moito no seu labor. Nesa primeira poca tamn contabamos co estmulo de Xos Ramn Fernndez Oxea, Ben-Cho-Sei, que nos escribira desde Madrid denominndonos benemritos ensinantes, e incluso o fillogo Rodrigues Lapa interesouse pola iniciativa e mantivo unha interesante correspondencia con Teresa Barro. Posteriormente, o traballo do grupo pasou por mis etapas, rematando esta primeira no ano 73. A segunda etapa cubriu os anos 79 ao 82 e pdese dicir que os seus contidos pasaron do pedagxico ao social e poltico. Houbo algunhas baixas e ao grupo unronse Ricardo Palms e outro ferroln, Manuel Fernndez Gasalla. 1975. Colabora con Xos M. Beiras nun proxecto de Federacin de Partidos Socialistas, o chamado Proxecto Teima, que ter a sa voceira na revista do mesmo nome. Nova visita de R. Pieiro. Participa no xurado dos premios de teatro dO Facho, na Corua.

21

1977-78. Pasa unha tempada na Toca cos Beiras, Garca Bodao e E. Punset. Ao ano seguinte Xos M. Beiras viaxa a Londres para ser atendido dunha doenza psiquitrica. Esmorece e remata a correspondencia espistolar con R. Pieiro. 1982. Comeza a colaborar nA Nosa Terra, feito que se prolongar ata o primeiro decenio do sculo XXI. Ocpase nos seus artigos de temas e cuestins de poltica internacional, como experto analista do Instituto Galego de Anlise e Documentacin Internacional (IGADI). No vern trasldase a China a estudar na Universidade do Pobo Chins de Beijing. 1983. Obtn o ttulo de Bachelor of Arts with First Class Honours en Lingua e Literatura chinesas da Polytechnic of Central London. Foi o nico espaol que se licenciou en chins nese ano. Home, difcil porque non os sei todos igual. Falo galego e casteln, o portugus cultiveino moito polo meu traballo na Organizacin Mundial do Caf; ingls, claro, francs, italiano, alemn, que incluso teo familia al agora. Non falo pero leo latn e grego, dos que din clase, e hebreo, que teo un fillo en Israel que casou cunha xudea iraqu. O chins aprendino facendo a tempo parcial unha licenciatura, nos anos 60, logo botei un vern na universidade de Pekn. Era un idioma descoecido e representaba unha experiencia cultural fascinante polo novo e o diferente. Agora China est moi metida no mundo, pero antes non o estaba, nos tempos do maosmo. un idioma que canto mis te metes resulta mis interesante. 1983-84. Con Ricardo Palms, que nese intre colabora na terceira etapa do Grupo de Traballo Galego, edita un nico nmero dunha publicacin chamada O corno de Breogn, cuxo fin era o de resucitar o celtismo. 1985. Comeza a colaborar en La Voz de Galicia, no suplemento cultural que dirixa Arturo Lezcano, na seccin Cartas inglesas. Recibe o Premio Nacional de traducin de libros infants e xuvens do Ministerio de Cultura polo libro Alicia no pas das marabillas. Na dcada de 1990 ensina Traducin en cursos de postgrado de das universidades londinienses, a de Westminster e a de Thames Valley, e imparte cursos en Granada e Lisboa. Fai algns traballos tericos, como o titulado A transliteracin do chins, que apareceu na revista Viceversa, da Universidade de Vigo. Foi, porn, a traducin, a sa capacidade para a aprendizaxe das linguas, o que definiu boa parte da sa actividade pblica. Ademais de traballar neste eido durante moitos anos na Organizacin Internacional do Caf, Prez-Barreiro aportou todo o seu talento e sabedora para que os galegos puideran ler na sa lingua materna os grandes clsicos. O crtico Armando Requeixo sinala que foi un dos pioneiros

22

da traducin en Galicia. Cando por aqu ben poucos entendan e atendan a importancia de ensanchar as miras do noso sistema literario achegando a este os grandes referentes da literatura universal, Prez-Barreiro andaba xa a traducir a Shakespeare nosa lingua. E o mesmo fixo anos despois con En Beijing (China), 1982. outro clsico das letras inglesas como foi Lewis Carroll. Da importancia e o modlico do seu labor dan boa proba as sas versins de textos chineses ao galego, as primeiras, asegura Dobarro pois el era un exemplo a seguir como tradutor de fontes directas, manexando sempre con rigor e coecemento superior tanto a lingua e cultura de partida como a de chegada. Mais a preocupacin do intelectual ferroln por Galicia non ficou no eido da traducin, e a est o seu labor no Instituto Galego de Anlise e Documentacin Internacional para corroborar que, como di Franco Grande, a sa meirande preocupacin era a proxeccin exterior de Galicia, non s da sa cultura, senn de Galicia como pas. 1993. Remata o seu traballo como xefe dos Servizos de Traducin da Organizacin Mundial do Caf en Londres. 1999. Entra en contacto co IGADI, que dirixe Xulio Ros en Baiona. Desde 2000 comeza a participar intensamente dos seus proxectos xa como membro do Consello Asesor,e regresa con frecuencia a Galicia. Publica en Tempo Exterior e retoma as colaboracin nA Nosa Terra, dun xeito mis regular, e Tempos Novos. o IGADI unha creacin moi orixinal de Xulio Ros, unha entidade, hai que dicilo, sen nimo de lucro e con sede en Baiona. l pxose en contacto comigo e con outros e explicounos de que iba a historia. A idea a de, sen seren partidarios, dar ao galeguismo esa dimensin internacional que tivo sempre, e a reivindicacin dunha figura como Plcido Castro, secretario de Relacins Exteriores do Partido Galeguista, un rapaz de Corcubin que se educou en Londres nos anos 20 con quen teo moitas afinidades, por ter estado tamn na BBC. Esa figura simboliza ese anceio de que Galicia estea presente no exterior. Agora acabamos de facer un libro branco de accin exterior de Galicia que, por certo, nos encargou a Xunta. Xa est

23

presentado acerca de como debe estar Galicia presente no mundo. Para esta, para a prxima Xunta e para as forzas vivas que estean interesadas no tema da perspectiva exterior de Galicia2. 2002. Acadmico correspondente da Real Academia Galega desde o 22 de xuo. 2005. Comeza a xeira das sas colaboracins no Diario de Ferrol, no Suplemento Nordesa, onde publicou un total de nove achegas.
Nunha xuntanza no IGADI

Pedrn de Honra, polo seu labor pola cultura galega no exterior. Presenta o seu relatorio Treinta y cinco aos de traduccin en organizaciones internacionales: Brevsimas reflexiones personales, no ciclo La traduccin y la interpretacin en las relaciones jurdicas internacionales, Universitat Jaume I de Castelln. Presenta, o da 4 de agosto, o seu relatorio La catarsis lingstica de Macbeth, no Congreso Festival Shakespeare, Barcelona. 2006. Recibe, ex-aequo con Iolanda Galanes e Marta Panero, o V Premio Plcido Ramn Castro de traducin polo seu Breviario do pensamento clsico chins (2005), accesbel hoxe na biblioteca virtual bivir.com. distinguido co Premio de Cultura do xornal Diario de Ferrol.

2 A prctica totalidade dos textos en cursiva deste apartado do libro procede da entrevista de Franco Grande e Xulio Ros a Prez-Barreiro publicada en Grial, n 167 (2005). Servmonos tamn, nalgn caso, da entrevista feita por Nicols Vidal no Diario de Ferrol (27-III-2005) e do artigo de Jos Gmez (7-I-2010) no citado xornal.

24

Fernando, no centro, premiado no Da Internacional da Traducin (setembro de 2007) (Foto: Maribel Longueira)

2007. Comeza a dictar as sas Memorias que neste 2011 aparecern publicadas por Xerais. Da xnese e desenvolvemento do texto fala dona Teresa Barro, viva do escritor. As memorias xurdiron sobre todo pola insistencia de Camino Noia ( a quen Fernando chamaba dende entn Clo, pola musa dese nome) en que tia que facelas, logo de moitas conversas nas que o tema central remataba sendo Ramn Pieiro e a historia daqueles anos primeiros e posteriores de Galaxia. Iso pasaba con todos os galegos e galegas que pasaban por Londres ou aos que vamos cando amos a Galicia, que quedaban fascinados cun relato que nunca ouviran. Coido que debeu de ser no 2007 cando, unha vez que estabamos os dous en Baiona, fomos cear a casa de Camino Noia e Xulin Maure e, como sempre, a conversa foi parar a eses temas. Camino desa vez insistiu en que tia que escribir todo aquilo porque era de interese bsico para Galicia. Eu uninme idea e quedamos en que tentara facelo. Eu ofrecinme a escribilo se el me dictaba, porque a Fernando non lle gustaba poerse a escribir e prefera falar. Falaba moito, como bo ferroln,e era un relator imparbel. Supoo que foi a finais do 2007 cando empezamos co asunto e xafoi seguido. Todas as tardes adicabamos unha hora ou hora e media s memorias, Fernando sentado nunha cadeira falando e eu escribindo no ordenador. As que son

25

unhas memorias faladas. Isto durou alguns meses, non moitos, porque na primavera do 2008 paramos, unha porque foi cando decidimos trasladarnos a Lancaster e outra porque xusto a eu rompn un ombro e co brazo en cabestrillo tampouco poda escribir. Logo veu o traslado e xa non se volveron tocar as memorias. Por iso o ltimo captulo, o da poesa, quedou sen rematar. Para min, o que cada vez mis evidente que todos eses anos dos que fala Fernando estn sen interpretar. Hai datos, moi descoecidos pola xente mais nova,e el ofrece unha interpretacin coherente, un relato como se di agora. Outrgaselle o Premio de Traducin da Consellera de Cultura da Xunta de Galicia (hoxe desaparecido) no Da Internacional da Traducin. 2008. O 3 de outubro trasldase a vivir cidade de Lancaster, no noroeste de Inglaterra. 2009. Premio Castelao da Xunta de Galicia. 2010. Morre en Lancaster o 4 de xaneiro, vtima dunha bronconeumona. 2011. O da 7 de xaneiro, en Baiona, recibiu unha homenaxe promovida polo IGADI, do que Prez-Barreiro fora membro do Consello Asesor e importante colaborador das publicacins da entidade. No transcurso do acto interviron Xulio Ros, Xos Lus Franco Grande, Francisco Silva Castao, Nicols Vidal, Francisco Xos Fernndez Naval e Teresa Barro, que pronunciaron interesantes discursos arredor da figura, obra e significacin do homenaxeado.

26

Coda I Eran tempos (falo dos anos cincuenta) en que en Espaa non se daba importancia aos idiomas estranxeiros. Non se entendan, dende logo, como chave de entrada noutros mundos distintos do hispnico, e nen sequer se consideraban tiles. Eran asignaturas e mais nada. Que algun soubese idiomas, como Fernando, era inslito, e xa o situaba nun nivel distinto, nun mundo mis aberto a outras posibilidades intelectuais e humanas. (...) Fernando tia paixn polo estudo das lnguas, e seguiu estudndoas at os ltimos das da sua vida. Rumano non sei se sabera moito, pero, aparte das que falaba adoito no traballo e na vida diaria en Londres, como o francs, o portugus e por suposto o ingls, aprendera ben o grego moderno, o noruegus, tia un coecemento profundo do alemn, idioma que o desesperaba e do que dica que era ms difcil que o chins, e, xa cando andaba polos setenta anos de idade, acometeu o estudo do hebreo coa mesma intensidade con que acometera o do chins cando andaba polos cincuenta. Na nosa casa sentase o radio todo o da en alemn, grego, rabe, chins ou calquer outro idioma. No peto do casaco levaba sempre fichas con frases nos distintos idiomas e, en calquer sitio en que estivese, tirbaas do peto para lles botar unha ollada rpida. As linguas eran para el un xeito de aventurarse por outros pases, outras culturas e outras historias... Creo que Fernando foi un lder intelectual e un poeta, e que eses dous atributos configuraron a sa existencia. Por lder intelectual non entendo que dirixise a outros, senn que nese terreo tomaba a dianteira e non tia medo a nada, nen sequer a equivocarse. Movase nos asuntos do intelecto coa facilidade e sinxeleza de quen sabe valorar e calibrar e non deixa que o desven da verdade. Pero sospeito que o que faca a Fernando diferente de outros intelectuais era que, escribise ou non poesa, e escribiu moita que non publicou, viva como un poeta, no nivel que puidramos chamar heroico e superior da poesa. (...) no que rexen a verdade, a liberdade e o corazn aberto e honrado. Nunca vin a Fernando baixar dese nivel que chamo potico e que est dirixido polo esprito. [Palabras de Teresa Barro na Homenaxe a Fernando Prez-Barreiro Nolla, Baiona, 7 xaneiro 2011].

27

II Brillante en tantos campos, agudo nas sas anlises, o maior mrito de Fernando no meu ver, mis al dese incrible don de linguas, esa capacidade para penetrar nos problemas e achegar trazos innovadores, facndoo, en primeiro lugar, dende a autoridade de quen pose unha ampla bagaxe, pero tamn dende o rexeitamento dos inmobilismos. O Fernando era capaz de estar en todo e a todo e nunca deixaba de sorprenderte positivamente. Con el, tanto podas falar das peripecias do Viveiro do seu pai ou do Ferrol da sa adolescencia, con aquela referencia mtica da Toca, entre penedos de granito onde contaba cun espazo feito a medida, como de poesa britnica ou chinesa, das intrahistorias do galeguismo contemporneo, en Compostela e lonxe dela, daquel mal invento da terceira va de Tony Blair ou dos movementos altermundialistas, e de todo saba con criterio. Inimigo dos dogmas e da parlise, confiaba mis na leccin da prctica ca na transcendencia das formulacins librescas como fundamento de novas formas de actuar e de pensar que nos deben conducir a un mundo e a unha sociedade mis humanizada, abandonando nostalxias de tempos pasados e apostando por solucins creativas que deben xurdir da reflexin e do debate democrtico. Construtivo a partir do existente, criticaba con elegancia, con tacto extremo, sen nimo de saldar contas, argumentando sen prexuzos, exaltando o valor da crtica simplemente como oportunidade para mellorar. [Discurso de Xulio Ros na Homenaxe a Fernando Prez-Barreiro Nolla, Baiona, 7 xaneiro 2011].

28

II. Bibliografa e hemerografa activa e pasiva

II. Bibliografa e hemerografa activa e pasiva 1. Bibliografa activa 1.a) Libros de autora individual As autonomas de Escocia e do Pas de Gales: historia, riscos e oportunidades, Baiona: Instituto Galego de Anlise e Documentacin Internacional, col. Texturas, n 1, abril de 1999. 1.b) Colaboracins en libros colectivos Vaticinio do teatro galego, en Homaxe a Ramn Otero Pedrayo no LXX aniversario do seu nacimento, Vigo: Galaxia, 1958, pp. 319-323. Galician Literature, en The Penguin Companion to Literature 2 European (Edite By A. K. Thorlby); Penguin Books Ltd., London, 1969. Irlanda e as novas formas da vida internacional, ponencia presentada na I Conferencia Anual Plcido Castro del Ro, edicin do Instituto Galego de Anlise e Documentacin Internacional, Vilagarca de Arousa: Concello de Vilagarca de Arousa / Concellera de Cultura, 2000. Reflexiones sobre la traduccin en el mbito de las organizaciones internacionales, en: Dorothy Kelly, La traduccin y la interpretacin en Espaa hoy, Granada, 2000. Plcido Castro e o problema poltico de Irlanda, en Plcido Castro no Centenario, Baiona: Instituto Galego de Anlise e Documentacin Internacional, col. Texturas Internacionais, n 4, 2002, pp. 25-46. VV. AA., Galicia, un pas no mundo. [Manifesto conmemorativo do 70 aniversario do recoecemento internacional de Galicia como unha nacionalidade]. 2003. Libro branco da accin exterior de Galicia, Santiago de Compostela: Secretara Xeral de Relacins coa UE e Cooperacin Exterior, 2004. Treinta y cinco aos de traduccin en el mbito de las organizaciones internacionales, en: Esther Monz e Anabel Borja eds., La traduccin y la interpretacin en las relaciones jurdicas internacionales, nas VII Jornadas de Traduccin Jurdica organizadas por el gitrad, Castelln: Universitat Jaume I, 2005. La catarsis lingstica de Macbeth, no Congreso Festival Shakespeare (Santa Susanna, Barcelona, 2005). [Conferencia pronunciada o 4 de agosto]. Plcido Castro e a poltica britnica e irlandesa do seu tempo, nas actas do Congreso sobre Plcido Castro e o seu tempo (2005. A Corua e Corcubin), Santiago de Compostela: Xunta de Galicia / Consellera de Cultura e Deporte, 2006, pp. 77-87. La Mtrica shakesperiana y su adaptacin al castellano, cataln, gallego y portugus: algunos ejemplos, nos textos da VI edicin do Seminario Internacional de Traducin e Potica de Rianxo (2005. Rianxo), A Corua: Espiral Maior, 2006, pp. 169-189.

31

Making an impact on international relations: A Galician perspective, ponencia das xornadas A galaxia explicada: cultura galega en dilogo, Centro de Estudos Galegos / Universidade de Stirling, 7-8/VI/2007. Anotacins para o entendemento do europesmo galeguista no decenio de 1950, nO europesmo en Ramn Pieiro, Baiona: Instituto Galego de Anlise e Documentacin Internacional, col. Texturas Internacionais, n 6, 2009, pp. 51-58. Distancia gardada, en Ramn Pieiro: Da das Letras Galegas 2009, organizado polo Departamento de Filoloxa Galega, edicin ao coidado de Antn Santamarina, Santiago de Compostela: Universidade de Santiago de Compostela / Servizo de Publicacins e Intercambio Cientfico, 2009, pp. 55-74. 1.c) Prlogos, limiares, eplogos Prlogo, en Xulio Ros, Sempre no Mundo, Baiona: Instituto Galego de Anlise e Documentacin Internacional, col. Texturas Internacionais, n 2, 2001. Eplogo desde Londres, en Eduard Punset, La Espaa impertinente, Madrid: Espasa-Calpe, 1985. 1.d) Traducins William Shakespeare. A traxedia de Macbeth, Vigo: Galaxia, 1972. Flores e lea: Narracins chinesas contemporneas, Vigo: Edicins Xerais de Galicia, 1982. [Introducin e traducin directa do chins de Fernando PrezBarreiro Nolla]. Lewis Carroll. Alicia no pas das marabillas, Vigo: Edicins Xerais de Galicia, 1984. [Introducin, traducin e notas de Fernando Prez-Barreiro Nolla e Teresa Barro]. Lewis Carroll. Do outro lado do espello e o que Alicia atopou al, Vigo: Edicins Xerais de Galicia, 1985. [Introducin, traducin e notas de Fernando PrezBarreiro Nolla e Teresa Barro]. Lewis Carroll. As Aventuras de Alicia no pas das marabillas, Vigo: Edicins Xerais de Galicia, 2002. [Introducin, traducin e notas de Fernando Prez-Barreiro Nolla e Teresa Barro].

2. Hemerografa activa (artigos, poemas, estudos e ensaios breves)1 NA Nosa Terra (Vigo) Pblico e privado (30-1-2003). Hutton (5-2-2004). Carta de Londres (14-7-2005).

1 Temos constancia da publicacin, nas pxinas de La Noche ou de El Correo Gallego, dalgns artigos sobre unha conferencia de Otero Pedrayo titulada Viento del Oeste, pronunciada en Ferrol a finais dos anos 40.

32

Teatro no Golfo (19-4-2007). Favores UE e a Bush na despedida de Blair (10-5-2007). Brown, a Unin Europea e a pobreza (7-6-2007). Voces, bombas e mediacins (5-7-2007). Gordon Brown e o final das vas (6-9-2007). Reclamar a poltica (4-10-2007). O SNP: seis meses de goberno en minora e anda rufo (1-11-2007). Inverna en Londres (13-12-2007). A conversin de Tony Blair ao catolicismo romano (30-12-2007). O remate dun ciclo (7-2-2008). Nunca tarde? (6-3-2008). Ken o roxo e Boris o de Eton (3-4-2008). A resurreccin da cuarta flota en augas de Latinoamrica (1-5-2008). Autonoma e orixinalidade (28-5-2008). A Unin Europea nun futuro de imperios (3-7-2008). O lxico rexurdir de Rusia (4-9-2008). Mitteleuropa (2-10-2008). Eslavismo e luxocracia (13-11-2008). Mumbai e o control da violencia (4-12-2008). Piratas (8-1-2009). Os prezos da diplomacia (5-2-2009). Europa cardica (2-4-2009). Patns insubmisos: a historia se repite (7-5-2009). Aspiracins angolanas (4-6-2009). Paradoxos do petrleo (2-7-2009). A gravitacin rusa de Alemaa (3-9-2009). Un golpe baixo do Vaticano (5-11-2009). Inseguridades e certezas rusas (3-12-2009). NA Trabe de Ouro. Publicacin galega de pensamento crtico (Santiago) A cultura, o saber e a guerra no pensamento clsico chins, n 72, 2007, pp. 116-123. En Aturuxo. Revista de Poesa e Crtica (Ferrol) Huella, n 4, 1954, p. [12]. Poema e Soneto, n 5, 1954, p. [10]. Mujer en la tarde e Tiempo, n 6, 1955, p. [14]. Embriaguez de mi pulso Jean Aristeguieta. Coleccin Doa Endrina Guadalajara, n 6, 1955, contracuberta. Maana contigo e Interior, n 7/8, 1956, p. [22]. Album de discos, n 9, 1958, p. [8]. Poema, n 10, p. [7] Viaje italiano, n 11, p. [16].

33

En Babel, Revue Internationale de la Traduction. (Londres) Lu Xuns ideas on hard translation. A historically justified case of literalism, no Vol. 38, n 2, (1992). En Diario de Ferrol 2 De Obeliscos, cicatrices e heroes (26-6-2005). Ferrol, Mster Mihura e Barrow-in-Furness (28-8-2005). Pxinas do atlas do esprito (5-3-2006). A modernidade do Ferrol de outrora (14-5-2006). Areas sen reloxio (30-7-2006). Unha incomodidade creadora (22-10-2006). Deseosos e Deseosas (24-12-2006). A agulla de Cleopatra (11-3-2007). Un reino da noite na Praza de Armas (22-6-2008). En Enclave Terceira va ou va morta? (outubro, 2002). En Grial 3 (Vigo) De Inglaterra, n 3, 1964, pp. 115-116. A traxedia de Macbeth, de W. Shakespeare (trad.), n 30, 1970, pp. 435-448. Plan pedagxico galego (en colaboracin con Mara Teresa Barro, X. Toubes, C. Durn e M. F. Gasalla), n 32, 1971, pp. 202-210. Acenos nufragos: lendo a Manoel Antonio, n 39, 1973, pp. 93-99. Irlanda e as novas formas de vida internacional, n 146, 2000, pp. 291-304. Plcido Castro e o problema poltico de Irlanda, n 153, 2002, pp. 117-130. En Igadi Annual Report (Baiona) Lmites da multipolaridade, 2008-2009 (subtitulado As crises dunha nova xeopoltica global), p. 28. A democracia, entre a virtude e a hipocrisa, 2009-2010 (subtitulado As bases dun novo atlas mundial), pp. 28-29.

2 A xeira de colaboracins estivo precedida por unha entrevista ao escritor e intelectual realizada por Nicols Vidal: O galego brenos portas diversidade e non debemos renunciar a el (Diario de Ferrol, 27-III-2005. Suplemento Nordesa, pp. 18-19). Todas as colaboracins de Fernando Prez-Barreiro Nolla neste xornal figuran no suplemento citado, dentro da seccin titulada Enfiando, na pxina 23. 3 Esta xeira de colaboracins remata coa entrevista que lle realizan Xos Lus Franco Grande e Xulio Ros ao escritor: Para ser e crear necesitas independencia: conversa con Fernando Prez-Barreiro Nolla (Grial, n 167, 2005, pp. 112-123), reproducida no Diario de Ferrol de 7-II-2010.

34

En La Voz de Galicia4 (A Corua) Realismo e sentimento na inverna, n 207, 28 de febreiro, 1985. Seamus Heaney, poeta do Ulster, 18 de abril, 1985. A crtica de arte abre camio, n 225, 11 de xullo, 1985. Eureka, n 232, 29 de agosto, 1985. No centenario de D. H. Lawrence, unha escolla para Galicia, n 235, 19 de setembro, 1985. A atraccin do budismo, 31 de outubro, 1985. El unicornio que gan un premio literario, n 352, 4 de febreiro, 1988. Adis a Fleet Street, n 361, 7 de abril, 1988. NO Ensino (Revista Associaao Scio-Pedaggica Galaico-Portuguesa) A pedagogia das culturas orientais na escola como innovaom pedaggica, n 7-10, 1984. En Portuguese Studies. Revista publicada polo Departamento de Lngua e Literatura Portuguesas, Kings College (Londres) Which Language for Galicia?, 1990. En Serta. Revista iberromnica de poesa y pensamiento potico. UNED (Madrid). La larga marcha de la poesa china moderna, n 9, 2007. En Tempo exterior. Revista semestral de estudos internacionais do IGADI (Baiona) Os primeiros pasos dun camio longo e imprevisible, n 8, primavera 1999. O Prognstico para 2015 da Intelligence dos Estados Unidos, n 2, 2 poca, xaneiro-xuo, 2001, pp. 117-125. Galicia nun mundo de disporas, n 5, 2 poca, xuo-decembro, 2002, pp. 5-11. Roberto Montoya, El imperio global: George Bush, de presidente dudosamente elegido a aspirante a Csar del siglo XXI, prlogo de James Petras, La Esfera de los Libros SL, Madrid 2003, 493 pxinas, n 6, 2 poca, xaneiro-xuo, 2003. Consideracin sobre a anlise das relacins internacionais e O futuro dos lores, n 7, 2 poca, xullo-decembro, 2003. Irlanda e as novas formas da vida internacional: As institucins do proceso de paz, n 11, 2 poca, xullo-decembro, 2005. Da terceira va va morta: arredor de Tony Blair, n 13, 2 poca, xullo-decembro, 2006.

4 Todas as colaboracins de Fernando Prez-Barreiro Nolla neste xornal figuran no suplemento Cuaderno de Cultura, coordinado por Arturo Lezcano, dentro da seccin titulada Cartas inglesas.

35

En Tempos Novos5. Revista mensual de informacin para o debate (Santiago). Os Extravos da terceira va, n 46 (marzo, 2001), pp. 40-43. Como en Irlanda?, n 50 (xullo, 2001), pp. 34-38. Da guerra e As Pezas do rompecabezas, n 53 (outubro, 2001). A guerra da normalidade e a normalidade da guerra e Guerra quente, guerra fra, n 54 (novembro, 2001). A tentacin da apocalipse, n 58 (marzo, 2002), pp. 58-61. Democracia e poderes: a estratexia dos eixos, ou o ben contra o mal, n 67 (decembro, 2002), pp. 56-59. A Balanza de poder: un mal menor?, n 70 (marzo, 2003), pp. 50-52. A Guerra e a crise da seguridade colectiva, n 71 (abril, 2003), pp. 39-41. EEUU-UE: anda queda a diplomacia, n 91 (decembro, 2004), pp. 30-34. Gaadores e perdedores: crnica desde Londres, n 97 (xuo, 2005), pp., 56-59. Iraq mrcalles a hora a Bush e Blair, n 115 (decembro, 2006), pp. 42-43. O maio electoral da Gran Bretaa n 121 (xuo, 2007). O cambio foi a chave, n 139 (decembro, 2008), p. 60. En Thames Poetry. (Londres) Rosala de Castro, vol. 1, n 2, 1976, pp. 8-26. [Artigo en ingls]. En Viceversa. Revista galega de traducin (Vigo) A Transcricin do chins, notas bsicas para un achegamento, n 2, 1996, pp. 127-151. Traduccin de textos literarios vs. textos cientficos, n 6, 2001, pp. 105-110. A traducin da mtrica: prcticas co Macbeth de Shakespeare en galego, n 15, 2009, pp. 13-22. En Vieiros. Xornal electrnico (Santiago) O futuro dos Lores britnicos (14-12-1998). Ataque oficial dispora galega (13-3-2006). Glasgow East (27-7-2008). En Vivero: fiestas patronales Vivero en fiestas, 1953. Antes que Churchill, 1954. O Tolo de Celeiro e o tolo do Pirixel, 1979.

5 A xeira de colaboracins estivo precedida por unha entrevista ao escritor realizada por Xulio Ros e Manuel Mera: O nacionalismo non un salvavidas (Tempos novos, n 33, febreiro, 2000, pp. 58-63).

36

En Xornal de Galicia. Diario de anlise en clave galega (A Corua). As cimeiras irresponsbeis e o terrorismo (7-7-2005). [Posteriormente publicado en Galicia Espallada, 8-7-2005]. 3. Hemerografa activa (entrevistas) En Diario de Ferrol Nicols Vidal, O galego brenos portas diversidade e non debemos renunciar a el, Suplemento Nordesa, 27-III-2005, pp. 18-19. En Grial (Vigo) Xos Lus Franco Grande e Xulio Ros, Para ser e crear necesitas independencia, n 167, 2005, pp. 112-123. [Reproducida con posterioridade en Diario de Ferrol, 7-2-2010]. En Tempos Novos. Revista mensual de informacin para o debate (Santiago). Manuel Mera e Xulio Ros, O nacionalismo non un salvavidas da globalizacin, febreiro de 2000. En Serta. Revista iberromnica de poesa y pensamiento potico. UNED (Madrid). Maghiel van Crevel, Entrevista con Fernando Prez-Barreiro Nolla, n 9, 2007, pp. 131-133. 4. Hemerografa pasiva En A Nosa Terra (Vigo) Vera Ros Carrillo, Lembranza de Fernando, 21-1-2010. En Diario de Ferrol Jos Gmez, Adeus ao ltimo bo e xeneroso, Nordesa, 7-1-2010, pp. 18-19. Nicols Vidal, Fernando Prez-Barreiro Nolla ou a Bendicin de Babel, 7-1-2010. Francisco X. Fernndez Naval, Fernando Prez-Barreiro dende os montes de Cumbria, Nordesa, 7-2-2010, p. 20. Francisco X. Fernndez Naval, Carta a Fernando Prez-Barreiro Nolla, Nordesa, 2-1-2011, p. 45. En El Ideal Gallego (A Corua) Lus lvarez Pousa, Fernando Prez Barreiro, 8-1-2010.

37

En El Pas (Madrid) Xos Manuel Pereiro, O noso home en Londres, 15-1-2010. En Faro de Vigo Xos Lus Mndez Ferrn, Fernando Prez-Barreiro, 15-1-2010. [O mesmo artigo foi publicado ese mesmo da en La Opinin (A Corua)]. En Galicia Hoxe (Santiago de Compostela) Craig Patterson, Adeus a un cabaleiro galego de Londres, 7-1-2010. Craig Patterson, Un home de todas as estacins, 13-1-2011. En Heraldo de Vivero Emilio Xos nsua, Na morte de Fernando Prez-Barreiro Nolla, xaneiro de 2010. En La Noche (Santiago de Compostela) Manuel Fernndez Gasalla, Poetas de Aturuxo, Santiago, 28-4-56. En La Voz de Galicia (A Corua) Xos Lus Franco Grande, Fernando Prez-Barreiro, 11-1-2010. En Tempos Novos. Revista mensual de informacin para o debate (Santiago). Xulio Ros, Fernando, ns na dispora, febreiro de 2010. En Viceversa. Revista galega de traducin (Universidade de Vigo) Xulio Ros, Trazos da Galicia de Fernando Prez-Barreiro, xuo de 2010. En Xornal de Galicia. Diario de anlise en clave galega (A Corua). Xulio Ros, Eplogo para Fernando Prez-Barreiro Nolla, 12-1-2010. Xos Luis R. Pardo, Lembranza dun amigo, 17-1-2010. Xulio Ros, A contracorrente, 7-1-2011.

38

III. epistolario: cartas de/a ramn pieiro

III. Epistolario: cartas de/a Ramn Pieiro a) Cartas de Fernando Prez-Barreiro Nolla a Ramn Pieiro

I A Toca, Santiago do 58 Sr. D. Ramn Pieiro Santiago Querido don Ramn: Remitronme a sa carta Toca, a mia casa da montaa, onde levo xa varios das. Recibn tamn seu tempo o tomo-homaxe, e coido que Galaxia sal ben airosa na confrontacin de que Vde. fala. Das colaboracis1, atopei que eran as mis floxas as que, pra lle decir a verdade, xa sospeitaba que o iban sere: as de Elas e Aranguren. Con todo, parceme que o libro ten certa unidade de tono, que non poido definir moi ben, pero que grato ver xurdir encol da figura de don Ramn. Trtase de algo ben distinto da vida inteleitoal da Espaa de hoxe; i- moito de agradecer tr con que exemprificar o que desexa por contraste co eisistente. As obras dos mestres doutras xeracis quedan lonxe, i-o hiatus aberto nos derradeiros anos tan sombrizos pra a verdade i-o seu esprito fanlles perder inevitabremente valor polmico. O velah definitivo na discusin, i-o Homaxe sirve pra isto que xa non pequena cousa. Non sabe cnto lle agradezo o haberme dado ocasin de colaborar nil c meu traballo, que logo non me atrevo a lr, por medo responsabilidade. Tiven carta do Nogueira, na que me anuncia o envo do remate do seu traballo pra o volumen de Europa. O pior vai ser que non poderei mecanografialo, porque eiqu non teo mquina. Teo tamn na casa un fato de libros que me deixu pra lle mandar a Vde. Contesteille, e xa veremos cmo resolvemos o traballo, i-entn mandareille todo xunto. Queralle escribir tamn a Franco Grande, pero perdn outra vez a sa direicin, e supoo ademis que non estar en Santiago. Agradeceralle que me dixera a direicin que tea agora.

1 O tomo aludido o libro Homaxe a Ramn Otero Pedrayo (1958). O Elas citado Francisco Elas de Tejada.

41

Na Toca vivo no meio das nubens que basoiran o Forgoselo, camio do interior. Ficari dous meses niste aillamento, e si cumpro o que me propoo, posbele que faiga algo. Papel trouxe. Sados moi cordiales Fernando Prez-Barreiro N. Cartera de La Toca (Por Ferrol) II A Toca, 29 de Santiago do 58 Sr. D. Ramn Pieiro Santiago. Querido don Ramn: Chegronme con un pouco de retraso a sa carta e mailo libro, porque ista carteira nova, e do Ferrol mandronos a Loira. Tia moita curiosidade por coecer o libro de Gordon Craig2. Fxome variar a idea que tia feito do autor a travs da sa influencia no teatro de hoxe, ou millor dito, no do inmediato onte, que foi moita, e non precisamente parceme na direicin que nista obra se teoriza. O fondo da sa conceicin do drama amsase eiqu diferente abondo do que desenvolveron os seus presuntos seguidores, e cecis tamn da que l mesmo deixu ver nas sas mises en scne. Pesia todo o que recolle do esteticismo da poca (xa sabe: o ingls que data os ensaios en Florencia, 1911), non tan Art for Arts sake coma nolo fixeron ver. Estu a cavilar sobor do que podera se revelar do esprito galego no drama. Coido que, pola primaca da espresin lrica nas nosas letras at hoxe, temos acadado unha visin unilateral do tal esprito. Cecis o drama penso no Vieiro chodo3 ter de nos dar a sa faciana dialitica. Danme qu pensar tamn algunhas aporas da nosa cultura. Gustarame, si non lle for molesto, confrontar o seu pensamento encol dilas. Pra crarexalas e crarexarme, trato de as poer por escrito. Ficari eiqu todo iste mes. Despis, fari por ir un par de das a Santiago. Levaralle entn de grado todo isto no que estu a traballar, xa desenrolado. Do Nogueira non volvn a saber. Escribireille hoxe, recramando. Temos discutido moito qun dos dous era o mis preguizoso. Sados Fernando Prez-Barreiro Nolla

2 Edward Gordon Craig (1872-1966). Intelectual ingls, autor de numerosos estudos teatrais. O citado na carta On the Art of the Theatre (1956). 3 Peza teatral de Xos Lus Franco Grande publicada en 1957 pola Editorial Galaxia.

42

III Madrid, 29 Nadal do 58 Querido don Ramn: Non sei cmo facer pra espricarlle que non estu morto nin me pasu cousa mala ningunha no moito tempo que vai pasado dende que lle dn as derradeiras noticias de mn. Supoo que saber polo Nogueira que levo xa dous meses en Madrid; antes de me vires, tia pensado ir algns das a Santiago, pero non fi posible; e dende entn veo deixando de un da pra outro, imperdonablemente, o escribirlle. A mia Dramaturxia estaba xa cseque rematada en Septiembre, e agora dormita no caixn da mia mesa, porque estu enviso na oposicin. Teo poucos temas preparados e, probablemente, non teri isito. O que desexo que sexa logo o primeiro exercicio, pra sar disto e, de seguro, orientarme por outro camio. Anda que faga isto, non perderi de vista por completo a oposicin, porque a maneira de poder vivir en Galicia; os traballos que me ofrecen son todos de tal ndole que me encadearan a Madrid pra toda a vida, o que non me parece un porvir deseable. A preparacin de temas non un traballo pra homes. Escrbolle remate dun da consagrado a iles, e xa non si nin discurrir nin casi escribir. Menos mal que vivo un pouco millor que fi dous invernos. Estu na calle dos Caos, xunto Plaza da Opera, nunha casa particular na que me deixan das habitacis: dormitorio e un despacho fin de siglo, moi cmodo. Herdi nista instalacin a un crego, e dixome tratar de grado como o trataban a l. Trtome pouco ca xente, por imperativo oposicional; pero, anda as, tomei contaito cun rapaz que parceme moi interesante e fime lembrar do Nogueira nos seus primeiros tempos filosficos, pero mis repousado. O que chama a atencin, nos dous, o entusiasmo interior pola verdade. Chmase Pedro Lema, ten vintedus anos, de Zs i-est a estudiar aqu Ciencias Naturales. Descubruno a mia moza, porque escoitbao falar sempre galego, o que nil perfeitamente natural porque de familia de campesinos e flao dende neno. O home estaba aqu soio, a pensar pola sa conta, i-eu voulle dando os medios que podo. Tdolos sbados, despois de cear, vn pola mia casa, e falamos hasta a madrugada. A mn anmame moito, porque niste deserto, ddase moitas veces de que quede xente as. A mn, que teo inclinacin teatral (i. e.: fondamente superficial, valga a paradoxa), fime moito ben ista xente seria. A l, supoo que a mia informacin serviralle tamn pra algo. Perdone o desorden dista carta, que esprican as circunstancias. E anda vume a permitir mis: teo os orixinaes, ou parte diles, dalgunhas notas que redacti no vrn, na Toca, e das que entn falille. me imposibre poelas mquina, pero teo moito inters en coecer a sa opinin encol dises problemas, e

43

atrvome a mandarllas tal como estn. En realidade, eran guis ou recordatorios de puntos dos que quera falar con Vde. Moitas das cousas que van en forma asertoria son cuestis ou problemas. Da Dramaturxia non lle mando nada, porque moi voluminosa, e tan chea de correicis que non teo espranza ningunha de que a poida lr. Despis do fracaso da oposicin xa falaremos, e verei de ordeala, mandarlla ou levarlla persoalmente. Non si qu me da mandarlle isas notas tan informes e inacabadas, pero xa est decidido. Desexndolle un fiz Nadal e Aninovo, i-envidindolle Compostela, fica amarrado duro banco seu b amigo Fernando Caos, 7, 3 izqda. Madrid

IV Madrid, 18 do marzal do 59 Querido don Ramn: Aproveito a tardanza do encargado de servir os libros na Biblioteca Nacional, pra anda que non sexa mis, saudalo a Vde. e non encargado e contarlle algo da mia vida. Estou enteiramente mergullado no maelstrom4 opositorial. Na segunda mitade do mes de maio teri de predicarlle Tribunal. Menos mal que iste programa de Inspectores prstase, si non improvisacin, polo menos refreixo de leituras e informacis que permite, con un pouco de boa sorte, facer incluso unha cousa brilante. Xa veremos. A vida da relacin toa reducida s visitas do Lema os sbados pola noite. Por certo que o home, coa inxenuidade que tanto o caraiteriza, tivo por Bioloxa un fillo e tivo de se casar por Dereito Cannico. A pesar diso sigue traballador, ilusionado i-outimista. Fixen tamn unha sada pra presentar Nogueira no Centro Galego, onde falou sobor do orixe das formas estticas. Faca tempo que non o escoitaba, e deixume sorprendido o dominio da espresin que acadu. Parceme que fixo un verdadeiro arquetipo de esposicin filosfica dita. Deixume tamn pra o lr o

4 Gran remuo no mar ou conxunto de correntes e contracorrentes que orixinan enormes e violentas ondas. A palabra aparece nas Eddas escandinavas, que falan do fenmeno en termos mticos e aparece tamn en escritores como E. A. Poe e Xulio Verne. Orixinariamente, o maelstrom localizouse no arquiplago noruegus de Lofoten, na provincia de Nordland.

44

seu famoso ensaio sobor de Europa, nunha versin que debe ser a definitiva, porque me encarregu que lla remitira eu mesmo a Vde. As o faigo hoxe, por correo aparte, anda que a il dxenlle que xa o tia feito. O traballo gstame mis que os seus esbozos previos. Vai adicado a Vde. i-a Carballo Calero. Eiqu, na Biblioteca, vexo algunha vez Ferrn, a voltas cun esamen de Literatura Portuguesa. Ben contra o meu gusto, teri de rematar, e consagrarme Seguridade Social que vexo vir xa cara a mn, en brazos do home do mandiln. Sados. Fernando Prez Barreiro Nolla

V Madrid, I-IV-59 Querido don Ramn: A malafada do traballo do Nogueira non nova nin desconocida. Promtolle que, no que eu tea poder sobor disto, o ensaio chegar e sin tardar moito. Outra cousa non est na mia man. Recibn o Don Hamlet que, nefeito, cruzouse ca mia carta anterior. Leno un pouco lixeira, pero parceme un gran adianto dende o punto de vista do linguaxe escnico. Cecis non se poida decir o mesmo da construicin dramtica, un pouco coxa, i-abruptamente abreviada. O linguaxe as, o do gran teatro: ten unha concisin, un crasicismo, unha calidade increpatoria, digamos, que xustamente a que o teatro necesita, e que atpase hoxe dun modo eminente en Anouilh, por exempro. Parece como si Cunqueiro tivera sometido a sa prosa a unha ascesis que resultou moi ben. Lstima que se quede corto no desenrolo situacional. lstima moito mis grande, a maior, que isa linguaxe non se fale nun esceario. un forte sentimento de frustracin o que me da ver o testo sin representar. I-as consecuencias sociis! O palco escnico sempre foi escola de ben falar, e pensa o que supoera o galego empregado nil. Creo na eficacia, potenciada hastra o inimaxinabre, da comunicacin dramtica. Parceme unha tarefa de urxencia misima e de resultados probablemente espeitaculares pra a concencia galega a do Teatro pleno. Pra quen leva o verme da realizacin, a obra escrita dixa unha tristeira impresin de onanismo espritoal. Fi pouco repasaba a historia do Irish National Theatre. Das persoas: Lady Gregory e Yeats, i-s poucos anos, unha empresa local da un Premio Nobel ben xusto i-unha escola de aitores como Barry Fitzgerald, o que logo pasu cine, por exempro. Mesmo autores refraitarios en principio nacionalismo, anda que irlandeses de nacimento, como Moore, sntense renacer na empresa e crean pra ila. Pronto un gran movimento cntrase en torno teatro e corre por todo o pas. Traballarase eiqu nun terreo virxe,

45

xa que o pbrico aitual est valeiro, pero iso non qur decir que no fondo non tea a eisixencia tan primariamente humn do drama i-o teatro. Outra cousa que ilusiona que pdese tr a seguridade de que, despis de unhas poucas representacins, moitos rapaces comezaran a producir pra a escea, c incentivo de poder ver postas nas tboas as sas creacins. En fin, pra que lle vou espricar o que o teatro unha cultura? O episodio do Lema foi ben triste, i-os seus temores teen fundamento abondo e iso que non conoce os detalles. Casuse por puro sentimento da paternidade, conscente de non lle importar nada a muller, desafiando un inferno conyugal son as sas palabras ca espranza de que todo saia ben poendo boa vontade. Cazronno dunha maneira increble pra quen non o conoza como eu o conozo. Unha chamada telfnica: Quero ter un fillo teu, i-a asombrosa resposta: Bueno. Pra rematar, unha espera dunha semana pra agardar as condicins mis favorables... Fomos padrios Lili e mis eu, porque l non ten outros amigos que ns, e dous polacos que fixeron todo o pbrico da ceremonia, nunha eirexa dos suburbios. Naturalmente, a vida que tan ben trazada tia e que responda a unha vocacin difana, compricuselle todo o que pode supoer. Nembargantes, eu non o desaconselli, como nun principio pensi facer, porque pra l non caba outra solucin. O non casarse ferirao nunha capa moito mis fonda da sa persoalidade tica e incapacitarao mis pra o traballo. Do xeito que fi, a vida pnselle menos doada, pro l consrvase. Polo de agora, as vi sendo e, anda que pouco tempo, non creo que vare. Do que non cabe duda de que fi unha desgracia, da que non podemos anda fixar as consecuencias. Anda non si data nin tribunal das mias oposicis. Non deixari de comunicarllo. Pdese figurar o que sera trunfar nilas, i-as afrrame de poer por escrito o que ando a cavilar todo o da. Lili est istes das na Crua. O Nogueira e mis eu pasamos eiqu a Semana Santa, depayss no meio das procesins. Tiven que escoitar as conseguintes refreisis encol do culto esterno, nada favorables por certo. O home quera ir a Atocha, a unha cita, i-atopaba tdolos camios cortados polos desfiles. Cada corte, unha refreisin sobor do clericalismo. Nun diles, dixo non si qu das interferencias mxicas. Iri rematando, porque nista condicin disminuda e Deus queira que transitoria, hai que ser avaro do tempo. Sados Fernando Prez Barreiro P. S. Falume, cando estivo eiqu, dunha traducin da Antgona. Qu hai diso? A laboura interesante; cseque tanto, polo momento, como a creacin. Qun est a facela? Non poderan facer coila siquera unha leitura? [Sinatura ilexible]

46

VI 61, Elm Park Stanmore (Middx.) 12.2.64 Sr. D. Ramn Pieiro Santiago de Compostela Meu benquerido amigo: Non si cmo fi pra tr sempre a grande virtude do tentador: batir xusto coas preocupacis dun e cs seus desexos. Virme agora con Shakespeare! Vulle decir o que se me ocurre pra conmemorar o catrocentos aniversario. Non si si ser ousada ou tolemia, pero o neco que aci traducir, pubricar e lr ou representar un dos dramas de Shakespeare. E como xa de facer as cousas, facelas ben, ter de ser un dos grandes, unha traxedia. Es por qu, con temor e tremor, pome a traducir o macbeth. A tarefa pon medo. Require, dende crtica textual at un esforzo mtrico condenado. Pola banda da scholarship shakespeariana, conto eiqu con bs istromentos de traballo. Non tanto pola banda do galego, pois vnme sin un mal diccionario nin libros, por mr das compricacis do equipaxe. Si me poidera axudar nisto, sera unha boa colaboracin, i-espero poder tamn consultar por carta algns puntos. Hai, por exempro, moitas ocasis en que vira moi ben, nunha obra dista envergadura, introducir determinados localismos que merezan a pena pra nomear cousas moi concretas, ouxetos, mobiliario, prantas, etc... Penso tamn cambear impresis c Franco Grande. unha responsabilidade tan pesada que sntome obrigado e autorizado a pedir axuda. Non teo moito vagar, pero polo demis as condicis de traballo son moi boas, e si non as aproveito agora, cecis non volte a tlas semellantes. Parceme que non lle teo dito que estu tratando de facerme cun grado de Master of Arts na Universidade de Londres. Despis de varios sondeos Popper, etc., boti o rezn no Kings College, onde ademitiranme unha tesis de Literatura Espaola no Seminario do Prof. Parker. Como non son Licenciado na especialidade, teri de pasar un eisamen calificador, no que teo que amosar un conocimento lingstico e literario equivalente dun B. A. en Literatura Espaola. Estuno preparndoo. Antre isto, o traballo da BBC i-a traduicin, xa teo pano cortado.. Voltando a Shakespeare. As posibilidades de representacin parcenme moi remotas. Xa me dir con qu xente se conta ah, pois non teo ideia de cmo estn as aitividades teatrales en Santiago. vista diso, poderamos discutilo. Ns contamos ir ah nas vacacis de vrn, cecis polo Apostol. A data depende, en parte, de cndo sexan eiqu as eleccis.

47

Da importancia que lle du a iste Shakespeare en galego non lle hei decir nada, porque ben se decata. E dos probremas concretos, conto rlle falando pouco a pouco. Penso que non dari rematado o traballo antes de finis do Outono. Iso, xa con moito outimismo. Xa me dir qu pensa de todo isto. Si o atopa ben, meteume en bon enguedello... Sados de Lily. Unha aperta Fernando

VII 61, Elm Park Stanmore (Middx.) 7.4.64 Sr. D. Ramn Pieiro Santiago Meu benquerido amigo: Dentro duns poucos das espero que poderi mandarlle o pirmeiro acto do Macbeth, en versin provisional e pro seu escrusivo uso informativo, e demanda de opinin. A dificultade de mantr a forma mtrica terrible, pero semllame que hai que facelo eis, pra gardar a intensidade trxica do testo. Teo que aproveitar moito o tempo, porque no outono comezari oficialmente a traballar pro M. A. Despis de moitos cmbeos de impresis i-axustes, o meu tutor agora unha tutora: Rita Hamilton. Andamos a recoller material pra ir centrando o tema de tesis, que ser sobor da toponimia galega. Ten lido o libro do Baldinger5 que pubricou Gredos, encol da formacin das lngoas peninsulares? Estmos a discutilo ista tempada. A Profesora Hamilton unha boa medievalista, namorada de Compostela. Cando concretemos o tema da tesis, xa lle diri cl ; pero pidolle adiantar que os problemas do sustrato andarn nil. Xa ve que non teo moito vagar. Ademis, como o meu grado non filolxico, antes de presentar a tesis teo que pasar unha qualifying examination en gramtica histrica, literatura medieval espaola e traducin do espaol ingls. Esto ser o vrn do ano que vn. Diste xeito, teri o tdoo mesmo tempo que remate o meu contrato coa BBC. Despis, xa veremos o que pasa. A travs do Kings College podera ter un leitorado eiqu ou noutro pas da Commonwealth. A

5 O libro aludido por Pieiro La formacin de los dominios lingsticos en la Pennsula Ibrica, Madrid: Gredos, 1958. Biblioteca Romnica Hispnica. Traducin de Emilio Lled e Montserrat Macau.

48

cousa gustarame, pero irse vencellando moito a iste mundo, i-alonxando a volta terra, onde, por outra banda, cada vez vexo menos o que podera facer, segn estn as cousas. Parceme que xa lle teo dito que, en Xulio, iremos a Galicia e, naturalmente, a Santiago. Recebimos o grial i-o libro do Lugrs, a quen, por certo, dbolle carta. Do libro coeca unha pirmeira versin, mis corta. Tal como agora est, un estudo ben feito e coido que xusto. Si Lugrs remata a Historia do Galeguismo, ser un feito importante. Sados de M Teresa i-unha forte aperta Fernando

VIII 61, Elm Park Stanmore 2.6.64 Sr. D. Ramn Pieiro Santiago Meu benquerido amigo: Ah vai o primeiro aito do macbeth. Dende que llo anuncii, metuseme no medio unha disas routadas de traballo que tn a BBC de cando en cando (non moitas veces, verdade), e non me deixu rematar as copias. A versin non ten cariter definitivo, e gustarame conocer a sa opinin. Mis que pedirlla en cada problema concreto, parecume millor ir polo menos acto por acto. Xa na primeira escea ver que califico s witches de bruxas. Parceme o que millor responde esencia distos seres que, dende logo, non son meigas, pois fltalles o componente humn. Son o que o mesmo Shk. chmalles despis: as Irms Fadales. En fin, xa me dir o que lle parece todo. Quixen facer unhas sutilezas mtricas, e non si si o resultado non ser confuso. Traducindo o macbeth, teo sempre presente o que dixo o autor dunha versin francesa: La traduction qui est ici donne nest gure coulante. Elle est plutt heurte et rugueuse. Elle a viss ainsi parfois des obscurits relatives. Elle a vis aussi tre me image plus fidle de son original. Tn razn: eis o macbeth. Lily escribeu isas notas do perodo preelectoral. Ila d que as atopa demasiado frvolas e xornalsticas pra o grial; pero eu penso que como notas poderan servir. Xa falta pouco pra as vacacis, Lily e maila nena irnse o 25 diste mes, pra tlas un pouco mis longas. Eu saliri final de Xulio, pra pasar na terra o mes de Agosto. Xa estu a contar os das. Moitos sados de Lily, unha forte aperta de Fernando Prez-Barreiro

49

IX 3.8.64 Querido don Ramn: Chegui antonte. O Sindicato dos Carteiros non me deixu contestarlle seu tempo. Recibn a sa carta, coas indicacis, que atopi moi atinadas. Temos pensado ir a Santiago o viernes, da 7, e queremos saber si vi estar ah ise da. Si non, dignolo, e deixarmolo pra mis adiante. Lembranzas de Lily; unha aperta Fernando

X 36, Oslo Court Prince Albert Road London, N. W. 8 20.7.68 Benqueridos amigos: O noso gozo nun pozo! Xa nos tamos afeito ideia da visita a Londres cada vrn Qu se lle ha de facer! Pero sentmolo ben. A historia do Lugrs i a TVE foi moi curiosa. Voltu de Madrid c nomeamento e cun axudante. O axudante era un rapacete, produto tpico de Prado del Rey, que via medio engaado, pois talle dito que as cousas de televisin baas facer todas l, xa que o Lugrs non entenda diso (Sancho, que facase moi amigo de Moncho, traballu canto puido en Madrid pra que non lle deran o posto). Total, as cousas empezaron a ir mal i-o Lugrs que, prudentemente anda non dimitira da OIC, dimitu da Radiodifusin. O Director Xeral chamuno moi sorprendido, e non pasu mis. Eu, anda que de momento quedime sin o Caf, alegrime por Moncho i aconsexille que fixera o que fixo, sobre todo cando recibeu as credencis pra asistir representando Ministerio s conversacins de Wilton Park, nas que base a discutir a censura i-outros temas referentes liberdade de informacin. Asustuse e non me estraa. As ficaron as cousas. Pero agora vn a segunda parte: Forum World Features, unha axencia de prensa con capital americano que dirixe eiqu Brian Crozier, vi montar un servicio para Amrica do Sur, e Moncho vi ser o Director do Servicio. As que agora si que dimitu, anda que non deixara a Organizacin hastra dentro de un par de meses. En Outubre voltara a Amrica e pensa botar por al outros dous meses percura de clientes e colaboradores no periodismo daquilas terras. O servicio mandarlles seis artigos semn. Il est moi ledo ... e

50

no Caf queda a vacante. Si chegan e danme o posto, como probable, irime pra al, polo que xa temos falado tantas veces. Na BBC temos novo xefe e, dende logo, qudanme as portas abertas pra colaborar. De momento, e unha vez mis, deixo a un lado ao ensino, non sin certa pesadume pero fiando moito na vida como vn, e disposto a sacar proveito do relativo lecer do Caf. Gracias pola oferta de tantear o terreo ah, cousa que, de un xeito moi xeral, intersame anda, igoal que interesume e sirvume a pintura do mundo acadmico que me fixo o vrn pasado. Fali en galego polos micrfonos da BBC. Non que tean resucitado a emisin galega, non. Foi no Servicio Portugus. Un ouvinte do Porto preguntu pola compatibilidade dos movimentos cara formacin de conxuntos supranacionis i-o rexurdir dos nacionalismos britnicos e ibricos. O meu amigo Manuel de Seabra invitume a tomar parte na discusin o programa chmase Mesa Redonda, falando en galego e c nome de Fernando Barreiro. A cousa tuvo xito. Os ouvintes comezaron a escribir preguntando o qu pensaba o Fernando Barreiro disto e do outro, por exempro da unidade cultural galaico-lusa-brasileira. Pra isto trouxemos discusin a un poeta, Helder Macedo, que estivo moi ben, e rematamos nunha nota de outimismo que tivo eco tamn nos ouvintes. I as Mesas Redondas siguen. Todo isto fxome pensar moito, i-agora s que sinto anda mis que non poidamos ter unha conversa londinense da que estu seguro que sacara proveito. Repasi todo o pensamento galeguista e non atopo que se tea insistido abondo na ventaxa de tr disponible ise mbito cultural. Xa si que tense dito, xa si o que tn feito o Rodrgues Lapa, i-os artigos en Grial sobre escritores portugueses e brasileiros, i-o coloquio de fi dous anos en Harvard e Columbia. Pero dime confesar que ln por primeira vez as novelas do Camilo e do Ea en casteln. E que o Seabra i-o Macedo falaban, acusndose a s mesmos, de descoecemento en Portugal, entre os novos, da literatura galega. Todo isto, repito, fxome pensar, e parceme que vu a escribir algo por si lle parece que sirve para Grial. Pero antes quero saber cl a sa opinin. Non sera posible fomentar as relacis no terreo prctico, aproveitar o inters que demostran istes ouvintes da BBC, facer circular libros? O Seabra est disposto a publicar no Diario de Noticias, do que crtico, artigos encol de calquer libro galego que eu lle indique. El foi quen traduxo e deu a conocer a literatura catalana en Portugal e disclpase de non telo feito coa galega. Penso e penso Non sofriremos de desprezo do inmediato? Non deberamos facer soar a nosa voz, distinta, nosa, como a dos poetas de Cabo Verde, nun mbito de millns? Non poderamos fortalecer a nosa presenza cultural as, de xeito que a defensa contra da uniformizacin casteln sera mis doada? Penso que non hai por qu temer un aportuguesamento: nun mundo no que entre o Brasil, a literatura ou as literaturas i-as culturas tern de ser rexionalistas forza. Mais, cara ao esterior, qu grande forza! Insisto: ista unha das veces que mis sinto o aillamento en Londres, e pdolle remedio epistolar.

51

Lily, despois de lr todas as novelas que hai, semella que anda a escribir unha de seu. Eu teo un feixe de estrofas dun poema narrativo non diri que pico: Londres, poema longo. Nil o narrador atopa a Rosala na beira do lago de Regents Park, nun dos Cantos, e fala coila. Vai e vn por Londres, pensa, soa e ten encontros varios. Lstima non pasear xuntos iste vrn por Londres, poema longo! Fai tempo que non chegaba a tres pxinas nunha carta. Apertas moi garimosas pra os dous Fernando

XI 50, Ashworth Mansions Grantully Road London, W. 9 14.5.70 Meu benquerido amigo Ramn: O Xefe da Seccin Espaola e Portuguesa da BBC, George Scott, vai a pasar por Galicia, camio de Portugal, a primeiros de Xunio. Intersalle moito enterarse das cousas de ah e facer contactos, e pidume que o axudara. Dinlle, naturalmente, a sa direccin. Estar na Crua o da 6, en Santiago o 7 i en Vigo o 8, pero est disposto a variar no que cabe isas datas, quedndose, por exemplo, algo mis en Santiago si fose necesario. Agora espera que lle concretemos a entrevista, as que dgame cles son os seus planes para isas datas, i eu poerime de acordo con l. O Scott home anda novo, liberal e ben disposto. Os do Facho mandronnos dous cuestionarios da enquisa do Ideal, un pra Lily i outro pra mn. Contestmoslles onte. O Macbeth est sometido a revisin. Si non me pesa moito a hipercrtica nin o medo de non ser xusto c Shakespeare, mandarino axia. Agora estu facendo unha serie de charlas crticas sobor da novela britnica contempornea, que radia a BBC cada quince das. Xa fixen outra de dez charlas sobre poetas ingleses da misma poca (a partir da guerra). Si teo vagar, podera escribilas en galego, un pouco ampliadas, pois as esixencias da radio fannas moi cortas, e quiz servisen pra o Grial. Ise plan e algns outros dependen da decisin que tome c da tesis; pero diso xa lle falari noutra ocasin, porque cousa complicada e cuasi psiquitrica. Unha forte aperta Fernando

52

XII INTERNATIONAL COFFEE ORGANIZATION ORGANIZACION INTERNACIONAL DEL CAFE ORGANIZAO INTERNACIONAL DO CAF ORGANISATION INTERNATIONALE DU CAFE 22 Berners Street, London, w1p 4dd, England Telephone: 580-8595 Cable address: intercafe 2/11/70

Sr. D. Ramn Pieiro Xelmrez, 15 Santiago de Compostela Benquerido Ramn: Aledume ben que lle tea gustado a traduccin do Macbeth. Eu tia, e anda teo, naturalmente, as mias dudas, moi comenentes tamn pra a preguiza. Parceme moi ben a idea de publicar un ato no Grial e coido que o primeiro sera o mis axeitado pra iso. Mndolle as pxinas 22 32, que faltaban no orixinal que lle deixi ao Beiras no vrn e que completan ise ato. Dentro de tres ou catro das prometo que non sern mais mandareille outros complementos e modificacins do resto. Lily est traballando moito no Plan de Ensino i eu axdolle o que podo. Parceme que vai moi ben orientada no fundamental e con unha boa dose de pragmatismo anglosaxn que lle dara eficacia a pouco que todos poemos da nosa parte o esforzo que isa tarefa merece. Unha forte aperta Fernando

XIII 50, Ashworth Mansions Elgin Avenue London, N. W. 9 Queridos Isabel e Ramn: Cambio de plans, ningn. O nico que xa tamos un pouco perdida a espranza de velos no Nadal, e a sorpresa aledunos anda mis. Vean o antes que poidan e dispoan das datas a vontade, porque non vamos ter na casa a ningun mis. Agardamos noticias de cmo e cndo a chegada. Agora vivimos mis perto do centro, sin lume nin lareira, pero con outras ventaxas.

53

Na OIC tivemos unha reunin do Conselho moi complicada e traballosa, e levo tres noites sin dormir. Esperamos que termine hoxe e que sexa con ben. Istas crises son xa normis, pero a Organizacin vainas sobrevivindo, afortunadamente. Gustarame facer o comentario de Manuel Antonio6. Xa falaremos disto e doutras cousas, gracias a iste regalo dun Nadal en compaa. Apertas moi fortes. Fernando

XIV 50, Ashworth Mansions Elgin Avenue London, W. 9 24 de xaneiro de 1973 Queridos Isabel e Ramn: Moito nos aleda saber que os das de Londres deixronlles boa lembranza. Tamn a ns, e s nenas, que rexistran moi ben a atmsfera dos sentimentos. Oxal pdase repetir axia a ocasin. Ah van esas notas encol de Manoel-Antonio, comprindo a promesa de envialas antes do fin de mes. Son un pouco cortas e desordenadas; por eso as presento como notas de lectura, que o que de verdade son. Coa lectura sigo e parceme que seguiri por moito tempo, porque das que nutren. posible que non tarde moito en mandarlle algo sobre os poetas ingleses. Teo que ordear ideas e materis, aparte do bsico das charlas da B. B. C. Palams tamn agarda o seu turno. O b que, por ser traballo antolxico, pdese entremediar con outros. O dos poetas ingleses, anda que gustarame concebilo e facelo coma un libro, podera ir sando por entregas no grial, si lle parece. Si non se presentan atrancos, iremos por ah arredor do 10 de abril, pra pasar o resto do mes e a primeira semana de maio en Galicia. Levaremos o coche novo de Lily, as que vi ser fcil vernos. Todo isto, claro, si a O. I. C. non muda de opinin. Apertas dos cinco para os dous Fernando Prez Barreiro

6 Esta primeira referencia escritor de Rianxo fai lxica datacin desta carta como anterior que logo seguir, na que vemos unha segunda referencia a Manuel Antonio.

54

XV 50, Ashworth Mansions Elgin Avenue London, W. 9 30.10.77 Querido Ramn: Aledronnos moito as noticias do Jos. O problema sigue preocupndonos, como natural que nos ocurra a todos, e estas raiolas de mellora, por moi prudentemente que se xuzguen, son sempre motivo de alegra. El tende, como natural, a comunicar s os aspectos mis negativos e por eso son tan de agradecer estes outros elementos de xuizo. A odisea mdica dos Bodao rematu, despis do regreso deles, coa chegada dese informe mdico que acompao para facerllo chegar, xa que non teo o seu enderezo certo. Tiveron unha boa experencia do National Health Service, que supoo se completar con este detalle de Mr. Russell. Mrs. Garca Aurora Aurichu, claro. A ver si certo o da autonoma. Teo o convencimento de que pode sar ben e servir nunha perspectiva longa e nada fcil aos intereses nacionais de Galicia. Pode ser a proba da hora poltica e sera lstima perdela. Sempre me parecu importante no caso concreto da nosa autonoma ver de qu man chegaba (pensando en quen podera arrincala ou facer bandeira de arrincala no futuro). E si chega desa man polos motivos que sexa tal vez arraigue e non se murche ou a seguen primeira viraxe dos ventos da poltica cotin. Oxal. Unha aperta moi forte Fernando

55

b) Cartas de Ramn Pieiro a Fernando Prez-Barreiro Nolla 1 Compostela, 26-VI-63 Sr. D. Fernando Prez Barreiro Nolla CORUA. Benquerido Fernando: cabo non tivemos ocasin de falar o dia da boda do gran Nogueira. Como non te vin pola noite figrome que teras ocasin pra voltar nalgn coche corus. Eu pensaba, ademis de te felicitar polo traslado a Londres, que acai s tuas arelas, informarte de que, cabo, autorizronnos a reanudar a publicacin do GRIAL. Mais, como sempre poen algn incomenente, niste caso pueron o da rpida caducidade do permiso: tres meses a partir da data da autorizacin. Eso obrganos a sacar rpidamente o primeiro nmero, que consolidar o permiso. Tia mentes de che pedir que nos fixeras un traballo, ben sobor do teatro ben sobre o que ti queiras. A todos nos gustara, i a min moi especialmente, que iste primeiro nmero levase un traballo teu. Si podes darnos esa alegra agradecermoscho moito. Penso ir dentro de pouco ah pra falar co Raimundo Patio, un xoven artista galego que traballa en Madrid i est agora de vacacis. Farei por te ver e botaremos unha parrafada. Entramentres, si tes vagar, non deixes de pensar no GRIAL e de preparar algo. Unha forte e cordial aperta do teu amigo certo Ramn 2 Compostela, 21-IX-63 Sr. D. Fernando Prez-Barreiro Nolla LONDRES. Benquerido Fernando: Non sei si xa estars ben asentado ah nesa enorme cidade e ben axeitado a ise novo traballo. Confiando na tua gran elasticidade espritoal, confo que ambas dificults estarn xa priticamente vencidas Como natural, de ningn xeito queremos que esa separacin xeogrfica leve consigo un arredamento espritoal. Agora mis que nunca precisamos da tua colaboracin cultural, pois acabamos de sacar de novo o GRIAL. Xa est na rua o primeiro nmero mandareicho e temos que dispoer axia o segundo. Non se pode abandoar o campo irresponsabilidade e mis gamberrismo inteleitual do

56

xornalismo que se estila por eiqu, e tamn, por desgracia, noutros pases, inda que, de todolos xeitos, con notoria diferencia de nivel. Poisque conquerimos ter un rgano cultural noso, temos que facer dil algo vivo e serio. Entre os que mellor poden contribuir a que eso sea realidade ests ti. Por eso requerimos a tua colaboracin. Convanos aquil traballo encol do teatro galego de que xa tiamos falado na Corua antes da tua partida pra Inglaterra. E tamn algunha nota sobre algn libro, algn autor ou algn acontecemento cultural importante de por ah que coides interesante dalo a conocer na nosa revista. Agardamos a tua colaboracin. Unha forte e cordial aperta do teu amigo Ramn Pieiro 3 GRIAL Revista galega de cultura Reconquista, 1 Telfono 18204 Vigo Compostela, 9-XII-63 Benquerido Fernando: Mndoche o n 2 do GRIAL, que nistes dias se poer en circulacin. Confiamos en que seguir sando regularmente sin atrancos e agardamos que poder facer un b labor cultural, redimindo o noso ambiente da superficialidade xornalstica, que boa falta lle fai. Non deixes de nos enviar colaboracin tua, pois queremos contar coela. Independentemente dos ensaios que nos mandes, por exemplo sobre o teatro galego i os seus problemas, ou sobre o teatro ingls contemporneo, ou sobre outra cousa semellante, podes enviarnos algunhas notas breves sobre temas culturs de aitualidade. Por exemplo por qu non nos envas pra o n 3 unha nota sobre a exposicin de Goya ah en Londres i o seu impacto no ambiente cultural ingls? Hoxe inaugrase en Lugo unha exposicin bibliogrfica galega en conmemoracin do centenario dos Cantares Gallegos rosalins. Os universitarios diron unha simptica batalla en favor do noso teatro, pois produciulles gran indiacin o feito de que o SEU convocara un concurso nacional de teatro prs lenguas castellana e catalana, prescindindo da galega. Fixeron un escrito de protesta certamente enrxico con centos e centos de firmas. E logo decidiron facer iles unha suscricin pra convocaren un premio de teatro galego o Dia das Letras Galegas. Tiveron gran isito. En agarda dos teus traballos envache unha forte e cordial aperta o teu amigo certo Ramn Pieiro

57

4 Compostela, 27-I-64 Sr. D. Fernando Prez-Barreiro Nolla Stanmore (Middlerex) Benquerido Fernando: A tua carta truxome unha grande alegra, tanto por saber que estades os tres xuntos, ledos e felices, como polo anuncio que me faca da doble colaboracin. Poddesme crer que me alegrei moi de veras. Hoxe chegronme as anunciadas colaboracis, que ln con verdadeiro gozo e que nos veen moi ben pra o nmero 3 do GRIAL, que xa est no forno. Moi finas e sots esas impresis britnicas que refrexas nas tuas notas. O comentario de Teresa7 a James8 moi agudo e preciso. Certamente que acredita unha intelixencia moi lcida e teo a espranza de que a sua incorporacin nosa vida cultural sera un dos mritos mis importantes do GRIAL. Tanto t coma ela tedes que estar culturalmente presentes en Galicia. Entre todos temos que lle dar un pulo decisivo rexurdir espritoal do noso pas. Mandareivos o libro do Lugrs encol do Vicente Risco. Por pedido do autor, eu fxenlle un breve prlogo tratando de situar a figura de Risco dentro da evolucin do galeguismo. A pesar de que o fixen con benvola ouxetividade, armouse un rebumbio fenomenal. Xa saron varios artigos eso s, firmados con seudnimo acusndome de rencoroso, fantico, sectario, etc. etc. Que pasional a xente! Dias antes do Nadal tiven que facer un viaxe a Francia. De boa gana me tera achegado a Londres pra ver a exposicin de Goya. Lembreime varias veces, pro non puido ser. Vexo con frecuencia gran Nogueira e sempre falamos de vs. Traballa moito cos tolos, pro tamn traballa nun libro encol de O sentimento i a condicin humana. Moitos sados a M Teresa. Pra t unha forte e cordial aperta de Ramn

7 Mara Teresa Barro Muoz-Ortiz (A Corua, 1936). Dona de Fernando Prez-Barreiro Nolla. Estudou os cursos comns de Filosofa e Letras na Universidade de Santiago, onde comezou a Licenciatura de Historia. Posteriormente, en Madrid, fixo a carreira de Pedagoxa. Traballou no mbito do teatro e militou no feminismo. Fixo colaboracins en revistas como Grial, Encrucillada e Festa da palabra silenciada. Autora de diferentes traballos sobre Rosala, publicou en 1981 Cartas a Rosala e, en 1983, o ensaio Introduccin Astroloxa. 8 Henry James (Nova York, 1843 Londres, 1916). Importante novelista anglo-norteamericano.

58

5 Compostela, 3-II-64 Benquerido Fernando: Onte merquei o Faro por mor da pxina literaria dominical en xeral, mellor que a da Voz de Galicia e tragua esta nota adicada catrocentos aniversario do nacemento de Shakespeare. Coido que debe estar feita polo Cunqueiro. Certamente, a idea de que se faga con tal motivo algunha leitura xa que non representacin de Shakespeare en galego semella moi atinada. Anda estara ben editar algunha obra. Lendo esta nota, lembreime de t de contado, pois cabo eres un dos nosos espritos mis calificados na comprensin e valoracin do feito teatral Qu opinas t? Qu che se ocurre? Sados a Lily. Pra t unha forte e cordial aperta de Ramn

6 Compostela, 15-V-64 Benquerido Fernando: Qu alegria me trouxo a tua carta! Por eiqu andan os rapaces a rebulir preparando o Dia das Letras Galegas, que , como sabes, o 17, pro eu xa o celebro ntimamente por anticipado ca noticia de que xa tes en galego o primeiro aito do Macbeth. Debezo por lelo. Pra celebrar esta noticia e pra que poidas amolecer as horas de vagar con orballo galaico mndoche hoxe por correo o novo libro do Cunqueiro Tesouros vellos e novos. Trtase do seu discurso de ingreso na Academia Galega. O 17 fallarase o Concurso de Teatro Galego convocado polos universitarios. Presentronse oito pezas. No xurado estn Carballo, Celestino, Cunqueiro, del Riego e algn outro que non conozo. Alegrmonos moito da confirmacin do voso viaxe Terra en xullo. Aproveitaremos pra falar longamente de moitas cousas. Entre elas da tua tesis, que vai resultar ben interesante por certo a xuzgar polos problemas que abrangue. Non me estrevo a che pedir nada pra o GRIAL dado o agobio de traballo a que ests sometido. De todolos xeitos, si nalgn intre de vagar che se ocurre facer algo xa sabes que sera moi ben recibido. Ora, M Teresa s que pode facernos cousas pra o GRIAL, porque sempre ter algo de mis folgura de tempo non estar sometida a horarios extra-domsticos. Claro que o goberno da casa e da familia xa unha ocupacin importante,

59

pero eu coido que, si quer, poder aforrar algn bocadio de tempo pra o noso GRIAL Querer? O Nogueira conta con ser pai nesta semana. Estn moi ben. No agosto pensa ir ah a un Congreso de Psiquiatra. Sados nosos a M Teresa. Pra t unha forte e cordial aperta do teu amigo Ramn

7 Compostela, 2-VI-64 Benqueridos amigos: Nistes dias recibiredes o nmero 4 do GRIAL, que quedou bastante ben. Agora comenzamos xa a dispoer o nmero 5. Gostarame moito, moito, que levase algunha colaboracin vosa. Si pode ser, non deixedes de ma mandar. Temos que manter un b nivel na nosa revista cultural e pra eso compre contar coa colaboracin dos mis capacitados. Por eso acudimos a vs, que formades parte dise ncleo escolleito. O Manolo Vidn9 comenzou a publicar na Noite a traducin galega dos Evanxelios. Gmez Ledo10 acaba de publicar a traducin galega das Georgicas de Virxilio. O Lugrs prepara a traducin dunha obra11 de Raymond Aron. GarcaSabell traduce unha obra de Spranger12. Isidoro Milln, o Asesinato na Catedral de Elliot. Xa ves que o teu Macbeth ter compaa. Unha forte e cordial aperta do voso amigo Ramn

9 Manuel Vidn Torreira (Santiago de Compostela, 1924). Licenciado en Dereito e Filosofa pola Universidade compostel. Promotor da lingua galega na liturxia catlica. Foi Director Xeral de Cultura e membro da Comisin de Lingstica e Toponimia da Xunta de Galicia. Colaborador cos seus artigos en nsula, La Noche e La Voz de Galicia. Tradutor do Cantar dos cantares (1963), Mito de Espenuca (1965) de Platn, A Apocalipse (1966) e do Misal galego (1968). 10 O libro das Xerxicas, (1964). 11 Que saibamos, tal obra non chegou a publicarse. 12 E. F. E. Spranger (Berln, 1882 Tbingen, 1963). Filsofo, psiclogo e pedagogo. A obra que Pieiro se refire ten que ser Menschenleben und Menchsheitsfragen, en galego A vida humana a cuestin da humanidade. O mesmo Garca-Sabell publicara un Esquema de Spranger nas pxinas de Grial (n 4, 1966).

60

8 Compostela, 31-VIII-64 Benquerido Fernando: Os nosos plans de permanencia en Asturias sufriron grandes alteracis e non puidemos, como era a nosa idea, vervos de novo na Crua antes da vosa volta a Britania. Sentino ben. Pra que non te esquezas do teu compromiso shakespirin e non deixes de aproveitar iste respiro setembrino mentres non comenzas cos traballos do curso acadmico, poche estas lias rememorativas do noso gran proieito xa a medio facer. Co pulo que levas da tua folganza coruesa seguro que axia lle ds cabo obra comenzada. Non sei si pillarades por ah gran Nogueira ou vos cruzarades no camio. Il debe estar a chegar de volta. O nmero 5 do GRIAL xa est aprobado pola censura i en pleno curso de impresin. Axia sair. Unha forte e cordial aperta do teu amigo Ramn

9 Compostela, 20-III-65 Benquerido Fernando: Teresia e Xos Manuel, que vieron moi ledos de Londres e verdadeiramente encantados da vosa xentileza, fixronme entrega da segunda parte que traduciches do Macbeth. Verdadeiramente coido que queda moi ben en galego. Confo en que ters un respiro pra completar a traducin, pois que agora xa che falta pouco e dars cabo dela dun golpe. Dise xeito convertiraste en amigo persoal de Shakespeare, que unha amistade ben honrosa pra calquera home de letras. Tamn me dixeron que Lily estaba preparando un traballo pra o GRIAL encol da novelstica de Lawrence. Alegreime moito e agardo recibilo calquera da non s? A t non che digo nada porque ben sei que ests agobiado de traballo mentres non remates na Universidade, ademis de que nos quero roubarlle tempo traducin do Macbeth, pro M Teresa s que nos ten que enviar traballos. O Xos Manuel leu a sua tese doutoral en Sevilla e dronlle sobresaliente cum laude. Animrono a que se presente a ctedras. Est satisfeito e animado. Tamn Teresia, craro.

61

O gran Nogueira est a traballar no seu libro filosfico sobre os sentimentos. Tamn estn a agardar pra dentro de pouco tempo o segundo fillo. Como ves, entregado a unha doble paternidade: un libro e mis un fillo. Xa vos supoo moi ben informados dos recentes rebumbios universitarios, pois ise un b fitoiro. Eu xa vos deca no vran que a impresin que se tia chegando de fora non refrexaba ben a realidade profunda. O que seguramente resultara chocante pra M Teresa, polo que ten de novedade, o inters que se vai despertando na Crua pola lngoa e maila literatura galega, das que se dan cursos con moito isito, sobre todo na xente nova. E non s rapaces senn tamn as raparigas. Eu conozo varias universitarias coruesas que falan con entusiasmo o galego e leen con avidez a nosa literatura. Hai al un grupo xuvenil moi animoso. Son uns 75. Pro tamn vai ocurrindo o mesmo nas outras cidades. Bueno, amigos, unha aperta cordial de Ramn

10 Compostela, 29-IX-65 Benquerida Lily: A tua carta, que acaba de chegar, truxonos moita alegra. Chegou con gran oportunidade, porque onte mesmo tame dito o Nogueira que o Fernando estaba doente, e xa vexo que non hai fundamento pra se preocupar. Pola contra, as novas que nos ds son escelentes, pois que est moi animado e ledo preparando a sua tese de doutoramento. Moito me alegro do seu isito no eisamen calificatorio. Estou ben certo de que ter idntico isito coa tese doutoral. Ns contabamos con vos ver iste vran por eiqu. Tiamos moitas cousas de que falar e, sobre todo, ganas de vos ver. Menos mal que os Beiras primeiro e os Lugrs despois foron informndonos da vosa vida londinense. Por certo que os Beiras agardan o seu primeiro fillo pra dentro de pouco. Quizis non vos tean escrito porque Jos Manuel est moi atafegado coas oposicis a ctedras de Economa, que sern pouco mis ou menos dentro de un par de meses; ademis de preparar as oposicis tamn ter que dar a ctedra de Economa eiqu en Santiago, pois encarregrono a il desa asignatura. Eu vereinos dentro de poucos dias e xa lles comunicarei o teu mensaxe. Sabedes que o 25 de xulio dxose a primeira misa en galego a misa de Rosala, en Santo Domingo e acudu unha cantidade estraordinaria de xente? Todos mercaban o folleto co texto galego da Misa no adro da eirexa e todos contestaban oficiante coa maior naturalidade, talmente coma si o tiveran ensaiado previamente. A min impresionoume a moita e variada xente que concurru i a estraordinaria emocin que dominaba a todos. I en relacin con esto tamn vos

62

podo informar de que dous xvenes coengos da Colexiata da Crua traduciron galego os catro Evanxelios, o Ordinario da Misa e mis un Devocionario coas principais oracis, que xa estn na Imprenta Moret. O que son as cousas! Simultneamente con esta entrada na Eirexa, o noso idioma entra tamn na Universidade. Dentro de poucos dias comenzar a funcionar na Seccin de Romnicas da nosa Facultade de Filosofa a Ctedra de Lngoa e Literatura Galega, que lle foi encarregada a Carballo Calero. O b de Carballo est profundamente conmovido e ledo con iste encrrego. Recibu moitas cartas de felicitacin. Penso que lle encantaran unhas letras de Fernando. Si ten algn vagar, que lle escriba a estas seas: Colegio de Fingoy LUGO. Moito me alegro das novas que me ds do Macbeth, pois ises versos que se lle arrepoen a Fernando calquera dia saen de seu. En cambio, a tua preguiza o que non me gusta nada. Si te puxeses a escribir o ensaio sobre Lawrence seguro que che saa. Diste xeito, aceptando con tanta conformidade as dificultades, deixas pasar o tempo. Eso non est ben, porque t escribes ben e debes, polo menos, escribir. Ts ideas craras e sbelas espoer con elegante precisin. En todo caso, mentres non escribes o ensaio encol do Lawrence por qu non me mandas notas sobre outros temas? Mira, na vida cultural inglesa ha de haber algn acontecemento importante que sea axeitado pra comentalo nas pxinas do GRIAL. De paso srveche pra te exercitares no uso literario do galego, pois xa vexo cousa que me alegra moitsimo que o escribes con moita soltura. Non seas preguiceira. No mes de outubre agardo un traballo teu. A Fernando, mentres non se libere da tese, deixareino tranquilo, pro en canto a tea rematada tamn lle recramarei a sua aportacin. Ben comprendedes que precisamos da axuda de todos os que a poden dar. E vs, tanto t como Fernando, sodes imprescindibles no equipo cultural do GRIAL. As que, xa o sabes: a traballar. Por certo que no nmero 9 que sair man ou pasado tivemos un pequeno atranco coa censura, pois refugaron un traballo filosfico do Nogueira. Unha xestin afortunada do Cunqueiro restableceu a normalidade e todo se arranxou, as que todo se reducu a un retraso na sada. Seguramente che producir sorpresa saber que na Crua hai un grupo cultural galego formado por mis de oitenta rapaces e rapazas que orgaizan con gran entusiasmo crases de galego, fan algunhas emisis galegas pola Radio, preparan un grupo teatral pra representar teatro, etc. De todo corazn vos agradecemos a invitacin pra ir ah. Un gran amigo noso que ten casa en Pars, insstenos moito en que temos que ir uns dias al. En principio, temos idea de ir no mes de Nadal. Si imos, case seguro que non deixaremos de facer unha escapadia a London pra vos ver e botar unhas longas parrafadas Temos tanto de que falar! Tamn eu me alegrei moito de que os Lugrs volten a Europa. De contado me lembrei de vs. Tamn est ah, de profesor de espaol, un rapaz vigus moi

63

intelixente e moi simptico que se chama Carlos Durn13 e que o quero poer en contaito co Lugrs e con vs. As formaredes un pequeno e moi interesante ncleo cultural galego ah en Londres. O Carlos Durn estuda Filoloxa inglesa en Madrid, pro iste curso decidu pasalo en Inglaterra. Deica agora estivo con un amigo ingls en Brighton. Bueno, agardo o teu traballo no mes de outubre. Non me refiro ensaio sobre Lawrence pra ise douche de prazo deica o Nadal, pra traelo ns, senon a algunha nota que ti xuzgues interesante pra o GRIAL. En Oxford, no Keble College, est o David Mackenzie, un estudante de espaol que pasou o curso derradeiro en Madrid por certo que lles axudou s da B. B. C. a filmar os rebumbios universitarios e logo environlle 6 libras, que un rapaz moi cordial, con humor da mellor lei, culto e intelixente. Fala bastante ben o galego os marieiros de Fisterre non queran crr que era ingls e axudou a vender libros de Galaxia na Feira do Libro de Madrid. Tamn o poerei en contaito con vs e cos Lugrs. Tedes que ir formando o club galaico-britnico de xente animada e con humor. Garimosos sados nosos pra os tres Ramn

11 Compostela, 15-XI-65 Querida amiga Lily: Recibn a tua carta e, dende logo, a idea de escoitar o Macbeth galego acarn dunha chimenea londinense unha tentacin moi forte. Faremos o posible por ir. Polo de pronto andamos a arranxar os pasaportes. Penso que a fin diste mes xa vos poderemos dar noticias mis concretas. Si os nosos plans non se torcen, polo Nadal iremos facervos unha visita e, de paso, conoceremos pequerrecha Ana. Xa vos informaremos. Eso s, teo a espranza de que tragueremos de ah catro traballos pra o GRIAL: un teu, outro do Fernando, outro do Lugrs i o outro do Carlos Durn. Agora mesmo me ven s mentes unha idea: podemos preparar un nmero londinense no senso de ser feito en Londres, en cuio caso, aos catro traballos vosos agregara un meu que fara ah. Agardo que t aceptes o papel de madria desta idea e que me axudes a facela realidade. Dinlle o teu recado ao Nogueira. Alegrouse de saber que vos gustara o seu traballo, pero ten a opinin de que sodes moi preguiceiros pra escribir.

13 Carlos Durn Rodrguez (Madrid, 1943). Licenciado en Filoloxa Inglesa pola Universidade de Madrid. Redactor da BBC de Londres. Profesor en St. Giles School. Cofundador da revista Emigrante. En galego escribiu A teima (1973) e Poemas do non (1975).

64

Escribume o Enrique Iglesias. Ademis de me contar a sua vida en Oxford, contoume tamn a visita que vos fixo. Pensa recuncar a visita acompaado do gran Mackenzie, que , por certo, un rapaz moi simptico e intelixente. Por ah est outro rapaz, o Carlos Durn, que lle hei decir que se poa en contaito con vs, pois persoa moi agradable e de gran inquedanza espritoal. Estuda Filoloxia Inglesa en Madrid, pro iste curso decidu pasalo en Inglaterra, est ah de profesor de espaol. de Vincios, perto de Vigo. Non sei si xa saberedes que Teresa y Jos Manuel Beiras estn istes dias moi ledos co fillo que lles naceu. Chmase Ricardo. Bueno, ide preparando os traballos que recolleremos ah pra o GRIAL. Apertas nosas pra os tres Ramn 12 Compostela, 10-XII-65 Benqueridos Lily e Fernando: Recibimos as vosas cartas, unha delas pra os oficiales de Inmigracin. Coido que abondar pra que nos abran xentilmente as portas do Reino. Como temos que demorar tres dias en Pars, dende al xa vos comunicaremos a data certa da nosa chegada. Conto que ser arredor do 23, porque queremos pasar o Nadal con vs. Tamn vos diremos o horario previsto da nosa chegada. Sabedes unha cousa? Cada da que pasa estamos mis animados. Xa temos ganas de chegar ah. Apertas pra os tres Ramn

13 Compostela, 10-I-66 Benqueridos: Fixemos ben o viaxe de volta i estamos de novo en Compostela reintegrados vida habitual. Como o viaxe foi movido volta paramos nos Baixos Pirineos e no Roselln, e, xa en Espaa, paramos en Barcelona, agora cando comenzan a orgaizarse as lembranzas. O Londres noboento e romntico da nosa imaxinacin transformouse profundamente ao ser sustitudo polo Londres da nosa esperiencia. E temos que decir que mellorou moito no cambio, quizis porque o segundo leva asociado un forte contido galego: a casia n 8 de Glebe Road, en Stanmore, est

65

certamente en Londres. As criaturas de Shakespeare ou de Lawrence transitan familiarmente por ela e moitas veces quntame o lume da chimenea. Pro nesa mesma casia tamn vaga, con presencia sutil e misteriosa, como algo que vive e que non se ve, a sombra de Rosala. Tamn, s veces, se quenta lume da chimenea. I eso fai que a casia n 8 de Glebe Road, en Stanmore, sendo moi inglesa, sea tamn distinta das outras casias inglesas. Pois mesmamente eso o que ocurre co Londres da nosa esperiencia. S, o London real e verdadeiro que os ingleses crearon, pro na nosa vivencia dil, por embaixo da sua branca e dura xeada e da sua xistra cortante, atopmolo envolto nun finsimo orballo de cordialidade galega. Impresionounos a sua vigorosa e slida presencia, o seu seguro equilibrio, a sua seorial indiferencia ante a diversidade de razas e culturas que dentro dil buligan. Todo eso, certamente, ten grandeza. Ao cabo son xentes que deprenderon o arte de mandar, de dominar, al nas veigas e nas montanas dos seus Condados e xuntronse en Londres pra dominaren o Mundo. E dominrono. Por eso Londres ten a rara fortaleza interna de ser unha das grandes metrpolis universs da historia da humanidade. E todo eso, cando se contempla por primeira vez, impresiona fondamente. E fondamente nos impresionou a ns. Pro, no trasfondo desa impresin, non menos intensa na lembranza que na presencia, ns escoitamos a melodiosa vocecia coruesa de Ana. En fn, con esto xa vedes cal a fasqua que van collendo as nosas lembranzas londinenses. Velah o traballo de Pedret14 sobre toponimia pondaliana. Coido que che pode interesar. Cando vexa algunha outra cousa semellante xa cha enviarei. O Amadeo ir a Londres arredor do 16. Xa vos veredes. Trtase dun rapaz moi cordial, intelixente e simptico. Qu tal por ah? Sanu Ana? Traballstedes pra o GRIAL? Nos mesmos dias en que ns estivemos por ah, dronlle un importante premio en Mallorca a Nina15 Epton por un traballo sobre o Norte de Espaa. Ter que ir a Mallorca a recollelo de mans de Fraga. Si vos interesan as suas seas pra algunha entrevista na B. B. C., son estas: 58 Vale Road Seaford (Sussex). O Beiras comenzar as oposicins o dia 20 Apertas pra os tres Isabel Ramn Lily: hoxe mndoche un paquete de libros de filosofa. R.

14 Paulino Pedret Casado (Santiago de Compostela, 1899 1969). Sacerdote. Doutor en Dereito e Ciencias Histricas. Catedrtico de Dereito Cannico na Universidade de Santiago. Polgrafo de vastsima obra. O traballo ao que alude Pieiro titlase Etimoloxas dalgns nomes xeogrficos de Queixumes dos pinos, publicado na revista Ns (nmero 134, en 1935). 15 Nina Epton. Nacida en Londres, estudou na Sorbona e traballou na BBC da capital inglesa. Escribiu algns libros de viaxes e, no que se refire a Galicia, autora do libro Grapes and granite (Londres, 1956), obra traducida ao galego en 1993 por A. e F. Fernndez del Riego.

66

14 Compostela, 19-II-66 Benqueridos: Recibimos a carta de Lily, que nos deu alegra. Sobre todo alegrounos moito saber que a melodiosa Ana xa est moi leda e pimpante, pois vimonos de ah coa mgoa da sua doenza. Ao non ter novas vosas sospeitabamos os atafegos, pro tamn temiamos que a nena estivera mal. Oportunadamente, non tivo importanza, inda que pra ela e pra vs fose penoso. Xa nos dixo o Amadeu que estivera un fin de semana con vs os catro. Marchou de ah encantado e figrome que non deixar de voltar mis veces. Ten un dinamismo estraordinario. Pra ns resultou moi boa noticia ise previsto traslado pra St Johns Wood. Estamos seguros de que as poderedes ter mis convivencia cos Lugrs i eso sempre resultar estimulante. Eu conozo ben as requintadas sotilezas do isolamento, pro tamn resulta suxestivo o contaito i o contraste cos temperamentos pndigos, ledos i outimistas. Iles representan a face risoa da vida i b telos perto. Ademis, as faremos de St Johns Wood o eido galego de London. A Nina Epton dxome que vos chamara calquera da que vaia a Londres. Est moi contenta co premio que lle diron en Mallorca. Agora unha editorial de ah encarregoulle un libro sobre Andaluca. Por eiqu vai habendo animacin. Mndovos esta invitacin pra unha conferencia do Nogueira... que xa pronunciou o sbado. Polo guin xa vos decatades do tema. Estivo esplndidamente ben e tivo un resoante isito entre os rapaces, que ao final fixronlle varias preguntas moi agudas. Algrome que conozades ao Carlos Durn. Eu somentes falei unha vez con il, pro gardo unha lembranza moi grata do encontro. Certamente, os dias que pasamos ah foron moi reconfortantes pra o noso nimo. Lembrmolos como un acontecemento tan feliz que case ten algo de mxico. De maneira que te entusiasma Heidegger? Tia que ser! A nosa sensibilidade espritoal est moi preparada pr visin filosfico-existencial. Do mesmo xeito que no sculo pasado estivo disposta pr visin potico-romntica, nos nosos dias est disposta pr pescuda existencial. Entn foron os poetas os portavoces da nosa espritoalidade mis xenuna; hoxe quizis lles corresponda aos filsofos esa obriga. Rof Carballo, Garca-Sabell, Celestino e Lpez Nogueira nesa lia se moven. E teo a espranza de que nesa lista chegaremos a engadir o teu nome. Ben sabes que nas grandes empresas necesitamos sempre un nome feminino. Garimosas apertas nosas pra os tres Ramn Non deixedes de nos escribir dende a nova casa.

67

15 Middlebury College Middlebury, Vermont 9-VII-67 Benqueridos: Qu da vosa vida? Sempre tratamos de saber de vs, unhas veces por Nogueira, outras por Beiras. Foron Xos Manuel e Tere os que mis noticias nos deron, sua volta de Pars. Ns estamos na Nova Inglaterra, cuia gran semellanza con Galicia polo menos na poca estival non nos deixa a menor oportunidade de sentir morria. A min convidronme a dar un curso sobre o pensamento de Unamuno e outro sobre Quevedo, Gracin e Saavedra Fajardo. No curso de Unamuno teo bastantes frailes e monxas moi interesados por D. Miguel. Si o seu inters sigue as, coido que no cabo do curso rematarn por lle rezar pola alma, inda que non estou moi seguro de que il o agradeza. Isabel d un curso de conversacin. Dise xeito puidemos vir os dous. Como os alumnos dos cursos son xa graduados e moitos diles profesores, o ambiente resulta grato. Pra min foi unha estraa aventura vir tan lonxe a vivir a esperiencia docente, que por certo ten intres apaixoantes a travs da ntima comunicacin espritoal que se establece cos asistentes s cursos. s veces estn tan tensamente atentos que mesmo semella que teen a alma nos ollos, i eso produce unha misteriosa e sotil emocin que nos funde a todos nunha unidade vivencial. Moitas veces lmbrome de ti, Fernando, con tan clara vocacin e tan escelentes dotes pr docencia. boa lstima que non coincidramos eiqu. Iste ano temos mellor tempo que o ano pasado, pois apenas fixo calor. Pola contra, choveu varias veces. Non temos, xa que logo, ningn motivo de queixa, nin siquer climtico. Os prados, os bosques i os lagos estn ledos e vizosos. O outro da fixemos unha escursin en coche pra ver o solpor nun pieiral que se ilumina interiormente como si de speto se convertise nunha gran labarada de ouro e, polo camio, atopamos un cervo, que fuxu gracilmente en canto advertu a nosa presencia. Era, por certo, nas cercanas do casal de Robert Frost. Iste ano trouxeron a Casalduero, a Gonzalo Menndez Pidal, a un xoven profesor de Barcelona que se chama Rico Manrique e a varios hispanoamericanos. O Casalduero home simptico. A fins de agosto, de volta pra Galicia, seguramente pararemos en Inglaterra pra lle facer unha visita a Nina Epton en Seaford. Supoemos que, pra esas datas, vs estaredes pola Crua. Si non en Londres, trataremos de vos ver en Galicia. En todo caso, gustaranos saber cal o voso calendario de vacacins, pois de estredes en Londres queremos vervos a vs, ver o que medrou Ana e si sigue

68

tan melodiosa no seu falar e conocer pequerrecha. E si pra esas datas estades na Crua, faremos por vos ver al. Os Lugrs estarn preparndose pr sua gran xeira mexicana, as que seguramente andarn evocando as grandezas aztecas cando nos pasemos por Londres. Bon, non deixedes de nos poer duas lias co voso programa de vran. Apertas garimosas pra os catro Isabel Ramn

16 Compostela, 30-IX-67 Benquerido Fernando: Nistes dias anda por Inglaterra en Bournemouth o amigo Isidoro Milln. Como sabes, catedrtico de grego en Pontevedra, i , sobre todo, un dos nosos mellores humanistas. Fixo unha fermossima traducin galega do Murder in The Cathedral de Eliot16. Ademis das coincidencias de tipo humanstico, que establecen afinidade entre vs, hai unha coincidencia moi concreta en traballos que vistedes facendo paralelamente: t na tua tese sobre a toponimia de Galicia e Isidoro no estudo da toponimia de Pontevedra. Coidei que sera interesante pra os dous un troque de ideas sobre un problema que traballades simultnea e independentemente e dinlle as vosas seas pra o caso de que se detea en Londres, pois non sei onde coller o barco pra Vigo. Se cadra non volta por Londres. Aitualmente anda a arrecadar material celtstico, especialmente lingstico, que o menos conocido e utilizado entre ns. A ns renovronnos a invitacin pra remos de novo a Amrica no vran que ven. Con tal motivo, ser doado facer as pescudas comenentes no caso de que vos interese o trasplante a aquelas terras. Apertas garimosas de Isabel e mias pra os catro Ramn

16 Publicou en Grial (n 7, 1965) o artigo En lembranza de T. S. Eliot. A citada obra de Eliot, Morte na catedral, publicouse en galego en 1973.

69

17 Middlebury College Middlebury, Vermont 6-VII-68 Querido Fernando: Dende que nos vimos en Galicia non volvemos saber das vosas cousas. Por noticias que me deu o pai do Lugrs a vspera de saremos de Santiago, semella que o Ramn est dubidoso no asunto da corresponsala, en cuio caso seguramente se alteraron as perspectivas tuas en orde a entrar a traballar na Orgaizacin do Caf. Quixera saber cal a situacin do problema e saber tamn si teo que facer algunha pescuda por eiqu. Ns estaremos en Middlebury deica o 15 de agosto. Despois iremos a Washington, a Texas e mis a Atlanta (en Georgia), onde nos agardan unhas familias amigas. O 6 de setembro marcharemos de New York a Madrid direitamente. Iste ano non podemos ir por Londres, inda que temos unha lembranza moi grata da escala que fixemos ah o ano pasado. Eiqu non leo os xorns, non escoito a radio nin vexo a televisin. Resulta que o mundo, reducido verde paisaxe de Nova Inglaterra i as conversas coa mocedade universitaria de Middlebury, semella mis habitable. Quizis sera ben que tomsemos cada ano un mes ou dous de vacacis informativas. Eu penso si non padeceremos unha verdadeira intoxicacin informativa. Sados garimosos a Lily e de Isabel pra os dous. Pra t unha forte e cordial aperta de Ramn

18 Compostela, 12-V-70 Querida Lily: Recibn a ta carta e mis a literatura infantil que me mandaches, ben interesante por certo. Dende logo, o texto da Ley esplcito: debern cultivar a lingua nativa. Eu pregunteille a Filgueira Valverde que foi un dos defensores diste principio si lle daran a interpretacin amplia que implica o conceito de cultivar, e dxome que sin dbida llo daran porque estaban todos concordes neso. Ou sexa, que non se trata do simple estudo gramatical senon do cultivo oral e mis escrito pra un mellor conocemento e dominio da lingua. Craro est que tamn haber que facer gramticas escolares, pro o importante contar con material auxiliar axeitado e moderno.

70

A Universidade trata de orgaizar xa pra iste vran un curso de cultura galega preferentemente destinado aos mestres. Polo que me dixeron, incluirn lngua, literatura, xeografa, historia, economa, arte, etnografa e algunha materia mis. Trtase de que tean unha visin cultural de Galicia, que deica agora nunca lle deron. Noraboa por ise incremento da familia. Dille a Fernando que ise acontecemento ben merece unha perpetuacin cultural, as que o Macbeth servir moi ben pra eso. Se nono enviades antes, cando ti veas non deixes de o traguer. Non sei si sabedes que o matrimonio Beiras tamn agarda un novo fillo, con pouca diferencia cronolxica do voso. Nistes dias andan atafegados de traballo correxindo exercicios dos exmenes. O Franco Grande traballu moito na preparacin da obra completa de Leiras Pulpeiro, pr que fixo unha longa introducin. Quedar un tomo interesante. Unha cordial aperta pra os catro Ramn

19 GRIAL Revista galega de cultura Compostela, 9-VII-70 Querido Fernando: Hai das recibn a tua carta anuncindome a visita de Mr. Scott. Coincidindo coa ta, chegu unha carta do Guerra Da Cal anuncindome a visita do profesor brasileiro Jos Honrio Rodrigues, unha carta do profesor Agostinho da Silva anuncindome a sua visita, acompaado do Machado da Rosa, e unha carta mis do Carlos Durn anuncindome a sa chegada a Galicia o dia 2 e o desexo de falar comigo nistes mesmos das. Como ves, foi unha sorprendente concurrencia de anuncios de visitantes mis ou menos prs mesmas datas. Como, ademis, eu estou cos preparativos do viaxe aos EE. UU., pra onde partiremos dentro de poucos das, e, sobre todo, coa preparacin dos dous cursos que terei que esplicar al, fxenme idea de que Mr. Scott chegara eiqu o dia 7 con unha tarxeta tua e mis nada. Evidentemente, foi unha suposicin errnea e non por culpa tua senon mia, pois hoxe volvn ler a tua carta e quedei abraiado ao repasar en que esa data era provisional en agarda das mias noticias. Non sabes canto sinto iste fallo involuntario. Deme de veras, porque moi contrario aos meus desexos. Quizis porque eran bastantes anuncios e as datas eran firmes, englobei inconscientemente tamn a ta. Desgraciadamente, xa non hai maneira de o arranxar porque o Mr. Scott estar bastante lonxe de eiqu e, por outra banda, ns marcharemos na sem que ven.

71

En fn, si as circunstancias se repiten noutra ocasin, procurarei evitar semellante fallo. A menos que sea motivado por algn proceso de esclerosis cerebral que tamn podera ser, en cuio caso xa non tan segura a intencin de o evitar. O domingo lin no Ideal unhas valentes e craras respostas de Lily enquisa idiomtica. En fin, coa espranza de que me perdoes o despiste van as nosas apertas pra os catro Ramn

20 GRIAL Revista galega de cultura Compostela, 30-IX-70 Querido Fernando: Hai das que chegamos de volta de Amrica e que recollemos, de mans do matrimonio Beiras, o texto galego do Macbeth que ti lles deixaches. Nos primeiros dias tiven que atender a unha chea de cousas apremiantes que se foran amoreando durante a nosa ausencia, pro hoxe, xa con sosego, pxenme a ler o noso Macbeth. A verdade que escomencei a lelo e xa non puiden parar deica darlle cabo, pois arrastra poderosamente. Na mia opinin, a traducin fermosa e o galego moi b. Non deixes de nos mandar canto antes as pxinas que faltan correspondentes s esceas V, VI e VII do Acto I, pois temos que editar axia o Macbeth. De certo que un gran agasallo que lles fas s nosas letras. Olla: no IV Acto, Escea II, os persoaxes son Lady Macduff, o fillo e mis Ross. Nas copias que nos deixaches, un par de veces aparece Lady Macbeth en lugar de Lady Macduff. Como se trata de un erro mecanogrfico, devolvnlle o seu lextimo nome. Pensei que sera ben publicar no prisimo GRIAL un Acto do Macbeth, como anticipo da obra completa, pois como o GRIAL vai a sitios a onde moitas veces non van os libros por exemplo bastantes Universidades estranxeiras son suscritoras do GRIAL e non dos libros, non deixa de ser interesante que, ademis da noticia da traducin galega da obra, conozan unha amosa dela. Ora cl Acto aconsellas que se publique? Sentimos moito non vos ver eiqu. Iste ano, ademis, demoramos mis tempo en Amrica Qu tal o novo membro da familia? Decdenos si neno ou nena, si chora moito ou pouco, si se afai en London ou pa pola Crua, etc.

72

Xa sabedes, claro, que o Celso Collazo17 est de corresponsal da Axencia EFE en Moscou. Apertas nosas pra toda a familia Ramn

21 Compostela, 9-X-70 Benquerida Lily: Non sabes canta alegra me producu a tua carta. Lndoa sentn unha fonda emocin fraternal, que ti comprenders si che confeso que nalgn momento tiven a sensacin de que Galicia mesma falaba nas tuas palabras. Non cousa que ocurra con frecuencia, pro s veces ocurre. E coa tua carta ocurrume. A nidia consciencia e a radical sinceridade das tuas palabras acadan unha forza comunicativa que chega a ser estremecedora. Como os poemas de Rosala, poamos por caso. Olla: cando xurdiron as novas perspeitivas idiomticas que abre a Ley Bsica de Enseanza, decontado volvemos os ollos cara os eidos pedagxicos. E decontado, craro, lembreime de t. Antes, tu representabas no meu mapa ideal de Galicia unha grande espranza pra o noso ensaio ben sei da tua vocacin novelstica, pro non se ten manifestado ouxetivamente, mentres que a tua aptitude pra o ensaio s se manifestu. Agora, coas novas perspeitivas pedagxicas, considero que ademis desa grande espranza pra o noso ensaio eres a persoa-clave da nosa poltica encamiada creacin de unha verdadeira pedagoxa galega. Por eso che escribn axia e por eso me tera interesado tanto falar longamente contigo iste vran. Con todo, percurei que falase contigo o Valentn Arias18 e deixeille o encrrego aos Beiras de que o puxesen en relacin contigo. As cousas ensarillronse de tal maneira que non sucedeu as. Foi lstima, inda que non temos que o considerar irremediable. Concordo coas ideas da tua carta encol da importanza crecente da Galicia urb frente ao progresivo debecer da Galicia rural. Concordo plenamente. Nistes derradeiros anos cheguei ao convencemento do inevitable desa transformacin e

17 Celso Collazo Lema (Vimianzo, 1921). Exerceu o xornalismo en Pueblo (Madrid) e na Axencia Efe (en Londres, Moscova ou Nova York). Publicou traballos sobre Curros Enrquez e Lamas Carvajal. 18 Valentn Arias (Vilerma, Sarria, 1934). Profesor, tradutor e ensasta. Foi xerente de Galaxia e traballou na Fundacin Penzol. Colaborou en El Progreso. Traduciu ao galego obras de M. Duras, SaintExupry, Xulio Verne, Gordon Biggs, Torrente Ballester, Gianni Rodari, Cervantes, etc. Dos seus estudos e ensaios citamos Lecturas galegas (1972) e A escola rural en Galicia (1975). Mis adiante, Pieiro alude a A lingua galega na escola, do mesmo Valentn Arias, publicado en Grial (n 8, 1970).

73

penso que compre contar con ela. E, certamente, nise meio urbn onde mis froitos vai dando o noso labor. O tremendo drama do galeguismo era a desgaleguizacin da Galicia urb e a atomizacin e pasividade da Galicia rural. Todolos esforzos de afirmacin orientados ao campo, naufragaban na impotencia. Coido que o principal acerto desta etapa que poderamos chamar galaxia foi mesmamente o de orientarse decididamente cara a Galicia urb. Dende logo, estamos asistindo paradoxa da galeguizacin da cidade e da desgaleguizacin do campo. Pro non hai que se alarmar demasiado, en primeiro lugar porque a Galicia urb a que ten mis capacidade dinmica e polo mesmo a que pode ofrecer maior campo de posibilidades s nosas espranzas, e en segundo lugar porque o campo crebada como est a continuidade da sua forma tradicional de cultura, ser, cada vez mis, receitivo e mimtico verbo da mentalidade urb. No tocante pedagoxa do ensino idiomtico, estou seguro de que as tuas ideas son as que nos conveen. Nise orde de cousas darlle xeito asisado ao noso ensino no que a mia intuicin me sinala que tu deberas ser a persoa-clave. Naturalmente, inda que ns elaboremos un plan ben fundado, xa se sabe que non teremos posibilidade de o aplicar plenamente e tamn neso concordo coa tua opinin de que temos que ser realistas e furar, pro o caso que nos interesa moito, moitsimo, elaborar o noso propio plan. Compre establecer moi craramente como queremos que se leve a cabo o ensino en Galicia, ou sea, compre que teamos unhas ideas craras e nidias sobre como debe ser o noso ensino, porque esas ideas son as que deben inspirar e orientar a nosa aicin e as nosas metas. Agora acabamos de editar un traballo do Valentn Arias sinto ben que non se producira o voso encontro sobre o bilingismo escolar. Est orientado sobre todo aos mestres. Por eso, ademis de sar no GRIAL publicmolo nun folleto pra facilitar o seu espallamento. Mndocho. Ora, eu pregntoche: non poderas t traballar na preparacin de un Plan de Ensino pra Galicia? Oficialmente, o Estado conta xa con un Plan Galicia que levarn a cabo, si o levan, sabe Deus cmo. Pro ns debemos propor o noso propio Plan. Sobre o ensino en Galicia, o Estado ten as suas ideas, craro, pro natural e necesario que a propia Galicia tea as suas. E debe manifestalas. De todo esto quixera falar longamente contigo, pro o noso viaxe estival a Amrica impeduno. Alegrounos moito ise reforzo varonl na familia, porque supoemos que cadra ben cos vosos desexos. Ademis semella comenente pr riqueza espritoal do conxunto infantil que haxa de todo. Os nosos parabns. Os Beiras tiveron un segundo neno, de fasqua moi semellante do primeiro e que sabe facer moi ben as suas obrigas: comer, chorar e dormir. Chmase Daniel (oficialmente Daniel-Ramn), meu afillado e semella que vai ter moita coraxe. Non deixes de lle lembrar ao Fernando o das pxinas do Macbeth, non vaia ser o demo que se poa a outra cousa e se nos demore de novo.

74

O Nogueira entregaranos niste mes un libro de ensaios titulado Sentimento e Existencia. A meiados de Novembro sair a segunda edicin das Cantigas de Escarnho e Mal-dizer, de Rodrigues Lapa. Con tal motivo celebrarase unha Semana Cultural Luso-Galega na Universidade de Coimbra. Apertas nosas pra toda a familia. Ramn

22 Compostela, 22-X-70 Benquerida Lily: Esplndida idea a de te pores en contaito epistolar co Valentn e magnfica noticia a de estares xa traballando na preparacin de materis pra un Plan Galego de Ensino. Olla: o Valentn un home novo mis ou menos da vosa edade, do campo, fillo de labregos, estudu Maxisterio en Lugo, rexu varios anos a escola da Granxa de Barreiros e, ao mesmo tempo, colaboraba aitivamente nos cursios de formacin cultural agro-pecuaria que promoveu Antonio Fernndez pra os mestres da provincia de Lugo durante moitos anos. Durante tres ou catro anos, pedu a escedencia e entru a traballar nunha empresa privada que se propua desenrolar, e esplotar econmicamente, unha gran riqueza frutcola en Galicia, mais ao cabo de algn tempo convenceuse de que a finalidade da empresa era escrusivamente o lucro privado inmediato e non lle interesaba arriscar nada en promover unha nova riqueza de rendemento futuro. Fora mis ben un argumento pra o convencer a il de deixar a escola e incorporarse empresa. Durante istes anos recorru moitas veces Galicia e adquiru unha interesante esperencia da nosa situacin real, as como do modus operandi das empresas capitalistas. Ao cabo dises tres ou catro anos, voltu ao maxisterio e estivo agregado Inspeicin en Lugo pra os efeitos da orgaizacin dos cursios agro-pecuarios, ao mesmo tempo que rexentaba provisionalmente unha escola. Por fn dronlle unha escola en propiedade en Vigo, onde agora vive. Al orgaizu un Grupo Noriega Varela no que se van incorporando os mestres con inquedanza pedagxica e preocupacin pola realidade social galega. Orgaizaron, con moito isito, algn curso sobre os novos mtodos de ensino das lnguas, das matemticas, etc. Trouxeron profesores de Barcelona especializados nistes problemas. Persoalmente home sinxelo, cordial, moi responsable, dotado de unha intelixencia clara e moi realista como b campesio, que ten o don de despertar simpata amistosa en todo o mundo. alleo a todo partidismo. A sua sincera e plena entrega vocacional ao ensino e a sua ntima identificacin co mundo espritoal

75

dos nosos nenos, danlle gran eficacia ao seu labor. Fixo, con algn outro, algn ensaio de bilingismo escolar en Vigo. No derradeiro GRIAL podes ler un traballo dil no que fala desto (foi unha conferencia que pronunciu eiqu en Santiago e que producu emocin e entusiasmo aos universitarios que a escoitaron). Est casado e ten catro fillos, o mis pequeno do tempo do voso pois naceu en xullo. Pdeslle escribir a estas seas: Valentn Arias.- Avd de Zamora, 47 2-C. VIGO. Xa che mandarei o texto total ou parcial da Ley de Ensino. Sera moi interesante poderche mandar o Plan GALICIA elaborado polo Ministerio de Educacin (un tomazo de 382 pxs.) como primeiro esperimento de aplicacin da Ley. Non sei si poderei conquerir un exemplar, que che sera moi til. Apertas nosas pra os cinco Ramn

23 Compostela, 4-XI-70 Querida Lily: Algrame moito saber que estades traballando en equipo e con entusiasmo. O resultado ser, de certo, interesante pra ns. Tocante pregunta que me fas, non hai dificultade en contestarche. Eu penso que, independentemente da poltica pedagxica estatal, que pode ser mellor ou peor, e independentemente de que tratemos de aproveitar todo o que tea de proveito, ns debemos ter a nosa propia visin do problema pedagxico galego. Temos que saber o que necesitamos, o que queremos. Non podemos limitarnos a criticar o que ten de malo o ensino oficial ou a aproveitar o que ten de b. Pra que ambas cousas tean verdadeiro sentido, necesitamos ter o noso propio ideario, ou plan, ou como lle queiramos chamar visin galega do problema pedagxico de Galicia. Pra elaborar esa visin, ise plan, ise ideario, formades un equipo ptimo ti, Fernando e mis o Durn que tamn un rapaz estupendo, e eu pensei que cando estea maduro e elaborado sera b editalo e percurar difundilo por Galicia, especialmente entre os mestres, naturalmente, pro, na medida do posible, tamn entre todos os preocupados dos problemas galegos. Compre ir creando unha mentalidade pedagxica galega e pra eso precisamos un pensamento pedagxico galego ben definido. Que talmente o que eu agardo de vs: un pensamento pedagxico que interprete a nosa realidade verdadeira. Esto mesmo temos que o facer cos demis problemas: econmicos, socis, polticos, etc., etc. Necesitamos ter unha visin coherente e actual da nosa realidade actual. Os economistas, os socilogos, os pedagogos, etc. son os que nola poden dar.

76

Mndoche hoxe mesmo o texto da nova Ley de Educacin, xuntos con algns retallos dos xorns. Non mala idea o de lle pedredes ao Moncho Lugrs que vos percure un exemplar do Plan Galicia editado polo Ministerio de Educacin y Ciencia. Sin duda que a il seralle doado conquerilo. Escrbelle axia e dille que volo mande decontado. Eu fixen varias xestins, pro anda non deron resultado. Non vaia ser o demo que o gran Fernando se esqueza das esceas do Macbeth que faltan. Non deixes de llo lembrar. Apertas pra todos Ramn

24 GRIAL Revista galega de cultura Compostela, 12-XI-70 Querida Lily: As derradeiras novas que teo do Plan Galicia son que se esgotu a edicin e que van facer outra. Si as , tardar en haber exemplares anda algn tempo. Polo mesmo, pra vos axudar algo no voso labor decidn mecanografiar algunhas pxinas do Plan e mandrvolas, porque vos servirn pra ver as suas orientacins. Naturalmente, o texto completo abrangue 382 pxinas e o que vos mando pouco mis de unha dcea delas. Pro algo vos ha servir, estou seguro. Como non son moi b mecangrafo, abundan as chataduras, pro eso non vos impide de ler o texto. Tamn vos mando un libro do profesor Gonzalo Anaya19 titulado La depresin cultural gallega, libro que sair a luz nistes dias. Anteriormente publicamos un libro titulado Educacin e desenrolo, de Xess Cambre Mario20, que non sei si o tedes ah ou non. Iste amigo Cambre Mario est de profesor na Universidade de Puerto Rico. novo mis ou menos da vosa xeneracin, fillo de campesios, estivo emigrado en Francia e, a forza de estudos, situouse como profesor universitario. Sigue con fervor os problemas galegos. Mvese nos eidos

19 Gonzalo Anaya (Burgos, 1914). Catedrtico de Filosofa de Ensino Secundario. Exerceu a docencia na Facultade de Filosofa da Universidade de Santiago e no Instituto Rosala de Castro da mesma cidade. Publicou diferentes traballos sobre o ensino e a cultura en Galicia. O que cita Pieiro foi publicado en 1970. 20 Xess Cambre Mario (Vilaxon de Arousa, 1936). Licenciado en Filosofa e Letras e autor de mis dunha ducia de libros de temas de economa, cultura, lingua ou educacin, de mbito galego, espaol e anda hispanoamericano. Citamos: Galiza de hoxe (1973), Educacin e desenrolo (1969) e Galicia: una regin desgarrada (1976).

77

colindantes da economa e a socioloxa. home de fonda sinceridade, intelixencia aguda, disciplina de traballo, ideas bastante radics e bastante relacionado dentro e fora de Galicia. Si vos interesa tomar contacto co il, o enderezo : Xess Cambre Mario. Vieques, 1118. Altos. Santurce, Puerto Rico 00907. Non sei si tedes ou vos interesa o Libro Blanco, fonte doutrinal da poltica educativa que se quer seguir. Si nono tedes e vos interesa, dimo e mndocho. Coa derradeira carta mia cruzouse unha do Fernando envindome os folios do Macbeth que faltaban. Alegreime moito, porque agora xa o temos completo. Somentes faltan algns retoques que me vai mandar nistes dias. Nistes dias sair a nova edicin que preparu Rodrigues Lapa das Cantigas de Escarnho e mal-dizer. Con tal motivo estaba preparada na Universidade de Coimbra unha Semana Cultural Galega: exposicin do libro galego, seis conferencias tres conferenciantes portugueses e tres galegos, presentacin das Cantigas de Escarnho, etc. Spetamente xurdiron atrancos e aprazouse por un mes. Xa veremos si se chega a celebrar. Apertas nosas pra os catro Ramn

25 Compostela, 27-XI-70 Querida Lily: Recibn a tua carta do 10 e tamn unhas circulares do voso Grupo de Traballo, coido que pra entregar a posibles corresponss vosos. Envioumas o Durn. Coido que recibiras oportunamente os recortes de xorns que che mandei e mis unhas cantas pxinas do Plan Galicia que tamn che mandei. Copieinas a mquina porque non vexo xeito de conquerir un exemplar do Plan Galicia. Eu sinto ben non che poder mandar un exemplar do Plan porque tal vez sera interesante que o teu traballo for unha crtica seria e ouxetiva de tono constructivo do propio Plan. Podase dividir o voso traballo en duas partes: unha crtica galega do Plan feita no tono ponderado e constructivo do dilogo, ou sea, coa intencin de que a lean con atencin, e logo o noso Plan ideal. Penso que a primeira vez que o Goberno elabora un Plan Galicia, non debemos mostrarnos indiferentes ao feito. Debmolo comentar, dialogar co Plan no terreo tcnico-pedagxico. Que as ideas do Gabinete de Planificacin do Ministerio de Educacin y Ciencia atopen a resposta dialogante do pensamento pedagxico galego. Na mia opinin, o peor que pode ocurrir que o Plan Galicia quede no papel impreso, ora por reserva do Goberno, ora por indiferencia dos galegos. De algunha maneira, temos que estimular a posta en marcha das ideas bsicas do Plan: adaptacin do Ensino realidade socio-cultural galega.

78

Pensa nesto e dime a tua opinin. Dille a Fernando que recibn os folios do Macbeth que me mandu. Agora est completo. Non lle escribn porque me anunciaba unhas enmendas ao texto e agardaba a recibilas pra lle escribir. Dille tamn que como o 1 Acto estaba incompleto, metemos no GRIAL o 2 acto (cando chegaron as esceas que faltaban xa estaba na imprenta todo o orixinal do n), pro eu coido que queda ben e que lles despertar inters polo texto completo aos lectores do GRIAL. O concurso de novela galega convocado polo Centro Galego de B. Aires (un premio de 200.000 pts.) ganouno Xohana Torres21 con unha novela basada no tema da emigracin protagonizada non polos que se van senon polos que se quedan. Concurriron 12 novelas. O Celso, de vez en cando, d noticias da sua vida moscovita. Apertas nosas pra os dous e pr garulaxe menuda. Ramn

26 Compostela, 13-XII-70 Querida Lily: Chegoume a ta carta e poucos dias mis tarde o traballo que nela me anunciabas. Con gusto o comentari sinceramente, pois sei ben que con vs mis ben un deber. Dende logo, o principio que estableces na primeira parte a peculiaridade individual de cada realidade bilinge, coido que atinado e pertinente. Na segunda parte, e como lxica consecuencia da primeira, estableces a peculiaridade distintiva da nosa realidade bilinge. Sinalas duas notas: a) cariter maioritario anda da nosa lingua e, ademis, a sa amplitude universal ao ser falada por mis de cen millns de seres esparexidos en varios Continentes; b) os galegos sinten vergoa de falar a sa lngua, feito que sometes a anlise etiolxico revelador: torsin histrica, humillacin espiritual, sumisin colaboracionista, retranca, intimismo, capacidade de auto-burla, etc. Engades algunhas consideracins, certamente agudas, encol da libertade como destino natural do home e da necesaria adultez pra conquerila, que se manifesta na capacidade de elexir. Ao mesmo tempo acraras que o pobo galego non elexu nistes derradeiros sculos falar galego, e que a lngua galega, como resultado do seu aillamento rural, est empobrecida, non apta pr vida moderna.

21 Refrese a Adis Mara (1971), nica novela da escritora santiaguesa que logo desenvolvera unha mis ampla traxectoria como poeta.

79

Na terceira parte estudas a funcin da pedagoxa: tcnica ao servicio do home, non ciencia con contido de seu. De donde se sigue que as razns pra ensinar o galego non son pedagxicas ou sea, tcnicas senn moito mis profundas, dimanantes da xusticia, fundadas non na eficiencia tcnica do ensino senn nos direitos da persoalidade. Como che deca ao comezo, na primeira parte do traballo non vexo ningn reparo que facer. Unicamente, como pura suxerencia, perdirache que puxeses un exemplo mis de realidades bilinges, distinto dos dous que sinalas no senso de presentar o caso dunha lngua abafada polo predominio poltico-cultural da lngua estatal e que, con todo, conquire afirmarse e ser reconocida en p de igualdade: quizis o caso do flamenco, lngua dominada pola hexemona polticocultural francfona, co inmenso peso do prestixio e da utilidade universal do francs, servira ben pra contrapolo do caso gals. Penso que diste xeito quedara mis equilibrada esa parte do teu traballo en orde eficacia didctica da sua verdadeira intencin. Pra a mia maneira de ver, reducndonos escrusivamente ao caso gals os leitores pouco informados sacaran unha imaxe parcial do conflicto das lnguas minoritarias coas hexemnicas. O caso do flamenco en Blxica ou do francs no Canad ofrecen unha imaxe distinta, na que a vitalidade afirmativa da lngua minoritaria e sometida moito mis vigorosa que a do gals Non coidas? Na segunda parte do traballo a descripcin do caso galego, ocrrenseme dous reparos, un diles mais ben formal e o outro de matizacin de un dos xuicios que emites. O reparo formal que ao presentares implicados os datos descriptivos do problema lingstico de Galicia e mis as razns profundas da nosa reivindicacin a necesidade da libertade para a plena realizacin do home, a necesidade da adultez pra chegar a ser libres, a capacidade de eleicin como manifestacin desa plenitude persoal, etc., quizis perde nidieza arquitectnica o desenrolo conceitual do traballo. Ou sea, quizis resultara mellor limitar a segunda parte descripcin ouxetiva do problema galego, naturalmente con todalas acraracins histricas e interpretativas necesarias, e deixar pra unha parte final nova o desenrolo sistemtico da argumentacin reivindicativa. Seran catro partes en lugar de tres, e a derradeira sera conclusiva e artelladora das nosas razns, sera como o froito argumental das tres partes enunciativas anteriores. Tocante ao segundo reparo, trtase somentes de matizar un tantio o xuicio que fs sobre a pobreza do galego, xuicio que certo dentro da lia que ah sigue o teu pensamento, pro que pode resultar despistante pra moitos lectores polo seu esquematismo tan sinttico. Formulando as, sin mis, a afirmacin de que o galego unha lngua probe, corremos o risco certo de que moitos a entendan na sa significacin absoluta, e nise caso resultar errnea, porque como totalidade idiomtica o galego non pobre, senn que o unicamente nunha dimensin: a do vocabulario tcnico, industrial, administrativo, etc. desenvolto pola vida moderna. En cambio, para a espresin de todo o rico e complexo mundo da afectividade, para a espresin da vida psicolxica en xeneral, para a espresin do pensamento

80

por moi sutil que for, para a espresin do mundo ouxetivo da realidade galega, e analxicamente de outras, o galego non s non pobre senn que unha lngua dotada de gran riqueza espresiva. E da sa aptitude para a espresin cultural mis elevada dannos testemuo Platn, Shakespeare, Heidegger, Spranger, Joyce, Eliot, Omar Kayyam, Anouilh, etc. ao espresrense con plenitude en galego. Como ti sabes moi ben todo esto, a ta afirmacin hai que a entender referida a un feito que certo: a non incorporacin aitiva do galego s eisixencias da vida moderna. Quizis resultase menos equvoco si en lugar de falar con redondo laconismo da sa pobreza que se podera entender como referida totalidade da lngua, falasemos do seu estancamento ou inmobilismo socio-cultural campesio, si ben tampouco deberemos esquecer que, no nivel da cultura superior, non hai hoxe ise estancamento, poisque correntes culturs como o existencialismo, o estruturalismo, a psicoloxa profunda (Jung, etc.), e as modas literarias mis recentes, teen presencia aitiva na cultura galega. En realidade ocurre que a maiora da sociedade galega a que fala galego mesmamente, non acadu o desenvolvemento e o dinamismo evolutivo da vida moderna, e a lngua non fai senn refreixar esa situacin da sociedade que a fala. De ah que unha e maila outra estean nun intre crtico: ou evolucionan co ritmo necesario, ou sern abafadas pola historia. A evolucin da lingua, no seu aspecto intrnsecamente lingstico, non ten dificultade, poisque esa modernizacin consiste en asimilar un patrimonio mostrenco tomado do grego, do latn, do ingls, etc. que comn a bastantes lnguas e que, si queremos aforrar traballo, podemos aproveitar o que nisa orde de cousas fixeron portugueses e brasileiros. A dificultade est en afianzar socialmente esa asimilacin tcnica. De ah que pra ns vaian xuntas a promocin da sociedade galega e a promocin modernizadora da lngua. Pra que a promocin da nosa sociedade sea plena compre que sea promocin do corpo e da alma, da economa e da cultura. Si a promocin ha de servir pra que cheguemos a ser quenes somos, pra que academos mis plenitude na realizacin da nosa persoalidade de pobo, evidente que a evolucin da sociedade galega debe levar consigo idntica evolucin da lngua galega. Que o que ti realmente dis, pro que na formulacin tan esquemtica que lle ds pode ser entendido demasiado negativamente, esto , mal entendido o teu pensamento. As consideracins encol do valor da pedagoxa parcenme moi interesantes e moi aguda a sa utilizacin (ao marxe deso, algn dia gustarame discutir contigo esa radical neutralidade da pedagoxa, pois si ben certo que na prctica funciona as, como mero instrumento dos fins polticos, eu teo a ntima creencia de que hai un ideal pedagxico, un fin propio da pedagoxa, pro desto xa falaremos cando nos vexamos). O conto que, tal como ti prantexas o problema, resulta moi crara a inexistencia de razns pedagxicas pra o ensino do galego, e eu quixera chamar a ta atencin sobre o seguinte feito: pra que o ensino do galego poida ser unha realidade escolar en Galicia, imprescindible a vontade colaboradora dos mestres; a maiora dos mestres, como a maiora dos cregos,

81

teen unha mentalidade desgaleguizada colaboracionista, non por mala ndole persoal senn como resultado da formacin que lles diron; nesa mentalidade aitual do noso maxisterio, as razns transpedagxicas do ensino do galego sern completamente inoperantes, salvo nunha moi pequena minora xa sensibilizada; polo mesmo, a nica via de persuasin que temos sobre a maiora dos mestres galegos xustamente a das razns pedagxicas de tal ensino. Non trato de che suxerir a supresin do teu razonamento, que agudo e vlido, senn mis ben de che suxerir unha pequena volta na sa formulacin: en lugar de refugar de plano as razns pedagxicas decir que, ademis desas razns tcnicas, hai outras mis fondas, mis importantes, mis decisivas, etc. Qu opinas? Bon, esto xa vai sendo longo. Como ves, cumpln ben o teu encargo. Todo esto completamente discutible e non ten mis finalidade que contrastar pareceres, de acordo co teu pedido. Dixen a Vigo que vos mandasen o libro do Cambre Mario e eu mandareivos dende eiqu un libro que publicaron en Lugo sobre O porvir da lngua galega, pra que vaiades arrecadando material. En xaneiro ir uns dias ah a Londres o Ricardo Palms Casal22, que un rapaz galego-arxentino mis ou menos da vosa xeneracin. Il socilogo e iste o primeiro viaxe que fai a Europa, e tamn, craro, a Galicia. Deu cursos de galego en B. Aires. intelixente e destaca nos medios galegos das terras platenses. Coido que interesante que tome contaito co grupo londinense. Dinlle o voso enderezo. Apertas nosas pra todos Ramn

27 Compostela, 30-III-71 Querida Lily: Hai ben tempo que recibn a nova versin do voso Plan Pedagxico Galego, pro non vos escribn por mor da folga postal que houbo nese pas e da que ibamos tendo informacin polos xornis. Soupen tamn que se rematu, mas consideri prudente deixar pasar algn tempo porque de supor que teran bastantes toneladas de correspondencia atrasada.

22 Ricardo Palms Casal (Buenos Aires, 1940). De pais galegos, fundou en Buenos Aires o Grupo Aln-Mar e foi secretario do Centro de Informacin Galega da capital arxentina. Nos anos setenta traballou na Axencia Efe en Londres. Publicou diversos traballos sobre emigracin e, concretamente, sobre figuras como Castelao e Lus Seoane; as, en ttulos como A emigracin galega na Arxentina (1978) ou Castelao: prosa do exilio (1973).

82

Penso que quedu ben. Apiase nunhas cantas ideas bsicas, craramente espostas, e sinala camios a seguir. A min parceme interesante que teamos traballos diste tipo sobre os nosos problemas fundamentis e que se dean a conocer pra orientacin da xente. Coido que deberemos pubricalo no GRIAL e logo recollelo nun folleto, como fixemos coa conferencia do Valentn Arias sobre O galego na escola. Xa vos terei ao tanto. Pode ser que tea que sustituir duas ou tres palabras pra non rozar a sensibilidade dos censores. Dende que non vos escribo hai novedades. Por exemplo: o Departamento de Filoloxa Romnica da nosa Universidade tomu a iniciativa de elaborar un Mtodo de galego de estilo moi moderno teen modelos catalns, italins, franceses, etc., escalonado en tres libros 1, 2 e 3, con moi pouquia e moi dosificada Gramtica e con moitos exercicios de leitura, vocabulario, etc. Foi obra colectiva do Departamento. Unha vez feito o primeiro libro, repartiron 50 copias entre profesores, escritores e pedagogos pra que lles fixesen observacins e suxerencias. Recibiron moitas centos delas e refixeron de novo o texto. Ser editado pola Universidade e sair o Dia das Letras Galegas. Os primeiros captulos xa estn no prelo. Con motivo deste texto escolar, o Departamento prantexouse o problema da unificacin idiomtica en relacin co ensino. Elaboraron unhas bases e sometronas a consulta. Finalmente, convocaron a un coloquio na mesma Universidade, ao que asistimos mis de 30 persoas das convidadas e discutimos os principis problemas. Na Escola de Maxisterio da Corua organizaron un curso de cultura galega en galego, con moita concurrencia de estudiantes, e agora van iniciar un curso de lngua galega. Eu estiven al un dia pedronme que lles falase e levi sorpresa ao ver apegados os vosos boletns na porta da entrada. Agora andamos a voltas cos primeiros libros para os picarios. Van estar controlados idiomticamente pola Universidade e pedagxicamente polo I. C. E. Temos xa n preparado e imos sometelo a ises controles previos. Nistes dias houbo rebumbio no Seminario de Santiago con paro escolar e todo, porque lles puan atrancos pra organizar un ciclo sobre Castelao. Coido que xa se arranxu o conflicto. Onte, en Pontevedra, unha monxa xoven deu unha conferencia relixiosa en galego. Coido que a primeira vez que tal cousa ocurrre e tia pensado ir escoitala. Ao cabo non puiden ir. Unha interesante novedade que est a prender a conciencia galega entre os xvenes adicados aos estudios tecnolxicos. Poderemos desbordar o campo humanstico. Sados pra todos. Pra vs, unha aperta cordial de Ramn

83

28 Compostela, 29-X-71 Querida Lily: Recibn a tua carta cos orixinis que faltaban do Macbeth e mais cos dous contos teus. Os contos gustronme, pois acho neles unha lograda armona entre a sinxeleza e a sobriedade narrativa e mais a sutil observacin psicolxica. Son como sinxelos anacos de vida hum, de vida colleita no decorrer cotin en intres de intensidade significativa. Publicarmolos en algn nmero do GRIAL, pois non cousa de os condenar ao escuro silencio de algunha gaveta londinense. Teremos en conta todalas indicacins referentes ao Macbeth. Neste intre temos algo interrumpida a actividade editora porque hai un traslado dos obradoiros tipogrficos do Faro para un novo local e, ademis, teen que rebovinar todas as mquinas por mor do troque de voltaxe. Resulta que o Faro separu o negocio do xornal do negocio das artes grficas e atopmonos obrigados a formar sociedade con eles na empresa das artes grficas. Coido que ser mellor as. En principio estamos dispostos a ir ah no Nadal. Si non xurden incomenentes, repetiremos o encontro de hai seis anos. Apertas nosas para toda a familia Ramn Tardei en escribir porque estuven de viaxe.

29 Compostela, 26-XI-71 Querida familia: Cando xa estabamos adoitados idea de remos pasar o Nadal con vs anda lembramos moi vivamente o de hai sete anos en Stanmore, un acontecemento familiar que me convirte en protagonista obrganos a modificar os plans nesta ocasin. Resulta que unha sobria mia, que lle morru o pai hai uns meses, vaise casar e pedume que vaia de padrio. Teo que ir, e mesmo vou con gusto por ser ela unha rapaza de gran bondade e simpata que vivu con ns un par de anos eiqu en Compostela e que sempre foi, dende picaria, moi cordial. Iremos a Londres mis adiante. Xa teo o libro de Aurelia Capmany, que che pensaba levar pro que, en vista dos novos plans, hoxe mesmo cho envo por correo. Non deixes de me pedir os libros que queiras de eiqu. O tema femenino vai cobrando presencia nos libros. Eu non sei cales son os libros que tes. Si mo ds, podo enivarche outros que non teas.

84

O Cambre Mario un rapaz valioso e de moito mrito, que naceu e se criu en Vilaxon naceu e criouse campesio, emigru de obreiro a Francia e terminou de profesor na Universidade de Puerto Rico. Ten unha arela case mstica de loita redentora pola Galicia campesia e marieira, pola nosa lingua, pola nosa cultura. Como natural, o seu apostolado redentor ten unha base moral a lealtade aos seus, pro ten ao mesmo tempo unha espresin poltica a loita contra un orden inxusto. Dende al, tan lonxe de Galicia, non pode facer moito. A falta de outras posibilidades, escribe. E, naturalmente, os seus escritos, na mesma medida en que responden aos seus fns polticos, tropezan na censura. Entn escribe fora. E cando veu coa muller e cos fillos todos de Puerto Rico pasar unha tempada a Galicia, chamrono Direccin Xeral de Seguridade e dronlle un prazo para sar do pas. Todo esto exaspera a sua rebelda, que se fai tanto mis doorosa canto mis comproba a sua impotencia. Como, por outra banda, al en Puerto Rico e dentro da mesma Universidade defende tamn a rebelda contra a inxusticia da opresin americ, os problemas vnselle facendo cada vez maiores e mis agudos, ao punto de que eu temo que caia, ou padeza xa, nunha desesperacin neurotizante. Neste estado de cousas, faloume da idea de promover unha revista galega na que se diga dende fora todas as cousas que non se poden decir dende eiqu. A mia impresin que se trata de unha iniciativa bastante utpica en canto s posibilidades de realizacin, pro pareceume que sera brutal pola mia parte o esmagarlle esa espranza que, si non acada outra cousa, polo menos como espranza sirve para liberalo da ntima sensacin de acorralamento e, ademis, permitiralle tomar contacto persoal con moitos galegos dos que andan polo mundo, cousa que me parece til para el. Bon, apertas para toda a familia, que non renunciamos a vos dar persoalmente noutra ocasin. Ramn Olla, Lily: non pensas escribir mis contos?

30 Compostela, 12-XII-71 Querida amiga Lily: Recibn a tua carta e mailo ensaio encol das novelas de Rosala. Non deixa de ser gracioso que te levases a gran sorpresa ao bateres con el, talmente coma si nono tiveras escrito ti mesma. Eu coido que o escribiras cando anda estabades en Stanmore, porque lembro que naquela ocasin falamos do tema e estabas bastante animada a escribir un traballo, para o que xa tias as ideas ben craras. A sorte foi que non se perdu nada mis que na tua memoria. Publicarmolo no GRIAL.

85

Anda non che mandi o libro da Aurelia Capmany23 porque o mesmo da que che escribn pxenme mal e anda non fago vida normal. Escrboche dende a cama. Resulta que unha vella doenza gstrica que tia medio esquecida fixo unha reaparicin speta e enrabechada e tiven que tomala con pacencia para non encabuxala mis. Estu bastante mellor e coido que tardari poucos das en recobrar a licencia mdica para facer vida normal, inda que siga, craro, con alimentos de penitente durante as prximas Festas. Hai anos, no 57, publicouse ah en Londres un libro con oito traballos de autores distintos sobre a VIEIRA. Un dos captulos, o correspondente a Christopher Hohler, trata do tema The Badge of St. James. Si por un casual o atopades por algunha librera de vello e non demasiado caro a edicin de luxo, quizis sera interesante para a Fundacin Penzol. A referencia do libro THE SCALLOP. Studies of Shell and its influences on human kind, by eitht authors. Cox, Iam, ed. London, Shell Transport and Trading Co., 1957. Apertas nosas para toda a familia Ramn

31 Compostela, 3-II-72 Benquerida Lily: Recibn a tua carta. Xa saba do accidente da familia Durn porque el mesmo me puxo unhas letras contndome o ocurrido, e tamn me deca que levaba 15 das asolagado na soidade e na preocupacin. Sin dbida que lle producu grande impresin o accidente, no que, dentro de todo, tiveron a extraordinaria sorte de que todo o dano o levu o coche. Tocante mia sade, eu estaba moi confiado na aparente normalidade, pro vai de varias veces que avisa con bastante impertinencia de que a aparencia non segura. Non sei, quizis terei que renovar e alongar o tratamento. Non me tolle os azos, pro, con todo, estrbame abondo. Hai pouco sau un libro primeiro dunha serie de tres de Antropoloxa cultural de Galicia. O autor, Carmelo Lisn, un antroplogo aragons formado en Oxford. Apesares do seu doutoramento oxfordiense e da sua convivencia inglesa ensinu na Universidade de Sussex, casu con unha inglesa, semella bastante bruto. Eso s, traballador e preparado tcnicamente. O seu libro interesante polo

23 Aurelia Capmany (Barcelona, 1918 1991). Adiantada do feminismo. Foi profesora, tradutora, novelista e ensasta. O libro citado por Pieiro El feminismo ibrico, publicado en 1971.

86

contido documental directo, e moi discutbel na parte interpretativa. En todo caso, interesante. Como eu teo este primeiro tomo, mndocho. Estes das est en Madrid o Carballo Calero para facer a oposicin cadeira de Lingstica e Literatura Galega da Universidade compostel. Ao cabo quedu como nico opositor, pois outro que as firmara non concurru. No tribunal estn Filgueira, Moralejo, Moreno Bez, Alarcos e Zamora Vicente. Estes das estn algo axitados os estudantes compostelns. Non parece que a cousa tea moito pulo. Sados nosos para todos. Para vs unha forte e cordial aperta Ramn

32 Compostela, 21-II-72 Querido Fernando: Acabo de chegar de Madrid de asistir s oposicins ctedra de Lingstica e Literatura Galega da nosa Universidade. Despois de unha actuacin moi brillante, o noso amigo Carballo Calero ganu o voto unnime do tribunal. Eu asistn a todolos exercicios, tres dos cales foron en galego. O tribunal estaba formado por Moralejo, Moreno Bez, Zamora Vicente, Alarcos e Filgueira Valverde como presidente (por renuncia de Dmaso Alonso). Como ti fuches discpulo e eres amigo do Carballo, non quero deixar de che comunicar a boa noticia. De paso, tu mesmo lla fas saber aos demis amigos de ah. Pro si lle queredes escribir, o enderezo : Carrera del Conde, 4 Santiago de Compostela. Apertas moi cordiis de Pieiro

33 31-III-72 Queridos amigos: Tuvemos tres dias libres e, como non nos chegaban para ir deica Londres, viemos ver como se presenta a primavera por esta Galicia bracarense. Temos ganas de ir ah. Non sei cando dispoeremos dos das precisos para poder ir. Algrome que che fose util o libro do Lisn. Apertas nosas a todos, grandes e pequenos Isabel Ramn

87

34 Compostela, 14-V -72 Benquerida Lily: Esta tempada teo tal rebumbio de viaxes e de correspondencia que non estou seguro si che dixen que recibn o teu traballo e que sair no prximo GRIAL, ou sexa, no mes que ven. Man samos Isabel e mais eu para Barcelona. Imos asistir inauguracin de unha exposicin do libro galego que se abrir al o Da das Letras Galegas. Coido que resultar bastante ben. Algrome de que teades idea de visitar Portugal, pois seguro que vos ha interesar. Acabo de recibir o novo boletn do voso grupo de traballo. Anda non o lin. Apertas nosas para toda a familia Ramn

35 Compostela, 9-XII-72 Querida Lily e Fernando: No ambiente composteln xa se vai facendo presente a inminencia do Nadal. Esto lmbranos o que falamos na Corua este vran en col dunha posible visita nosa en tales datas. Como nestes meses puideron producirse novedades nos vosos plans visita dos vosos familiares, etc., non queremos decidir o viaxe sin un cambio de informacin sobre o particular. Podenos unhas lias decndonos si houbo cambios no plan. Como natural, a ns o mesmo nos d aprazar a visita para outra ocasin si esta non for idnea por calquera motivo. O Macbeth galego xa anda polo mundo. Na Radio Popular do Ferrol que fai duas emisins semanais en galego fixeron un comentario informativo sobre o libro e sobre o traductor. Xa sau tamn a POESA de Manuel Antonio, un nutrido tomo con cinco libros de poemas, catro deles inditos. Mandarmoscho para que fagas un comentario amplo para o GRIAL. Agardamos noticias vosas. Apertas para toda a familia Ramn

88

36 Compostela, 18-X-72 Benquerido Fernando: Xa temos a Shakespeare en galego e disposto a trotar por Galicia adiante! Un paso ben importante na nosa cultura, tanto polo valor do Macbeth en si mesmo como polo fondo significado que ten esta adquisicin universal para a nosa lingua. Si Shakespeare pode expresar en galego o seu grande xenio teatral, a ver que seoritingo pode aducir reparos capacidade expresiva da nosa lingua. Xa che mandarn un paquete de exemplares. Quedou ben. Encargarmoslle ao Carlos Durn que faga un comentario para o GRIAL. Eu estou tratando de curar unha lcera duodenal que me diagnosticaron os mdicos. a segunda que me produce o rxime espaol. Confo en curala i en que acabe o rxime antes de me producir a terceira. Apertas a todos Ramn Non te esquezas dos traballo sobre a poesa inglesa contempornea.

37 12-XII-72 Querido Fernando: Velah unha breve e moi precisa resea do Macbeth galego que acaba de aparecer nun xornal de Barcelona. Non sei quen ser o autor. Acaba de sair o tomo da POESA de Manuel Antonio, con catro libros inditos. Mandarmoscho para que fagas un comentario para o GRIAL. Apertas a todos Ramn

38 Compostela, 20-XII-72 Querido Fernando: Xa temos os boletos para o da 29. Sairemos de Madrid s 1425 e chegaremos ah duas horas mais tarde. Ou sexa, s catro e media estaremos en London (si algn comando palestino non nos fai ir a Arxelia, claro).

89

Confiamos en que os magnates do caf se tean marchado en paz aos seus pases e ti poidas dormir en paz despois da treboada. Supoo que, ao cabo, a todos lles convir conservar a O.I.C. como centro das suas tirapuxas. Non me lembrei na anterior de vos preguntar si queriades algunha cousa deiqu. Si algo queredes, escribide axia a ver si chega a tempo a carta. Ns marcharemos a Madrid o 28. Deica o 29. Apertas a todos Ramn Que teades un ledo Nadal

39 Compostela, 11-I-73 Benqueridos Fernando e Lily: Estamos xa incorporados ao noso adoitado vivir composteln. Fixemos moi felizmente o viaxe de volta e chegamos a tempo para cear na casa o mesmo da 6. Agora todo decorre coma sempre. Bon, todo decorre coma sempre pro con unha importante novedade: a lembranza viva e leda dos nosos das londinenses. A coto nos imos deixando levar por sucesos que veen e se van no tempo, pro, de vez en cando, algns fican na memoria, botan races no noso propio ser. As a nosa semana londinense cabo de vs, sempre animada pola cordialidade amistosa que reina no voso fogar. A sua lembranza arrequcenos. Eu chegando, percurei a pxina que a Voz de Galicia adicou a Manuel Antonio para cha mandar . Non dei con ela. Mndoche unhas pxinas do nmero dominical do Ideal Gallego do derradeiro domingo para que llas amostres a Xavier, pois cando falamos da nova orientacin deste xornal el non puido por menos de se manifestar incrdulo, cousa ben natural para quen, como el, conoca a etapa anterior. Deloutro da de chegremos entregmoslle ao Nogueira o libro. Tanto el como Maite preguntaron moito por vs e mostraron alegra ao saber que pode ocurrir que veades na Semana Santa. O Nogueira descubriu decontado a carta dentro do libro. Tamn lle entreguei as revistas ao Beiras, que se mostrou interesado polas duas. Tanto el como Teresia preguntaron moito por vs. GarcaSabell alegrouse de que quedases comprometido a facer o comentario ao libro de Manuel Antonio. Como vos digo, ns seguimos dominados pola lembranza do voso fogar. As sosegadas, suts e matizadas parolas de Fernando, sempre tan suxestivas e grciles; os silencios ouservadores e os agudos e firmes xuicios de Lily, moitas

90

ves iluminados por unha raiola de fina irona; a rigurosa curiosidade intelectual de Ana, sempre cobizosa de exactitude, de precisin; o gaioleiro rechoucho de Beatriz; a sorrisa pndiga, bonachona, humansima de Gabriel. Todo eso forma como unha mxica rede cordial que envolve e alegra a nosa memoria. Lembranzas para todolos amigos. Para vs unha forte cordial aperta de Isabel Ramn

40 Compostela, 28-III-73 Querido Fernando: Coido que xa veras no derradeiro nmero de GRIAL o teu traballo encol das POESAS de Manuel Antonio e mais o dibuxo do poeta feito polo amigo Merino. Si os vosos plans non variaron, non tardaremos en vos ver por eiqu. Algranos pensar neso. Polo de agora fomos disfrutando de moi bon tempo e ogall que prosiga para cando vs veades. Claro que o coche novo de Lily non se vai asustar da choiva galaica si a nosa primavera o recibe chovendo. Temos no prelo a versin galega de Morte na Catedral, de Eliot, que fixo o Isidoro Milln. Traballou nela con moito empeo e coido que resultou ben. Unha noticia interesante, tanto para ti como para Lily, que O Facho, para celebrar os seus dez anos de vida, convocu un concurso de teatro infantil galego e concurriron 23 obras. Entre os concursantes haba catro nomes conocidos e o resto eran novos, moitos deles mestres e mestras xvenes. Das 23 obras hai unha esplndida de Carlos Casares e catro ou cinco moi estimables. En Ribadavia, a agrupacin xuvenil Abrente convocu para o mes de maio a I Mostra de Teatro en Galego, xunto con un concurso de teatro. Para o concurso tian xa seis obras. Para participar na Mostra estn inscritas nove agrupacins teatrais de distintas vilas galegas. Sau un libro do Beiras tiduado O atraso econmico de Galicia, que por certo est acadando un grande xito. Tamn est no prelo a novela do Carlos Durn24. Istes das temos eiqu, internado no Policlnico, a D. Ramn Otero Pedrayo. Acaba de cumplir 85 anos e comeza a fallarlle a sade. Lembranzas nosas a todolos amigos. Apertas para vs Ramn

24 A teima (Galaxia, 1973). Citada en nota anterior.

91

Si atopas por ah unha edicin de A Biblia en Espaa non deixes de a traer cando veades. Intersalle ao Carlos Garca Martnez. A traduccin castel acada de a reeditar Alianza Editorial.

41 Compostela, 21-XI-73 Querida Lily: Acaba de sair un refraneiro galego da muller e mndocho hoxe por correo para a tua biblioteca feminista. Por el poder ver cal a filosofa popular sobre tan importante tema humn. Que tal por ah? Escribes moito, ou algo siquera? Si verdade o que me dixeron recentemente que os Lugrs deixaron otra vez Londres e pasaron por aqu camio do Sul, o Fernando ter mais traballo na oficina. De todolos xeitos, seguro que xa domina o noruego. Ao Lapa contestronlle o Cunqueiro e mais o Franco Grande no Faro e un xoven poeta que se chama Daro Xohn Cabana no Ideal. Eu contstolle no prximo GRIAL. Non sei que lle ocurru para sair spetamente coa teora de que abandonemos o galego e os sustituamos polo portugus. Nunca se lle tia ocurrido tal cousa, e mesmo se interesaba moito polos problemas e progresos do galego literario. No curso pasado ensinronlles galego a uns mil nenos de primeiro curso escolar. Fixrono a ttulo de experimento pedagxico. Agora andan preparando as cousas para facelo con carcter moito mais xeral no curso que ven. Nas Escolas Universitarias antigas Normais de Santiago e Ourense xa se ensina galego con carcter voluntario. Na de Ourense matriculronse cen alumnos e na de Santiago todos os do curso. Agora van xestionar das outras tres Escolas Universitarias que incorporen tamn o ensino do galego. Por eiqu, coma sempre. Temos un outono verdadeiramente esplndido. Os Beiras marchan man a Lisboa, pois o sbado dar Jos Manuel unha conferencia no Centro Galego de aquela capital. Que tal a xente menuda? As nenas estarn coas obrigas escolares. Gabriel, en cambio, seguir tan pndigo pola casa adiante co seu rel musical. Mandade algunha colaboracin para o GRIAL. Apertas garimosas para os cinco de Isabel e Ramn

92

42 Compostela, 23-XII-74 Querida familia: Ao cabo sau unha revista infantil25 para os nenos e os rapaces galegos. Costou tres anos de esforzos poder arranxar todo e acadar o necesario permiso ministerial. Imos ver como se difunde. Para facela teen un equipo bastante amplo. Fan unha tirada de 15.000 exemplares, que me parecen demasiados. Bon, en todo caso non deixa de ser un fito importante a aparicin desta revista. Hai poucos anos era impensable, e agora aparecen duas, unha delas como suplemento do xornal ourensn La Regin, que tamn vos inclo, e outra como revista propiamente tal. Apertas nosas para todos Ramn Imos dedicar o proximo nmero de GRIAL a Castelao coincidindo co 25 cabodano da sua morte. Si queredes escribir para ese nmero e nolo mandades antes do 15 de xaneiro ser moi ben recibido, como todas as cousas vosas. Apertas R.

43 Compostela, 22-V-75 Queridos Fernando e Lily: Ao cabo, os Xurados dos que vs formabades parte decidiron declarar desertos os premios de teatro e de economa e socioloxa. Entenderon que ningunha das obras presentadas tia o nivel requerido pola importancia do premio. Os vosos votos, claro, figuran nas respectivas actas. No de economa e socioloxa, os especialistas en historia econmica estiveron concordes en que o traballo sobre o sculo XIX lugus non tia rigor cientfico e non se poda premiar; no tocante ao traballo de socioloxa da educacin en Galicia, todos concordaron en que o tema era interesante e estaba ben enfocado, mas que estaba sin desenvolver. O autor, que resultou ser o xesuita Xos Prez

25 Vagalume, (Santiago, xaneiro de 1975), publicacin infantil e xuvenil. Rematou no nmero 46 (1978). Marta I. Garca de Leniz foi a sa primeira directora.

93

Vilario26, mostrouse de acordo en que estaba sin desenvolver e confesou que o improvisara en 15 das. Como o tema interesante e moi oportuno, quedaron pendentes unhas negociacins entre Galaxia e el para concertar o compromiso de que faga un libro. O premio quedou deserto. No de teatro, os catro membros se mostraron concordes en que ningunha obra tia o nivel que esixa a importancia do premio, as que decidiron declaralo deserto. No de lingstica somentes se presentou un traballo, mas non responda s condicins indicadas nas Bases, as que non se puido premiar. Como vedes, no nico que o concurso foi adiante foi no premio de novela. Presentronse 13 orixinais. O xurado Torrente Ballester, Cunqueiro, Celestino, Basilio Losada, Xavier Carro, foi absolutamente unnime en conceder o premio a unha novela que resultou ser de Carlos Casares. Tamn coincidiron 4 dos 5 que eran en considerar que, despois da premiada, a mellor era unha novela que resultou ser a do lugus Paco Martn. En fin, si resultan duas novelas boas xa non foi infructuoso o concurso. Apertas nosas para os cinco Ramn

44 Compostela, 26-VI-75 Queridos amigos: Sin contar con el xurdiu un viaxe a Berln, Bonn e Londres. Irei con tres amigos. A Londres chegaremos o domingo 6 e partiremos o 10, as que confo en que nos podamos ver. Tenme reservada habitacin no St. Ermins Hotel, Caxton Street, London, S.W. 1. Como por esas datas tamn deben chegar os Beiras, seguramente podemos coincidir. Alegrareime ben de vos ver. Apertas nosas para os cinco Ramn

26 Xos Prez Vilario (Ferreira de Pantn, Lugo, 1938). Catedrtico de Socioloxa da Universidade de Santiago. Autor de numerosos estudos de economa e socioloxa con particular atencin ao mbito galego. Colaborou en Grial no bienio 1982-83.

94

45 -X-75

Querido Fernando: Xa soupen que estiveches uns das por aqu. Sentn non te ver. Mas agora as cousas ensarllanme de tal xeito que tamn a mn me ocurru estar uns das en London e non vos puiden ver. Est visto que o mundo e a xente padecen demasiada movilidade. Acabo de recibir este comentario a unha representacin madrilea do teu Macbeth. Coido que foi nun Festival Internacional de Teatro que se celebra en Madrid. O comentarista, Andrs Amors, moi amigo meu e por eso me mandou copia do artigo. catedrtico de Literatura nun Instituto de Madrid e, ademais deso, un dos coordinadores da actividade cultural da Fundacin Juan March. Apertas nosas para os cinco Ramn

46 Compostela, 26-III-77 Benquerida Lily: Alegrounos moito a tua carta, tanto por saber de vs como pola noticia de que ides vir na Pascua. Si chegades o 7, poderamos vernos o 8 ou o 9, porque do 10 ao 13 case seguro que estaremos ausentes. E si seguides en Galicia despois do 13, ns estaremos de volta en Santiago. Si che parece, cando cheguedes Corua telefonasnos e xa concordamos o encontro. No vran estivemos un mes fora, as que as vosas chamadas deberon cadrar con esa ausencia nosa en Asturias. Por aqu atoparedes bastante rebumbio poltico, inda que no vran, cando estivstedes, xa haba un ambiente semellante, as que non vos producir sorpresa despois de tantos anos externamente inmviles. En fin, xa falaremos. Apertas nosas para os cinco Ramn

95

47 Compostela, 15-VII-77 Benqueridos Lily e Fernando: Recibimos a vosa carta, coa cordial invitacin para unha nova visita a Londres. Este ano temos as vacacins no setembro pois no traballo de Isabel teen establecido o sistema de turnos e correspndelle o ltimo. De ir temos que aguardar a setembro. Como tivemos ocasin de conocer Londres no vran e no inverno, nesta ocasin sera unha impresin algo distinta, porque setembro xa anuncia o outono. Eu saio o 22 para o Brasil. Convidronme ao XV Congreso Internacional de Filoloxa Romnica, que se celebra en Ro, e logo terei que dar varias conferencias sobre a cultura galega por diversas Universidades do pas. O itinerario : Santiago Madrid Ro-Belo Horizonte Salvador Lisboa Madrid Santiago. Segundo me din, o recorrido brasileiro durar pouco mais ou menos un mes. Por aqu a novedade mais importante que o Beiras tivo unha forte crise depresiva. Afortunadamente vai millorando con bastante rapidez. En realidade hai tempo que via dando mostras de agotamento. Os mdicos aconsellronlle que limite os seus compromisos e responsabilidades de xeito que non viva nesa excesiva tensin dos ltimos anos. Como medida de prudencia, renunciou aos crregos polticos no partido. Por todo esto, mudaron os plans das vacacins e non irn a Escocia nesta ocasin. Apertas nosas para os cinco Ramn 48 Compostela, 1-IX-77 Querida Lily: Como che dixen por telfono que sorpresa cando te escoitei tan prxima como si estiveras no Hostal!, ns iremos con unha sobria mia luguesa que ten grande ilusin de ir a London e que quixo aproveitar a ocasin do noso viaxe. Por eso decidimos levala e iremos os tres a un hotel. Chegaremos ah o mrcores da 7. Ese mesmo da xa vos chamaremos, pois coido que sobre as duas xa estaremos no hotel. Onte dixronnos os Beiras que chamrades por telfono para os convidar a iren al uns das. Foi unha moi atinada idea a vosa. Psicolxicamente viralles moi ben ese viaxe e ns animmolos a que vaian na semana que ven para concidiremos ah todos. Sera boa cousa. Apertas nosas para os cinco. Deica o da 7 Ramn

96

49 Compostela, 5-X-77 Benqueridos amigos: Desde que regresamos de ah fomos a Asturias, logo a Lugo e, finalmente, a Vigo. S desde hai 3 das voltamos xa para a casa, pero anda onte tiven que ir a Lugo e man terei que ir a Monforte. Con todo este ir e vir, a correspondencia foise demorando. Chegaron as tres cartas a Rosala, que na mia opinin pdense publicar xuntas. Son de leitura moi atraente e de vivo inters polo seu contido. Sempre e bon saber o que pensan as mulleres dos seus problemas como mulleres. En realidade non poderemos formar xuicio atinado sobre elas sin escoitalas, porque indudbel que dentro do lindo e suxestivo corpo feminino hai unha persona. Seica os gregos, para marcar ben a diferencia esencial entre eles, como seres libres, e os escravos, a estes non lle reconocan a condicin de personas e chambanlles corpos. E quizis a ns, s homes, a poderosa fascinacin do corpo feminino tan glorificado, e con xusticia, polo arte universal, levounos a esquecer que dentro dese corpo hai unha realidade personal igual que a nosa. Claro que a visin feminista do problema simplifica bastante as cousas, pero tamn certo que, no esencial, as suas denuncias responden a unha verdade innegable. Nestes momentos, a situacin de Jos e Tere bastante boa. Con ela somentes falei hoxe, pero con l falei duas veces longamente. Cuando vieron de ah, el fixo unha crise igual que as que vs lle conocstedes. Tere, con todo, estaba mais paciente que antes. evidente que fixo cuanto puido por colaborar pacientemente con el. Ao pouco de chegaren iniciou un tratamento con un psiquiatra que lle recomendou Carlos e que eles non trataban personalmente. Desde logo, o tratamento vai producindo resultados, porque el est mis sereno. Incluso vai pola Facultade de vez en cando, cousa que anteriormente lle sera imposible. Non lle ten simpata ao psiquiatra, pero vai facendo o tratamento con disciplina, e reconoce que est mellor. Desde logo, en todo este proceso sigue habendo un fondo de gran inestabilidade. Recentemente houbo unha crise forte nos dous, pero superouse. Eu confo moito, e as llo dixen, na evolucin favorable do problema. Incluso comenza a facer esforzos por ganar terreo. Como teimosamente auto-analtico, d que a mellora dbese s fortes dosis de frmacos e que, no fondo, mais aparente que real, pero esa impresin venlle da sua impaciencia por curar axia. Nesa impaciencia coinciden os dous. Pero evidente que el est sensiblemente mellor e que esto, sua vez, infle moi favorablemente nela. O pior xa pasou. Faime gracia a paixn do Fernando polas linguas As que agora comenzou con chins? Despois de lle dar a volta ao mundo conquistando linguas rematar por estudiar o irlands. Ben se ve que lle divirte, sin dbida porque ten un especial talento para eso. Pero tamn o ten para outras cousas, que cultiva menos.

97

Eu estiven onte en Lugo para facer o pregn das festas do San Froiln, porque este ano, de acordo cos novos ventios que corren, quixeron facelas mais populares e mais galegas. Pasado man teo que ir a Monforte dar unha conferencia sobre Otero Pedrayo. Como vedes, teo pouco acougo. Apertas nosas para os cinco Ramn

50 Compostela, 17-X-77 Querido Fernando: Hoxe quero poeros unhas lias para vos informar de que esta man comenzaron as clases na Universidade e Jos foi dar a sua e regresou satisfeito. Esto xa vos indica dos notables progresos que foi logrando o tratamento mdico. Certo que de vez en cuando ten crisis. Hai poucos das veume ver con un estado de nimo moi deprimido, pero no fondo era o medo proximidade das clases. Vencida, polo menos inicialmente que era o mais difcil, esa barreira, coido que a mellora seguir avanzando. Compre decir que a colaboracin de Tere foi extraordinaria. Ela ten confianza no mdico e asimilou admirablemente as consideracins que este lle fixo sobre a importancia decisiva da axuda dela, especialmente coa sua paciencia, coa sua tolerancia, coa sua comprensin. Recomendoulle que, cuando lle resultase difcil soportar as enoxosas teimas propias dos deprimidos, evitase reaccionar temperamentalmente alonxndose. Ela cumplu este programa con unha disciplina extraordinaria. Os mesmos nenos estn sorprendidos da tranquilidade, da serenidade e da permanente mesura do seu comportamento. Ela mesma se desconoce, segundo me dixo o outro da con gracia. Desde logo, fai todo esto coa vontade consciente de lle axudar a el, anda sendo bastante pesimista verbo do futuro, porque non cr que se trate de unha depresin senon dun deprimido. Est convencida de que Jos reproduce a personalidade do pai deprimido crnico e que, mesmo por eso, non estamos ante unha crisis pasaxeira senn ante o comenzo de unha actitude vital reiterativa. Con todo, aceptou con absoluta entrega o seu papel colaborador. En fin, como hoxe foi un da sinalado para mediar a evolucin do problema, non quixen deixar de vos informar. E mais anda tratndose de boas noticias. Apertas nosas para os cinco Ramn

98

O problema do reconocemento da personalidade poltica de Galicia en termos anlogos aos de Catalua vai por bon camio. Non sera raro que para fins ou comenzos de ano teamos Xunta de Galicia. E presidente, claro.

51 Compostela, 12-VI-78 Querida Lily: Recibn a tua carta. Non sei en que data tedes vs as va[ca]cins. Ns tampouco o sabemos certo, inda que temos mentes de que cadren do 15 de xullo ao 15 de agosto. Desde logo, iste ano non iremos ao extranxeiro, as que ser mais doado coincidir por aqu. A publicacin do libro resltanos polo de agora imposible. O brutal encarecemento das edicis, xunto coa disminucin adquisitiva que se vai acentuando mais e mais, obriganos a severas restriccins nos nosos programas. O malo que non se lle v un arranxo inmediato a este panorama. O que si podemos facer publicar no GRIAL esas cartas iniciais de que falas e que teen unha significacin mais directamente actual. Confo en que nos veremos no vran. Apertas nosas para os cinco Ramn

52 Sen Data Querido Fernando: Velah unha boa noticia que trae hoxe o xornal: Toms Barros27 premiado en New York nun concurso potico. Como non deixar de che resultar interesante, mndoche o retallo da Voz. Mndoche tamn un programa da representacin teatral de A Fiestra Valdeira que fixeron os mozos campesios das terras de Ribadeo, segun me din con grande xito no pblico. Tiveron que a repetir.

27 Toms Barros Pardo (Toledo, 1922 A Corua, 1986). Pintor, poeta, dramaturgo e ensasta. Cofundador da revista potica Aturuxo e de Nords. A obra premiada que alude a carta o poemario Abraio, publicado en 1978.

99

Por correo aparte mndoche para o Xavier Toubes28 un folleto con duas conferencias de Corredor Matheos sobre a cermica popular e mais a cermica de Mir-Artigas. Son conferencias que pronunciu no Castro. Apertas pra os cinco Ramn

28 Francisco Xavier Toubes Vilario (A Corua, 1947). Prestixioso ceramista. Nos anos setenta, en Londres, integrouse no Grupo de Traballo Galego e fixo estudos de cermica, que continuou en Gloucester e logo nos Estados Unidos. Viviu e traballou en Holanda (onde dirixiu o European Ceramics Work Center) e Chicago.

100

IV. SELECCIN DE TEXTOS

IV. Seleccin de textos*1 a) A oportunidade histrica concreta do esprito galego A oportunidade histrica concreta do esprito galego Vivimos arestora no mbito dunha cultura que nas sas derradeiras manifestacis temporais as mis aituantes nas novas xeracis vn pezoada polo parosismo dos vicios tradicionis do seu pasado, consagrados polo poder poltico. Nistas condicis, a eisistencia dunha tradicin cultural independente ten un valor inapreciabre pra os xvenes de boa vontade inteleitoal. O afastamento secular da cultura galega revlase coma preservacin de valores, i asemade foino a carencia de realizacis polticas, que lle permiten amosar unha nidieza non embazada nin desacreditada polo compromiso. Na hora da crisis das frmulas de convivencia, unha reserva indita diste xeito pode sar luz. Estamos a falar de valores de oportunidade, formales, sin entrar no anlisis dos contidos. Vese isto craro no caso da fala que, aparte das sas posibilids intrnsecas, ten a de subraiar isa independenza, e permitir a emancipacin dos que nila esprsanse dos clichs estilsticos do casteln que frotan no ambiente. Sera interesante comprobar como niste refrxanse os vicios i-a chocallera do intre. Galicia como ouxeto e como fundamento dunha tarefa inteleitoal Teremos de partir do feito da esistencia dunha ouxetivizacin histrica do esprito galego, delimitando as unha realidade que atopamos no noso campo de visin. As considerada, tal realidade, como outra calquera, pode ser ouxeto de estudio, tanto de percepcin emocional como de conceptualizacin. Mais ista realidade supoemos xa a sa delimitacin emprica amsase como exempro dunha cls, nun doble senso: 1) exemprar de contidos culturais sometidos s leises xeneraes de estructura dises fenmenos, 2) exemprar do esprito nun momento do seu desenrolo. Si o primeiro senso semella craro abondo, o segundo prantexa o problema de si posible falar dun exemplar do esprito, i-en qu relacin est o tal c esprito mesmo. decir, si estudiar un esprito non estudiar o Esprito mesmo, i-en qu senso (ou non) isto as. posibre que a mstica inteleitoal do racionalismo tea producido paradoxicamente un relativismo cultural non ben fundado, equiparar, medidas en valores de verdade, tdalas realizacis culturais histricas, choendo o camio dunha comprensin intencional das sas diversidades ou diverxencias. A reducin conceptualista da vida espritual impua isa equiparacin. Mais aparece de

* Respectamos os orixinais dos textos.

103

prsa arestora que as aitivids do esprito, as intencionaes i-asemade as creadoras, presentan unha faciana mis varia. Todalas direicis dalgn xeito personalistas do pensamento aitual venos poer de manifesto nun miolo do home no que caben matizacis eficientes, diversas, e todas elas reales e lextimas cara acceso verdade. As cencias do esprito son en boa medida un enfrentamento crarexador e dialogante do esprito consigo mesmo, verquido en formas espresivas. A mis outa distas formas a nica propia da cencia o linguaxe. O linguaxe vn sendo, por outra banda, unhas das creacis espritos coas que tn de se refacer a refresin cientfica. Emporiso non posibre nistas cencias acadar a comprensin si non no desenrolo verbal do logos especfico do seu ouxeto-ouxeto ltimo. Nun senso moi diferente do kantiano e do neokantismo, teramos de decir que nilas o mtodo crea ouxeto; millor dito o ouxeto, ou polo menos revlao nunha inescindibre unidade. Qu unha cultura? A creacin de ouxetos significativos i-os ouxetos creados i-o crarexamento espritoal acadados a partir da meditazn creadora sobor distes ouxetos, cando nistes procesos revlase unha estructura diferencial. Superestado e crculos de cultura (??)2 A autarqua tia sido un ideal das formas totalitarias do Estado, decir, da realizacin do mis estremado nacionalismo. Iste ideal deixa de tr sentido nunha organizacin poltica supranacional. A estensin do mbito xeogrfico do poder poltico, trai como consecuencia que o tamao i-os recursos das nacis deixan de ter importancia. Por primeira vez, as minoras culturales teen unha posibilidade de espresin, desvencellarse da servidumbre poltica. O estudo do ouxeto cultura galega unha laboura ben definida. Pero tal ouxeto prantexa o problema de cles tean sido os faitores espritoais que o tallaron. O desenrolo das posiblidades do esprito galego apresntase, dista maneira, proieitado no vindeiro. A pescuda do miolo orixinal das creacis i-as formas de vida e pensamento galegas pode afincar unha tarefa inteleitoal valedeira. Precisa ser aclarado o condicionamento social do esprito na historia ou na infrahistoria de Galicia. No contexto Espaa, o arredamento poltico ? Xeografa. O esprito sopra onde qur / pro non sopra o mismo.

2 As, no orixinal.

104

Dinmica do rexurdimento cultural Imos resumir a situazn da cultura galega: 1. Un estrato popular, a poboazn rural e labrega, demogrficamente poderosa, que nos sculos de silenzo cultural conservu a fala e certas formas do esprito. Aitualmente, vese sometida a unha forte presin urbana, ou mis ben xeral estensin das formas de vida que impn o seudocosmopolitismo. 2. Unha minora na que prende a concencia da galeguidade i-os seus roteiros. Apiase en boa parte na laboura das xeracis que, a partir do Romantismo, acadaron ista concencia. Ten de loitar, entre outras, cas seguintes cuestis: 1) Os sculos de silenzo cultural, nos que as minoras refugronlle a espresin a Galicia, tiveron unha dura consecuencia no feito de que a fala, tr de limitarse s formas de vida campesinas, empobrecerase. Disto, repetimos, non tiveron culpa os labregos, que fixeron abondo con non deixar perder o linguaxe. Mais hoxe ten que pesar mis que o cultiven. Primeiramente, porque forzosamente tern de facer o seu traballo nun certo isolamento, collidos entre as clases cultas ou cuasi cultas, cidads, que falan casteln, i-os labregos, que van indo vencidos na sa loita. Non teremos chegado demasiado tarde a coller o fachizo3 dos homes da aldea? O pecado cultural diste retraso ten de se pagar cun certo sacrificio que poda supoer pra algs a renuncia maior difusin que hoxe poidera dar sa obra o de escribire en casteln. Nembargantes, e deixando agora a un lado o que ista laboura tea de xusticia o sacrificio cecis non sea tanto como parece, e sobre todo como lles parece s que non o fan, xa que como deixamos dito, a fala i-o vencellamento esprito galego, teen no intre en que vivimos unha siificazn de arela de sinceiridade e de inqurito das condicis pra unha tarefa inteleitoal seria. 2) Hase de resolver a custin sociolxica do papel que pode tr unha minora nun rexurdimento cultural, e concretamente no rexurdir da cultura galega. O feito capital eiqu o do devalar da galeguidade no pobo. Isto fai que non sexa posible se confiare seu impulso nin deixarse levar dos que dil cheguen. Faise necesario, emporiso, acudir historia, s tradicis, recollida in extremis de verbas. Por moi ouxetivamente que se mire, o intre ten unha faciana trxica: un feixe de homes, convencido do valor dun esprito que est a morrer por falta de espresin, propnse darlla, salvando a forza de intensidade un afastamento de sculos. A laboura delicada, i-o seu risco primeiro est ben vista: a tacha de artificiosidade. Ista, xustificada ou non, ter de se erguer diante das obras dises homes. Cl ser o proceso de robustecemento disa minora? Sera orientador fixar os seitores que tern de irse interesando na empresa. 3) A custin do dirixismo. A cultura tn de ser antes de nada iso: cultura, sometida s sas propias leises. Nembargantes, hai o perigo de que a atencin

3 Despois de fachizo lemos de ms, que omitimos por carecer de sentido.

105

peculiaridade do esprito galego, desve o acto creador da sa intencin propia. Cecis o papel ideal da minora de que vimos falando fose unha etapa, tan longa como fixera falla, de preparacin. Mailo tempo, xa o temos dito, urxe. Por outra banda, a cultura non se presta a iste xnero de maniobra. E por outra anda, soio presentando obras do mis estrito rigor cultural e perfeitamente altura do tempo, pdese conquerir o respeto e desfacer os prexuicios tan fortemente afincados en contra da fala i-o esprito galegos. 4) brese diante ns unha tarefa poltica, anda si queremos chamarlle de poltica cultural. nidiamente poltica a empresa de propoer uns valores e percurar pra iles, coa aicin pritica e crtica de oportunidade, a correspondente realizacin. A concencia da galeguidade, o emprego da fala, tern pois de se ire alongando a seitores cada vez mis amplos da poboazn galega, e primeiramente s campesinos, sustanza e cerne dise pobo. Sera tanto como tr en ben pouca cousa esprito galego, e non valera a pena de traballar no seu desenrolo, si nos estivramos convencidos de que ter de aportar algunha cousa a toda a cultura, includas as formas de convivencia, os hbitos, etc. O exemplo cataln poderanos servir niste punto. A minora a que vmonos referindo inteleitoal, praiticamente dun modo escrusivo. Cl ter de ser, xa que logo, a sa aititude cara iste problema poltico? noso modo de ver, traicioara e malograra a sa misin verqundose na xeira enxebremente poltica. Unha forma disto sera, por exempro, a vulgarizacin. Non adicada laboura mis estreitamente inteleitoal e rigorosa, pode lograr a rehabilitazn da fala. Os labregos, de certo, non han de apreciar as traducis do Heidegger; mais tampouco o labrego casteln l a Ortega, nin a Quevedo. Nembargantes, si Ortega ou Quevedo tivesen feito Catecismo do labrego, o casteln non tera hoxe vixencia. poltico vindeiro tocar encher o abismo; e levara moito adiantado si atopa unha cultura en lingua galega, xil e seria, na que sufincarse. De tdolos xeitos, os inteleitoais de arestora, non deben deixar de trasmn ise vindeiro, deben deixar as portas abertas pra que a sa empresa non sexa un pasatempo duns cantos escntricos. O demais darsevos por engadimento. Teamos cuidado, xa que logo, de non car nun dos erros mis fondos do noso tempo, que o de embazar polticamente os contidos que non son polticos de seu. (Indito)

b) Vaticinio do teatro galego Non doado falar do que agroma e tatexa nos espritos sin trese anda vertido en formas ouxetivas, nin cmprenos fixar as parbolas do decorrer cultural vindeiro. Cantimis nun arte como o Teatro en que as creacis chmanse obras

106

ou pezas, e que, na sa plenitude, representacin. E, nembargantes, nunha descripcin da nosa cultura que non sea somentes inventario do feito, ten de incluirse o Teatro. Teatro galego? A Historia ngase nosa percura a Historia feita, mais non esquezamos o que a voz cultura ten do que chaman participio de futuro, que o tempo en que gustamos de vere o esprito galego e tamn o noso, o dos homes de teatro, que sabemos de meses gastados en ensaios pra unha soia e fuxida representacin ou pra unhas poucas mis, si teatro do que chaman comercial. Tamn no presente hai balbordo dramtico nos nosos creadores mis mozos de anos ou de esprito. Gracias obra distes contemporneos, o noso vaticinio non quedar orfo disas resistencias ouxetivas sin as que riscara de se perdere na mis aerosttica abstraicin. Vaticinaremos, no que poidamos, sobor das entranas de catro pezas dramticas escritas: Os vellos non deben de namorarse, de Castelao; A Lagarada i O desengano do Prioiro, de D. Ramn Otero Pedrayo, i o anda cheirento a tinta fresca Vieiro chodo, de Xos-Luis Franco Grande. As datas distas pezas espllanse abondo pra nos dare testimonio de tuda unha poca de inquedanza polo teatro. Hanos servir tamn o catar os ventos que corren polos escearios do mundo, pra vere si o esprito, que sopra onde quer, enche o velamio da nosa nave. E, nun grado crecente de xeneralidade xa faremos por non perder p, o que do Teatro e da sa esencia podamos adeprender nos seus tericos e priticos; as como o que do esprito galego se tea revelado nosa intuicin ou s pescudas dos que saben facelas. Da esencia do drama tense dito moi pouco que valla a pena de Aristteles pra ac. A traxedia acadou cseque mesmo tempo forma definitiva e conceituacin crara. Non imos desenrolar nin eisexetizar a lumiosa doutrina da Potica. Asinalaremos, eso si, aqueles releves que se descobren nela por primeira vez e teen de ser apalpados e comprobados na nosa meditacin de arestora. Chama a atencin primeiramente nista doutrina a sa complexidade, resposta complexidade do que se formula. O Estagirita danos unha calmosa definicin, artellada en seis elementos que, armonizados polo maoso artista, han de facer xurdilo drama: o mito, os caraiteres, as sentencias, o lisico, o que se ve i a msica. Iste cauto empirismo gaou perennidade pra a frmula. Tanta que hastra cine podemos levala, e tamn al hanos ser proveitosa. Gardemos, pois, os datos dista enumeracin, tanto como a sa aititude tica, tan lonxana na orixe e na intencin, da careta preceptista que tivo de soportar. O Teatro non ademite simprificacis arbitrarias. Aristteles i os homes de teatro teen de sorrir sempre diante as teimas de reducilo s ideas, lingoaxe belida ou social-realismo, e pode que estenderan a sorrisa hastra as beiras da gargallada ouviren falar de Teatro puro, Teatro de Arte, ou monstruosas tautoloxas diste xeito.

107

O Teatro , de certo, literatura; pero non literatura pra lr, senn literatura pra representar. Os mis requintados bizantinismos tense soerguido s costas diste feito tan sinxelo, e non sempre foron estriles, porque a compricacin chega a un cabo onde reventa de seu en sinxeleza, e porque marxe da especulacin que perdeu o espello, o Teatro seguu a sa vida aberta por esencia a quen a queira ver. As tboas son, moitas vegadas, balados sen pasadoiros pra os audaces, como aquil esceario estreito que peda Goethe. A mesma forza que bota fora audaz, nobre e prurificadora resistencia pra o honrado e necesario esperimentador, dos que o Ceo non nos deixe privados. Istas resistencias amsanse alleo por veces con culpa da xente do baixo teatro degradadas na amedrentadora carpinteira. I entn, os literatos fan teatro non representable, teatro pra lr. un dooroso equivoco. Eiqu queramos chegar, e por iso, falar das obras nas que ibamos afincarnos, chamabmoslles pezas dramticas escritas. Non podemos pensar en ter un teatro namentres dmoslle as costas teatro. O perigo , arestora, de se creare en Galicia unha tradicin de teatro escrito. De grado propoeramos ns remedios i esconxuros pra ista tentacin, verdadeiramente diablica ( cousa do Prncipe da Mentira, eludir as resistencias da nobre materialidade, e diste modo, forxar valeiros pantasmas), mais o poelos na pritica cousa que sal moito das nosas posibilidades e tamn das dos autores. Non xustificado o receo dos escritores, e no teatro pdense facer moitas mis cousas das que eles cren e tamn mis das que cren os carpinteiros. Pero, nde est o teatro? Tocamos un punto capital nista cuestin: a falla de representacis. Hemos decir tamn que non tdalas obras de autores galegos que deixamos ditas estn, na sa relacin cas tboas, nunha mesma categora. Os vellos non deben de namorarse ou A Lagarada non son pezas irrepresentabres, senon, de feito, irrepresentadas, cousa que, ca ollada posta na creacin dun teatro galego ven sendo a mesma. Tampouco resolvera nada unha representacin isolada, tentada por algn escritor animoso. Pra un vindeiro teatro galego non han faltar autores; o que falta vida teatral. Ista xa cousa social, i en somellante terreo, os plans que soemos na euforia das conversas ou na frialdade un pouco afastiada do gabinete, ficarn sempre demasiado lonxe do calor humn da sala chea, da tramoia bulidora e do chispeirazo esttico e moral da comunicacin dos espritos niste arte de asambleas que o noso. O primeiro paso ter de ser dado nista lia; non podemos decir nde nin cmo, pero parcenos que non ser no teatro mesmo. Unha vez dado ise hipottico impulso inicial, cuia posibilidade est vencellada a tantas cousas de fora do teatro, ser chegada a hora dos direitores. longa a polmica encol da relacin de autor, direitor i aitores, e, de certo, imposibre de resolver nun plan terico. Pra ns, cavilando no teatro galego e no seu perigo de facerse teatro escrito e nada mis, est craro que a teatralizacin o remedio estar, nisa hora de que falamos, nas mans dos direitores. Resumindo: pra facer un poema ou unha novela abonda con ter xenio ou talento, papel ou calisquera sucedneo, pruma e tinta ou lpiz e con que aguzalo;

108

pra facer teatro fai falla, ademis, un esceario, anda que sea modesto, uns aitores e todalas compricacis que do manexo dun e dos outros xurden. O dramaturgo ten necesidade de contaito co pbrico, e iste ha de darse nise contaito, non sub especie de leitor, senon de espeitador, que unha forma sociolxica moi diferente. Isto non unha exixencia arbitraria; a esenza do teatro. Si facemos calisquera outra cousa, chammoslle de calisquera outra maneira. Eiqu estamos a falar do Teatro. Non imos abandoar anda iste fenmeno tan fcil de comprobar, tan alcance do sentido comn parcenos. Nin tampouco a Aristteles i a sa prudente lista de elementos teatrales. Cavilemos un pouco nise que il chamou o mito. O mito o que hoxe chamanos a aicin, o encadeamento de situacis desenroladas e de conductas, decir, de aititudes con sentido, que fan que a peza poida ser representada. Algo ten que estar a pasar, a decorrer no tempo. Todo canto na obra queira darnos o seu autor ter, xa que logo, de vir contido nista aicin como o seu sentido ou un dos seus posibres sentidos (ideas, tipos), ou estreitamente subordinada s lmites que aquela impn (lingoaxe). O que a aicin apresenta sempre, en certa maneira, a vida; sin que isto queira decir que haxa de batir xusto co curso vital decoto. A verosimilitude non un estreito preceito de confrontacin coa realidade extra-dramtica, senon a lei estructural do drama. I o mesmo cariter ten o que poderamos chamar principio da necesidade da aicin. As operacis do arte comezan, no drama, pola aicin, pois ista ten de ser arriquecida, sintetizada e disposta de tal maneira que sirva s intencis da peza. Hai no teatro moderno dous camios polos que a aicin perde peso e consistencia: o teatro potico de certos epgonos de Maeterlinck, i o teatro comprometido con ideoloxas ou teatro de propaganda. O primeiro, substituir a aicin esterior por unha aicin interior, d na lrica; o segundo, empobrece a trama pra atribuirlle un soio sentido, ben determiado. Non hai seas, gracias sean dadas, de que o teatro galego haxa de ir polo camio da propaganda, que o esprito sn sabe sempre cmo evitar. O teatro potico, en troques, pode ser un dos elementos determiantes do futuro drama galego. Non hai que ter medo por que as sea, ou polo menos, non hai que telo mentres non vexamos qu fan os autores por ise camio. Das pezas xa feitas, o Vieiro choido de Franco Grande a que mis pode insinarnos a iste respeito. Maeterlinck, pai dunha afirmacin tan pouco dramtica como a de que haba de chegar tempo en que os espritos comunicranse direitamente, sin o intermedio dos corpos afirmacin que pasu s xornaes de tantos adolescentes, fixo, nembargantes, teatro. Rilke veu posibilidade de tentar a forma dramtica por istes vieiros, e teorizou, inda que brevemente, sobor de aquiles. Hai toda unha xeracin europea na que o esprito riscou confundirse co espiritismo; e si o ismo sempre rebaixador, calclese o que ser apricado esprito. Istas desviacis patolxicas estn lonxe do teatro de Xos Luis Franco, que sabe ben o que o esprito e respeta s seus artellamentos. Dista maneira, hai no seu drama, tan literario, unha aicin

109

interior, quizaves a mis lextima, porque nace de enfrentamentos e tensis do ser ideal, tan eisistente i efeitivo como o real. Si houbramos de buscar no teatro galego escrito unha mostra de aicin esterior ricaz abondo pra soportar un mundo de siificacis e impricacis dramticas, tera de ser ista A Lagarada, de D. Ramn Otero Pedrayo. Nista peza do ano mil novecentos vintenove, D. Ramn deixou afincado o que pode ser comenzo dunha interesante e viva tradicin teatral. A escea potica na bodega, intercalada na aicin, queda ben isolada do canle dramtico, i anuncia esa maravillosa outra cousa que O desengano do Prioro. Xa deixamos dito que o lisico, a linguaxe, un elemento subordinado aicin, como ten que ser nun arte callado nas estruturas vitais. O galego cultivouse, principalmente, na lrica, hastra estremos de insospeitada finura. Non pesar de mis esta tradicin hora de facer falar s persoaxes do drama? Xa o veremos. as, polo de pronto, en Vieiro chodo; e non , no outro estremo, en Os vellos no deben de namorarse. A linguaxe dista ltima peza , nembargantes, fortemente literaria; pero con raigaas nunha tradicin diferente: a espreisionista chamsmoslle provisoriamente as, presente na fala do pobo i estilizada na fundamental aportacin de Valle-Incln teatro espaol. No campo da opsis, do que se ve, o teatro galego ten estraordinarias posibilidades. As acotacis da peza de Castelao ben as amosan. I a imaxinacin plstica non cousa somentes do pintor autor de Os vellos non deben de namorarse, senon que aparece en tudo o teatro galego. A soada xeracin de direitores de escea galegos poder ensinar moito niste terreo, parcenos, teatro aitual. Non quixeramos pechar iste vaticinio sin falar do que a algns halles parecer esencial, tendo por puramente formal tudo o dito hastra agora: a correspondencia ou non do esprito galego co esprito dramtico. O probrema de fondo, que diramos. O vaticinador, ten cavilado niso, e non atopa razs polas que o home galego non poida chegar a intuir i a resoar catrticamente isas situacis lmite do home chegado sa mis plena humanidade, que son as situacis dramticas. Parcelle tamn que o creador pode verter nelas algs sentimentos, como o da saudade, que daran orixe a xiros dramticos descoecidos na tradicin teatral. Queremos tamn cavilar mis sobor distas cousas, e nista cavilacin i os seus froitos poemos a intencin do homaxe a que iste vaticinio se incorpora. Creemos, sobre todo, que o teatro galego est a facerse, e non ten por qu enredarse nistas cavilacis dos seus primeiros principios. Ten xa, i en boa e principalsima parte por obra de don Ramn Otero Pedrayo, raigaas abondo pra vivir de seu. Ferrol, 1958 (Homaxe a Ramn Otero Pedrayo, Vigo: Galaxia, 1958, pp. 319-323).

110

c) Plcido Castro e o problema poltico de Irlanda Plcido e Irlanda Irlanda un lugar de predileccin para o intelecto de Plcido R. Castro e para a sa sensibilidade esttica, moral e poltica. A combinacin pouco frecuente destas tres dimensins unha fonte da riqueza desta personalidade que a atencin de Galicia chega con tanta demora, no centenario do seu nacimento e mis de sesenta anos despois da traxedia colectiva e personal que interrumpeu o que con certeza tera sido una contribucin valiossima ao desenvolvimento poltico e intelectual do noso pas. Chegou a hora de abeirarnos a esa corrente sumerxida da que estamos tan necesitados e que, polas razns que fose, estivo desaproveitada neses decenios de incerta orzada que van daquela catstrofe situacin actual, que anda cedo para calificar. Mis val tarde que nunca, e o pensamento de Plcido Castro anda pode servirnos hoxe, o que proba tanto a sa fecundidade como que a historia non acabou e que o pas e os que nel matinamos temos tarefa abondo diante de ns, e non podemos darnos o luxo de desbotar nada. Irlanda era tema do galeguismo da xeracin de Plcido, pero ningun tivo a oportunidade de ver esa realidade tan de perto como ele. O correr da vida deste gromo dunha familia de Corcubin anglfila non s por sentimento senn por relacins econmicas importantes coa Gran Bretaa e o Norte de Europa xa nos anos de pasaxe do sculo XIX ao XX pois Galicia non estaba daquela tan aillada do mundo como a veces din educouse desde os seis anos na Escocia, primeiro no colexio Scarborough e despois na Universidade de Glasgow. No Reino Unido bebeu nas fontes dunha cultura artstica e poltica moi madura. Vai debalando o esplendor outonizo da poca eduardiana e ntrase no abastado inverno da xeorxiana, que ter que atravesar a terrible crise da guerra chamada entn europea. Son os anos da volta ao poder do Partido Liberal, de Asquith e Lloyd George, a formacin poltica homnima da que atraa a lealtade familiar dos Castro de Corcubin. E o problema de Irlanda, vello xa de sculos, ata as polmicas e as dificultades da poltica do Reino Unido, e vai entrando no canle que, c intermedio da guerra do 14, rematar na creacin do Estado Libre, a guerra civil irlandesa e a particin da illa. Neses anos Plcido Castro pasa de neno a home. Irlanda ten para el un interese especial. Para ns, a nacin mais interesante do mundo dir dela. Plcido entende ao mesmo tempo, como poucos, a perspectiva inglesa do problema, que a que vive e coece, e os dilemas do liberalismo gobernante fronte desa problemtica. Pero a sa relacin con Irlanda ten outros aspectos que van aln da poltica. No madurecer do seu pensamento galeguista vai chegando formulacin do binomio identidade-universalismo, que a sa grande aportacin ao pensamento e prctica do galeguismo do sculo XX (non sabemos a influencia que poda ter tido na Galicia, clula de universalidade do programa do PG, unha das moitas cousas por estudiar) , e, polo lado da identidade, ancora no celtismo. Chega a velo como alternativa a outras civilizacins no cadro universal. O esplendor

111

do renacemento das letras irlandesas enleva a sa sensibilidade literaria. O teatro, sobre todo, que sempre unha das sas afeizns dominantes, encontra praceres e tamn ensinanzas para Galicia na experiencia do Abbey Theatre de Dubln. De todo iso virn as maxistrais traduccins de Yeats e as sas esperanzas no papel do teatro canto ao reforzamento da identidade galega. A crnica das sas viaxes pola Illa para El Pueblo Gallego expresa con forza e engado a sa visin de galego en Irlanda, e vai acompaada de fotografas de considerable valor artstico, que lembran por veces a esttica dos documentais en branco e preto de John Grierson e os seus sucesores nas dcadas seguintes. Merecen comentario aparte esas crnicas. Todo esto configura a estreita e rica relacin entre Plcido Castro e Irlanda, tan rica en facetas como a personalidade de quen foi poltico, escritor e fino acuarelista... (Decembro 2001) (Plcido Castro no Centenario, Baiona: Igadi, 2002, pp. 25-27).

d) Irlanda e as novas formas de vida internacional: As institucins do proceso de paz Para falar das novas institucins temos que partir, verdadeiramente, do Tratado Anglo-Irlands de 1985, anda que os precedentes estaban xa nos Acordos de Sunningdale de 1973. A Asemblea e o Executivo que se crearon en Sunningdale non duraron mis que poucos meses e foron torpedeados en maio de 1974 pola folga do Consello Obreiro do Ulster. Faltaba nesas institucins de poder compartido o Sinn Fein (o elemento nacionalista que entraba nelas era o SDLP). Para que o Sinn Fein fose incorporado era precisa polo menos unha tregua e, a poder ser, unha paz. Iso foi o que fixo o chamado proceso de paz, que comeza timidamente coa declaracin de Downing Street o 15 de decembro de 1993 e a declaracin de tregua do IRA en agosto do ano seguinte. Segue unha serie de xestos e medidas conciliatorias e, en decembro de 1994, celbrase o primeiro encontro entre funcionarios britnicos e dirixentes do Sinn Fein. En 1995 publcase o documento-marco conxunto de John Major e o novo Taoiseach, John Bruton. Ese mesmo ano aparece presidindo o organismo Internacional de Retirada de Armas un amigo de confianza do presidente Clinton, o senador George Mitchell, que haba de ter un papel tan importante no proceso. Con interrupcins, crises, levantamento da tregua, a explosin da bomba de Canary Wharf e todo o demais, o proceso estaba en marcha. Culminou no Acordo do Venres Santo e no novo Tratado Britnico-Irlands. Temos, pois, un deseo de institucins, debido seguramente, como hoxe se vai vendo cada vez mis, s ideas de John Hume e aos intereses dos Estados Unidos e da Unin Europea. E, en paralelo, un proceso de paz no que se procura traer ao rego ao Sinn Fein. E tamn s forzas paramilitares lealistas. As institucins estn establecidas. En cambio, o proceso de paz non est rematado, ao meu ver, nin o estar mentres non se complete a retirada das armas dos paramilitares.

112

(...) As novas institucins, consagradas no Acordo do Venres Santo e no novo Tratado, que xa non Anglo-Irlands coma o de 1985, senn Britnico-Irlands, son, en primeiro lugar a Asemblea e o Executivo de Irlanda do Norte cuestin constitucional e interna, comparable en principio a das outras autonomas , e despois as internacionais: Consello Ministerial Norte-Sur; Consello Britnico-Irlands e a Conferencia Intergobernamental Britnico-Irlandesa; mais os chamados organismos de aplicacin. As ideas que as inspiran son as de John Hume, tan prximo sempre ao modo de pensar de Bruxelas. Quen estea un pouco familiarizado coa linguaxe comunitaria atopar de seguida expresins e razoamentos de estilo comunitario. Hai das expresins que se utilizan para estes textos do SDLP e que pode que non sexan moi felices, pero que serven para caracterizar o novo enfoque das estructuras: son consociacionalismo, na esfera interior, e intergobernamentalismo na exterior. Vou falar da consociacin primeiro, ou sexa, da solucin constitucional que se lle deu ao poder autonmico de Irlanda do Norte. Consociacin vn sendo outra maneira de lle chamar doutrina de compartir o poder, o power sharing de que tanto se fala. Xustifcase, segundo os seus partidarios, no caso de comunidades divididas suxeitas a unha autoridade comn. Cando conviven nun pas grupos enfrontados ata o punto de non coincidiren en case nada e teren valores e proxectos de futuro tan diferentes que acaban por provocar enfrontamentos armados nos que se di que cada grupo loita pola supervivencia, estamos nunha situacin que no ttulo dun libro sobre as orixes dos disturbios dos trinta anos ltimos no Ulster se chamou: gobernar sen consentimento. Esa era a situacin en Irlanda do Norte baixo o Goberno autnomo do Stormont. Unha gran parte da poboacin, arredor do 40 por cento sentase oprimida, allea ao sistema, discriminada e desprotexida. Non hai que esquecer que estes ltimos trinta anos de disturbios comezaron coa axitacin a favor dos dereitos civs, e que o IRA s entrou en accin algo mis adiante e despois dunha crise interna. E nembargantes, o sistema era democrtico, en termos electorais, igual ao do Reino Unido. Pero o sistema de maiora simple en cada distrito para elixir deputado, co resto dos votos perdidos, que anda o preferido en Inglaterra, daba lugar en Irlanda ao perpetuo dominio dos Unionistas. O sistema electoral para a nova Asemblea o proporcional, na variante do chamado voto nico transferible, que asegura unha representacin mis xusta das minoras. Pero a consociacin vai mis lonxe diso, xa que garante a presencia das minoras no Executivo e na toma de decisins, cun sistema de maioras ponderadas e distribudas (distribuda quere dicir a maiora de unionistas e maiora de nacionalistas, por separado; e ponderada, o 60 % dos votos de cada partido). Ese sistema aplcase designacin do Primeiro e Vice Primeiro Ministro e a unha serie de decisins que se indican concretamente. Ademais, poden ser necesarias esas maioras distribudas para calquera outro asunto que sinalen 30 dos

113

180 deputados da asemblea. Para a eleccin dos dez ministros sguese o sistema dHondt sobre a base dos escanos de cada partido na Asemblea. Pero non s isto. Hai outro aspecto que eu quero salientar porque ten mis que ver coas perspectivas de futuro destes arranxos, co carcter de experimento de novas formas constitucionais e internacionais. o seguinte: Todos parecen estar de acordo en que os gobernos de coalicin que resultan do sistema proporcional son menos fortes que os que resultan dun bipartidismo que lle dea fortes maioras parlamentarias ao goberno. E pdese pensar que unha situacin de sociedade tan dividida e con comunidades tan enfrontadas coma a da Irlanda do Norte precisa un goberno forte. Vai ser moi interesante ver cmo se contrapesan a lexitimidade que d ter representacin de todas as comunidades no executivo e a necesidade de tomar decisins para o conxunto. Moitas das medidas que fan falta non teen moito que ver, seguramente, coas divisins sociais, pero vai ser inevitable que se negocien neses termos. Cal vai ser a unidade dun Gabinete no que senta como ministro de Educacin Martin McGuinness, vello comandante do IRA, ou sexa terrorista arrepentido para os seus colegas ministeriais, entre os que hai dous lugartenentes do reverendo Ian Paisley como ministros de Desenvolvemento Rexional e Social? Nunha perspectiva mis ampla, pdese pensar que a forza do Estado perdeu importancia non s nos estados nacionais senn tamn nestes novos e autonmicos. Que os problemas poden ser resolvidos pola sociedade civil ou por entidades non gobernamentais. Entn, mis importante a presencia case simblica e lexitimadora das comunidades enfrontadas nun goberno que cobre como unha cpula entidades decisorias a outros niveis. Esta forma de pensar, que imos encontrar noutros particulares do meu tema desta noite, parceme que encerra riscos considerables. moi sospeitoso o entusiasmo por desfacerse do Estado, e cmpre escrutar con moita atencin e coidado qun son os entusiastas e por qu estn tan entusiasmados. Algns estarano por optimismo e porque a crtica do Estado foi tema clsico de moitas variedades do progresismo. Pero iso non bastara, nin bastou nunca. O poder non vai desaparecer nin diminur coa diminucin do Estado. Hai que ver, pois, nde estn os novos centros de poder, seguramente mis opacos nesta nova Europa e novo mundo que se est configurando. Levou moitos sculos democratizar ata certo punto o Estado, e vai haber que loitar bastante para democratizar os novos poderes. Iso na esfera interna e constitucional de cmo vai ser o goberno de Belfast. A outra grande idea de Hume e os seus inspiradores europeos a da intergobernamentalidade da solucin. Iso o que mis distingue esta autonoma das outras. En Escocia e no Pas de Gales a autonoma foi concedida por Lei do Parlamento da Gran Bretaa. Foi un asunto interno, de organizacin do Estado. No caso de Irlanda do Norte xa houbera unha autonoma as, mis vella ca ningunha, desde 1920 ata 1972. Xa vimos por qu deixou de funcionar. A que chegou agora

114

resultado de arranxos e tratados entre dous Estados independentes: o Reino Unido e a Repblica de Irlanda. De certo xeito eles garanten as novas institucins. Nos tratados recocense varios puntos importantsimos, que eliminan os principais atrancos histricos do problema. A Repblica de Irlanda abandona a reivindicacin do Ulster como parte irredenta do territorio nacional, para o que houbo que emendar a Constitucin de 1937. O Reino Unido recoece o dereito autodeterminacin do pobo de Irlanda do Norte, no senso de que cando a maiora decida deixar de ser parte do Reino Unido non se opor a adoptar a lexislacin. Recoecen tamn os dous Estados que, polo de agora, a maiora do pobo de Irlanda do Norte quere seguir sendo parte de Reino Unido, e que, por conseguinte, seguir sndoo, e esa situacin s pode mudar por medios electorais e pacficos. Sobre esas bases, cranse as institucins intergobernamentais. O Consello Ministerial Norte-Sur estudia e adopta medidas, en asuntos de interese comn. O importante que esas medidas pdense aplicar separadamente por unha e outra xurisdiccin, ou en toda a illa de Irlanda polos organismos de aplicacin que se creen. Esto ltimo verdadeiramente novo, en termos internacionais: unha soberana conxunta aplicada por organismos competentes no territorio de dous estados diferentes. Pode ir acompaado no futuro de un Foro Interparlamentario e un Foro Cvico. O Consello Britnico-Irlands o que antes se a chamar Consello das Illas. Vn sendo unha xuntanza das autonomas para harmonizar todas as relacins entre elas. Estn representados nel os gobernos do Reino Unido e de Irlanda do Norte, as autoridades autnomas de Escocia, Pas de Gales e Irlanda do Norte, e, anda que no son autnomas, a Illa de Man e as Illas Anglo-Normandas. , sobre todo, un organismo deliberante, que funcionar por consenso e as sas decisins non obrigarn nada mis que ao estado ou autonoma que as acepte. Pnsase que fomentar tamn acordos bilaterais ou multilaterais entre os membros. A Conferencia Intergobernamental Britnico-Irlandesa, outro organismo deliberante e de cooperacin, en principio. Renese a nivel de xefes de goberno ou de ministros e asesores. Tal vez o aspecto mis importante sexa o de que pode servir e isto recocese expresamente para que o Goberno da Repblica de Irlanda presente opinins e propostas en asuntos que lle afectan a Irlanda do Norte pero que non foron transferidos ao goberno autnomo, dicir, que seguen sendo da competencia do secretario de Estado para Irlanda do Norte no goberno britnico. mis un sinal do interese especial que se lle recoece ao Goberno de Dubln nos asuntos do norte. Os organismos de aplicacin iranse creando para as esferas de cooperacin que vaia decidindo o Consello Ministerial Norte-Sur. Est claro que teen un papel integrador e preparador, sen dbida, da futura unidade da illa. A dimensin europea vai ser moi importante aqu xa que boa parte dos 400 millns de libras de fondos europeos vai ir a proxectos dese xnero. Houbo grande resistencia en Bruxelas a levar eses fondos polas canles dos gobernos, e preferiuse que vaian

115

a nivel mis bsico. Os organismos de aplicacin van ter a un papel importante, seguramente. Extracto do relatorio presentado por Fernando Prez-Barreiro Nolla na 1 Conferencia Anual Plcido Castro, celebrada en Vilagarca de Arousa o 25 de xaneiro de 2000. (Tempo Exterior, n 11, 2 poca, xullo-decembro 2005)

e) Pxinas do atlas do esprito Londres, este poema longo, esta adivianza en que me perdo e atopo cada da, ten estratos xeolxicos e arqueolxicos, alicerces de pedra e cascallo, ros forzados a correr baixo terra e sar s s veces para ilustrar un parque, tubos e abbadas para carruaxes outrora de vapor e agora elctricas, esgotos ecoantes como Nigaras ou calados como lagos alpestres, e qun sabe canto mis. Pero ten tamn un fondo de memorias, de lembranzas de lecturas, de dramas que non deixaron rastro, mesmo dalgn ferroln que caeu unha noite dunha facada no Soho. Vida, soos e literatura, todo un nas grandes cidades, e moitsimo nesta. O Londres ao que eu cheguei hai cuase medio sculo era distinto deste polo que hoxe ando. Pero aquel anda est neste. E cando cheguei xa atopei tamn outros anteriores, que tia diante min con s debruzarme na banceira do pozo do tempo. Este pozo mis fondo e mis doado de ver nunhas cidades que noutras, porque non depende da xeografa fsica senn da mental, da que levan os humanos nas sas ideas e nas sas imaxinacins. As vilas e as paisaxes do esprito teen unha cartografa engaioladora, un atlas que est por facer e que cecais tea que esperar para ser visto consumacin dos tempos. Camiando por Londres doado decatarse de que non sufriu as vasoiradas do vandalismo municipal que muda os nomes das ras e os lugares a comps dos remuos efmeros da historia superficial. Cando lemos unha novela de Dickens podemos anda recoecer os mesmos nomes con que hoxe batemos, tomar o Metro en estacins que levan eses nomes, velos por todas partes. Hai un grande conforto psicolxico nesa permanencia. E igual coa abundancia de nomes que responden peculiaridades xeogrficas ou ao nome de quen nun tempo foi dono daquelas terras: a ra do ro Fleet, a corredoira das sebes, a ringleira do pramo (a esta chegan enxames de avins, Heathrow), e as sucesivamente... A toponimia de Londres non a fixaron as autoridades. Por iso atravesa o tempo e ela propia un monumento. Mis duradoiro que o bronce, como presuma Horacio dos seus versos. A lixeireza con que quitamos e poemos nomes estraga a historia e suplanta a verdade da convivencia do home coa terra. mellor deixar que nesa convivencia se vaian facendo e desfacendo nomes, segundo a

116

vida corra, agarimosos ou condenatorios, que de todo hai, segundo nos tea ido na feira dos tempos. O outro da parece que senta falar baixio a Curros Enrquez nunha igrexia anglicana que xa exista no sculo XIX. Contan que adormecera famento nunha capela e que o acordou un crego co que falou en latn. Algns din que o poeta estivo en Londres al polo miloitocentos setenta e tantos. Din outros que non hai tal. Tanto ten, porque os rumores e as verdades que son tais porque algun as imaxinou, viven para sempre neste mar fondo da cidade. Un que ten contribudo moito a este Londres mental Edgar Wallace, tan lido hai moitos anos en cafs e faiados ferrolns, e no Cantn e en Herrera, polos mozos de cando ramos mozos. O autor de Ollos misteriosos de Londres. Acompame moito por aqu, e el asegrame que si, que Curros estivo en Londres, tan certo como que a Tamisa corre cara o mar. Hai que agradecer que Edgar Wallace anda non se perda cando vn pasear por Londres na nosa memoria. (Diario de Ferrol, Nordesa, 5-3-2006)

f) A modernidade do Ferrol de outrora Cadaqun leva en si un Ferrol, e nalgures deben estar os Ferroles de todos. Non morren cando un morre. Quero pensar que as , e que naquel lugar empreo haber sitio para as memorias de todos nunha cidade reconstituda e eterna, un Ferrol platnico. Pero, polo si ou polo non, e nestas cousas qun sabe, vou sacando do bal da memoria algunhas imaxes das que eu levo anda comigo, e as paso pxina escrita, para maior tranquilidade. O tren mixto, por exemplo, sai hoxe do bal. Ben esvado, porque do mis lonxano de que me lembro. Era un establecimento do estilo dos pabellns con reminiscencias de Art Nouveau dos que hai tantos nas vilas da beiramar inglesa, nos piers ou pantalns de diversin de veraneantes. Tamn hai, ou haba, un dese xnero en Sada. O de Ferrol parceme que estaba no Cantn, perto do palco da msica. O meu to Guillermo levoume con l un da ao Tren Mixto e mercou al para mn un papeln de patacas fritidas. Deba ser o que mis vendan al. O amarelo das patacas repeta o das madeiras do local, que tamn tia partes brancas. Vxoo como un eptome de modernidade na cidade dos anos trinta e poucos. Nunca mis o volvn a ver, que eu saiba, e anda teo algunha dbida de que existise. O meu to marchou pouco despois para a Arxentina, e escribame e mandbame o Billiken e outras marabillosas revistas infants desde Comodoro Rivadavia. Kilmetro 3, deca o enderezo, e eu imaxinaba o meu to a carn dun fito ou

117

marco miliario nunha chaira imensa. Teo algunha foto de Guillermo, pero da sa presenza fsica non gardo mis que aquela visita ao Tren Mixto. Era moderno o Tren Mixto, e penso cnto haba de moderno naquel Ferrol. Moderno era o Real Bar, e as copas esbeltas en que serva as bebidas. Copas de cristal grabado, tal vez con imaxes de Manhattan, ou as as vexo hoxe. E o Sakuska, que dalgn xeito sintonizaba con aqueles bares de Madrid que frecuentaban os vangardistas: La Ballena Alegre e Or-Kompon. Polo Real Bar e o Sakuska pasaba o Torrente que era anda o da viaxe do Xoven Tobas. E o kiosco da Praza de Armas, na embocadura de Galiano e os carteis do dibuxante que asinaba Mickey para anunciar as pelculas do Cinema. E os tranvas ciscando lampos e fascas do trole e abalando a armazn corpacenta e amarela. Teo a impresin de que as cidades de entn, e desde logo Ferrol, eran daquela moi modernas, cada unha na sa propia versin da modernidade. Din algns que cadaqun ten un senso especial para o decenio en que naceu e que vai recoecendo as trazas daquela por ondequer que vaia. En Londres anda doado ir atopando hoxe estratos de outras pocas; non sei se tamn no Ferrol de hoxe. Pero non importa. Irn pasando dos bales da memoria xeografa dese lugar suprarreal onde anda est a arquitectura frxil e moderna, de madeira e vidro estampado, do Tren Mixto. (Diario de Ferrol, Nordesa 14-5-2006)

g) Areas sen reloxio Conter as lembranzas nostlxicas, ter a raia saudades e morrias cousa boa, pero hai que andar con tento e non esaxerar. Nos meus anos mozos en Ferrol algns tombamos esas precaucins, por unha especie de refugo neoclsico ou romantismo contido que nos atraa, e que anda hoxe coido que est no cerne desa cidade. algo que ecoa nos romances de Stendhal e na Tosca pucciniana, un romantismo dos baluartes que dara para falar moito. Semella que co tempo foron amolecendo aqueles receios nosos, e lmbrome hoxe de dous ferrolns de Londres que, feridos da distancia no tempo e no espazo, acudan ao procedimento de exercitar a memoria reconstrundo un inventario do que haba medio sculo atrs no escaparate do establecimento de Monso, que non s venda xornais, na esquina da praza de Amboaxe, onde a ra de Arce se xunta coa Real e comeza un treito moi costento. No fondo desa pendente vanse naqueles anos guindastres e mastros e a potente imaxe da Machina Trpode. Ou talvez esta ltima non se vira ben dende al, pero permtome pensar que si. No escaparate de Monso na ra de Arce an dicindo aqueles dous ferrolns haba ristras de estalos, unhas hlices de lata montadas nunha varilla en espiral que, ao empuxalas, saan voando, paus de regaliz, que no noso vernculo chambase

118

rogaliza, e cigarillos figurados desa mesma sustancia, calcomanas variadas, algn pen de xcaro, un mico marionete primitivo movido por fos Eu pouco poda contribur a ese inventario: anda que podo dar fe de todos eses obxectos, eu viva na outra praza, a de Armas, anda que nacera na de Amboaxe. Outro mundo, outras rbores, outras msicas das camps e dos reloxios e outras escolas. Entre as das prazas tensbase un equilibrio esencial para a traza ilustrada da cidade. Aquel equilibrio ilustrado que se perdeu co atentado Ilustracin que perpetraron a arquitectura de Nemesio e o antollo do alcalde Ballester. O que fixera o despotismo ilustrado desfxoo o despotismo sen mis. Mis claro estara hoxe o valor de Patrimonio da Humanidade se non se tivese esnaquizado aquel fermoso paradigma. Nisto dos escaparates, o que eu podera inventariar na praza mia era o de Domingo Alonso, na esquina de Galiano, fronte da farmacia de Rivas Surez. Ben doado porque na mia memoria non tia mis que castaas pilongas. Dbanos don Domingo unha manchea delas, ao seu neto Cuco Ruz de Cortzar e a mn, cando amos por al xuntos. Cuco via de recibir as primeiras nocins de caridade e xustiza social de don Luisio, o serfico crego da Orden Terceira. Outro escaparate interesante da praza era o do quiosco: unha vitrina que corra arredor daquela curiosa estrutura de madeira con cuberta algo oriental. Tamn al haba ristras de estalos, e librios coas letras das cancins de moda. Un da, nas primeiras pxinas dos xornais suxeitos con ganchos por riba do mostrador, vin as fotos de Mussolini e Claretta Pettaci fusilados e pendurados dos ps en Miln. Na mia memoria pendurronos no quiosco da praza de Armas. A que vir agora ir recollendo estas areas da memoria? Coido que, aln do persoal, pode ser que tean un posto na ordenacin do mundo do esprito, que tal vez non sexa tan diferente dos planos dos enxeeiros ilustrados que fixeron Ferrol e viviron o romantismo dos baluartes. (Diario de Ferrol, Nordesa, 30-7-2006)

h) Unha incomodidade creadora Ten Ferrol na xeografa espiritual unha cor de incomodidade. Non nada lamentbel iso, porque a incomodidade pode ser fonte de creacin e de alento de longo alcance. As comunidades cmodas, as cidades alegres e confiadas, esvaran como patinadores sobre o xeo, capaces de piruetas, pero alleos fondura do abismo que os afogara. Hai moitos xeitos de vivir e de crear, ningn desprecibel pero todos diferentes. Ao longo do tempo, pdese ir albiscando na creacin ferrol unha pinga de acedume, un sesgo de irona, un medo a revelar fonduras sentimentais que poderan permitirse nun medio menos crtico. As non s na alta creacin,

119

propositadamente artstica, senn tamn nas manifestacins do inxenio e da imaxinacin popular, nos xiros da fala e nas rplicas e contrarrplicas da conversa. Habera que procurar de onde vn esa incomodidade. De moitas fontes, seguramente, pero poida que unha delas sexa unha cuestin de distancias. Distancias de percepcin e de presenza mental que non sempre coinciden, nin moito menos, coas que se miden en quilmetros. Xa hai algn atlas no que se debuxan esas distancias, e podera haber moitos mis. Segundo nos centremos na mentalidade dun lugar ou doutro, o mapa diferente. No Ferrol dos meus primeiros anos, Bos Aires ficaba moito mis perto que Madrid, e Barrowin-Furness mis que Sevilla. Cartaxena, en troques, estaba a rentes das nosas vivencias, moito mis perto que A Capela. Nesta ltima comparanza apntase a unha forma de incomodidade. Tense falado na traza de cidade virreinal do Ferrol da Ilustracin. E hai unha semellanza virreinal e ilustrada na relacin histrica de Ferrol co seu entorno. Hoxe, coas autoestradas que substituron a lxica dos vellos camios, todo est a a carn de ns, pero non se ve. O que era o final dunha viaxe e unha mudanza de nimo un nome en letras brancas nun fondo azul, igual en deseo que os que vin onte nas estradas que me trouxeron aos lagos de Cumbria, desde onde escribo. Non doado imaxinar que houbo tempos en que unha parella adltera escapaba a Pontedeume, e unha rapaza que non quera ser casada polos pais refuxibase en San Sadurnio. Non haba verdadeiramente Ferrolterra neses anos. No Ferrol de comenzos do pasado sculo e at ben entrado o tal sculo haba unha imaxe do que chamaban a montaa como algo remoto, descoecido e un pouco medoento. De al chegaban os carboeiros, que traan o carbn de madeira, vestidos de xeito extico e calzados con zocas, que a veces lles eran prohibidas no pavimento urbano. Tal os indxenas nun asentamento colonial e civilizado. Esa distancia creaba fascinio e curiosidade nalgns temperamentos artsticos da cidade e, felizmente, temos unha testemua valiossima disto. Dous xvenes da poca, que nos seus anos mis avanzados chegamos a coecer e a quen moito lles debemos, sentiron esa inquedanza, e decidiron facer unha mal chamada excursin, porque sera mis acado chamarlle expedicin a esa montaa, tan aliciante (sic) para o seu esprito. Eran don Felipe Bello Pieiro e don Manuel Fernndez Barreiro, que nos deixaron un feixe de pxinas nas que contan ese episodio. Para o noso tema hai que salientar as primeiras, nas que describen con acerto e expresividade a imaxe daqueles homes extranos que chegaban cidade e ao peirao das Curuxeiras, e despertaban a sa curiosidade. O percorrido pola montaa, por As Neves e A Capela, comuncanos maxistralmente a distancia entre dous mundos tan prximos por terra e tan separados por esprito. Foi aquilo tamn unha mostra mis do sentimento da terra galega en mentes moi despertas de aquel enclave oficial que era Ferrol. Hai un entendemento especial en quen as descubre o inmediato; mis dunha vez atopeino na rica

120

literatura colonial britnica. E naquel manuscrito de don Manuel e don Felipe, non editado anda, que eu saiba, sinto por veces o acento de Rudyard Kipling. (Diario de Ferrol, Nordesa 22-10-2006)

i) O SNP: Seis meses de goberno en minora e anda rufo O Partido Nacionalista Escocs acaba de celebrar en Aviemore o seu congreso anual, o primeiro como partido gobernante. Chegara a esa posicin, impensbel por tantos anos, nas eleccins de maio deste ano. A minora era precaria: 47 diputados dun total de 129, e s un mis que os do Partido Laborista. Con todo, Alex Salmond decidiu gobernar en minora. Estaba claro que a principal dificultade para formar unha coalicin era o independentismo do SNP, que levaba no seu programa unha promesa de plebiscito coa opcin de independencia total antes do fin do seu mandato. Alex Salmond ten sona de arriscado, de xogador no bon senso da palabra, e botou para diante en maio. Neste congreso de Aviemore, esperaban algns que fose mis moderado nas sas afirmacins. Ao revs, insistiu nos avances obtidos en materia de servizos e desafiou aos polticos de Westminster e aos ingleses en xeral a que seguisen o seu exemplo en vez de queixarse. Se os servicios sociais non milloran en Inglaterra, dixo, mis lles vala aos ingleses seguir a poltica progresista do Goberno e o Parlamento de Escocia. E para coroar a sa prdica, repetiu a promesa de plebiscito para antes das prximas eleccins, que tocan en 2011. certo que a distancia en cuestins de educacin e sade, por exemplo, entre Escocia e Inglaterra vai a mis. E, en xeral, nos eidos cedidos ao Parlamento de Holyrood. A abolicin das taxas acadmicas, o cuidado gatuito das persoas de mis idade, os medicamentos cuase gratuitos, e cada vez mis perto da gratuidade total, todo iso e moi visbel e irrita a moitos ingleses, que xulgan que estn financiando boa parte disos beneficios. verdade que un dos pontos fracos da autonoma a forte doazn de fondos pblicos britnicos ao executivo escocs. A cuanta dese desembolso fixada pola famosa fmula Barnett. Famosa polo complicada, pero que no remate asegralle a Escocia unha boa procentaxe do orzamento do Reino Unido. Salmond non se deixa prender pola posbel perda dos fundos de Barnett, e seu audaz argumento que, coa independencia, o petrleo escocs compensara e mis que compensara esa perda. Das tres autonomas britnicas, a escocesa a que est resultando mis liosa para o goberno do escocs que mora no nmero 10 de Downing Street. O prximo pesadelo vai ser a insistencia cada vez maior en que se resolva a famosa cuestin que chaman de West Lothian: o paradoxo de que os diputados que representan circunscripcins escocesas no Parlamento do Reino Unidos podan votar sobre asuntos que afectan exclusivamente aos ingleses, pero stes non tean voz

121

nin voto nos que son da competencia do Parlamento de Edimburgo. Por dar un exemplo, a lexislacin de tempos de Blair sobre hospitais e taxas acadmicas foi aprobada grazas a votos de diputados escoceses, que podan permitirse o luxo de apoiar ao goberno sen que repercutise para nada nos seus representados, que seguan disfrutando da lexislacin escocesa, mis avanzada. D para alarmar a Brown a noticia de que os Tories, na sa fervente procura de programa, estn pensando en incluir no seu manifesto a promesa de que en asuntos que afecten s a Inglaterra non voten nada mis que os diputados que representan circunscripcins de Inglaterra, que formaran un Gran Comit dentro do Parlamento de Westminster. Responden os laboristas que ese sera o primeiro paso para a criacin dun Parlamento Ingls, nun camio de desmebracin do Reino Unido. E, sin os diputados laboristas de Escocia en Westminster, esfarelarase a maiora laborista. Veen tempos interesantes nas autonomas. E non s na escocesa. (A Nosa Terra, 1-11-2007)

j) Mitteleuropa Mitteleuropa termo carregado de historia e polmica, acordador de desconfianzas mis ou menos xustificadas, pero que pode ser esclarecedor moitas veces en termos xeopolticos, que duran mis que os polticos. Nestes tempos de rexurdir de Rusia medra a importancia dos pases da rea xermnica e as sas perspectivas de coordinar e instrumentar polticas de intermediacin que ata hai pouco parecan innecesarias ou redundantes en termos da Unin Europea, pero que teen alicerces mis fondos que os das ideoloxas bruxelenses. Cmpre por iso atender a eses pases, nos que das eleccins parlamentares, a de Austria e a do Estado Libre de Bavaria, na Repblica Federal Alemana, deron resultados sorprendentes para os de fra e tamn, segn parece, para moitos de dentro. En Bavaria, onde o goberno da Unin Socialcristiana, o partido irmn da CDU do resto de Alemania, que o da chanceler Merkel, semellaba un feito da Natureza, perdeu ese partido a maiora absoluta no Parlamento do seu Estado que tivera durante a maior parte dos 50 anos que leva gobernando al. Nas eleccins anteriores, as de 2005, o seu xefe, Edmund Stoiber, recuncara na xefatura do goberno, con unha maiora sin precedentes. Semellaba que volveran os tempos en que ocupaba ese posto Franz Joseph Strauss, figura sobranceira da poltica nacional nos tempos da Guerra Fra. Pero o domingo 28 de setembro, os sociocristins non conseguiron pasar de arredor do 44 por cento dos votos, ben por baixo do 50 que era o mnimo imaxinbel para eles. Tiveran un 61 por cento en 2003 e unha maiora de dous tercios no Parlamento.

122

Os votos perdidos pola CSU non foron ao Partido Socialista, que goberna en Berln en coalicin coa CDU e que o outro gran partido nacional, senn a partidos ata agora marxinais, como o chamado dos Electores Libres, escisin dos sociocristns por obra de Gabriela Pauli, e o dos Verdes. Dos significativos na Repblica en conxunto, s os Liberais do FDP tiveron o consolo de voltar, despois de 14 anos de ausencia, ao Parlamento bvaro. Flase de cataclismo, e con razn. Os sociocristins tern que negociar coalicins, e xa hai quen d que non teen quen saiba facer iso, despois de medio sculo de non precisar de tal cousa. En Austria, a coalicin fracasada do VP, conservador, e o SP, socialista fracasou tamn na compulsa, con eses dous partidos arredor do 30% dos votos, cada un. Naquel pas os gaadores de votos foron os dous partidos da extrema direita, un deles chefiado por Jrg Haider, o presidente do Land de Carintia, e o outro fundado por este mesmo personaxe. No caso alemn, a catstrofe, ou a enorme baixada, da CSU ten que preocupar a Merkel. Si val de indicador do que pode pasar nas eleccins federais de 2009, predice unha cada da direita merkeliana. E van chegar eleccins en Lnder menos seguros que Bavaria. Se a CSU chega a aliarse nun goberno bvaro cs socialistas, a coalicin berlinesa non perdera, polo menos, a maiora no Bundesrat, o Senado federal, pero s que a perdera se as alianzas son outras. En termos xeopolticos, cs que iniciamos este comentario, haber quen pense que a fraxilidade dos grandes partidos non pon aos pases en condicins de desenvolver unha poltica ambiciosa no taboeiro euroasitico. Pode ser, pero tamn cabe ver un fermento de novidade que pode ser moi activo nese terreo. Flase despectivamente de populismo como inspirador de resultados electorais coma estes. Pero a verdade que non poden ser moi ambiciosos partidos que lle fixeron perder a pacencia ao populus respectivo. (A Nosa Terra, 2-10-2008)

k) Aspiracins angolanas Nos deseos imperiais de Portugal, estaba destiada Angola a ocupar todo o largo leste-oeste do centro do continente africano, nunha faixa que habera de darlle duplo litoral, o que anda ten no Atlntico e o do que hoxe Mozambique no ndico. Unha faixa continua de lingua portuguesa entre Sudfrica e o resto do Continente. Non durou moito ese sono, tronzado por outro mis forte: o de Cecil Rhodes que trazaba unha lia norte-sur do Imperio Britnico. Sendo Rhodes gobernador en frica do Sur, crironse as das Rhodesias que, para esquecer o seu nome de orixe, chmanse hoxe Zambia e Zimbabwe. Desde a independencia, en 1975, Angola viveu unha guerra civil anda non ben concluida e anda moi presente no dano das infraestructuras do pas. Das

123

forzas desa guerra explcanse moi ben no contexto da Guerra Fra. Son o MPLA e o FNLA, cuios apoios foron moi flutuantes naquel perodo. A maior parte do tempo, a Unin Sovitica apoiaba o MPLA, baseado na capital, Luanda, e o Occidente o FNLA, radicado na poboacin dos Bakongo, anda que as alianzas mudaron e non faltou apoio sovitico aos Bakongo, asentados nas principais rexins petroleiras. A terceira forza, UNITA, e a mis singular e a que mis ten que ver c tema de hoxe. Na UNITA estivo sempre interesada a Repblica Sudafricana, por parecerlle a millor garanta de proteccin do extremo sul do continente contra o comunismo. Asasinado o lder da UNITA, Jonas Savimbi, en 2002, e xa reducida moito antes a resistencia da FNLA, o goberno do MPLA en Luanda, sobrevivente desa longa e trxica loita, puido comezar a recuperarse internamente e a situarse na escea internacional da frica de hoxe. Ten anda que asegurarse da lealdade das rexins que simpatizaron cos seus rivais. Iso non labor aillado do internacional, porque mentras existan eses reductos dubidosos, poden ser explotados por pases vecios. Angola conta cunhas slidas forzas armadas, moi atentas a ameazas dese tipo. A posicin xeostratxica de Angola moi favorabel para o comercio das das grandes riquezas do seu territorio: os diamantes e o petrleo. O petrleo , con moita diferenza, a primeira desas riquezas. A costa atlntica de Angola oferece sada sin estrangulamentos dese producto ao mercado mundial e, a diferencia de Nixeria, non existen no pas rebeldes que cren trastornos. A cuestin da multipolaridade do mundo ou, mis exactamente, a do reparto das hexemonas, volve a poer a frica no fito dos aspirantes a esas hexemonas. China arriscou moito nas tratativas con Nixeria, hai agora un ano, para o desenvolvimento de xacimentos nese pas. Non hai que esquecer que o seu grande investimento no petrleo do Sudn anda mis problemtico que este de Nixeria. Rusia non esqueceu de todo as sas relacins con Angola e mantn al actividade de intelixencia moi intensa e moi dirixida s explotacins diamantferas. Nese marco hai que ver a visita que fixo este maio que acaba de rematar o Ministro de Relacins Exteriores de Angola, Assuno dos Anjos, a Washington, onde conversou con Hilary Clinton e asinou c Representante para o Comercio, Ronald Kirk, un Acordo Xeral de Comercio e Investimentos, importantsimo polo que avisa das relaciones entre os dous pases. Talvez esteamos vendo o trazado dos perfs dunha rede de estados subhexemnicos no Sul da frica. En todo caso, est aberto o xogo dos intereses das grandes potencias, e Angola sitase na primeira lia dese xogo, no que o principal parceiro e contrincante ao mesmo tempo a Repblica Sudafricana. Eses dous pases teen que manter una relacin moi delicada que lles permita vixilarse de perto en materia de petrleo e diamantes. O presidente Zuma non demorar en visitar Angola, e Luanda necesita tecnoloxa diamantfera sudafricana, pois a sa tcnica nesas actividades moi primitiva anda. (A Nosa Terra, 4-6-2009)

124

l) A traducin da mtrica. Prcticas co Macbeth de Shakespeare en galego Resumo Neste artigo desenvlvese a intervencin do autor no encontro de tradutores de Shakespeare s linguas peninsulares que tivo lugar no marco do Terceiro Festival Shakespeare en Santa Susanna (Barcelona) do 22 de abril ao 7 de agosto de 2005. Esa intervencin produciuse na mesa redonda dese encontro, no que o autor pronunciou tamn unha conferencia sobre A catarse lingstica de Macbeth. A crecente dificultade da teora tradutolxica segundo se vai afastando do nivel lxico ben coecida. A sintaxe anda vai sendo tratada, con mis ou menos xito, as figuras retricas esfmanse en incertezas e, ao chegar mtrica, o campo de visin limitado e as conclusins escapan ao terico. Poderase esperar tratamento dos problemas mtricos nas teorizacins do estilo, pero non as. Nese eido atndese mis, por exemplo, cuestin da organizacin oracional. Semella que con razn cualificou Dirk Delabatista a prosodia de bte noire da traducin. As propostas tericas mis correntes, e relativamente tiles para orientar a prctica, tales como o concepto de equivalencia, naceron no nivel lxico e, sendo problemticas de seu, fanse anda mis problemticas ao iren subindo de nivel as estruturas que demandan seren traducidas. Non moi ricaz, pois, a colleita de escritos sobre a traducin da mtrica. Os principios da equivalencia formal e da equivalencia dinmica rozan o problema sen pararse moito nel. Aparece tamn a cuestin da aceptabilidade ou normalidade da expresin na lingua de destino, fronte ao mantemento do exotismo ou alienidade do orixinal. A procura dunha resposta do lector da traducin que sexa semellante resposta do lector que le o texto na sa lingua orixinal, tan aliciente en teora, amsase pouco prctica e crea mis problemas dos que resolve para o tradutor literario e, sobre todo, para o tradutor de poesa e, no que agora nos atinxe, para o tradutor de Shakespeare, poeta dramaturgo. A traducin intercultural, ou a importancia de levar en conta as diferenzas de cultura, tema favorito da reflexin terica sobre a traducin, sobre todo en tempos recentes, posmodernos e poscoloniais. Pero tampouco esclarece moito a cuestin de se se pode ou se debe traducir a mtrica e como podera enfocarse esa tarefa. Tamn nisto pode ser til ver como se pode tratar a mtrica shakespeariana, porque o orixinal utiliza unha mtrica allea, e moito, s das linguas romances. Poderase acudir s traducins dos clsicos do grego e do latn, nas que o problema algo semellante. Trtase de diferenzas mtricas importantes dentro do que se pode ver como unha cultura comn ou diferenzas temporais e espaciais nun mundo cultural comn. Esas diferenzas poden presentar tantos problemas coma os da traducin de formas literarias de culturas mis afastadas ou exticas. Cmpre comezar por algns datos nos que asenta a prtica tradutora que imos considerar e que a mia traducin do Macbeth de Shakespeare, publicada

125

en 1972. Disclpome por terme centrado nunha obra propia, pero coido que pode ter utilidade falar dela coa perspectiva autoral que non frecuente escoitar, e tamn coa distancia temporal que neste caso media entre a traducin e a reflexin. Isto ltimo tera que ser feito moi brevemente porque abre o problema da evolucin da lingua de chegada, o galego, en tempos moi accidentados, e da mia valoracin desa evolucin que sei que pode resultar controvertida. O pentmetro imbico Todo o teatro de Shakespeare , formalmente, poesa. Pode ser potico tamn o teatro en prosa dalgns autores, pero ese non o caso aqu. verdade que non todo o que dn as personaxes shakespearianas est en verso. Utiliza o dramaturgo por veces a prosa. Pero a inmensa maiora de calquera das sas obras est en verso. Ese verso de das variedades: rimado e verso branco. A rima e moi ocasional e reservada, segundo parece, a circunstancias e efectos especiais. O verso branco non o verso branco das nosas literaturas romances, senn unha forma de base acentual e non estritamente silbica, que aparece dominada pola estrutura denominada pentmetro imbico. O pentmetro imbico, como o seu nome indica, est formado por cinco ps mtricos (combinacins dun acento forte e outro fraco ou inexistente, que son recorrentes na composicin e lle dan estrutura rtmica). Eses ps son iambos, dicir, que consisten case sempre en das slabas, sen acento a primeira e acentuada a segunda. O iambo , logo, o contrario do troqueo. As denominacins proceden da mtrica clsica, na que se referan a combinacin de slabas longas e breves. daDA / daDa/ daDA/ da DA/da DA Por citar un exemplo da obra de que tratamos: How TEND/er TIS/ to LOVE/ the BABE/that MILKS me (I,7,55). Xa neste exemplo vemos como os ps e, sobre todo o final, poden ser de mis de das slabas. Flase por veces de decaslabo para o pentmetro pero, a parte da improcedencia de encamiarse cara a un sistema silbico, frecuente que aparezan o que nese sistema seran endecaslabos. O que convn salientar que Shakespeare emprega o pentmetro imbico con grande liberdade. Vn sendo como un punto de referencia para a versificacin da peza dramtica, sempre presente pero non estreitamente respectado. Ese un dos grandes acertos estilsticos do autor, que leva mtrica a mesma liberdade que inspira noutros niveis literarios, morais e espirituais toda a sa obra. Shakespeare atopou o pentmetro imbico incorporado xa literatura inglesa. Non dende tempos recuados. Na cultura do Renacemento ingls, na que el se atopa todo o mis na segunda xeracin, deuse un menosprezo da rima como

126

artificio pobre dunha literatura medieval fradesca e escura. Atribese a introducin en Inglaterra do verso branco, en forma rtmica dun pentmetro imbico algo duro anda, ao Conde de Surrey, Henry Howard, que o empregou na sa traducin da Eneida virxiliana (1544). Non cabe pensar que se inspirou para esa opcin mtrica directamente no latn, senn que mis probabel que a tomase da versin italiana falsamente atribuida ao cardeal Ippolitto de Medici. A pasaxe literatura dramtica fxoa Marlowe no seu Tamburlaine, de 1587, e no seu Doctor Faustus de 1588. Marlowe explicita xa nos versos iniciais de Tamburlaine a novidade da forma e a sa despectiva reaccin antimedieval (represe nas das primeiras lias): From jigging veins of riming mother wits And such conceits as clownage keeps in pay Well lead you to the stately tent of war, Where you shall hear the Scythian Tamburlaine Threatening the world with high astounding terms And scourging kingdoms with his conquering sword. A adopcin doutra forma renacentista, a do soneto, vai paralela a esta. Pero os sonetistas, con inclusin de Shakespeare, manteen a rima. A liberdade e encabalgamento do verso branco serven mellor dramaturxia que a forma pechada do soneto. Haber quen diga que o verso branco adoptado dese xeito no teatro renacentista ingls corresponde ao endecaslabo casteln e cataln, obxecto dunha importacin anloga. Acompaa a esa analoxa unha afirmacin da naturalidade dunha e outra forma nas expectativas do ouvinte. Eu mesmo invoquei esa analoxa ao traducir ao galego. Hai que sinalar, con todo, que a expectativa do ouvinte histrica e condicionada. dicir, que non se debe pasar dese feito histrico a supor unha naturalidade do pentmetro imbico ou do endecaslabo por afinidade intrnseca co ritmo natural da fala respectiva. Esa afinidade pdese ver no octoslabo casteln ata os nosos tempos, pero non se pode aplicar ao endecaslabo, calquera que sexa a naturalidade deste na composicin potica culta. No caso do ingls a consonancia cun ritmo natural resulta anda mis problemtica. Veremos mis adiante a relevancia destas consideracins na praxe tradutora. Ben que predomine o nome de pentmetro imbico para o verso dramtico de Shakespeare, sera ms exacto, vista a liberdade e a imaxinacin con que o dramaturgo utiliza esa forma, chamarlle verso branco, e as se fai en moitas publicacins. Antes de entrar na cuestin da escolla do tradutor en materia de mtrica, cmpre anda sinalar algunhas circunstancias e caractersticas da obra e da lingua que tiveron que influr na tarefa tradutora de que falamos neste artigo.

127

A traducin como sistema no polisistema literario nacional Debmoslle a Itamar Even-Zohar (1990) precisins moi agudas sobre a posicin das traducins como sector dentro dunha literatura nacional. Esa posicin , por unha banda, autonma, e autoriza consideracins intrasistmicas, e, pola outra, incide no resto do polisistema como referencia e influencia. A traducin introduce, ou pode introducir, elementos novos, formais e temticos no sistema, e na escolla das obras que se traducen xogan factores do sistema nativo, que poden ser carencias, afinidades ou outras consideracins. Non estar de mis lembrar a orixe da traducin do Macbeth ao galego. A idea de traducir unha obra dramtica de Shakespeare pairaba na prensa do pas arredor do cuarto centenario do nacemento do autor. lvaro Cunqueiro e Plcido Castro escribiran sobre esa posibilidade, con alusins imprecisas a algn proxecto. Concretouse esa idea coa proposta de Ramn Pieiro ao autor deste artigo de que emprendese tal traducin. Responda claramente a unha carencia importante do sistema literario galego e ao programa de prestixio da lingua que asumira a Editorial Galaxia, da que Pieiro era director literario. A escolla da obra deixouse mia eleccin. Nela combinronse preferencias persoais e atencin a circunstancias sistmicas. Procuraba eu unha obra forte e concentrada, e Macbeth a mis breve das traxedias shakespearianas. Da parte do sistema, non andaba lonxe da mia escolla un celtismo, talvez non moi fundado cientificamente, pero importante como forza mtica no sistema literario galego. O celtismo galego orientbase, por varias razns, a Irlanda, e con moitsima menos forza a Escocia. Xulgaba eu que convia reforzar o vencello cos temas e o imaxinario deste ltimo pas, e coidaba que iso sera proveitoso para o vigor expresivo mis pico que lrico que eu procuraba. A poesa galega forte de Pondal ofrecame unha ancoraxe expresiva no momento da escolla, anda que despois non estivese moi presente, ou s remotamente, na execucin do proxecto. Naquelas datas coidabamos, a editorial e mis eu, que sera a primeira traducin dunha obra dramtica de Shakespeare ao galego. Hoxe sbese que en 1920 Antn Vilar Ponte facilitara para ser representada pola Escola Dramtica de A Corua The Merry Wives of Windsor, baixo o ttulo de Xan entre elas. O texto non chegou a ser publicado e non sabemos se foi traducin ou adaptacin. Para o tradutor de 1972, non haba antecedentes dramatrxicos operantes no sistema galego. Sera algo forzado e pouco realista estender ese sistema para incorporar os existentes de base lingstica portuguesa. Non caba daquela nin cabe hoxe falar dun sistema unificado sobre esa teima. O emprego dun lxico de inspiracin lusa non respondeu a consideracins tericas de sistema. En todo caso, para efectos da mtrica, que do que aqu se trata, o sistema galego non ofreca modelos nin experiencias que me foran tiles. Moi diferente hoxe a situacin. A traducin ao galego poderase configurar claramente como un sistema, no sentido de Even-Zohar. Recibe atencin especializada no mundo acadmico, e conta con revistas solventes como esta en

128

que aparece o presente artigo. No caso concreto da traducin de Shakespeare, a Editorial Galaxia est publicando a das obras completas que leva a cabo con gran competencia Miguel Prez Romero. Na fronte lingstica, como diferente da do sistema literario, a principal diferenza que a mia traducin se fixo cando o galego non pasara anda polo proceso de normativizacin. Repito, pois, que a presin mis forte que o sistema literario exerca sobre o tradutor de Shakespeare en 1972 era a responsabilidade de ser a sa a primeira traducin dun drama de Shakespeare que ingresaba nese sector da literatura galega. Para aln diso, non podo dicir que a situacin poltica ou sociolingstica dese sistema influse no meu labor estrito de traducin en ningn dos niveis. Outra cuestin de non estar daquela normalizado o galego, e a iso haberei de referirme na fin deste traballo. As opcins bsicas Partindo da convicin de que a forma mtrica fundamental na expresin dramtica do teatro de Shakespeare, semella que habera que exclur sen mis a traducin en prosa dese teatro. Habera que cualificar, nembargantes, esa exclusin. A traducin mis espallada, polo menos ata hai poucos anos, das obras de Shakespeare nun sistema literario vecio, o do casteln, era sen dbida a feita por Luis Astrana Marn, moi difundida nas sucesivas edicins das obras completas do poeta e dramaturgo ingls pola editorial Aguilar. Non ten boa crtica esa obra, pero nunha reflexin detida non se pode negar que transmite mellor que algunhas versificadas un alento shakespearin, un canto que non doado definir. Coido que a explicacin est en que tamn existe un ritmo da prosa, e por conseguinte, unha mtrica, tan laxa como se queira, da prosa. Por ese camio gustaranos chegar a estudos da rtmica de textos en prosa e de como posibel que por veces resulte allea e pouco feliz unha traducin que descoeza ese ritmo e non tente aproximarse a el ou reproducilo dalgn xeito. Salvador Oliva, tradutor certeiro de toda a obra de Shakespeare ao cataln, ten tratado a cuestin xeral do ritmo da prosa, e abre perspectivas moi interesantes para o tradutor (Oliva 1988). Consciente ou inconscientemente, Astrana imbe dun ritmo axeitado a prosa ao traducir o verso, e non se afastou tanto como podera parecer da liberdade do tratamento shakespearin. A prosa sera un caso lmite desa liberdade que Shakespeare exerceu no habilidoso uso do seu verso. Xulguei, nembargantes, que valera a pena tentar traducir o Macbeth en verso, nos fragmentos en que est en verso o orixinal. Non precisamente en pentmetros imbicos, porque tampouco as neste. Feita esa escolla, presntase a cuestin de se hai un equivalente do pentmetro imbico, se non en galego, polas consideracins sistmicas que xa indicamos, polo menos nas linguas vecias de entre as romnicas.

129

Unha dificultade da mtrica de base acentual en galego, e probabelmente en calquera lingua romnica, a distintividade da acentuacin, que en ingls pode ser mis intencional e subxectiva e menos determinada pola entoacin da frase. O endecaslabo branco foi a escolla de Mjica Lanez e a de Romero Taravillo como equivalente do pentmetro imbico en casteln. Por non ter man agora todas as reacins da crtica a esa prctica, que lembro como moi favorabeis, remitireime de Alicia Almrcegui (Almrcegui 2004), que concorda con esa valoracin positiva, ao mesmo tempo que lembra que Carlos Pujol utilizou o alexandrino, no que, segundo esa mesma crtica, e sen moita lxica, resulta cmodo verter un pentmetro ymbico, e que Agustn Garca Calvo, sempre orixinal, optou por versos de trece slabas. Hai que ter en conta que esa escolla se aplicou, nos casos de que fala Almrcegui, traducin dos Sonetos, onde pode vir mis axeitada por razns estrficas. En todo caso, cada unidade pode tratarse cun mesmo metro. No teatro, en troques, o metro muda no orixinal, alternando coa prosa e con versos rimados. Nesta cuestin de escolla mtrica doado cometer un erro que consiste en pensar que hai que se ater a un s modelo en toda a obra. Nada podera ir mis contra do que fai Shakespeare. Tense sinalado moitsimas veces que Shakespeare non mantn un esquema rxido en ningunha das sas obras dramticas. Apuntouse incluso que hai unha certa evolucin cara a unha liberdade cada vez maior segundo a avanzando a sa carreira, e que nas obras mis serodias chega a un vinte por cento o nmero de versos que se desvan do pentmetro imbico (Wright, 1988, p. 105). lxico que o fixese, para irse axustando s necesidades expresivas dos parlamentos. A estrutura do pentmetro subxace mis que conforma o ritmo da expresin. Os actores sbeno moi ben, e os mellores acrecentan a sa arte cun xogo sutil moi aprezado polo espectador de bon ouvido. A pretendida naturalidade do endecaslabo non me pareca ao comezo que estivese xustificada por razns expresivas, ou por unha suposta coincidencia co ritmo espontneo da fala, que sera imbica en ingls e endecasilbica nas linguas romnicas, e concretamente no casteln, portugus e cataln. O que si certo que o espectador de teatro en verso espera ouvir endecaslabos nas obras do teatro clsico espaol. Habera daquela equivalencia desde ese punto de vista entre as das formas. Non fun moito mis al diso no meu deseo inicial. Na praxe funme decatando das vantaxes e posibilidades que ofrecan as variantes acentuais do endecaslabo romance (casteln e cataln) que poda trasladar doadamente ao meu texto. Pode atoparse as o endecaslabo chamado heroico, acentuado en segunda e sexta, por exemplo no comezo da segunda escena do primeiro acto: Qu home e este, tan ensanguentado? Xa tan axia na obra (trtase do decimoterceiro verso) introducn o endecaslabo, precisamente para traducir o primeiro pentmetro imbico:

130

What bloody man is that? He can report Pdese entender que estabelecn as, sen maiores pretensins de rigor, unha escolla bsica. Cmpre sinalar tamn que nese exemplo reducn o pentmetro, tomando del nada mis que a parte transferbel ao meu endecaslabo. No texto ingls esa a primeira ocasin en que aparece o encabalgamento, que Shakespeare xeneraliza, pero ao que se resista o pentmetro de Howard e de Wyatt. Recorrn con frecuencia ao endecaslabo propio, con acento na sexta, pero outras veces aproximeime a variantes, como na forma, irregular no primeiro p, pero reconducida despois ao dactlico, do verso do Capitn na misma escena, que transformei de As when the sun gins his reflection en Igual que xurde do sol no solsticio Nese mesmo parlamento alternan despois dodecaslabos, que favorecen a narracin e lvana adiante. Esa amplificacin silbica correspndese, sen dbida, cunha prctica xeneralizada en Shakespeare, anda que non neste exemplo. Comecei a a aplicacin dun modelo de liberdade moi caracterstico do gran dramaturgo, inspirndome, poderiamos dicir, no esprito da forma que, sen renunciar aos imperativos rtmicos, permite modular o verso en resposta a consideracins expresivas. Unha mestura semellante, encamiada a potenciar a narracin, aparece no parlamento de Lennox na escena terceira do segundo acto: A noite andivo moi desatinada; onde paramos ns, o vento derrubu as chimeneas, e, segundo din, sentronse lamentacins no ar, salaios estranos de morte e acentos terribles a anunciar espantosas revoldainas e confusos sucesos estrebillados pra estes tempos lgubres. O paxaro escuro xemu toda a noite. Algns din que a terra tia febre e tremaba. Comezando por un endecaslabo propio, seguen versos mis longos, con unha volta ao endecaslabo no sexto verso, como unha pausa explicativa e de reflexin. Un alexandrino recapitula. O texto de Shakespeare tampouco amosa regularide mtrica, anda que as diferenzas sexan outras. O recurso liberdade expresiva, moitas veces asimtrico nas mias solucins, talvez non sexa tanto nesta. Di Lennox en ingls:

131

The night has been unruly: Where we lay, our chimneys were blown down, And (as they say) lamenting heard i thair; Strange screams of death, And prophesying, with accents terrible, Of dire combustion and confusd events, New hatchd to th woeful timeThe obscure bird clamourd the livelong night. Some say, the earth was feverous And did shake [] O endecaslabo sen rima e con variacins acentuais foi, pois, a mia escolla bsica. Non todo o texto do Macbeth est en verso branco ou pentmetros imbicos. parte do seu xogo con ese metro e das liberdades que se permite no seu uso, hai anacos en prosa, como os de lectura de cartas e o das burlas do Porteiro, e pareados en varias ocasins, sobre todo ao remate dalgunhas escenas. Non hai, en troques, estrofas formais como as que noutras obras serven para cancins ou intervalos lricos. Aparecen lias curtas, o que semella ser caracterstica cada vez mis frecuente no Shakespeare serodio, en escenas de feitizos ou invocacins formulaicas. A cuestin dos pareados trateina con liberdade talvez excesiva a primeira vista. Responde esa liberdade primaca da consideracin estilstica de manter, por medios da lingua de chegada, o ton e a msica da frmula invocatoria. Por citar un exemplo, na primeira escena do primeiro acto, a famosa xuntanza das Bruxas, comeza Shakespeare con dous pareados, abandona despois esa forma e recupraa no feche da escena. Mantiven os dous iniciais: Cando imos todas tres ter outra reunin No lstrego, no trono ou no trebn? E Cando a liorta estexa rematada Cando estexa a batalla perdida e gaada. Pero renunciei ao do final da escena, simplemente porque as opcins que se me ofrecan sacrificaban o lxico que quera manter por riba de todo. Nesta cuestin dos pareados en escenas de bruxera interesa ver que na terceira do mesmo acto, aparece algn pareado, pero non no comezo nin no final propiamente dito. Sorprende, porque se ten sinalado que os pareados finais teen, dalgn xeito, carcter de conclusin, e precisamente caba esperar que o autor

132

utilizase un pareado para expresar que o feitizo queda ligado. Utlizao nos dous penltimos versos, pero non no conclunte: Thrice to thine and thrice to mine, And thrice again, to make up nine. Peace, the charms wound up. A traducin correspondente foi: Tres por t, e tres por min, e tres mis pra facer nove ao fin. Quedas xa! i o feitizo est ligado. Outras veces acdese a unha forma de compensacin para traducir un deses pareados finais. Cito a escena stima, que a ltima do primeiro acto, e chamo a atencin para a quebra do verso, que separa o primeiro do ingls do pareado galego: Away, and mock the time with fairest show, False face must hide what the false heart doth know. En galego, aproveito o xogo antittico do adxectivo para dar o aire de conclusin que en ingls se transmite cun pareado feito de versos diferentes: que o rosto falso cubra o que o falso corazn coece. Conclusins Utilizando, como acabo de facer, exemplos que se limitan propositadamente ao primeiro acto da mia traducin de Macbeth, quero deixar claro que renunciei a un calco mtrico en galego do pentmetro imbico ingls e decidn empregar un verso ritmado con criterio expresivo, no que predomina ou pdese sentir como referente o endecaslabo, aproveitando as sas variantes acentuais. Compre sinalar tamn que a traducin foi feita antes da normalizacin do galego. Iso deume espazo creativo que agradecn. Xulgo que, por imperativos da situacin poltica en que se produciu a oficializacin do galego, a normalizacin foi apresada e prematura. Canto a este segundo feito, entendo que hoxe non podera tentar unha versin normalizada na que non perdese elementos que considero esenciais. Tampouco sera desexbel para min, canto ao primeiro deses feitos, tentar un calco do pentmetro imbico, porque coido que iso tera mis de entretemento e virtuosismo que de creacin. (Viceversa, Universidade de Vigo, n 15, 2009).

133

REFERENCIAS BIBLIOGRFICAS ALMRCEGUI, Alicia (2004) Antonio Rivero traduce los sonetos de Shakespeare. En Diario de Sevilla, 27 de diciembre de 2004. EVEN-ZOHAR, Itamar (1990). The position of translated literature within the literary polysystem, en VENUTI, L. (ed), The Translation Studies Reader, second edition. Routledge: New York and London, 2004. OLIVA, Salvador (1986) Introduci a la mtrica. Barcelona: Quaderns crema. WRIGHT, George T.(1988) Shakespeares Metrical Art. Berkeley-Los Angeles-London: University of California Press. (Viceversa, n 15, 2009, pp. 13-22)

134

V. testemuos

V. Testemuos 1 Entre a idea e o sentimento Teresa Barro Todo o que faca Fernando emanaba dun esprito creativo profundo, de ver o mundo como se fose novo e houbese que traer luz verdades ocultas. Quera descubrir e iluminar, e facao co toque certo e penetrante do poeta. Nunca tera escrito un artigo cunha actitude rotineira, repetindo o que se dica sobre o asunto e valndose do que saba, que era moito. Prantexbase se tera Fernando e Teresa en Inglaterra algo que dicir, se podera enfocar o tema cunha luz que iluminase un recuncho de escuridade. Escuridade que poda vir de non se ter visto o asunto dende un ngulo distinto, ou que poda estar feita de interpretacins erradas ou intereseiras. Destacaba nel a combinacin, non moi frecuente, de poeta e intelectual puro: o rigor intelectual e o sentimento elevado e potico levbano a buscar calidade e a ver moi axia a deficiencia nacida da falsidade e do engano. O que non fose creacin, ainda que o parecese, non lle interesaba. Non pensaba que se puidese ser creador por entrar nunha materia considerada creativa, nen intelectual por manexar asuntos do intelecto, nen poeta polo mero feito de escribir poesa. Coidaba que, para facer algo creativo, o talento e o oficio non eran abondo. Usar o talento sen ansia de creacin era, dica el, dar manivela para sacar cousas, pero non engada nada valioso ao mundo e non tia forza para transformalo. Fernando era moi esixente no terreo intelectual, con el e cos demais. Aplicaba unha peneira moi fina pola que non pasaba nada que non fose autntico. Estaba sempre na avangarda mental porque o seu esprito e a sua inmensa cultura levbano a ir a frente, pero va tamn axia o que en calquer corrente de avangarda puidese haber de falso e rotineiro disfrazado de novidade. O seu inmenso amor por todos os lados da creacin humana non permita que o deslumbrasen as correntes culturais que non estn dirixidas polo esprito e que en vez de cultura fan produtos industrializados e en serie, doados de manexar e de aproveitar. A sa postura diante da cultura non era pasiva e tampouco utilitaria. Pensaba que sen cultura non se pode respirar, que o ser humano precisa dela en grades doses para entender o mundo e saber onde est, e que o mundo moi amplo e est cheo de

137

misterios que hai que tornar claros. Para Fernando a cultura era un tesouro de coecemento e luz que un levaba dentro e que vala para todos, o nico que permita andar pola vida con liberdade. E se era esixente no terreo intelectual, rao moito mis anda no potico, onde perciba, con precisin matemtica e absoluta, cando os que facan poesa deixaban de ser poetas e escriban para facer carreira de poeta. Para el, a pedra de toque que determinaba se o que o que se escriba era poesa, ou se polo menos tia intencin de selo, era se xurda do que el chamaba experiencia potica. Non haba esa experiencia cando o poeta non aplicaba a visin afiada e penetrante que precisa a poesa, e manexaba formas e palabras sen descubrir nada. Fernando tia unha inmensa capacidade de anlise e tia tamn unha enorme intuicin e ansia de descobrir e comprender que o levaba a non querer andar por camios pisados e a ir sempre na dianteira. Era un lder intelectual que camiaba con ollos e sentimento de poeta, vendo e analizando dende o nivel do esprito. O seu esprito creativo emanaba do centro do seu ser, e dende ese centro aplicbase a todo na vida. Non estaba na sa natureza deixarse flotar nas correntes de ningn tipo nin caer en formas imitativas e sen alma que non transmiten nada que valla a pena. Pola sa peneira intelectual e potica non pasaba nada que xurdise da explotacin dos propios talentos para satisfacer demandas que non aumentaban o caudal da creacin humana. Concordabamos Fernando e eu en que a obra creativa ten vida propia e ofrece algo distinto, un elemento novo e unha visin inagardada e ben comunicada que enriquece a vida e o mundo e que por mis que se analice non se sabe de onde xorde nen como se conseguiu, porque sorprende ao propio creador. Falbamos moitas veces de que o creador autntico sabe que hai risco de confundirse e caer en abismos, e acepta o perigo como parte fundamental do seu labor de descobrimento continuo; que para entrar na creacin hai que aventurarse, traspasar lmites e case despenarse nos abismos do inconmesurbel, e ese misterioso proceso non se pode analizar coa razn e s se pode entender coa intuicin potica. posbel que algns se tean preguntado por que un home que tia unha capacidade intelectual tan sobresante, que aprenda a fondo un idioma atrs dou tro, que andaba polo mundo enteiro como se fose a sa casa e que, por riba, era persoa dotada de grandes cualidades humanas, falangueiro, agudo, con sentido do humor, cordial, de xuzo equilibrado, clarividente, diplomtico, aberto, amistoso, cabaleiroso e xentil. Non fixo mis carreira porque non aproveitou o inmenso tesouro de coecemento e cultura que tia para situarse nas capas superiores da sociedade. Fernando atesouraba cultura e coecementos para nada. Ou para todo, porque para el a cultura era o que lle daba sentido vida e o que faca medrar o esprito, o propio e o colectivo. No centro esencial do seu ser estaba o poeta, para quen a vida non tia xeito mis que alimentndose de toda a creatividade que houbese no mundo e facendo medrar o caudal creativo da humanidade.

138

Fernando nunca estivo tentado a trocar a independencia e a liberdade polo triunfo exterior e mundano. Pero o seu triunfo foi grande en canto que conseguiu vivir como quera, dono de si, ocupndose do que para el tia importancia, vendo moitas veces o que os demais non van e contando a sa visin cando saba e poda facelo. Achegou a Galicia a crtica e a anlise que son esenciais para a creacin e que tanto faltan no pas. Un pas non pode ter creatividade se non hai crtica e anlise que arreden o grao da palla. Sen esa purificacin, o grao non se distingue e a palla invdeo todo. Sen a peneira da crtica non se aprende a aprezar e non se pode cultivar a calidade. A crtica e a anlise combaten o tribalismo, o sectarismo, o autoritarismo e o provincianismo. A anlise e o esprito crtico que Fernando aplicou aos auntos de Galicia foi un acto de creacin e unha achega de gran importancia para o pas. Nas sas memorias ofrece un relato de Galicia novo e esixente, unha historia contempornea analizada por un intelectual e un poeta que non se deixou levar polas apariencias nen as correntes mundanas do seu tempo e que sempre se mantivo alerta para descubrir a verdade. Esa visin ser til, como el tera desexado, e abrir camios creativos para esa Galicia pola que sentiu paixn e que tanta loita mental adicou.

2 Os nosos criterios diverxentes X.L. Franco Grande Parceme que, xustamente porque en xeral eran converxentes os nosos criterios, procede que me refira a aqueles outros nos que, ou diferiamos aberta e totalmente, ou non compartiamos en todo ou en parte. Como Fernando foi sempre unha persoa civilizada, e como eramos verdadeiramente amigos, as nosas diverxencias, lonxe de ser un entretollo na nosa amizade, foron, Fernando, no centro, con X.L. Franco Grande como sempre debera ser e case nun- (esquerda) e Xulio Ros (Mosteiro de Oia, 2004) ca ocorre, unha fonte de riqueza. E parceme tamn que expoelo aqu axudar a comprender mellor a mentalidade aberta, tolerante e civilizada de Fernando anda nun tema como o que aqu trato, que, por razns que nunca cheguei a comprender, non foi moi explcito. Pode que a nosa principal diverxencia de criterios se asentase nos radicalmente opostos que mantiamos en relacin cunha posible unidade europea, co

139

europesmo e anda co federalismo. Para nos entendermos, e de maneira provisoria, todos eses diferentes conceptos imos englobalos baixo a idea de europesmo. Eu fun de sempre un claro partidario da unidade europea, e xa o era antes dos nosos tempos corueses, dicir, con anterioridade aos anos 1960-1962, e el, tamn xa por entn, era non s un euroescptico, senn mis ben un decidido opositor a calquera idea que tivese que ver cunha unidade de Europa. Non se trata como moitos pensan agora, sen ter idea de como pensaba por aqueles tempos antes referidos, de que o seu rexeitamento da idea europesta fose unha adquisicin ideolxica dos moitos anos vividos na Gran Bretaa, unha contaminacin britnica; a sa actitude, anda combativa moitas veces ao menos no calor das nosas conversas, pola contra, era unha vella actitude intelectual sa, cousa que podo asegurar sen ningunha dbida, moi presente nas nosas conversas do corueses Caf Unin e Caf Espaol, penso que xa desaparecidos. Por suposto, as nosas conversas sobre a materia foron moitas e tiveron lugar en tempos tan afastados das nosas vidas que poden ser situadas entre os primeiros anos da dcada dos sesenta do sculo pasado ata os do seu falecemento. O que mis me sorprendeu nestas nosas tirapuxas dialcticas foi que a sa argumentacin, inversa do que aconteca noutras materias, sempre me deixaba insatisfeito, non era convincente e faca que eu me mantivese no meu fortn europesta. A mia principal argumentacin era (sen necesidade de aclararlle que o meu europesmo nada tia que ver con Bruxelas, nin coa ignorancia e incapacidade dos lderes europeos de hoxe entre ns poda resultar impdico ter que nos referir a semellantes cousas) que nada podera ser mis desavido que afastarnos do comn destino europeo; que a nosa aspiracin como pobo non tia outro camio que unha verdadeira solucin federal, maneira da proclamada por Denis de Rougemont nos seus famosos principios, e que, ao cabo, non va que outro camio prctico poderamos seguir, nuns tempos tan interdependentes, para asegurar o desenvolvemento da personalidade de Galicia. A non ser, argumentballe eu con certa retranca, que defendas os vellos nacionalismos, como os franquistas, e hoxe os seus sucesores, como os bembelistas, como os cheguevaristas ou como os independistas. Claro que non, dicame. Claro que haber que procurar outra va. E iso o que hai que facer: procurala. Pero, a verdade, nunca logrei arrincarlle un pronunciamento claro ao respecto, nin por que era tan mala cousa o europesmo quizais porque o xulgaba impracticable, como pensan moitos, sen que poida aseguralo, nin por que o federalismo non era a forma mis acada para nos organizar como pas nunha comunidade xuridicamente superior, vistas as experiencias europea e americana nesa materia. Despois de todo, non son tantas as opcins xurdicopolticas de que podemos dispoer a eses fins. Non deixa de ser desconcertante para min, anda hoxe, que home dunha intelixencia e dunha cultura superiores, chegase a reaccionar, anda con certa estridencia, diante de feitos como, por exemplo, cando Irlanda votou en contra da

140

aprobacin do Tratado de Lisboa: estaba satisfeito, mis ben exultante, gozoso. Porque para el supoa un bo fracaso no desenvolvemento da idea de Europa. Di as o texto: O corazn e a cabeza do carricanto (metonimia potica do propio Fernando) exultant et iubilant co resultado do referendo irlands. Un triunfo da lucidez, malia o que digan os politlogos orgnicos. Ao seu gozo eu respondinlle que cal era a sa proposta. Pero s consegun silencio. Entre as nosas, poucas, diverxencias, era esta do europesmo a que mis me sorprenda, pois pensaba e non pensaba con acerto que sera unha idea con bo encaixe nunha mentalidade tan liberal como a de Fernando, tan allea aos dogmas, tan afastada do esprito inquisitorial, tan prxima ao mellor da cultura europea. Sorprendame e segue sorprendndome, porque, ao cabo, non se me acae coa sa personalidade intelectual. Non sei se se trataba dunha teima sa unha teima ben antiga, abof, e todos temos dereito s nosas teimas; pero anda as a min persoalmente cstame traballo comprendela, non porque pensase que a idea da unidade europea era rexeitable de cheo, cousa que nada ten de estrao, senn porque nunca me explicou as razns de tan claro e terminante rexeitamento. Isto o que verdadeiramente botei sempre de menos. O enigma quedoume sen resolver.

3 Eduard Punset Sempre adoito dicir que s teo amigas. Case nunca empreguei o meu tempo para conservar amigos. Sempre me fascinou a distancia incrible entre a primeira fsil muller de hai dous millns de anos, Lucy, e a muller moderna montada nos seus tacns. Son irrecoecibles. A evolucin da muller non ten comparacin co que era. A mia curiosidade infinita lvame a contemplar, porn, os innumerables chimpancs que atopo na ra; os homesconservaron en maior medida que as mulleres o seu carcter infantil; seguen sendo nenos toda a sa vida; agora ben, o mis sorprendente queseguen sendo moi parecidos aos nosos antepasados comns os chimpancs, antes de que se diferenciaranen homnidos,como se non transcorresen dous millns de anos. Fernando Nolla sempre foi a gran excepcin. O seu pensamento era rebuscado ata ser afiligranado. Daba gusto olo debullar as nosas orixes como se as proezas do xnero humano non existiran. Para Fernando todo tia o mesmo denominador comn; o que haba no numerador non lle afectaba nin a el nin verdade, nin ao final da Historia. S contaba o denominador comn que nos faca

141

humanos e en condicin de tales pouco importaba que falasemos chins, ingls ou galego que el dominaba indistintamente. Durante cincoanos compartiu o traballo e a vida diaria comigo nos servizos exteriores da BBC, en Bush House, en Aldywich, no Strand. Eu non poda regresar a Espaa porque non me perdoarannon presentarmepara rematar o ltimo tramo das milicias navais como cabo primeiro de infantera de maria; tia as mias razns para non facelo pero nunca falei diso con Fernando. Non lle interesaba porque non afectaba para nada a evolucin dos sentimentos da especie; el era o nico exiliado de verdade sen selo administrativamente. Non regresaba a Galicia porque a deixara definitivamente atrs; el poda esperar cen ou douscentos anos a que o alcanzasen no seu desdn polo material, no seu interese pola textura do chins, do galego ou do espaol. Nunca o vin preocupado e sempre absorto polo que acababa de descubrir. Foi a miadcada de exilio en Londres, a dos sesenta, pero el converteuma no centro dun universo.

4 Fernando Prez-Barreiro Nolla e Aturuxo1 Miguel Carlos Vidal Fernando Prez-Barreiro, nos anos 50 do sculo pasado, era un estudante de Dereito o mais destacado do seu curso na Universidade de Santiago. Aloxbase no Colexio Maior Universitario Generalsimo Franco, situado fondo dos paseos axardinados da Residencia de Estudantes. Al coincidiron con el, tamn estudando, varios ferrolns mis, algn deles gran amigo seu, como era o caso de Jos Manuel Lpez Nogueira, matriculado na Facultade de Medicina, quen chegara a ser un prestixioso psiquiatra, ademais de notable intelectual; ou o de Manuel Fernndez Gasalla, as mesmo brillante alumno de Dereito, intelixente e culto. Por certo que Fernndez Gasalla, anos mis tarde, a sobresar como avogado en exercicio, primeiro nun afamado bufete de Madrid, despois noutro de Barcelona, ata que, de modo imprevisible, cabo de certo tempo, abandonou dita profesin liberal e emigrou a Londres, igual (vidas un tanto paralelas) que antes fixera, en e dende A Corua, o seu gran amigo, case irmn, Fernando Prez-Barreiro. Dese xeito terminaron reencontrndonse na capital de Inglaterra, onde se estableceron e enraizaron definitivamente coas sas respectivas familias. Tamn naquel pas morreran os dous: Manuel Fernndez Gasalla, relativamente novo anda, s 62 anos, en Londres; Fernando Prez-Barreiro Nolla, s 78, en Lancaster, cidade que se trasladara dende Londres faca pouco mais dun ano.

1 Traducin do orixinal en casteln coa autorizacin do escritor

142

O primeiro contacto persoal de Prez-Barreiro cos poetas que editabamos a revista Aturuxo produciuse nas vacacins de Nadal de 1954, cando todos eramos moi novos. Foinos presentado por Manolo Fernndez Gasalla na tertulia do Caf Suzo. Fernando viera de Santiago a Ferrol a pasar aquelas festas cos seus pais (don Fernando e dona Matilde), que vivan na ra Mara, nmero 72, primeiro andar, e a partir daquel encontro pasou a integrarse no cadro de colaboradores fixos da revista. A sa colaboracin iniciouse no nmero 4, cuns poemas de rutilante verso curto, estrutura moi traballada e contido sempre orixinal; uns poemas captadores do instante rpido e fugaz, case voltil, da vida, e, formalmente, con matices de vago impresionismo. Por aqueles mesmos anos, Fernndez Gasalla publicou no xornal vespertino La Noche, de Santiago, un breve estudo crtico sobre os poetas de Aturuxo. Nel dica de Prez-Barreiro que este expua en forma concisa o problema do tempo en ns, desposundoo de todo sentido angustioso, pero sen ocultarnos a sa magnitude () Algunhas breves composicins tentan resolver engada o articulista a limitacin do instante en presenzas intemporais o en bosquexadas ausencias ou adventos... Case ningun lembra que Prez-Barreiro, na sa etapa en Santiago, dirixiu o chamado Teatro Experimental (dos Colexios Maiores Universitarios). Tal circunstancia propiciou a ocorrencia dun feito que a ser transcendental na sa vida. Primeiro, porque ser el director daquel teatro, puido estrear en Santiago, o 25 de abril de 1956, a obra titulada Panten familiar (guiol humano en cuatro cuadros, un prlogo y un eplogo), da autora de Toms Barros, cofundador e codirector comigo da Revista Aturuxo. E segundo, e para el mis importante, porque a protagonista desa obra teatral tamn a ser a coruesa Teresa Barro, entn estudante de Filosofa e Letras (anos despois, escritora e cotradutora de sobresantes obras literarias), e con quen Fernando rematara por casar, en xullo de 1962. A finais desa dcada dos 50, por causa de enfermidade que lle obrigou a gardar repouso, Fernando tivo que residir en Ferrol preto de dous anos. amos visitalo casa dos seus pais, na xa mencionada ra Mara. E facamolo tdalas tardes Toms Barros, Mario Couceiro e o autor destas notas. Algunha vez, se coincida con que estaba en Ferrol, pois profesaba de catedrtico no xixons Instituto Jovellanos, unase a ns Paco Vizoso. E, por suposto, sempre, sempre cando non se atopaba en Madrid, Fernndez Gasalla. Tan axia como os mdicos lle permitiron sar de casa, Fernando converteuse nun asiduo da tertulia diaria do Caf-Bar Galiano, da dominical do Caf Bonilla e da irregular do Caf Suzo. Naqueles tempos escuros, principio durante as tardes pasadas con el na sa vivenda, e despois nas nosas tertulias de caf, Fernando, lector empedernido, memoria e intelixencia prodixiosas, falante xa perfeccin de varias linguas e apaixonado do teatro, anos pondo corrente, por se non o estabamos, das estreas que triunfaban en Pars ou en Londres ou na capital de Espaa. Dbanos noticia e,

143

ademais, lanos, por exemplo, directamente do francs, fragmentos de La alondra, de Jean Anouilh; de Las sillas ou de El Rinoceronte, de Eugne Ionesco, obras que anda non se editaran en casteln. mesmo tempo, faca o propio con escritores ingleses: as, verbi gratia, do prestixioso novelista Graham Greene, lanos parte de El cuarto de estar, peza estreada en Londres tamn por aqueles das... E anda, falando e falando de teatro, foi el quen primeiro nos informou do que pretenda facer en Madrid o entn pouco coecido Alfonso Sastre, creador do TAS (Teatro de Agitacin Social). Prez-Barreiro, antes de trasladarse a Londres, deixoume para Aturuxo catro poemas seus inditos. Con eles entregoume ademais tres narracins breves, mecanografadas e datadas entre 1956 e 1960. Non chegaron a publicarse porque nese ltimo ano rematou a vida de Aturuxo. Nestes invernais e fros das de hoxe, nos que se cumpre o primeiro aniversario da sa morte, antes de pr fin a estas breves palabras, deberei resaltar salientndoo que Fernando Prez-Barreiro, de mozo, xa era e continuou a selo, progresivamente en todas as ordes, un grande humanista, un intelectual sabio e profundo e un polglota abraiante. Deberei anda destacar que el quixo e soubo ser, por riba de calquera outra cousa, un home bo, un home que cra firmemente que o exercicio da bondade , sen dbida, a mis elegante tamn a mis elevada das formas de sabedora. Pois ben, e remato, todos eses, e anda outros atributos positivos que adornaban a tan ilustre ferroln explican o moito que sentimos a sa marcha de Ferrol Corua, e xa non se diga o seu posterior traslado a Londres. No persoal, logo de marchar tan lonxe, el e eu comezamos a escribirnos, pero xa nada era igual. Na sa derradeira carta interesbase polo estado da mia sade. Enterrase dicame polo poeta e avogado Xos Lus Franco Grande de que eu sufrira determinado contratempo. A finais de 2009, envieille a Lancaster o meu derradeiro libro publicado. Estaba, pois, agardando carta sa cando en xaneiro de 2010 fun sorprendido e golpeado moi duramente pola dolorosa noticia do seu falecemento. Ferrol, Galicia e o vasto mundo da cultura perderon, coa morte de Fernando Prez-Barreiro Nolla, ademais dunha boa persoa, o que non pouco, a un dos seus intelectuais ltimos e de maiores mritos.

5 Da mia amizade con Fernando Camio Noia Campos Foi en 1980 cando Xulin Maure, que puxera a andar Edicins Xerais de Galicia e buscaba autores para as sas coleccins, se puxo en contacto con Fernando Prez-Barreiro, que saba chins, para que traducise galego unha obra desa lingua. Accedeu encantado e traduciu unha escolma de narrativa curta chinesa que

144

se publicou co ttulo de Flores e lea en 1982. Foi daquela cando o coecn persoalmente. Oralle a Pieiro falar del e de Teresa. Dicame: un matrimonio moi galeguista e os dous moi creativos. Eu lera a sa traducin galega de Mac beth, que fixera por encargo de Pieiro, quen, en cambio, non publicou as Cartas a Rosala de Teresa Barro, disque por falta de papel (editadas en 1981 por Edicis do Castro). O ano 1984, publcase a traducin de As aventuras de Alicia no pas das marabillas, na que Fernando colabora con Teresa, obra merecente do Premio Nacional de Traducin do Ministerio de Cultura de Madrid e que o ano 2012 figurar na exposicin que a Lewis Carroll Society anda a preparar en Nova York. A traducin desas obras, e doutras que vieron despois, intensificaron a relacin con Teresa e con Fernando nas sas viaxes a Galicia. Anos despois, grazas IGADI, puidemos renovar a nosa vella amizade. Xulio Ros chamou a Fernando para participar no Consello asesor do instituto que acababa de crear. E el, non s aceptou gustoso o convite, senn que se entregou con paixn s tarefas que se lle propoan. Con ese motivo, viaxaba das ou tres veces ano a Baiona e sempre haba un tempo para falar, paseando de vagar pola beira do mar ou mentres se xantaba. Fernando gozaba da conversa, falaba e falaba ata o esgotamento respondendo preguntas, mais tamn escoitando o que outros dican cun interese, unha intelixencia e unha sabedora difciles de atopar xuntas. Nesta relacin, da que tamn participou Teresa, fomos recuperando a lembranza de xente significativa nas nosas vidas: Pieiro, Carballo Calero, Lpez Nogueira, Ricardo Palms, Beiras E fixemos reconto dun pasado, se non comn, si paralelo nas vivencias da Compostela das dcadas dos anos cincuenta e sesenta, unha etapa en que o galeguismo xermolaba de vagar nas conciencias dun grupo de universitarios co labor de persoas como Carballo, Pieiro, Otero, Xaqun Lorenzo ou Risco, desde as distintas cidades onde cada un resida (Ferrol, Santiago e Ourense). E un da propxenlle a Fernando que escribise as sas memorias. Sera interesante que nos falases do ambiente cultural da Compostela dos cincuenta, dixralle. Pensouno, e un da escribiume anuncindome que entre Teresa e mais eu o convenceramos e que xa se puxera a traballar. Un mes despois, mandoume a primeira entrega:
A che vai, querida Clo, o que se me foi ocorrendo. Irei facendo o que poida para situar en anos as actividades. Non sempre doado, pola peculiaridades da mia memoria, que boa para algunhas cousas e menos que mediana para outras, sobre todo cando se trata de nmeros ou cantidades, includa a secuencia temporal. As correspondencias que estou relendo non s a de Pieiro vanme axudar nesa tarefa.

Logo me chegaron a segunda e a terceira. Mais o destino, que levara a filla Beatriz a Lancaster, levou tamn al a Teresa e a Fernando. Custballe deixar Londres, mais, proposta de marchar da compaeira, non dubidou a resposta: Se na derradeira etapa da mia vida podo ser til, vamos para al. Buscar unha casa

145

do seu gusto, trasladar as pertenzas, habituarse novo lugar. Todo iso levou un tempo, e as memorias ficaron adiadas. Nunha carta do 10 de xullo de 2008, s 19: 09, dicame:
Benquerida CloCamio: Foise xuntando unha morea de cousas que non che contei e que ao mellor xa sabes por outras fontes. Fago un apao rpido e cntoche: Imos deixar Londres despois de case medio sculo. Desde que morreu Jay, Beatriz ten que ocuparse de Cameron sin moita axuda, traballa, ensina na Universidade e agora quere facer Dereito, segn ela para arredondar a sa formacin cunha disciplina mis formal. Bueno, o caso que estabamos indo cada vez mis a Lancaster, e pensamos que sera mellor irmos al definitivamente. Tivemos a sorte de que quedara unha casa, a catro portas da dela, nun grupo de casas adosadas que aqu chaman terrace. Son todas vitorianas, con interiores adaptados por sucesivas xeracins, e resultan moi atraentes. Total, que mercamos a casa e logo nos trasladaremos. Lancaster unha cidade de proporcins moi razobeis, ten moito ambiente e interese histrico, e gstanos. Ver medrar o neto e axudalo tamn val a pena. Temos en venda o piso de Londres, pero iso vai levar tempo co mercado como est. Seguiremos traballando como faciamos ata agora por internet e eu virei cando haxa reunins da OIC ou da OMI, e tamn outras veces. Gardo todas as facilidades de bibliotecas, SOAS, etc. Pero viviremos en Alancastre, como lle chamaban en Portugal e na Galicia medieval. Lembrareime de Xon de Gante, que andou por Galicia acompaado por Chaucer, segn parece. Mgoa que non abondase o seu apoio para impedir que acabase reinando o das mercedes. Nunha das visitas a Lancaster, hai seis semanas, Teresa cau na ra e quebrou un brazo: a cabeza do mero, no encaixe co ombreiro. Foi moi mala fractura, pois non se pode escaiolar nin intervir, as que andou, e anda anda s veces, cun estribeiro. Recuperouse millor do que teman os mdicos, e agora est facendo fisioterapia. Vai levar tempo; din que ata setembro. Ela est de moi bo nimo; xa sabedes como . Eu un pouco mis atarefado, claro. E as memorias que lle ditaba estn paradas, pero xa van seguir, porque parte da terapia usar o ordenador. Man venres iremos a Lancaster. Andamos poendo a casa, que ten catro dormitorios (animdevos, que podedes ocupar un cando queirades, e que Xulin se deixe de lerias co de non falar ingls). Estaremos uns das. A mudanza definitiva no sabemos anda cando ser. Vin o do Da das Letras. Semella algo incestuoso. E letras (se non contamos as cartas) non ten moitas, na verdade, o Flautista. Espero que non me provoquen, pero non vai ser doado. Como che digo, as pxinas que inspiraches van seguir, e non sabes cnto ben me fan. En setembro irei a Birmingham a falar sobre Plcido nun congreso sobre a emigracin republicana. Califico de atpica a de Castro, e xa tiven que corrixir o programa porque me puxeran utpica . Dlle unha aperta moi forte a Xulin. Interesoume moito o que me dixo da neurobioloxa. Dille que conte algo. Apertas dos dous para os dous. Fernando.

146

A carta mostra ben a ilusin que, malia os seus setenta e sete anos, puxo Fernando no cambio de vida que lle haba supoer o traslado a Lancaster, sen sospeitar que o seu destino s lle concedera un ano para gozar desa fermosa cidade e aprenderlle a vivir seu netio Cameron. Cando anda os bais coas pertenzas do pasado permanecan pechados no soto da casa, cando anda non tivera vagar para visitar Carlyle, ver a muralla coa que Adriano pretendeu xebrar o territorio entre os brbaros celtas e os civilizados romanos e, por suposto, visitar os magnficos bookshops de libros usados, onde tanto el gozara, a Parca veuno buscar. E os seus restos, xa para sempre, repousan no cemiterio de Scotforth, no condado de Lancaster, baixo terra inglesa e cubertos por unha lpida na que Fernando aparece co merecido ttulo de Cabaleiro galego, rodeado de xentes de Polonia, a quen o destino tamn levara cara Occidente. Fernando Prez-Barreiro foi un tradutor vocacional e, desde a sa habelencia no manexo das linguas quixo manter o elo coa tradicin cultural do seu pobo de orixe. A sa condicin de polglota facilitoulle a relacin coa estirpe seguindo o consello confuciano de que quen estima o que lle chega por tradicin e vai aprendendo novas cousas acada o necesario para ser un mestre. E iso foi Fernando para quen tivemos a sorte de coecelo, un verdadeiro mestre. Mais, por riba de todo, Fernando foi unha persoa feliz, boa e xenerosa como vin poucas, que viviu unha vida intensa, dando e recibindo cario e sabedora. 6 Realidade primaria Poesa en Fernando Prez-Barreiro Nolla Francisco X. Fernndez Naval o propio Fernando Prez-Barreiro, nas sas Memorias, quen recoece a importancia que, desde a adolescencia, tivo para el a poesa. Xa mozo e estudando en Compostela, ao tempo que se esforza nas materias mis complexas da carreira de Dereito, afrmase nun mundo paralelo de sensibilidade e emocins, ntimo e propio, non mesturado cos personaxes da vida acadmica nin coas institucins. Fernando escriba poemas desde a adolescencia, actividade que exerceu durante toda a sa vida. Porn, ags nos anos compostelns, tempo no que participou nas Festas Minervais e cando entregou algns orixinais para seren publicados na revista Aturuxo, a sa obra mantvose indita, coa excepcin dalgn poema dedicado a un amigo e publicado por este, como o caso de Xos Lus Franco Grande, quen na edicin de 2004 do seu libro Os anos escuros, incle o poema EPSTOLA MORAL A FRANCO, dedicado por Fernando e escrito en 1993. este un poema longo, o mis longo de cantos lle coecemos, composto por 156 versos distribudos en 13 estrofas de medida irregular, primando as de 9 versos. Nel o autor conversa con Franco Grande dende Londres, arredor dunha experiencia vital

147

anterior relacionada co proselitismo galeguista. Franco, no seu libro, cualifica o poema como desconcertante. A el pertencen estes dous fragmentos: ...................................... London, poema longo, adivianza en que me perdo e encontro cada da, sedela de pesca nunha tarde longa que trae verdades con escama hmida ao caer a tardia. Volta casa. Trinta anos nestes ollos misteriosos que serven para ver como os dos cegos. Msicas das esferas nos recunchos de parques que me falan amodio ............................................................. London, poema longo, adivianza, tiras o azougue de espellos cativos, trasme de novo aos vivos. Xa ves, Franco, aqu sigo, xogando. Xogando neste xogo que nin gao nin perdo, porque iso son xogos de frautistas e de ratos. E eu so noutra cousa. Mas no medio do xogo agradezo esaxeros amistosos. Remato. Non culpes ao pas: teen nome os culpables Responde este poema a un tipo de poesa da que gustaba moito Fernando, ou que el prefera. Trtase deses poemas nos que a voz individual do poeta, amais de afondar nas circunstancias de si mesmo en canto home, asume tamn a responsabilidade de se transformar na voz da colectividade. Adverta el que ese xogo era moito mis frecuente na poesa inglesa ou irlandesa que noutras. Lembro varias conversas sobre Seamus Heaney -do que el escribira xa un longo artigo en 1985, no diario La Voz de Galicia- e esa capacidade do premio Nobel de 1995 para reproducir ese xogo do que Fernando tanto gustaba. Recordo, en concreto, unha ma na que paseando por Lancaster, comentamos o poema de Heaney A estrada de Toome, no que non se d unicamente ese xogo do que el gustaba, senn tamn un forte contraste entre violencia e inocencia: Unha ma cedo atopei carros blindados/ en convoi, cantarolando sobre potentes pneumticos,/ todos camuflados con plas partidas de ameneiro,/ e soldados con auriculares de p nas torretas./ Canto tempo levaban achegndose aos meus camios/ como se lles pertencesen? Todo o pas durma... A traducin de Vicente Araguas. Eu falei moito de poesa con Fernando, mantiamos tamn un peridico intercambio epistolar a travs do correo electrnico, no que ese era o noso tema principal de conversa. Dende que o coecn intun que non s era tradutor e bo lector de poesa, senn que tamn escriba, logo cheguei a confirmalo, pero anda

148

nese momento, non fun quen de albiscar a dimensin da sa vocacin como autor e o volume da obra que gardaba, cousas que descubrn cando axudei a Teresa Barro a ordenar as Memorias e, en particular, a completar o ltimo captulo que el non puido rematar e que leva por ttulo: Reflexins sobre a poesa. Para Fernando, a poesa era a realidade primaria do ser humano, as o expresou en mis dunha ocasin. Opinaba que anda que non houbese poetas, habera poesa agardando por un primeiro explorador que a descubrise. Axia intuu que ser poeta non , exactamente, actuar mimeticamente, facendo o que fan os poetas, senn que a pedra de toque de quen pretende dedicarse poesa, comprobar se un fala ou non dunha realidade distinta, se ao autor se lle abriu ou non a xanela pola que ve un mundo que reclama a sa expresin singular e nica, en definitiva, a descuberta da voz propia. O poeta debe descubrirse como tal a si mesmo nun ocano de poetas. Dese descubrimento dervase a reflexin ou a experiencia que debe levar do que Yeats chamaba emocins iniciais ao que denominara responsabilidade posterior, xa que o xogo rexoubante de lanzar emocins contra o muro da realidade exterior, non dura moito. O pensamento potico de Fernando era consecuencia dunha vida enteira dedicada poesa. Como xa se dixo, dende a adolescencia escribiu poemas, en principio infludo polas vangardas, imitando a Rubn Daro, lendo a Lorca, aprendendo en Vento Mareiro de Ramn Cabanillas, un libro principal co que conviviu moitos anos; emocionndose coa descuberta de Rosala, Curros e Pondal, autores dunha obra para el transcendente e que o acompaaran sempre, ao tempo que se abra a outras voces que se expresaban noutras linguas. Como dica, a Fernando non lle deu tempo de rematar o captulo sobre a poesa que, no seu proxecto, a ser o ltimo das sas Memorias. Deixounos uns primeiros pargrafos nos que explica a sa opinin sobre esa realidade que era para el algo mis ca un xnero literario, porque para el a poesa era tamn un xeito de vivir. Pretenda logo ir debullando poetas, poemas e libros que foran determinantes na sa vida. Seguro que, de ter oportunidade, tera falado al de William Blake e os seus labirintos, que moita ledicia e moita inquedanza lle producan, de feito sabemos que foi este un dos ltimos poetas que leu, quizais o derradeiro, voz que volva cada certo tempo. Habera espazo para John Keats e William B. Yeats, poetas aos que regresaba cando precisaba alento para continuar. Supoo eu que demorara nese Chuchulain consolado, un dos ltimos do poeta irlands, tamn premio Nobel, que remata con este fermoso verso: ...cambiaran as sas gargantas e agora eran gargantas de paxaros. Gustaba el de camiar polos lagos de Cumbria, compartindo o paseo cos versos de William Wordsworth, Samuel T. Coleridge e Robert Southey e, nalgunha ocasin expresou que unha das cousas que mis pracer lle causaran, sera lerlle, beira dos lagos, os poemas de Rosala a John Ruskin.

149

Importante foi para el Noriega Varela, poeta, segundo se dica en Viveiro, de maneiras tan finas que semellaba portugus, tal e como lembra nun captulo das Memorias, autor que leu por consello do seu to Pepe, o presbtero, pero tamn Aquilino Iglesia Alvario, Lus Pimentel, Uxo Novoneyra, Avils de Taramancos e, por suposto, Xos Lus Franco Grande e Bernardino Graa, cos que, na mocidade, deambulaba polas ras de Compostela falando de poesa. o propio Franco Grande quen lembra que na convocatoria das Festas Minervais do ano 1955, foron premiados os tres, xunto con Blanco Losada e Edmundo Escariz Vzquez. Pero, ademais, como esquecer a sa intelixente lectura de W.H. Auden ou de T.S. Eliot e a admiracin que senta polo tratamento da natureza de Edward Thomas? Como herdanza, qudannos, entre outros, o texto publicado no diario La Voz de Galicia o 18 de abril 1985, referido a Seamus Heaney e ao que xa fixemos referencia, e outro escrito cando o centenario de D.H. Lawrence e publicado o 19 de setembro do mesmo ano, no que analiza as razns polas que a literatura galega elixiu como modelo ao catlico Joyce, en lugar do protestante Lawrence, que, na sa opinin, ira moito mis co noso ser, artigo que remata con esta reflexin: Galicia escolleu hai tempo a Joyce. Na realidade social xa estaba a, anda que en forma algo atenuada no medio rural polo bon sentido campons, e moito mis acentuada na ridiculez vilega e cidadana. Despois, nos reducidos crculos intelectuais foi escolla decidida. Probablemente polo vicio enraigaado de apuntarse ltima, que tantas veces nos levou e nos leva a facer os experimentos que xa estn feitos. Lawrence o antdoto. E non estara mal aproveitar o centenario, non para facerlle homenaxes en pblico, senn para pensar na casa e ver de tomar en serio o esprito e as sas exixencias; para combatir, no cabo e remate, a complacencia, mol e fachendosa a un tempo, que nos condena a morte. Salientar, tamn, os seus traballos de crtica sobre a poesa chinesa contempornea, pola que senta particular curiosidade e admiracin e que el traduciu para todos, abrndonos unha fiestra a esa cultura milenaria, ata hai pouco tan afastada de ns. Mentres non se acomete o traballo de edicin da sa poesa completa, e como aproximacin mesma, inclese, a continuacin un poema escrito entre os anos 1994 e 1996, que ten como elemento comn a carricanta. Fernando, posto na tesitura de ter que elixir entre formiga e carricanta, optaba por esta, xa que se identificaba coa sa vocacin de cantar, como fai o poeta e como expresaba Yeats no poema citado anteriormente. Apuntar, tamn, que cando el fala de carricanto vello refrese ao seu pai. Baixando desde A Toca s Enviadas, al estaba, no medio do camio, polidrica e chea de razn puntiaguda, verde campante desafo ao mundo.

150

a carricanta dxome o meu pai apontando c ferro do caxato. E al encontrei o meu destino certo. Quero ser carricanto cando eu medre E aqu estou, entre a Toca e As Enviadas, Entre Camden e Putney, Entre Innsbruck e Slden, no tztal, Cantando sempre, o Carricanto. Slden, baixando do Stallwiess Alm, 22 de agosto de 1994

7 Modelo de civismo Xulio Ros Fernando Prez-Barreiro Nolla foi, , ante todo, un modelo de civismo. Ao longo da sa traxectoria vital, foi quen de tomar distancia e comprometerse, coidndose de asegurar en todo momento e por riba das vicisitudes de cada poca histrica, unha relacin equilibrada e intensa cos valores que hoxe e sempre definiriamos como indispensables para dinamizar a conciencia social e as arelas de construcin de normalidades coherentes co que somos, co que podemos e debemos ser, con ns mesmos, tanto no plano poltico, intelectual ou simplemente humano. A virtude construtiva unha constante no pensamento e no comportamento de Prez-Barreiro, asentada nunha experiencia e coecemento profundo de quen se sabe e recoece, por riba de todo, como un humanista, a sabendas de que ese humanismo de raz conleva necesariamente o desenvolvemento de actitudes socialmente proactivas e dignificadoras co potencial suficiente para encarreirar este pas pola senda da recuperacin da sa dignidade colectiva, un empeo no que participou a conciencia dende a sa peculiar singularidade. Esa conduta igualmente expresin dunha permanente vocacin de servizo sociedade, de empeo perseverante por fomentar comportamentos crticos e transformadores, a contra corrente, tan alleos ao inmobilismo como a calquera caste de mesianismo, vocacin presente incluso cando a sa traxectoria profesional levouno por rutas que coquetean cun aparente e incomprendido exotismo, finalmente cargado de futuro e que hoxe se expresa situndoo nas fileiras da vangarda. Para Fernando, a distancia, exenta de nostalxia, non equivale a un virar de costas, senn a unha oportunidade para construr un modus vivendi enriquecedor, para achegar unha nova perspectiva que afonde nunha mirada tan complementaria

151

como comprometida, resaltando aspectos e claves que o exceso de proximidade, tantas veces valado para a curiosidade, non permite outear na sa complexidade. Lonxe de entusiasmarse coa negacin de si mesmo a resultas dunha iluminada cegueira tan comn como suicida e mesquia, na distancia onde fortalece un progresivo reencontro espiritual nun terceiro espazo simblico onde van converxendo os trazos dunha identidade plural que segue mantendo a Galicia como referente das sas preocupacins e vocacins. O IGADI tivo a fortuna de tenderlle, nos derradeiros anos da sa vida, unha ponte para actualizar a sa conexin co noso pas, dende unha perspectiva moi diferente tradicional, xenerosamente ampla, e coa que se identificou dende o primeiro momento. Ese longo retorno de Fernando s cousas do pas, que son tamn as cousas do mundo, dende a rica periferia na que se foi instalando dende a sa chegada ao Reino Unido, permitiu alentar novos enfoques do noso pasado recente e reflexins e iniciativas viradas para a mellora do noso presente sen o ofuscamento dos tirapuxas que de forma constante estragan e fagocitan moitas das nosas mellores enerxas. No dilogo e no contacto xurdan ideas e proxectos que beban das fontes propias e alleas nun ir e vir co potencial suficiente para transformar eixes claves da nosa relacin co exterior, pero tamn para achegar visins revalorizadoras da nosa propia identidade como expresin de modernizacin e de progreso, encarada con esprito desmitificador e afastada dos tpicos tan solidamente ancorados non soamente no imaxinario dos renegados ou contrarios, senn mesmamente na intelixencia dos seus mis aclitos defensores. Fernando aceptaba os honores pero a sa nunca foi unha posicin honorfica, pois arremangbase de bo grado para arrimar o ombreiro no que fixera falla. A relacin co IGADI permitiu a este contar cun recurso de gran valor e a Fernando valeulle para enriquecer as sas miradas, do pasado e do presente, con perspectivas complementarias que el soubo integrar e anovar, concedendo igual importancia formulacin de innovadoras orientacins temticas como sa vertebracin en modelos prcticos con vontade de incidir de forma efectiva no escenario da transformacin social nun tempo especialmente xeneroso en oportunidades. A busca da orixinalidade non en Fernando unha expresin de snobismo senn a consecuencia lxica e coherente dun esforzo que debe responder aos trazos singulares que conforman a nosa identidade e que precisan, tendo en conta as experiencias comparadas, vieiros propios para exaltar e aproveitar as nosas caractersticas, expresadas en termos de vantaxes. nese contexto que podemos ter xito no mundo de hoxe como sociedade e tamn as como podemos contribur ao enriquecemento universal. Claramente, unha tal actitude demanda unha resposta vital de autoestima, afastada de autoodios, pero tamn de nacionalismos miopes e instalados nunha autocrtica precaria e/ou continuadora, mesmo cando se reivindica como rupturista. Fernando era un actualizador nato e a tempo enteiro.

152

Cmpre desenvolver crecentes esforzos para divulgar o pensamento de Fernando pero, sobre todo, para reivindicar a sa actitude cvica, as vigas da sa compostura persoal fronte ao que nos rodea, destacando a importancia da coherencia, do rigor, da creatividade e desa independencia na que tanto insista como clave irrenunciable para desenvolvernos como ser humano e como ser social. A sa unha mensaxe dirixida, en primeiro lugar, cidadana, para que coute os vnculos que lle impiden pensar en por si; pero tamn a ese poder que non quen de artellar unha relacin que non sexa de submisin e dependencia, atribundose un dereito lealdade que deliberadamente confunde co asentimento. A serenidade reflexiva, creativa e dinamizadora de Fernando un maxisterio que brilla con luz propia e que expresa a urxencia de contarmos entre ns con solidariedades diversas, con marcos intelectuais flexibles que saiban recoecer e fomentar a diversidade e o pluralismo, revalorizando a significacin e transcendencia do debate de ideas sen que derive, produto das nosas deformacins e ausencias de perspectiva, en rivalidades enfermizas ou cainismos. Hai moito que aprender de Fernando. Esta obra permitiranos ponderar adecuadamente as sas achegas, as sas calidades e quizais adiviar os vimbios que precisamos para contar con novas xeracins susceptibles de asumir unha visin diferente do compromiso, concretado nunha lealdade slida pero flexible e ata camalenica ante a vertixinosidade dos tempos que vivimos e que demandan tanto referentes ticos particularmente consistentes como actitudes maleables para captar e transcender a sa complexidade. Xulio Ros director do IGADI (Instituto Galego de Anlise e Documentacin Internacional, www.igadi.org).

8 Mr. Nolan Ramn Fraga Foi Ramiro Fonte quen por vez primeira me falou de Teresa Barro e Fernando Prez-Barreiro Nolla, al polo ano 2004. Quizais foi no saln da sa casa no Areal vigus, despois de amosarme unha primeira edicin dos Catro cuartetos de Eliot ou o volume dalgn liberal espaol do XIX, impreso no exilio dun Londres onde Ramiro habera de atopalo, dcadas despois, para cobrarse unha prezada peza como avezado cazador de libros que era. Ou quizais foi dando un paseo por unha bretemosa Alameda, ata onde nos chegaban os ecos dos turistas ingleses que acababan de baixar dun cruceiro e que engadan atmosfera incerta un aquel de irrealidade por facernos crer, anda que s uns intres, que as rbores baixo as que camiabamos eran as de Hyde Park. Se che interesa Londres, se che interesan os galegos e Londres, tes que coecer a Teresa e Fernando, veu dicirme Ramiro, e

153

eu retiven na memoria os seus nomes xunto cun mis estrao que daquela me pareceu prometedor e potico: Grupo de Traballo Galego de Londres. Foi ao enderezo do Grupo ao que lles escribn, despois de ler en Internet a fascinante historia das reunins de amigos que, xusto nos anos en que eu viva como un menio na sa mesma cidade, debatan sobre como acadar unha sociedade e un pas mellores, primeiro a travs da educacin e logo da accin poltica xeral, ideas que partillaban a travs de boletns remitidos por correo postal a Galicia. Con non menos fascinacin lin as entregas da segunda poca, contempornea e concibida para a sa difusin na Rede; enfiando unha reflexin tras outra, sumando conceptos, o resultado era moi semellante ao retrato ideal do mundo que nos gustara habitar: aberto pero cun centro, xeneroso pero inflexible ante o que consideraban xusto e formulado dende unha independencia insubornable polo feito mesmo de que era a cerna de todo aquel traballo. Iso mesmo foi o que lles contei a Teresa e Fernando o da en que nos coecemos, tomando un t con galletas no saln da sa casa londiniense, mentres o solpor avanzaba por entre as rbores do parque que pechaba a ra. Daquela conversa tamn lembro a extensa informacin que manexaban non s sobre a historia de Galicia, senn sobre os asuntos de ltima actualidade, as como un certo fasto con determinadas actitudes como a dunha especie de embigueira que os contemplaba como rarezas que teimaban nun exilio que hipoteticamente xa non era necesario manter. Deixando razns biogrficas marxe, era xusto a condicin de dispora na cultura galega un dos principais trazos que reivindicaban Teresa e Fernando. Fernando fixo desta idea o eixo do discurso de aceptacin do Pedrn de Honra, e que pode resumirse nun lema que debera guiar moitos debates que rematan en disquisicins estriles: Esa dispora ten que ser tnica inconstil, sen costuras nin fendas que separen ou atranquen a continuidade do tecido. Fra ou dentro, dentro ou fra, Galiza toda unha. Fernando tivo a xentileza de enviarme unha copia da sa intervencin dentro da correspondencia electrnica que iniciamos a raz do noso encontro, na que eu procuraba informacin, orientacins, resolucin de dbidas, e el, coa xenerosidade que o caracterizaba, responda cumpridamente. Foran unhas declaracins sobre Shakespeare ou Plcido Castro para unha reportaxe xornalstica ou unha palabra que se resista nun verso de Wilfred Owen, el apareca cunha proposta que sumaba sempre sabedora e naturalidade. Cando asumn a traducin ao galego da novela Arthur & George, de Julian Barnes, atopei nel o mellor consultor e o feito de que mercara a mesma edicin que eu manexaba para consultar as mias preguntas rapidamente co nmero de pxina s pode falar do alcance da sa bondade. Meses despois puiden devolverlle o convite na que entn era a nosa casa no barrio corus dos Mallos, ata onde se achegou nos das previos ao nacemento do noso primeiro fillo. Sentado fronte unha caixa de cartn disimulada cun mantel (anda non tiamos mesa), impecable na sa americana e camisa Ben Sherman, Fernando a comendo sen presa pero sen pausa as galletas coas que

154

acompaabamos o t. Falamos de moitos e moi variados temas no par de horas que durou a sa visita, mais o central, ao que sempre regresabamos, era o da formulacin dunha vida plena e satisfactoria. Tempo despois lin que el marchara da Galicia do seu tempo ao decatarse da incapacidade para conducir a existencia que desexaba. Unha incomodidade, foi como o definiu. Unha vez e outra recuncabamos na gran pregunta de cmo acadar ese lugar no mundo, que, comezaba a decatarme grazas ao seu exemplo, era mis un estado mental que fsico. ma seguinte, moi cedo, chamou por telfono para despedirse e interesarse polo fillo que via de camio, non fora ser que chegara sen avisar. Coa familia medrada nun membro mis visitamos a Teresa e Fernando en Londres e paseamos polo seu barrio. Calquera recanto, nome de ra ou elemento arquitectnico servalle a Fernando para iniciar unha conversa sobre, por exemplo, o perodo victoriano, polo que senta un interese especial, o mesmo que o sculo XIX en xeral. Naquel lugar, Fernando Prez-Barreiro Nolla, o tradutor, o profesor universitario, o intelectual galeguista, era Mr. Nolan, unha derivacin britanizada do segundo apelido, de ascendencia catal, que lle outorgaba unha nova personalidade: se somos a suma das diversas proxeccins que emitimos cos nosos acenos e o reflexo das percepcins externas que chegan a ns, cada unha desas facianas fala dun trazo concreto, e a min, Mr. Nolan, coa sa afabilidade e erudicin discretas, era a mia preferida. Nos anos seguintes os condicionantes biogrficos espazaron as nosas conversas electrnicas mis do que a min me gustara, ao igual que as posibilidades de volver vernos en persoa. Teresa e Fernando mudaron, de casa e de cidade, e ns tamn. Pero de cando en vez chegaban novas por amigos comns e breves intercambios de correos, ademais da teimuda constancia coa que cada poucos meses o boletn do Grupo de Traballo Galego de Londres continuaba cos seus obxectivos. Sentn non velos na visita cidade coa que agasallamos aos meus pais co gallo da sa xubilacin, anda que esa viaxe quedar marcada, entre outras cousas, pola mensaxe que, de todos os sitios, recibn no mbil unha tarde soleada en Hyde Park: morrera Ramiro Fonte. Nos seguintes correos falamos de Ramiro e mais de Camilo Gonsar, das insatisfaccins laborais e culturais, de experiencias decepcionantes no sistema educativo. Fernando tamn se refera sa nova estada en Lancaster, onde mercaran casa nun terrace victoriano, e na que sera, sen ns sabelo, a sa derradeira comunicacin, se dispuan para recibir a fillos e netos chegados de ambas as das beiras do Atlntico para celebrar o Nadal. Case non acabaramos de entrar no novo ano cando recibn a triste e inesperada noticia: un golpe duro prender o ordenador de boa ma para facer a rutineira consulta informativa e dar co ttulo que anuncia a morte do amigo. Fernando Prez-Barreiro Nolla foi a suma das sas habilidades, e eran moitas, mais o agarimo que por el sentiamos, que agromaba tanto da admiracin que lle profesabamos como polo cario con que el sempre nos tratou primeiro.

155

Nos poucos anos de trato que mantivemos fun descubrindo esas mltiples facetas: a de tradutor, a de escritor, a de compaeiro, a de pai e av orgulloso e entregado, a de referente dun galeguismo universal, conceptos estes dous que semella non atoparon mellor encarnacin que na sa persoa e a sa obra. Pero para min, o meu Fernando preferido o cabaleiro erudito que nun paseo por Londres relataba a historia dos mews e se preguntaba onde enterraran aos milleiros de cabalos que circulaban pola metrpole victoriana, o av que lle falaba en ingls aos meus fillos de meses, o home tranquilo que levaba nun saquio os libros xa lidos a unha institucin benfica a carn do metro de Edgware Road, o mesmo da dos terribles atentados de xullo, o amigo que me animou a non agochar esa parte da mia personalidade que trataba de sumar as vantaxes pero tamn contradicins de medrar dacabalo de dous pases, algo que el conciliara con verdadeiro xito: Mr. Nolan.

9 Presenza na distancia Nicols Vidal A imaxe, en sntese, que nos seus ltimos anos proxectou Fernando Prez-Barreiro Nolla entre ns foi a dun galeguista polglota que viva en Londres. Para algn mis era o tradutor de Macbeth ao galego ou o autor de colaboracins periodsticas aqu e acol. Esas foron as mias primeiras referencias del xunto co feito de que era de Ferrol tras unha conversa con Franco Grande. Ben pouco despois chegaranlle a Fernando uns premios recibidos nos seus ltimos anos, circunstancia que d mis informacin pblica da sa vala, anda que o cofre do tesouro non estivese aberto de todo. En espera da publicacin das sas gorentosas memorias cuxa lectura non provocar indiferencia, o presente libro supn un notable avance na percepcin axeitada dos valores dun escritor e tradutor que a maiores tivo entre as sas virtudes a da discrecin. Cun traballo como o presente, que trata de reunir a correspondencia con Ramn Pieiro e todos os escritos esparexidos por libros, revistas e xornais, amsase un conxunto que ofrece un perfil definido do pensamento de Prez-Barreiro. Unha reflexin abrolla: a cercana, unha proximidade desde a distancia que s pode ofrecer algun cheo de lucidez, paixn pola sa terra e independencia. O epistolario con Ramn Pieiro resulta esclarecedor do interese inicial e que se mantivo durante anos polo persoeiro e que non se contrad coa evolucin vivida polo propio Fernando e a opinin crtica verbo do de Lncara manifestada con demoledora racionalidade en pocas posteriores. O feito de que este libro apareza editado polo centro de estudos que leva o nome de Ramn Pieiro fala ben da sade mental e honestidade de quen nunha cultura como a galega debe ter claro que as capelas e o sectarismo son o seu seguro cadaleito. O resto dos

156

traballos aqu significados lvanme a pensar que se poder tirar algunha conclusin do seu labor para situalo no lugar que lle corresponde. Como xornalista, teo para min que foi unha mgoa que o seu pensamento fondo e riguroso non se plasmase en libros de ensaio que teran iluminado calquera tema que tratase. As, cando deixou albiscar as sas cualidades fxoo no terreo da anlise periodstica. Nin a sa escrita potica trascendeu a penas aln do grupo Aturuxo e de referencias de Franco Grande, malia a sa altura incuestionable e dos slidos alicerces estticos e conceptuais que a sostian, tanto na sa vertente galega como na britnica. Capacidades que semella non chegaron a estourar, como non se lle escapou a Pieiro nunha das cartas aqu publicadas. En xeral, e dado que non deu ao prelo libros de ensaio ou poesa, ata a aparicin das citadas memorias o mis semellante que podemos atopar na expresin espiritual das slidas capacidades de Fernando esa longa relacin co xornalismo, algo que personalmente nos uniu, de xeito directo nas sas colaboracins espalladas e preciosas no suplemento Nordesa de Diario de Ferrol e a travs de non poucas conversas. Foi en esencia, nos artigos en prensa publicados ao longo de medio sculo, onde nos podemos facer unha idea da poderosa capacidade reflexiva dun ser tan singular, de quen sempre botaremos en falta que non nos ofrecese mis da sa visin do mundo. Anda as, e como se ve neste libro, a nmina de publicacins nas que Fernando deixou o seu saber non cativa. Traducin e lingua ocuparon o seu interese en xornais ou revistas especializadas canda a poltica galega ou internacional. Sempre con lucidez e fondura, con elegancia e humanidade. Comprobei que no seu soto da casa de Lancaster abundan xornais e recortes de prensa do ltimo medio sculo de vida de Galicia, unha evidencia da sa conexin co pas va xornalstica. Non faltan entre eles recortes nin subliados. Desde unha visin xeral, a prensa manifesta hoxe unha dobre crise, a que a sita nun momento de cambio como modelo de negocio e outra, conectada, relacionada coas novas tecnoloxas que parecen protagonizar un troco histrico que a esta altura descoecemos a onde levar ao xornalismo, sempre ameazado polas gadoupas do poder. No fondo falamos de algo mis que de empresas e soportes, da base mesma da comunicacin pblica, dun servizo democrtico aln dunha profesin para algns de ns. Neste sentido Fernando posua as ferramentas intelectuais que a prensa deber ter sempre para sobrevivir, e ante as que ningn tipo de cambio tecnolxico ou empresarial pode modificar: coecemento da historia e da realidade, lucidez e unha fina anlise libre de prexuzos. Falar dun Fernando xornalista achegar un chisco a ascua propia sardia, anda que practicara o periodismo durante anos na BBC e o seu pai fose director de xornais como El Correo Gallego. Quizais con Fernando estamos a falar dun analista, pero dos que a prensa diaria ten que fornecerse (neste sentido relevante o seu artigo en Tempo Exterior no n 7 de xuo-decembro de 2003, Consideracins sobre a anlise nas relacins internacionais, por ofrecer unha idea da sa praxe periodstica). A estn os textos pensados para o Igadi en Tempo Exterior, en Grial ou en A Nosa Terra a travs de diferentes etapas. Poltica e anlise internacional da

157

que calquera xornal serio e rigoroso devecera por inclur. No eido cultural non foi menos. Fican tan esplndidas como contadas a sas Cartas inglesas, colaboracins mantidas entre 1985 e 1988 en La Voz de Galicia onde o variado dos intereses de Fernando poda descifrar as claves da obra de Seamus Heaney, D. H. Lawrence ou falarnos do budismo. Despois dunha entrevista en marzo de 2005 que supuxo o comezo da nosa amizade, Fernando comezou a colaborar ao chou con ns entre 2005 e 2008 no suplemento Nordesa, o dominical de Diario de Ferrol. Estamos nun xornal local e aqu o seu ton cambia, abrolla o memorialstico ao que se unen as semellanzas e curiosidades que o autor atopa entre aspectos britnicos e ferrolns. O meu preferido foi o titulado Unha incomodidade creadora, no que relata o paseo que Manuel Fernndez Barreiro e Felipe Bello Pieiro deron pola montaa, o espazo da comarca de Ferrol mis afastado do mar e no imaxinario popular sinnimo de aldea profunda. A narracin do encontro de dous galeguistas urbanitas de principios do sculo XX co mundo da aldea dara, no humorstico, para un bo relato de Evelyn Waugh ou nxel Fole, e no serio, para unha reflexin sobre a separacin entre a elite intelectual e o pobo galego, sobre un pas escindido. Kipling paira polo texto. Asemade, non faltou veces que usei a Fernando como unha wikipedia particular para completar ou perfilar textos para o noso xornal. Lembro un artigo de msica que estaba a facer para Nordesa sobre bandas e cantautores galeses, xa que acababa de recibir un disco sobre o tema. Ocorruseme chamalo para dar algunha nota sociolxica introdutoria sobre Gales, menos coecido que Irlanda ou Escocia. Unha enxurrada de informacin e anlises sobre o pas e a sa semellanza con Galicia contaxioume unha fraternidade co pobo gals que sobordou o interese polos seus cantores. No artigo final, a msica acabou sendo unha excusa para falar de Pas de Gales. Canda a anlise poltica e cultural, o labor de traducin de Prez-Barreiro salfere revistas, libros colectivos como queda rexistrado neste volumen que algun est a ler agora mesmo. Unha obra non sempre xornalstica estritamente pero que tera cabida nese mundo que se quere sobrevivir ten que posur ferramentas como a anlise, o rigor intelectual e un coecemento que pescude nas races fondas dos acontecementos. Exactamente esas eran as capacidades, desenvolvidas ou non, de Fernando; cualidades que, como propia persoa, se botan tanto de menos.

158