Está en la página 1de 6

Marta Gmez Ocampo

A GALICIA DO PATRIARCADO CAMPESIO


Na Galicia rural do patriarcado campesio (1880-1960), a parroquia acta coma unha unidade xeogrfica, social e relixiosa onde a maiora dos individuos van a desenvolver a maior parte da sa vida (Mario Ferro, 2000: 368). A casa familiar, pola sa banda, vai a ser a clula bsica desta sociedade rural e vai a funcionar coma unha unidade econmica e social: trtase de fogares autosuficientes, que pasan de pais a fillos e cuxa supervivencia e posicin social vai a depender tanto do seu poder econmico coma, sobre todo, das sas cualidades persoais1 especialmente da sa capacidade de esforzo e de traballo, que segundo o antroplogo galego Xos Ramn Mario Ferro son das das caractersticas mis prezadas polos membros deste tipo de sociedade. Na Galicia rural do patriarcado campesio, a maior parte das explotacins agrarias estaban en mans de pequenos e mediados propietarios, o que fai da sociedade rural unha sociedade integrada sen grandes conflitos de clase, a pesar de existir grandes diferenzas en canto riqueza2. As, podemos observar como, durante este perodo, conviven nesta realidade social mendigos, criados, xornaleiros... e pequenos e grandes propietarios de terras. Estes ltimos, tratados polo resto dos vecios de Don e Dona(Mario Ferro, 2000:282), levan unha vida moi distinta da dos demais labregos: van de caza, de viaxe, mandan aos fillos a estudar cidade (xeralmente para cregos) e, en mis de algunha ocasin, consideran aos demais vecios coma individuos dun status inferior, evitando establecer con eles relacins interpersoais e, menos anda, matrimoniais. Sen embargo, as relacins entre os chamados seoritos e as criadas e a existencia de fillos ilextimos semellan ser algo frecuente neste tipo de sociedade, coma as aparece reflectido nun dos relatos de Cousas de Castelao3: Chmanlle a marquesia e os seus peos endexamais se calzaron, vai fonte, depelica patacas e chmanlle a Marquesia (...) a sa nai tan pobre que traballa de xornaleira na casa do Marqus... E anda lle chaman a Marquesia! Volvendo casa rural da Galicia do patriarcado campesio, atopamos familias extensas onde conviven varias xeracins: pais, un dos fillos casados (xunto coa sa muller e fillos), os fillos solteiros e, en ocasins, tos ou tas. Grazas ao traballo e a colaboracin da toda a familia, a supervivencia da casa tende a estar garantida.
1 2

X. R. Mario Ferro: Antropoloxa de Galicia, ed. Xerais, 2000, p. 261 X. R. Mario Ferro: Antropoloxa de Galicia, ed. Xerais, 2000, pxina 275 e ss 3 Rodrguez Castelao, A.D: Cousas, ed. Galaxia, 1995, pxina 13

A divisin dos traballos agrcolas e domsticos est distribuda de acordo con normas nas que inflen vez aspectos biolxicos e sociais (Mario Ferro, 2000: 256): todos os membros da familia, dende os mis maiores ata os nenos participan: As mulleres, que pasan boa parte da sa vida adulta embarazadas ou dando de mamar aos fillos, encrganse das tarefas domsticas e de outros traballos coma muxir as vacas, alimentar aos animais... Os homes, pola sa banda, encrganse de tarefas coma arar, facer lea, matar o porco... e de todos aqueles traballos que requiran forza fsica, mentres que aquelas tarefas para as que tanto homes coma mulleres estn igual de capacitados son repartidas de xeito equitativo, coma segar ou sementar. Pese a tratarse dun patriarcado, onde o home ten poder, a labor da muller para o funcionamento e supervivencia da casa fundamental e non debe ser esquecido. A importancia do papel e do traballo da muller na sociedade rural recoecido por todos os axentes sociais e aparece retratado nalgunhas antigas cantigas medievais que poden servir para ilustrar o papel desempeado polas mulleres, coma a recollida por X. M. Lorenzo en Cantigueiro Popular4: Os traballos da muller, cando a muller casada, non se poden comparar, mia fillia, con nada A pesar de que a casa autosuficiente, frecuente que se produza a colaboracin de vecios e familiares en traballos que requiren un volume de man de obra que a familia, por si mesma, non pode cubrir, coma a construcin da casa, a matanza do porco, a malla ou a vendima (Mario Ferro, 2000:259-269). Esta colaboracin de amigos e vecios era tamn habitual cando se trataba de realizar tarefas en beneficio da parroquia, sendo algo comn a xuntanza de vecios para arranxar camios, as tradas da auga, ou aquelar a Igrexa ou a Escola. Estas axudas de vecios e familiares eran compensadas coa devolucin do traballo, feito que permite establecer unha relacin de reciprocidade mis ou menos estable entre as casas da parroquia, formando grupos de traballo, que a non ser que exista un conflito entre as casas se manteen durante anos, pois sen esta colaboracin vecial5.

X.M. Lorenzo, Cantigueiro Popular, Editorial Galaxia, citado por Mario Ferro en Antropoloxa de Galicia, Ed. Xerais, 2000, pxina 257
5

Esta colaboracin vecinal non estara baseada tanto no altrusmo como na necesidade que a familia tia de contar coa axuda dos membros da parroquia para algunhas das tarefas que requiran un maior volume da man de obra

Esta axuda mutua case sempre vai acompaada dunha comida abundante combinada con xogos, msica...que serve coma pago pola colaboracin prestada e contribe a reforzar os lazos entre os vecios. Segundo recolle Mario Ferro (Antropoloxa de Galicia, px. 262-264) non sempre se produce a devolucin do traballo: o caso daquelas casas onde reside unha viva con nenos pequenos (coa que os vecios colaboran sen esperar, polo menos a curto prazo, a devolucin do traballo prestado) ou das familias ricas, que non pertencen a estes grupos de traballo, pois a sa situacin lles permite optar por das opcins: ou ben pagar a xornaleiros ou ben contar coa axuda dos vecios menos afortunados, que estarn dispostos a colaborar a cambio de comida e de unha serie de vantaxes que as casas mis poderosas lle poden outorgar, xa sexa proteccin, cesin temporal de terras para o cultivo, lea para pasar o inverno... Ademais da organizacin do traballo, destaca da sociedade do patriarcado campesio (18801960) como as propiedades, as casas, se mantian pasando dunha xeracin a outra. Na maiora dos casos, o fillo varn maior o que queda coa mellora (2/3 da herdanza) adquirindo a cambio unha serie de compromisos: coidar dos pais ata que morren, pagar os gastos de enterro e da transmisins dos bens, e facndose cargo dos irmns solteiros, especialmente dos desvalidos. Pero non sempre o vinculeiro, tamn chamado herdeiro, millorado, patrn da casa ou meirazo (Lisn Tolosana, 1974:174), un home. Noutras reas de Galicia6, coma zonas marieiras ou aquelas con tendencia dos homes a emigrar, a casa pasaba s fillas por varias razns: a mortaldade dos homes na mar, a crenza de que seran elas as mellor capacitadas para coidar dos pais e, tamn, porque a filla transmita a liaxe con mis fiabilidade, coma ben recolle este dito popular7: Os fillos da mia filla meus netios son os fillos da mia nora quizais si, ou quizais non

preciso aclarar neste punto, que no caso destas zonas de Galicia, non estaramos falando xa de Patriarcado, senn de un matriarcado, un sistema con unha estrutura social e familiar ben diferente da que estamos a analizar.
7

Mario Ferro, citando a Lisn Tolosana: Antropoloxa de Galicia, ed. Xerais, 2000, pxina 301.

Anda que son coecedores das dificultades que entraa o matrimonio, a xuventude, sobre todo as mozas, anhela casar pois ser unha muller solteira nunha sociedade patriarcal coma a que estamos a describir, para Mario Ferro, un importante estigma social. Normalmente son elas as que estn espera de ser escollidas polos homes e preocpanse especialmente por atopar un marido, sendo frecuente, no caso de que a sa soltara se prolongue8, que acudan maxia, adiviacin ou aos santos para mitigar a inseguridade e preocupacin que esa situacin lle produca (Mario Ferro, 2000: 323). Esta preocupacin, e incluso obsesins das mulleres por casar, xa foi recollida por Rosala de Castro a finais do sculo XIX, quen a partir dunha cantiga popular, compuxo un poema que empregar para criticar esa necesidade das mozas de casar para acadar a sa realizacin persoal9: San Antonio Bendito, Ddeme un home, Anque me mate Anque me esfole (...) Unha muller sen home... Santo bendito! corpio sen alma, festa sen trigo...

Pese a que o casamento para a maiora das mozas un gran desexo, tamn vai supoer para elas un grande cambio: casar supn que a muller abandone a casa paterna para trasladarse, xeralmente, casa do marido. A separacin dos pais para as mozas un autntico trauma pois perden o rol de filla, irm...para adoptar o rol de esposa, nai, nora....En palabras de Lisn Tolosana, cando a moza casa a familia (paterna), a casa, perde unha filla e unha irm, esta morre socialmente para ela (1974:217). Coecedores destes profundos cambios, habitual que, durante a cerimonia na Igrexa, a muller quede en silencio e retrase en dar o Si, quero e que tarde unhas das semanas en deixar a casa paterna, producndose nese momento ritos de choros e traumticas despedidas. Unha vez casados, ter un fillo varn, que herde a casa e as terras e coide dos seus pais cando sexan maiores, vai a ser un desexo de todos os matrimonios, pois ser este quen, en principio, herde a casa e as terras, dando continuidade as ao social patriarcal. por isto, que a esterilidade nas parellas deste tipo de sociedade unha desgraza e quen a sofre encomendarse
8

Segundo recolle Mario Ferro en Antropoloxa de Galicia, a idade media que mozos e mozas casaba roldaba os 25 anos 9 Rosala de Castro, Cantares Galegos, 1883, consultado en web: http://poemasderosalia.blogspot.es

Virxe ou aos Santos e a celebrar diversos rituais, como o bao das nove olas, que anda perdura nos nosos das. Tampouco o momento do parto est exento de rituais: dada a alta taxa de mortaldade infantil, a parturenta adoita a rezar a San Ramn, deixa unha chave debaixo da almofada... (Mario Ferro, 2000: 341 e ss). As relacins dentro dos matrimonios non sempre son doadas e, pese a ser unha sociedade profundamente machista, o enfrontamento entre homes e mulleres podemos velo plasmado nas regueifas, loitas carnavalescas entre comadres e compadres e noutras cantigas populares, coma esta recollida X. M. Lorenzo10: Non me fales mal dos homes que eu qurolles moi ben: cortadios en talladas, fritidios na sartn Pese a que existe un dominio do home oficial e pblico e este o que leva a casa e a representa no mundo exterior (Mario Ferro, 2000: 363) non debemos pensar na muller rural deste perodo coma nunha muller que est sempre sometida. As, podemos atoparnos con diferentes situacins: tanto de mulleres sometidas e maltratas, coma de mulleres que levan as rendas da relacin. Con respecto a isto ltimo, Vicente Risco menciona en Unha parroquia galega nos anos 1920-192511 a existencia de tres clases de matrimonios, asegurando que o terceiro tipo o que mis se d: O varn: manda el e ela non, O varela: el non manda e manda ela E o varicunca: manda ela e el nunca, Sen embargo, recoecer este poder das mulleres non tarefa doada e ocultada por algns homes. Non pode haber mellor exemplo, pra ilustrar esta situacin e para rematar este pequeno traballo que o breve relato de Castelao Romualdo era un home fino12 (...) Unha vez Romualdo pasou a noite toda de parranda e no intre de chegar casa topouse con uns amigos (...) - Romualdo, vente connosco que imos xantar unha empanada. - Ben, pero agardai un anaquio que vou dicirllo mia muller. E Romualdo entrou de seguida na sa casa. Os amigos sentiron un gran estrondo (...) Lacazn! (...) Pelexo!. A muller de Romualdo mallaba no home coma quen malla nun fol vello. Pim Pam! Romualdo apareceu e dxolle aos seus amigos: - monos xa, que non est ningun na casa
10 11

Citado por Mario Ferro en Antropoloxa de Galicia, ed. Xerais, 2000 Citado por Mario Ferro en Antropoloxa de Galicia, ed. Xerais, 2000, pxina 363 12 Rodrguez Castelao, A.D: Cousas, ed. Galaxia, 1995, pxina 97

BIBLIOGRAFA:
Mario Ferro, X.R: Antropoloxa de Galicia, ed. Xerais, 2000 Lisn Tolosana, C: Antropoloxa Cultural de Galicia, Ed. Siglo XXI, 1974 Allones Prez, C: Actitudes, Valores e Comportamento Asociativo da

Xuventude, material didctico para o Mster en Xuventude e Sociedade, USC,


2012. Castelao, Alfonso D: Cousas, ed. Galaxia, 1995.
http://poemasderosalia.blogspot.es