Está en la página 1de 7

Οι ∆ήµοι και η ζωή στη ∆υτική Αθήνα

Μέσα από ξεχασµένα κείµενα, φωτογραφίες & περιγραφές


του Κώστα Φωτεινάκη
(Το κείµενο που ακολουθεί είχε δηµοσιευτεί στο περιοδικό του ΑΣ∆Α «εννεάδα». Στην ανάρτηση του blog του
ΟΙΚΟ.ΠΟΛΙ.Σ. έχουν γίνει ελάχιστες αλλαγές. Σας παρακαλούµε σε περίπτωση που χρησιµοποιηθούν στοιχεία α)
να αναφερθεί η πηγή β) να κρατηθούν επιφυλάξεις για το κείµενο του Στρατοκόπου. Το κείµενο αυτό µαζί µε άλλα
κείµενα που σχετίζονται µε την Ιερά Οδό, τον Ελαιώνα, τα Ελευσίνια Μυστήρια, τη Λίµνη Κουµουνδούρου, τη Μονή
∆αφνίου, το ∆ροµοκαϊτειο πρόκειται να εκδοθούν σε βιβλίο µε επιµέλεια και εισαγωγή δική µου)
----------

Έχω γράψει επανειληµµένα στα περιοδικά µε τα οποία συνεργάζοµαι1 πως υπάρχουν κείµενα
και περιγραφές για την ευρύτερη περιοχή της ∆υτικής Αθήνας τα οποία δυστυχώς δεν έχουν
διασωθεί – ή στην καλύτερη περίπτωση δεν είναι συγκεντρωµένα κάπου συγκεκριµένα
(βιβλιοθήκη, λεύκωµα) για να έχει την δυνατότητα ο κάθε ενδιαφερόµενος να µάθει την ιστορία
του τόπου µας.
Είναι παρήγορο το γεγονός πως υπάρχουν άνθρωποι που µε µεγάλο µεράκι, γούστο αλλά και
οικονοµικό κόστος έχουν συλλέξει υλικό (φωτογραφίες, κείµενα, γκραβούρες, µαρτυρίες) για
την ιστορία της περιοχής και πως κάποιοι απ΄ αυτούς έχουν εκδώσει2 ή ετοιµάζονται να
εκδώσουν3 σχετικά βιβλία.
Στην «εννεάδα» είχα δηµοσιεύσει άρθρα µου για το Χαϊδάρι4 τα οποία συγκέντρωσαν το
ενδιαφέρον πολλών αναγνωστών αλλά και ειδικών µελετητών.
Στη νέα εκδοτική προσπάθεια του ΑΣ∆Α θα παρουσιάσω και θα επιµεληθώ κάποια κείµενα τα
οποία πιστεύω πως είναι άγνωστα αλλά χρήσιµα για µας σήµερα αλλά πολύ περισσότερο για
τις επόµενες γενιές που θα ακολουθήσουν.
Η αρχή γίνεται µε το άρθρο του καθηγητή Χρ.Ενισλείδη (Στρατοκόπου) µε θέµα «Κορυδαλός –
Αιγάλεως – Πικοίλον» το οποία δηµοσιεύτηκε στο περιοδικό τ.47 του 1933.
Το κείµενο αυτό περιέχει, εκτός των άλλων, ιδιαίτερα ιστορικά στοιχεία και
πληροφορίες για το ∆ήµο Κορυδαλλού και το επιλέξαµε για να χαιρετήσουµε την ένταξή
του στον ΑΣ∆Α…
… Λίγα λόγια για το βουνό και το άρθρο του Χρ.Ενισλείδη. Για το Ποικίλο Όρος τα τελευταία
χρόνια υπάρχουν αναφορές5 και µελέτες οι οποίες ευαισθητοποιούν περιβαλλοντικά τους
πολίτες και που παράλληλα φέρνουν στην δηµοσιότητα ιστορικές πληροφορίες για την
ευρύτερη περιοχή της ∆υτικής Αθήνας. Όµως όλες αυτές οι αναφορές είναι γραµµένες από το
1983 και εντεύθεν.
Στην µελέτη του Χρ.Ενισλείδη – γραµµένη και δηµοσιευµένη πριν από 70 χρόνια!!! – για την
οροσειρά του όρους «Κορυδαλός , Αιγάλεως, Ποικίλον» θα δούµε πολλά και άγνωστα στοιχεία,
όπως π.χ. την ύπαρξη ενός χωριού µε την ονοµασία Στεφάνι6 που τώρα δεν υπάρχει,
αναφορές σε λεξικά της εποχής καθώς και σε περιγραφές της περιοχής από τον Στράβωνα –
Φ.Λένορµαντ – ∆.Σουρµελή κ.α.
Οι πληροφορίες και οι παραποµπές που δηµοσιεύονται στο άρθρο του καθηγητή
κ.Χρ.Ενισλείδη πιστεύουµε πως έχουν ιδιαίτερη ιστορική αξία και χρησιµότητα, όµως θα
πρέπει να σηµειώσουµε πως ορισµένα από τα συµπεράσµατα του Χρ.Ενισλείδη – (όπως π.χ.
πως ο ∆ήµος Κορυδαλλός έκειτο περί το σηµερινόν Περιστέρι) – χρειάζονται να
αντιµετωπίζονται µε κάποια επιφύλαξη από τον αναγνώστη.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
1. «προσανατολισµοί», «εννεάδα», «Χαϊδάρι – η πόλη µας».
2. α) Νίκος Θεοδοσίου «Περιστέρι» εκ.ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ∆ΙΑΛΟΓΟΣ, β) «Αιγάλεω»
εκ.ΚΕ∆ΡΟΣ, γ) π.Γεώργιος Φραγκιαδάκης «Χαϊδάρι -Μνήµες»
3. Γιάννης Ιγγλέσης «Παλατάκι» (υπό έκδοση), απόσπασµα από το βιβλίο
προδηµοσιεύεται στο παρόν τεύχος του περιοδικού.
4. Κ.Φωτεινάκης «Από τον αρχαίο ∆ήµο Έρµου στο σύγχρονο Χαϊδάρι», «Οι ξενώνες στο
Παλατάκι και ο µεγάλος ζωγράφος Νικόλαος Γύζης», «Ο µεγάλος ζωγράφος Νικηφόρος
Λύτρας και το εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου».
5. Όσοι ενδιαφέρονται µπορούν να δουν επιπρόσθετα α) Νίκου Νέζη «Βουνά της Αττικής –
ορεογραφία, οδηγός, τοπωνυµία» (κυκλοφόρησε πρόσφατα σε 2η έκδοση) β) ΑΣ∆Α
«ΠΟΙΚΙΛΟΝ ΟΡΟΣ», 1990 γ) 3ο Γυµνάσιο Χαϊδαρίου «Ποικίλον Όρος» - περιβαλλοντική
µελέτη, υπεύθυνη κα Ασηµίνα Ζαµπούνη, δ) Κ.Φωτεινάκη «Το Ποικίλο ’Όρος
απειλείται», περιοδικό «πολίτες σε δράση» τ.7.
6. Το χωριό Στεφάνι, καθώς και άλλα τοπωνύµια που αναφέρονται στο άρθρο όπως
π.χ.Ζαστάνι κ.α, είναι καταγραµµένα στο χάρτη του J.Dower (πηγή Wordsworth 1839).
O χάρτης αυτός δηµοσιεύτηκε στο ηµερολόγιο του ΑΣ∆Α 2001 (∆υτικά του Κηφισού) και
είναι από το αρχείο του κ.Γιάννη Ιγγλέση (αρχιτέκτονα – συλλέκτη – ερευνητή της
ιστορίας του Χαϊδαρίου.

Στο επόµενο τεύχος: Ένα κείµενο του γνωστού σκιτσογράφου, λογοτέχνη, και θεατρικού
συγγραφέα ΜΠΟΣΤ – Μέντη Μποστατζόγλου, µε τίτλο «Μια νύχτα στο Αιγάλεω». Ο
ΜΠΟΣΤ, ο Μίκης Θεοδωράκης, η Ειρήνη Παπά, ο Μιχάλης Νικολινάκος, ο Νίκος Γκάτσος κ.α.
στις αρχές της δεκαετίας του ΄60 έχουν πάει σε µια ταβέρνα στο Αιγάλεω, την ΌΑΣΗ, να
διασκεδάσουν και ν΄ ακούσουν το Γρηγόρη Μπιθικώτση…

(φωτογραφίες)
1) ) Το χωριό Στεφάνι και το φαράγγι Ζαστάνι φαίνονται καθαρά στον χάρτη που
αναδηµοσιεύουµε από το ηµερολόγιο του ΑΣ∆Α 2001 ∆υτικά του Κηφισού. Χάρτης: Karten
Von Attica, J.A. Koupert 1878 (από το αρχείο Ιωάννη Ιγγλέση).
2) Το φαράγγι Ζαστάνι είναι το στενότερο φαράγγι της Αττικής, άγνωστο στους ορειβάτες. Στη
φωτογραφία το φαράγγι Ζαστάνι από ορειβατική εξερεύνηση της περιοχής από τους φίλους
της ορεινής πεζοπορίας Χαϊδαρίου (Φεβρουάριος 1997) ακολουθώντας την περιγραφή του
συγγραφέα. Απ΄ ότι γνωρίζουµε το φαράγγι δεν έχει φωτογραφηθεί ούτε διασχιστεί τα
τελευταία τουλάχιστον 50 χρόνια Κ.Φ.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------
Περιοδικό του 1933, τ.47, σ.93 – 96.

ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΤΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ


Κορυδαλός – Αιγάλεως - Ποικίλον
Του καθηγητού κ.ΧΡ.ΕΝΙΣΛΕΙ∆Η

Με εξαιρετική µας ευχαρίστηση δηµοσιεύουµε κατωτέρω λεπτοµερή µελέτη του φυσιολάτρου


καθηγητού κ.Χρ.Ενσλείδη (Στρατοκόπου) περί της οροσειράς του ∆αφνίου.
Είναι αληθές ότι µεγάλη σύγχυσης παρατηρείται ως προς την ονοµασίαν των χαµηλών ορέων
τα οποία περικλείουν εκ Β∆ και Ν∆ την πεδιάδα των Αθηνών.
Είναι εις τους περισσοτέρους γνωστή η σοβαρότης της εργασίας του διακεκριµένου συνεργάτου
µας και εκ των πρωτοπόρων της φυσιολατρίας, ούτως ώστε να συµπεράνη κανείς την αξίαν της
κατωτέρου µελέτης του περί της οροσειράς του ∆αφνίου, ήτις είναι συντεταγµένη βάσει
αυθεντικών στοιχείων και πληροφοριών τας οποίας ο µανιώδης λάτρης της ελληνικής φύσεως
καθηγητής κ.Χρ.Ενισλείδης (Στρατοκόπος) συνέλεξε δια το άρθρο τούτο το οποίον και έγραψε
ειδικώς δια το περιοδικό».

ΘΕΣΙΣ.- Η µικρά και χαµηλή οροσειρά που χωρίζει την πεδιάδα των Αθηνών από το Ράριον
πεδίον, την µικρά της Ελευσίνος, προς δυσµάς αποτελείται ως γνωστόν από δύο ή τρία όρη
χαµηλά. Αρχίζει από τα Απάνω Λιόσα και φθάνει µέχρι του στενού της Σαλαµίνος. Έχει πλάτος
πέντε χιλιόµετρα και είκοσι τοιαύτα περίπου. Το µέγιστον όρος φθάνει 468 µέτρα και έχει
κατεύθυνσιν από Α. προς ∆.
Μακρά στενωπός φυσική, την οποίαν διασχίζει η Ιερά Οδός απ΄ Αθηνών εις Ελευσίνα, χωρίζει
την οροσειράν αυτήν, εις δύο µέρη ή όρη το προς Α. ύψους 453 µ. και το προς ∆. ύψους 158 µ.
Είναι δε η οροσειρά φυσική παραφυάς της Πάρνηθος, του µεγαλύτερου ορεινού όγκου της
Αττικής, και χωρίζεται απ΄ αυτής µε το άνοιγµα των άνω Λιοσίων και της Αγίας Σωτήρας.
Τελειώνει τέλος εις την θάλασσαν της Σαλαµίνος µε το ακρωτήριον Αµφιάλη κοντά στο
Πέραµα και απέναντι του Ναυστάθµου.
Υ∆ΡΟΛΟΓΙΑ – ΓΕΛΟΓΙΑ.- Όλη αυτή η οροσειρά δεν έχει νερά τρεχούµενα – πηγαία- Λίγο νερό
και τούτο φρεάτινον, έχει το µοναστήριον του ∆αφνιού. Καλό φρεάτινο νερό έχει η Κοκκινιά,
αλλά πολύ ολίγον, καθώς και τα περί την οροσειράν χωριά και συνοικισµοί. Ο Πύργος όµως
(της Αµαλίας), το Καµατερό, το Στεφάνι, ο Σκαραµαγκάς, το Κερατσίνι, το Πέραµα και το Χάνι
του Σκαραµαγκά έχουν νερό βροχής. Μόλις δε κατά την δευτέραν πλευράν, εις απόκρυµνον
παραλίαν, την απέναντι του Ναυστάθµου, αναβλύζει πηγή, παρέχουσα εις τον στρατοκόπον
και τους ολίγους ψαράδες το ολίγον νερό της.
Η έλλειψις των υδάτων οφείλεται προφανώς εις την εξ ασβεστολίθου γεωλογικήν σύστασιν του
εδάφους τούτου. Τα νερά δε που υπάρχουν κατά την έξοδον της στενωπού του ∆αφνίου, τα
γνωστά µε το όνοµα «Λίµνη του Κουµουνδούρου» οι αρχαίοι Ρειτοί, προφανώς είναι νερά
της Πάρνηθος και περί τούτου θα είπωµεν άλλοτε.
ΧΛΩΡΙΣ.- Ένεκα της ελλείψεως ρεόντων – πηγαίων υδάτων πτωχή είναι και η βλάστησις και η
χλωρίς των βουνών τούτων. Οι πλαγιές των µόνον καλύπτονται που και που από αραιά πεύκα.
Οι κορυφές των µένουν φαλακρές. Εξ αυτών πάντων το ∆. όρος είναι πως κατάφυτον και
µάλιστα κατά τας προς την θάλασσαν υπωρείας του κοντά στο Πέραµα και τον Σκαραµαγκάν.
Η ΤΑΞΙΣ ΤΩΝ ΟΡΕΩΝ.- Εις την Ιστορίαν τα όρη που αποτελούν την οροσεοράν αυτήν φέρουν
διάφορον κατά συγγραφέα όνοµα ούτως ώστε το αυτό όρος να το ονοµάζουν Κορυδαλλόν π.χ.
και άλλοι Αιγάλεων. Και σήµερα δε ακόµη και εις το στόµα του λαού και επί των στηλών των
εφηµερίδων εξακολουθή να επιπολάζη η σύγχυσις αυτή δυστυχώς. Την θέσιν των πραγµάτων
όπου πρέπει έχη σκοπόν και η εργασία µας αυτή.
Και πράγµατι κανένα από τα όρη της Αττικής δεν παρέσχε τόσα πράγµατα εις τους
ασχολουµένους µε τα τοιαύτα, όσον η οροσειρά αυτή. Και τούτο διότι οι αρχαίοι συγγραφείς και
ολίγα αλλά και όλως συγκεχυµένα και αλληλοσυγκρουόµενα µας αναφέρουν.
Α΄ - Ο ΑΙΓΑΛΕΩΣ.- Αιγάλεως και Αιγάλεων ελέγετο και λέγεται το όρος της οροσειράς αυτής,
το προς δυσµάς, Ήτοι το όρος, το οποίον αρχίζει από την στενωπόν του ∆αφνίου και
καταλήγει εις την θάλασσαν της Σαλαµίνος και του Σκαραµαγκά. Έχει σχήµα περίπου
στρογγυλόν, περιφέρειαν 25 περίπου χιλιοµέτρων και µέγιστον ύψος 468 µέτρων. Σήµερον
διακρίνεται εις τρεις κυρίως µάζες. α΄) το Τρίκορφο, ύψους 268 µ. Τούτο πλησιάζει την
θάλασσαν της Σαλαµίνος σχηµατίζει το ακρωτήριο Αµφιάλη, έχει πράγµατι τρεις κορυφάς, και
φαίνεται ότι το µέρος τούτο κατ΄ αρχάς ωνοµάσθη Αιγάλεως. γ΄) το ∆αφνοβούνι, άνωθεν και
γύρω από την Μονήν ∆αφνίου προς Ν.∆. και γ΄) το Βουνό του Σκαραµαγκά, ύψους 468 µ. το
προς ∆. υψούµενον κατά τον κόλπον της Ελευσίνος.
Το όλο όρος φαίνεται ότι από την αρχαίαν εποχήν ελέγετο Αιγάλεως διότι πράγµατι – κατά την
σηµασίαν της λέξεως – υψούται, ως µεγάλος ορεινός όγκος – λάας – παρά την θάλασσαν,
επάνω εις τον οποίον σπάζουν γεµάτα αφρούς τα κύµατα – αίγες. –(τα µεγάλα κύµατα, λέγει ο
Αρτεµίδωρος, αίγας εν τη συνηθεία λέγοµεν. Ίδε και τας ονοµασίας Αίγινα, Αιγαίον, Αίγιον,
αίγηρος, κλπ.).
Την αλήθειαν αυτήν µαρτυρεί και ο πατήρ της Ιστορίας, ο Ηρόδοτος. Κατά την ναυµαχίαν της
Σαλαµίνος, λέγει ο Ξέρξης εκάθητο κάτω από το όρος, το οποίον είναι απέναντι της Σαλαµίνος
και το οποίον λέγεται Αιγάλεως. «υπό το ούρεϊ το αντίον Σαλαµίνος, το καλέεται Αιγάλεως»
(Η΄,90). Οµοίως και ο λεξικογράφος Σουίδας εις την λέξιν µάσσον και υετός λέγει, ότι ο Ξέρξης
άγων πολυάριθµον στρατόν εστάθη επί της κορυφής του συνεφιασµένου Αιγάλεω, δια να ίδη
την ναυµαχίαν. «επί προ δε µάσσον επ΄ άκρου Αιγάλεω θυµόεντος άγων µέγαν υετόν έστη».
Μόνον δε ο Αριστόδηµος ονοµάζει το όρος τούτο Παρνήθιον, λέγων ότι «εγγύς ήν τούτο».
Αλλά, όπως φαίνεται καθαρά, εκ συγχύσεως βέβαια προς το παρακείµενον όρος, την Πάρνηθα,
της οποίας συνέχεια άλλως τε είναι το Αιγάλεω (ίδε Fragm Historie Graie V.i.) Τέλος ο
Βυζαντινός Τζέτζης αντιγράφων πλέον αυτός τον Ηρόδοτον γράφει:
«Αυτός δε Ξέρξης άνωθι του Αγκαλέου όρους όπερ από καταντικού κείµενον Σαλαµίνος
χρυσώ θρόνω καθήµενος ώρα την ναυµαχίαν». (Χιλιάς Ι΄, στίχ. 977 – 979).
Ένεκα της Ιστορίας αυτής το όρος τούτο έγινεν ονοµαστόν και γνωστόν εις όλους και ένεκα της
δόξης αυτής έδωκε το όνοµά του εις την όλην οροσειράν, την από των Λιοσίων µέχρι της
θαλάσσης. ∆ια τούτο ο ιστορικός Θουκυδίδης την όλην οροσειράν αυτήν ονοµάζει από το
ονοµαστότερον Αιγάλεων και συµπεριλαµβάνει µέσα εις την ονοµασίαν αυτήν και τον
Κορυδαλλόν. «Και καθεζόµενοι, λέγει, οι Λακεδεµόνιοι έτεµνον πρώτον µε Ελευσίνα και
Θριάσιον πεδίον και τροπήν τινά των Αθηναίων ιππέων περί τους Ρειτούς καλουµένους
εποιήσαντο, έπειτα προυχώρουν εν δεξιά έχοντες το Αιγάλεων όρος δια Κρωπειάς έως
αφίκοντο εις Αχαρνάς» αν και δεν αποκλείεται οι Λακεδαιµόνιοι να εβάδισαν δια της
στενωπού του ∆αφνίου και του Χαϊδαρίου και εκείθεν να ήλθον προς τας Αχαρνάς.
Και αυτά µεν λέγουν οι αρχαίοι περί του Αιγάλεω. Από δε τους νεωτέρους ο Φ.Λένορµαντ έχει
την γνώµην ότι όλη η οροσειρά εκαλείτο Κορυδαλλός και η µεν προς την θάλασσαν παραφυάς
αυτού ελέγετο Αιγάλεως, η δε βόρειος ονοµάζετο Ποικίλον όρος χωρίς ώµος να έχη σπουδαίον
λόγον προς τούτο. Ο δε ∆.Σουρµελής εις τα «Αττικά» του εις µεν το σηµερινόν Τρίκορφο
τοποθετεί Ηράκλειον όρος, περί δε το ∆αφνοβούνι το Ικάριον όρος. Αλλά και η γνώµη αυτή
είναι πεπλανηµένη, καθ΄ όσον το µεν Ικάριον όρος δεν έκειτο ενταύθα, αλλά παρά τον
∆ιόνυσον τον σηµερινόν εις τας Α. κλιτύας του Πεντελικού, το δε Ηράκλειον το οποίον
αναφέρει ο ιστορικός Φανόδηµος (ίδε Πλουτάρχου – Θεµιστοκλής ΙΓ΄25) δεν είναι όρος, αλλά
ιερόν, ναός του Ηρακλέους, κείµενος παρά τον σηµερινόν Άγιον Γεώργιον του Κερατσίνι (παρά
το Ηράκλειον τούτο, λέγει ο Φανόδηµος, είχε στήσει ο Ξέρξης τον θρόνο του).
Ώστε Αιγάλεως είναι το όρος το µεταξύ των θαλασσών της Ελευσίνος (Σκαραµαγκά) και
Σαλαµίνος και της πεδιάδος Αθηνών – Πειραιώς και της κλεισωρείας του ∆αφνίου. Το
υπόλοιπον τµήµα της οροσειράς ελέγετο Κορυδαλλός.

Β΄- Ο ΚΟΡΥ∆ΑΛΛΟΣ. – Ο Κορυδαλλός ή Κορυδαλός εκαλείτο και καλείται το βόρειον τµήµα


της όλης οροσειράς, ήτοι το από του στενού ∆αφνίου µέχρι των Λιοσίων – ∆έµα ή Κατάδεµα-
τµήµα. Τούτο περιλαµβάνεται µεταξύ της θαλάσσης της Ελευσίνος (Σκαραµαγκά), του
Θριασίου πεδίου, των Άνω Λιοσίων, του Καµατερού και των Κάτω Λιοσίων µέχρι του
Χαϊδαρίου και της στενωπού του ∆αφνίου. Το όρος τούτο είναι χαµηλόν και έχει σχήµα
επίµηκες. Το µήκος τους είναι περίπου δέκα χιλιοµέτρων το δε πλάτος του ποικίλει από 2-3
χιλιόµετρα. Η υψηλοτέρα του κορυφή σχηµατίζεται άνωθεν του Καµατερού, ονοµάζεται
Ζαχαρίτσα και έχει ύψος 453 µέτρων. Μικροτέρας κορυφάς έχει το Ζαστάνι, 389 µ. και το
Στεφάνι, οροπέδιον µικρόν, επί του οποίου έκειτο άλλοτε µικρόν χωριό, Στεφάνι
ονοµαζόµενον. Η κορυφή αύτη Στεφάνι κείται άνωθεν και βορείως του ∆αφνίου και έχει ύψος
400 µέτρων.
Το όρος αυτό καλείται και εκαλείτο, όπως είπαµεν, Κορυδαλλός και κοινώς Σκορδαλλός. Και
µόνος ο Φ.Λενορµάντ αποκαλεί την όλης οροσειράν Κορυδαλλόν, κακώς όµως και
πεπλανηµένως, ακολουθών τον περιηγητήν Στράβωνα.
Ότι δε το µέρος τούτο εκαλείτο πράγµατι Κορυδαλλός και όχι ολόκληρος η οροσειρά, όπως
θέλει ο Στράβων, τούτο µαρτυρεί η Παράδοσις.
Ο ∆.Σουρµελής, λόγιος της επαναστάσεως του 1821, στα «Αττικά» του λέγει ότι τούτο λέγεται
Κορυδαλλός (Αττικά, 142) ηµείς αυτοί – ως Αθηναίος – παρελάβοµεν ότι το όρος τούτο λέγεται
Σκορδαλλός και εκτός τούτων και ένα έγγραφον του 1619, φυλασσόµενον σήµερα εις το
Αρχείον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας – υπ΄ αριθ.1831 – λέγει ότι παρά τας Αθήνας
υπήρχε τοποθεσία Ψαχνή εις τον Σκορδιλόν («εν τη τοποθεσία της Ψαχνής στον Σκορδιλό»).
Εδώ που µάλιστα υπήρχε και ο δήµος Κορυδαλλός, από του οποίου ωνοµάσθη και το όρος. Ο
δήµος δε αυτός κατόπιν απεκλήθη Σκορδαλλός, έως ότου παρήκµασε και έµεινεν µόνον
τοποθεσία. Η παράδοσις δε τον τούτον τοποθετεί περί τον σηµερινόν συνοικισµόν του
Περιστερίου, άνωθεν του οποίου υψούται το όρος Κορυδαλλός. Ο δε ∆.Σουρµελής τοποθετεί
τον δήµον τούτον περί το σηµερινόν Χαϊδάρι. Όλα αυτά µας µαρτυρούν ότι Κορυδαλλός
ωνοµάζετο το όρος τούτο και όχι ο Αιγάλεως ή το βουνό του Σκαραµαγκά, όπως γράφει
σήµερα και το Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν του Ελευθερουδάκη και η Μεγάλη Ελληνική
Εγκυκλοπαίδεια του Μακρή. Προχωρούµεν.
Ο Στράβων εις τα Γεωγραφικά του – βιβλία Θ΄ α΄14 – λέγει ότι υπεράνω της ακτής της
Αµφιάλης, του σηµερινού Περάµατος παρά το Κερατσίνι, «όρος εστίν ό καλείται Κορυδαλλός
και δήµος οι Κορυδαλλείς». Ήτοι ονοµάζει ο Στράβων τον Αιγάλεων και την όλην οροσειράν
Κορυδαλλόν, προσθέτοντας ότι εδώ που έκειτο και ο δήµος Κορυδαλλείς, παρασιωπά δε το
ένδοξον του όρους όνοµα, το Αιγάλεως.
Τον Στράβωνα ακολουθώντες τώρα και ο Φ.Λένορµαντ και τα άνω Λεξικά, αβασανίστως
δέχονται µεν ότι ο Κορυδαλλός είναι το όνοµα της οροσειράς, Αιγάλεως δε το όνοµα του παρά
την θάλασσαν της Σαλαµίνος, άλλοι δε ότι Αιγάλεως λέγεται η άλλη οροσειρά, Κορυδαλλός δε
περί τον σηµερινόν Σκαραµαγκάν όρος και άλλοι άλλως. Μεταξύ των τελευταίων είναι και ο
Ι.∆ραγάτσης, ο δεινός Πειραιολόγος. Τούτο όµως δεν δεχόµεθα ηµείς.
Το όρος Κορυδαλλός προφανώς επήρε το όνοµα από τον οµώνυµον δήµον, τον δήµον οι
Κορυδαλλείς. Τούτο ρητώς µαρτυρεί ο Στράβων και ενισχύουν και τα παρόµοια Πεντελικόν
όρος από τον δήµον Πεντέλης, Ικάριον όρος από τον δήµος Ικαρία, το Λαύριον εκ του
οµωνύµου κ.τ.τ. Ο δε δήµος έλαβε το όνοµα από το οµώνυµο πτηνόν, Θωµάς ο Μάγιστος
λέγει ότι «κόρυδος και κορυδαλλός και κορυδαλλίς εκαλείτο, το στρουθίον, το έχον επί της
κεφαλής ανεστηκότα πτερά, ώσπερ λόφον». Γίνεται δε η λέξις αυτή από την λέξιν κόρυς –
κόρυθος, και αύτη εκ της λέξεως κάρα, δηλαδή κεφαλή, και σηµαίνει την περικεφαλαίαν.
∆ηλαδή το πτηνόν, το φέρον κόρυν, λόφον, ο σηµερινός κατσουλέρης, ήτοι ο φέρων
κατσούλαν, κόρυν, περικεφαλαίαν. (Θησαυρός ελληνικής γλώσσης Ερ.Στεφάνου εν λέξει).
Γεννάται όµως το ζήτηµα που ακριβώς έκειτο ο ∆ήµος ούτος. ∆ιότι αν ερµηνεύσωµεν τον
Στράβωνα περιορισµένως, πρέπει να τον τοποθετήσωµεν εις την από του Σκαραµαγκά –
Εισόδεια της Θεοτόκου – µέχρι του Περάµατος – Αµφιάλης – παραλίαν όπως κάµη ο
Ι.∆ραγάτσης εις την Μεγάλην Εγκυκλοπαίδειαν. Οπότε το υπερκείµενον όρος βεβαίως πρέπει
να ονοµάζεται Κορυδαλλός. Φαίνεται όµως ότι ο Στράβων δεν θέλει να δηλώση τούτο.
Προκειµένου να ονοµάση την οροσειράν αυτήν είπεν απλώς ότι ονοµάζεται Κορυδαλλός και ότι
επ΄ αυτής έκειτο ο δήµος Κορυδαλλείς. Την πληροφορίαν όµως αυτήν συµπληρούν δύο άλλοι
ιστορικοί και τοποθετούν τον δήµον τούτον όχι ενταύθα ή εις την µέχρι Κερατσινίου παραλίαν,
αλλά ο µεν Αµµώνιος λέγει ότι ο δήµος Κορυδαλλείς εις την πεδιάδα των Αθηνών και όχι εις
τον Πειραιά, «Κορυδαλλός δήµος Αθήνησιν, ενώ Σωτήρος ιερόν». (Θυσαυρός Στεφάνου)… ο
δε Σικελιώτης ∆ιόδωρος γράφων τον βίον του Θησέως λέγει τα εξής: «Μετά ταύτα δε τον
ονοµαζόµενον Προκρούστην απέκτεινε, τον οικούντα εν τω λεγοµένω Κορυδαλλώ της
Αττικής». (Βιβλ.∆΄ παραγ.49 – 50). Είναι δε γνωστόν, ότι δια να έλθη τις πεζός εκ της
Μεγαρίδος εις Αθήνας, πρέπει να περάσει από την στενωπόν του ∆αφνίου, ακολουθών την
αρχαίαν Ιερά οδόν και δια του λόφου του Προφήτου Ηλίου του προκειµένου του Χαϊδαρίου να
φτάση εις Αθήνας. Πιθανότατον λοιπόν φαίνεται από την διήγησιν αυτήν του ∆ιοδώρου ότι ο
Κορυδαλλός ο δήµος έκειτο περί το σηµερινόν Χαϊδάρι, και θα είχαµεν την αυτήν βεβαίως
γνώµην µε τον ∆.Σουρµελήν, εάν η Παράδοσις δεν µας διέσωζεν την τοπωνυµίαν ταύτην
παρεφθαρµένην πως ως Σκορδαλλόν και Σκορδιλόν, όπως είδαµεν ανωτέρω.
Άρα ο δήµος Κορυδαλλός έκειτο εις την Αθηναίκήν πεδιάδα και µάλιστα περί το σηµερινόν
Περιστέρι, το δε υπερκείµενον όρος ελέγετο Κορυδαλλός, όπως και η Παράδοσις µας
διέσωσεν. Ο αρχαιολόγος Φιλαδελφεύς µάλιστα (Ιστορία Αθηνών Α΄, 208) έχει την γνώµην ότι
ο Σκορδιλός της Τουρκοκρατίας µετωνοµάσθη κατόπιν εις Περιστέρι. Αλλά µήτε τούτο είναι
αληθές και πιθανόν, διότι έτερον έγγραφον του 1635 µαρτυρεί ότι κατά το έτος τούτο υπήρχε
και η τοπωνυµία Περιστέρι στον κάµπο των Αθηνών. (Ιστορία Αθηνών Α΄, 426). Από τον
δήµον τούτον επήρε το όνοµα και ο περίφηµος Θεόφιλος ο Κορυδαλλεύς, ο περί το 1563
γεννηθείς.
Γ΄ - ΠΟΙΚΙΛΟΝ.- Και δύο λόγια δια το λεγόµενον Ποικίλον όρος. Το όνοµα αυτό ανήκει εις την
οροσειράν αυτήν και µας το διέσωσεν ο περιηγητής Παυσανίας. (Αττικά ΚΖ΄, παραγ.37).
Προκειµένου να µας περιγράψει το εις την Μυστικήν Είσοδον κείµενον Πύθιον ήτοι τον ναόν
του Πυθίου Απόλλωνος, όπου κατόπιν ιδρύθη το Μοναστήρι του ∆αφνίου λέγει ότι κατά τον
τόπον τούτον συνήντησαν οι Κεψαλίδαι, επανερχόµενοι εις Αθήνας, τον δράκοντα ερχόµενον
εις την φωλεάν του.
Το µέρος τούτο ονοµάζει Ποικίλον όρος. Φαίνεται δε ότι ο Παυσανίας εγνώριζε και τα δύο
ονόµατα µε τα οποία ωνοµάζετο η οροσειρά αύτη. Και το όνοµα Αιγάλεως και το Κορυδαλλός.
Ακριβολόγος όµως, όπως είναι, ηθέλησε να µεταχειρισθή την ακριβή ονοµασία της θέσεως δια
να δηλώση το πράγµα. Και ωνόµασε ταύτην Ποικίλο όρος. Η ονοµασία δε αύτη δεν πρέπει
φυσικά να εκληφθή ως ιδική του, αλλ΄ ότι οι ακόµη περισσότερον ακριβολόγοι Αθηναίοι την
θέσιν ταύτην, εις την οποίαν κατέληγον τα δύο όρη Αιγάλεως και Κορυδαλλός, είχον ονοµάσει
Ποικίλον όρος και την τοπωνυµίαν ταύτην µεταχειρίζεται τώρα ο Παυσανίας. Σηµειωτέον δε
ότι κανείς άλλος εκ των αρχαίων δεν µας ονοµάζει την τοπωνυµία ταύτην. Ακόµη δε ότι και η
τοπωνυµία αυτή συνηγορεί υπέρ της ανωτέρω εκτεθείσης γνώµης µας περί της ιδιαιτέρας
ονοµασίας ενός εκάστου τµήµατος της οροσειράς ταύτης,
Ανέκαθεν λοιπόν το µέρος τούτο, το συναµφότερον του Αιγάλεω και του Κορυδαλλού, το
συνάπτον και διαχωρίζον τα δύο ταύτα όρη εκαλείτο Ποικίλον, ως συνιστάµενον και από τα
δύο εκατέρωθεν όρη. Έχει σχέσιν δε το όνοµα τούτο µε τον Κορυδαλλόν και δια τούτο
ηθέλησαν οι φιλοσκώµονες Αθηναίοι να καλαµπουρίσουν.
∆ιότι όπως ο Κορυδαλλός είναι το οµώνυµον πτηνόν, τοιουτοτρόπως και το Ποικίλον σηµαίνει
πάλιν πουλί, το οποίον τρώγει τα αυγά του Κορυδαλλού. Ο λεξικογράφος Ησύχιος, εις την
λέξιν όρνις ποιός, λέγει ότι και ο ποικιλός είναι πτηνόν φέρον στίγµατα και τρώγον τα αυγά
του Κορυδαλλού.
Ο Σατωµπριάνο τέλος φρονεί ότι το Ποικίλον όρος είναι ο προ του Χαϊδαρίου (έπαυλις) λόφος
του Προφήτου Ηλίου, ύψους 190 µέτρων, ο δεσπόζων της όλης κλεισωρίας του ∆αφνίου, της
αρχαίας Μυστικής Εισόδου.
ΣΥΝΟΨΙΣ:
Η όλη όθεν οροσειρά αύτη άλλοτε λέγεται Αιγάλεως (Θουκυδίδης) και άλλοτε Κορυδαλλός
(Στράβων). Επί µέρους όµως το µεν Β. τµήµα λέγεται κυρίως Κορυδαλλός, το δε Ν. Αιγάλεως.
Το συναµφότερον τούτων, ήτοι το µέρος της προσεγγίσεως αυτών καλείται όρος Ποικίλον
(Παυσανίας).

Σηµείωση: Η ορθογραφία και σύνταξη του παρόντος κειµένου είναι σύµφωνα µε το


πρωτότυπο κείµενο του 1933. ∆υστυχώς ο κειµενογράφος µου δεν είχε την δυνατότητα να
καταγράψει τα πνεύµατα και την περισπωµένη.
Κώστας Φωτεινάκης
prosanatolismoi@hotmail.com