Está en la página 1de 444

mv

^0
. . 1

'^n^

^'^('"''iVaH

m^->.

'^

l ' -Jr^

/i).

'O' '

'

b-";i:fg/:.-v;

<T

'im'^M

Wmm^M^^^

Digitized by the Internet Archive


in

2011 with funding from


University of Toronto

http://www.archive.org/details/sanctiaureliia07augu

4/

SANCll AUUKUr

ALl

USTINI
IIIPPOIVENSIS EI>ISCOI'l
CODICES

OPERA OMNIA,
POST LOVANIENSIUM TIIEOLOGOllUM RECENSIONEM,
CASTIGATA

DEMIO

AD

M VMJSCnWTOS

GALLICOS

VATICANOS

BELGICOS

ETC-,

NECNON AU EDITIONES ANTIQUIORES ET CASTIGATIORES,

OPKBA ET STU0IO

MONACHORUM ORDINIS SANCTI BENEDICTI


E CONGREGATIONE
S.

MAURI.
t

^bitio nouiffima,

cmcnbata

et

auctiov,

ACCUBANTE

J.-P.

MIGNE,

BIBLIOTHEG^ CLEBI UMIVEBSiE;


SIVE

CURS LIjM COMPLETORUM

IN

SINGULOS SCIENTl^ ECCiESlASTICE RAMOS EDITORB.

16 voL. Prix

86 fr,

TOMUS SEPTIMUS.

^^^'gssSO^Ijv-I^S**

EXCUDKIJATUIl ET VENIT APUD


'N

J.-P.

MIGNE EDITOREM,

VIADICTA />'AMiiO/.S',PROPEP()KTAM LUTETM-: PAIUSIOKUM VULGOZ^^EiVFONOMlNATAM SEU PETIT-MONTROUGE.

18U
(^:i

8T.

MICHAEL'8
.

OOLLEQE

v^--

QDiE IN HOC SEPTIMO

TOMO CONTINENTUR.

De CiviTATB Dei UBRi XXII.

Pag.

13 804

CONTENTA
AviTi AD
IN

IN APPENDICE.

PALcnoMcu Epistola, de

reliqciis SANXii Stephani, et oe Luci.^ni Epistola A SE E CR.C0

latindu VERSA.
,

80j
DE revelatione corporis Ste-

LuciANi Epistola ad ouneu Ecclesiam totiusqde orbis CnRiSTUNOS

PHAKI martvris.
Anastasii ad Landuledm Epistola, de scriptura translationis Stephani martyris.

807 817
Ibld.

SCRIPTURA DE ALIA DETECTIONE AC TRANSLATIONE SANCTI StEPHAM


SeVERI

IN

URbEU BvZANTliJM.

EpISTOLA.AD OMNEU EcCLESIAM, DE VIRTUTIBUS

IN

MlNOniCENSI INSULA KACTIS PER RELIQUIAS

8ANCTI StLPnANI.

82i

Db wraculis

sancti Stepbani protomartvris libri duo ad Evodium.

833

Ex

lypis

MIGNE, au Fclit-MoMlrougc.

90<U><U<

roslquam dopmalica opora (loiliinus, quibus Kcclcsiam informat Aupuslin.is crndilquc :u\ piclalcm; rcslaiil cdcnda dcinccps soripta cjus polcmica. qujc pro Kcclcsi.n vlcCcnsioiK; (onvcrso in ipsins hoslcs slilo coin|)osuit. Polcmicorum aulcm priino ordim^ olTcrl scsc f,'rand(? opus conlra Paijanos, advcrsarios Cliristiani nominis primos ct prai (jclcris manis inrcnsos, qui unius vcri i)ci cultorcs a|)crto hcllo scnq)Cr, auladhihila vi sjcvitiaquc, aiit ccrlc odiosis criminationihus sunt pciscculi. Idololatrarum cniin pcrpcluuin hiinc luissc morcm, iil si qua orhi calamilas accidisscl, hanc rcli{;ioni Chrisliana! imputarcnt, ncmo cst (jui non iiilcllipat cv lcclionc vctcrum, TcrluUiani, Arnobii, Cypriani, qui oliin suo quis(|uc lCinporc inipiorum ohtrcctationcs scriplis apolo{;cticis propulsarc pro virili contcndcrunt. Imp(>rant(; postca Honorio, cum Romai summam cladcm (iothorum cxcrcilus intulissct, rccruducrunt inlidclium qucrchc, soliloquc accrbius cl injuriosius Dco vcro ohtrcctarc ca^pcrunt, cxcidium Drbis in Christianam rclipioncm odiosissimc rcfcrcnlcs. Nam quia pcr lmj)cralorum lcgcs ncmini jam colcrc dcos licchat, Romam lulclaribus, (luibus conditorcs illam sui custodicndam crcdidcrant, diis dcstitutam incvitabili cxilio cccidissc , atquc cx ipsis haud duhic Christianis, qui in Urhis dircptionc communc omnium discrimcn ct captivilatis injurias miniinc cvasisscnt, totius mali causamortam cssc clamitabant. Tunc crj?o zclo domus Dci cxardesccns Augustinus, animum induxit opus contra blasphcmos, Dc Civitate Dci nuncupatum , conscribere quo inimcnso laborc quomodo Chrislianam rcligioncm ulciscatur, ct explicat ipse Drcviter in Retractationc qu.-c opcri prjcfigi solct, etluculenlius doccnt lihrorum argumcnta singulorum qua3 hac primum cditionc pcr nos in frontc voluminis cxhihentur. Partcs opcris duas prffsertim facit altera, quaj priorcs dcccm lihros complcctitur, Paganis rcspondcns, vetustas illorum opinioncs de deorum cultu, quem alii proptcr hanc vitam, alii proptcr futurain, ossc utilem disputabant, evcllit ex animis; altera, utriusque Civitatis, raundi ct Dei, quibus univcrsi, Angeli et homines, hac vcl illa comprchcndimur, cxortum,' procursum, cxitum tandcm sive dcbitos fines cxponit. Maximi momenti opus maxima cura clahoravit pro materia; prffistantia et dignitate, proutque virum decebat et summo ingenio pra^ditum, et omnium scicntiarum gencre ornatissimum. Nam immane dictu cst quanta hic sit rerum varictas quam profusa eruditio quam quasi nihil strcnuus Civitalis Dci vindex volucrit, ne solers ct exquisita ratio disscrendi que artis et industria?, nequc cruditionis sivc sacra;, sivc profanaj, dcsiderari his in libris : e" quibus re ipsa tanquam e pcnu refertissimo eruditi dispulatores quicumque advcrsus impios divina? religionis dcfensionem posthac suscipiunt, opem etcopiam sibi petcndam putant. Volumina prima hujus operis non plus tria vidcrat Macedonius Africffi vicarius, cum obstupcfactus admiralione.rescripsit Augustino Miro modo afficior sapicntia tua, ctc. Nam cl illa qua; edidisti tantum habent acuminis, scientiae, sanctitatis, ut nihil supra sil. Moxque dc iisdem :Explicui, ait tuoslibros; neque enim tam languidi aut inertes injeccrunt manum creptumque aliis solcrant, ut mc aliud quam se curarc paterentur licitudinum causis suis vinculis illigarunt ita enim mihi Deus propilius sit, ut ego anccps sim quid in illis magis mirer, sacerdotii perfcctionem, philosophia; dogmata, histori<e plenani notitiam, an facundi.nc jucunditatcm, quae ita impcritos eliam illiccre potcst ut donec cxpliccnt non desistant, el cum cxplicavcrint, adhuc requirant. Convicti namque sunt impudenter pertiiiaccs etc. Epist. 154, nn. 1, 2 ). Paulus Orosius in pra^fatione ad Historiarum libros, quos Augustini impulsu confecit, laudat pcrficicndo adversus Paganos undccimo libro insistentem, quorum, inquit, jam dcccm orientcs radii mox ut de specula ecclesiastica) claritatis elati sunt, toto orbe fulserunt. Jubct Cassiodorus Senator in libro Institutionum, capite decimo scxto ut libros de Civitatc Dei infastidihili scdulilale pcrcurramus. Neque sunt hoc loco pnetcrcundi Francorum reges, Carolus Magnus qui tcste Eginhardo, delectabalur libris sancti Augustini, pracipucque his qui de Civitate Dei prsDtitulati sunt. De quo poeta Saxonicus,libro quinto Annalium
:

Quos

Aiigiisliriiiscali

de civiluisalmis

scripsit, amaiitcr

cos crcbrius audierat.

Carolus item Quintus, cognomcnto Sapiens, qui pro iisdcm libris gallice rcddilis, sibicjue nuncupatis, versionis auctorcm amplissima dignitate auxit cxornavilque.

Eximium hocopus
stis

M.irccIIini studio

dcbemus. Quanquamcnim Augiistinus


:

civitatis ccele-

charitate satis adduceretur ad scribendum, fecit tamcn etiain provocatus a Marcellino, cujus haec ea de re in epistola ad Augustinum exstat posiulatio Ego vero ad ha)c omnia, libros confici deprecor , Ecclcsia;-, Iioc maxime lcmpore, incredibililcr pro, futuros ( /ipisf. loG n. 3). Cui rcscribens Augustinus initio (juidcm significit cupero sc dc his .'igcre non librorum ncgotio, sed cpistolari, si potesl sat csse, colkxjuio
, :

Saxct. Aic.iJST. VII.

(Une.J

((

SYIJ.ABUS CODICIJM.

14
, ,

Paganoruni qu.Tstioncs onodavit si quid contra movcat vcl rcsponsuruui sc poUicetur {Epist. 137, r?n. 1, 20). oninia ad enistolis, vcl libris, in qua dc cdcndis contra Paganos vel epistolis, vcl cpislolam, Hanc ad Marccllinum rclinquil, scripsilanno Christi 4-12. Quaproptcr disccdcre nos dclibcrandum libris, adhuc hos libros ideo ponit anno 4^11 inchoatos, quia Romanje claqui opinionc, opoftet a Baronii Copptos itaquc non arbitramur nisi paulo occasionc prodicrunt. contigit, dis, qu.T. anno k\0 '^13 faclam obscrvamus in cpistola ad mcnsc seplcmbri anni quam fintc Marccllini ca>dcm, secundi libri dcinceps ad ipsum, cxordio notn nam et ab G, n. ) 151, Cffcilianum (Jipist. nunquani scrmo dirigitur. Duos libros, ISIarccIlinum sunl, dcdicali cujus nomini omncs 'tlofincm scripta, memorat sanctus Kvodium anni sub cpistola ad in quartum et quintum, [Epist. 1G9, ipso anno 415 inchoatos et perfcctos. n. hoc adjunxisse 1), Doclor se tribus aliis annum scribcbat circitcr 41G, dcccm teste Orosio in praliis anle IJndccimum, cdilis jam inchoatum. Quarti dccimi anno meminit ipse Augustifcrc opus co fationc ad Historiarum primo, qucm ct Prophctarum Lcgis circa annum Advcrsarium 420cdidit. nus in libro c(intra aliquot detenlum dicit, sc pcr annos non multo quo postanni opus, Tandcm immcnsum hoc Retractationes in quibus, anno i2G ccrle 427 probant aut perfecssc 42G fincm absolutum primo, libcr dc citatur CivilateDei quadra^csimo postrcmus. Nec capitc clis, libro sccundo, octavum libri sccundi caput vif^esimi rcm ad adnotamus, necnon cam rcfcrcndum hic quod in in finc libri dccimi octavi, ubi Baronii et Coqu.Ti qui libros de Civitate Dei posteriores non ante annum 429 scriptos putant, sententia discutilur. Dc nostro jam labore nihil interest mentioncm injicere. Ccrtc quidcm haud nos poenitet tam multa excmplaria, quorum Syllabum infra habcs, cvolvisse ac pcrlegissc quippe qui hos libros propter recouditiorcm doctrinam, Gra;casque ac Romanas antiquitatcs passim inspersas, collatione vetcrum codicum indigcre pra c.Ttcris, non solum eruditorum admonilionc, sed eliam usu nostro ac cxpcricntia didicimus. Capilulorum cum argumentis suis distinclionem, quam improbare voluit nonncmo, habent codices ante nongentos annos scripti, et digna cst profccto qua; Augustini opera aut jussu adjccta crcdatur ad juvandos lectorcs, scd absoluto jam opcrc, quemadniodum in sacris Libris olim factum crat. Postremo quod ad Commcntarios hujus opcris attinet, quos virorum prudentum et litteralorum consilio ac auctoritatc adducti pra;terimus, cos pcrlustravimus diligcntcr, et excerptas cx iis in loca difficilia observationcs illustriorcs huc Iransfcrcndas curavimus.
postoa

lamon

qiiain ibi

SYLLABUS CODICUM
AD QUOS DE NOVO RECOGNITUM EST AUGUSTIM OPUS

DE
CODICES M.\N11SCUIPTI
A rp. BF,NF.nicTiMS AuiiuuT..

ClVIl ATE DEI.


S. Micliaclis in

Pcriculo maris unus,

c.istcrciensis ahbatiic

nomani l)il)Iiollice:e \alicanai co<.lices(iuiiiciue, Paiisicnses hiblicitlicca; Uegia: duo, ColberliiKC bibliollicca; tres, Navarrici (U)llt;i^ii unus, r,ervasiani coUcgii unus,
Ant. I"aure dtjctoris tli. lacullalis rarisicnsis unus, (icrmanen.sis abbalia; duo, mm.ensis Kcclcsia; unus,

...

duo, cygiranncnsis abi).-.tia3 unus, coibeicnsis al)l)aii;c duo, nemigicnsis apud ncnios abbati.T unus, Albinensis apud Aiulcgavos abbatiu; uiius, vindociiicnsis abbalia; unus, Belgici dcimim septem, sivt? Icctiones varianles ct Lovauicnsium rheologoriim opera collccta;.

iis

rr^nirrc l.UIILr.^>
WiO. Am. I.iber Joonnis
aniio 1 l!)fl. Fr. Dcsitlerio

rniTi LIH U.

Ufllovacensis Et;clt!si:e unus, silvancclensis rcclesia; uniis,

vind^id csl codex vindcluii prelo editus Venetiis anno


Anicrhacliii

sucssitmcnsis abb:iti;c B. Mariw nnus,


1

opcra cxcusus

Basilex

anduneiisis abbatia; S. viiicenlii

niiiis,

iiolt.miigfiisis alil);tli:c s.

Audoeni uiius,

Kmcrici li;;ot uniis, (;emmelicensis ciriiobii umis,


B(x;ct!nsis ca-nobii iiniis,

F.rasmo procurantc cx Frobeniana apud Basilcam odicina pioleclus anno iri*). IX)V- volumcn jiixta l.ovaniensinm lit^ologorum recognilioncni j (Jirislophoro l'lanlino impressuiu Antvverpiai
1

l.yrcnsis ca-nobii uuus,

amio

j76.

Com^mrnvwma pralcrcn nmiicx cnx cdilionrs inilio Rclrnclntiovum cl Cotifcsxionum , t. i, mcmoralas, ac insuper coniplnrcs mnnuKcrijilns rodins, iiilcr qnns pnrriiinc nolnndi suiit (^orbcicnsis, inler (icrnianciiscs cndiccs "liG in llihl. llcijiu Vmisicnsi nnincrnlns , uncialihns srriptus lillcris qu(C maifmr vclustalis nolnm prw sc ftrnnl cl scplimu, ul vidctnr, tribueudus saxulo. AorciH lihros solum, sed libroruin
,

dccem
duiil.

iirqnincnla complcclitur.
, .

mcmhranncci SO.M) 20.M IKi^i, numcrnli. Ad sirculnin dcrimnm rcfcrunlur cl 22 libros cnmprclicnOmniiim pcssimus est n. 20.">0, nptiinusiinc n. '20.")l. Aliiis mcinbranaccus cjusdcm saruli u. i!0o5 bonic quidcm notw, sed dcccm librot tuiitnm contincns. i^nrbcicnsis altcr mcmbranaccus, in Ccrinancnsi bibl. ubi scrrntur, . 'ili^dcsignalus. Dccimi eliam est saculi /i brnsqiic 'li, accurnlisaiinc dcscriplos cninplcclilur. Iiitcr pro'^ntissinins est numcrnndus. Cndc.r Corbciin.^iis oliin, cl nuiic Ccrniiincn.^iis, mcnihrann,ciis "i.^o numcrains, librosqiic duodccim ab undecim u^que nd viqet innm srcindnm cniitiiuns. l iidccinio sivcnlo tribiiilnr, ncc cst spcrncndus. M.
C.odicrs
, ,

Dc

Civitate Dci vide lib. 2. cnp. k'i, Rctractationum col. G47. o rcrbis, Inlerca oJco/. CV8, verbis, Gloriosissimani civilatem Dei. M.
,

Roma, mque

S.

AURELII AUGUSTINI
llllTONKNSIS EI'ISCOl'1

AI)

MAIlCKLLirSUM

DE CIVITATE DEI
CONTRA PAGANOS mm Ho
t)ti)intt
<"'.

^m'

LIBEll PRIMirS.
Paganos rciirclicndit,qui orbis caiamilatcs.maximcque Romanac urbis rcccntem a Goihis vaslationem chr.slianrc rcliffioni, qiia (leoruiii cultus proliibetur, triLniehaut. Agitde commodiset iacommodis, quae tuiic boniset mahs, ut solet, liicrunt coniinunia. llloruin dcnique reluiidit procacitatcm , qui chrislianarum feminarura violatum a militibus pudorem
objectabant.
--*3KJ^f-<

PR^FATIO.
De suscepd
cursn
operis consJlio
et

appclit, elsi popiili serviant, ipsa ei

dominandi
silenlio

libido

argumento.

dominalur

non

est

praelereundum

quidquid

r.loriosissimam civitalcra Dci, sive in


,

hoctemporuni

cum

inler impios peregrinatur ex fide vivens


in
illa

dicere suscepti hujus operis ratio postulat, et facultas daiur.

{Hnbac. ii,4), sive

siabilitaie sedis slernae


,

CAPUT PRIMUM.
peverccrnnl
.

De adverstrrih nominis
exislunt inimici
: ,

Christi,

quam nunc
quoadusqjie

exspcclat per patienliam (Rom. vni


jnstilia

25),

quibus in vaslulwne Vrbis propter Christum Barbari

converlatur in judicium [Psal.


virlorili
*,

XCIU, 15)jdeincepsadpplura pcr excelle.ntiam

Ex hac namque

adversus quos
multi
satis

uitima et pace pcrfecla, hoc opere a


et

le

institulo

dofendenda est Dei civitas


rorrecto impielalis errore
idonei; mulli vcro in
,

quorum tamen
in

mea promissione

dcbilo

defendere

adversus
(ili

cives

ea fiunt

eos qui Condiiori ejus deos suos prsferunt,


rissime Marcelline, suscqn.

clia-

eam

t.intis

exardescunt ignibus

Magnum opus

et

ar-

odiorum

tamque manifeslis
,

beneficiis

Redemptoris
linguas
,

duum
J)is

sed Deus adjntor nostcr esl (Psal. lxi, 9).

Nam

ejus ingrati sunt

ut hodie iconlra

eam

non

scio quibus viribus opus sH, ut persuadealur snper-

nioverent
ejus
locis

nisi ferriim Iioslile fugientes

in sacralis

quanta

sit

virtus humilitatis,

qua

fit

ut

omnia
donata

vilam
illi

de qua superbiunt

invenirenl.

lerrcna cacumin;, temporali mobililate nulanlia, non

Annon eliam
stantur hoc
qu;T! in illa

Romani

Christi nomini infesli sunt,


?

hiimano usurpata

faslu

sed divina

gralia

quibus propler Chrislum Barbari pepercerunt

Te-

cclsiludo iranscendal,
liujus,

Rex enim

et conditor civilaiis

martyrum

loca et basilica; Apostolorum,

dequa

loqui instituimus, in Scriplura populis

vaslalione Urbis ad se confugientes suos


(a).

suis* senlentiam divinae legis aperuit, qua dictum est,

alicnosque recepcrunt
viebat inimicus;
furor
:

Hucusque cruentus

s-st-

Deus superbis
superbaj

re&islit,

liumilibus

autem dat graliam


esl,

ibi

accipiebat limitem irucidatoris

(Jacobi IV, G; etl Petr. v, 5).

Hoc vero quodDei


inllalus

illo

diicebantur a miseranlibns bostibus quif)us


in

quoque animx

spirilus

affeclat

cliam cxlra ipsa loca pepcrcerant, ne

eos incurro-

ainatqiie sibi in laudibus dici,

rent, qui similem niiscricordiam non habebaiil (b).

parcere subieclis. et dcbellare snperbos (yirgil. AMcid. lib. G, vers. 85i.)

Qui tamen eiiam


ssvientes

ipsi alibi

Iruccs atque hostili


illa

more
iibi

Unde ctiam dc lerrcna


'

civiiatc

qw^ cum dominari

posteaquam ad loca

veniebanl,

Editioncs viiid. F.r. \m. habent, ad te imtituto. \t Am., id est Amerbiicliiana cdilio et pliircs proba; iiotie Mss., opiis fuerai fl le iniililulo. rroposituni cniin a Marcellino id epist. iiitcr Augusliniarias lo6, n. 5, ipsiquc proinissum ab
Ant^nstino Kpislla lo8, n. 20, sicuti nunc observaviinus in voluruinis liujus praelalione. Pro.sequuntur cx praedictis codicHtus nonnulli, et mea ad le promissione debilo. ' Sic Mss. F,dili autcm, pojmli mii- Sic cliani Corbeiensis

addunt, victis. Quaj vox, abesta manuscriptis. Orosius, lib. 7, cap. 39, scribit Alaricum cajita Urbe pra^ceptum suis lioc dedisse, ut si qui in sancta loca, prae ci|.ueque ad sanctorum apostolorurn retri et rauli l)asia licas confiigisssnt, hos imprimisinviolatos sccurosque esse sinerent.
Editi
(rt)

(tA

naiicBarbarorumhumanitatemcxperloe suntMarcella
S.

licam

im

M.

(&) inclioali circa

annum

-MS, non absolutl antc

annum

ejus Principia, (juas in sua domo repertas ad basi1'auiideduxerunt, leste Hieronymoin Epistola f>i, al 1'prfu.ipiain. Dc alia fcniina ad S. Petri hasilicarn, ut ejiis pudori [larco.rettir, pcrducta a inilitc, narrat ilcm sozoineiius, lib. i), cap. 10.
ct
filia

5G7a
'841

15
fnorat intcrdictiim, qiiod
aiiiii

DE CIMTATK DEI
jnrc
,

S.

AUGUSTIM
qiiippc
viccriinf,
,

js
postea

l)clli liciiissct,

inu

Poslc.i
l)usqiic

Trojam

fcrro

igni-

rericndi rcfrciiaiialnr imnianiias


(lilas

el caplivandi ciipi-

delevcriml

poslea

confngionlem

ad

aras

frangebaliir.

Sic

evascrii'il

mulii

qtii

nniic

rriamum
Minervam

oblruncjiveruni.
perdidit.
iit

lemporibus dclraliiinl, ct mala quoc iila civilas pcrlulil, Cliristo impnlanl : bona vcro qiiaj in
ciirislianis

Nec ideo Troja pcriit, qaia Quid enim prius ipsa Minerva
an forto ciislodcs
siios ? JIoc

pcrdidcrat,

pcriret?
:

eos, ul vivcrcnl, proplcr Ciiiisli

bonorcm
scd
falo

lacla sunt,

sanc vcruin cst

illis

qiiippe inlercinptis potuit aiiferri.


,

non

impulanl

Clirislo
si

noslio

suo

poliiis

dcbcrcnl,

quid recti sapcrcnt',


pcrpessi siint
,

illa,
illi

cum qux ab
:

Ncquc
ab

cniin

bomincs a simulacro

sed simulacruni

liominibiis servabaiur.

Quomodo
,

crgo

colcliatiir,

hoslibus aspcra et dura


providcnli.T iribucro
,

divinx

nt palriam custodirct ct cives

quse suos

non

valuit

qucc solct

corniplos bominiim

cuslodireciistodcs

niores bcllis cmeiidarc

alqnc

contcrcre;
laiidabilcm

ilcmque
lalibus

C.\PUT
tes,

III.

Qitam imprudenler Romani deos pena,

vitam morlalium juslam

alqne

qui Trojam custodire non poiueraitt

sibi credi-

afniclionibus cxerccrc, probatamqnc vol in mcliora alios transfcrre, vcl in iiis adbiic tcrris propier usiis

derunl profitturos.

dclinere

illud vcro, qiiod cis vcl ubicunifiiie,

proptcr

Eccc qiialibus diis Urbem Romani servandam se commcndasse gaiidcbant. niinium miserabilcm
'

Cbrisli nonien, vel in locis Cbrisli nomini dcdicatis-

errorcm
t;ilia

Et nobis snccenscnt, cum dc

diis

eoriim

simis* etamplissimis, ac pro largioro misericordia

dicimus, ncc siiccenscnt auctoribus

siiis,

ad capacitatcm multiludinis

cleclis, pr;ctcr bollorur


,

quos

ulcdiscerent,

merccdcm dcdcrunt
apiid Virgilium

doctorcsqueipsos

morem
ad cjus

truculcnli Barbari pcpcrccrunl


biiic

boc Iribucre

insuper et salario

publico et bonoribus dignissimos


,

lcmporibus cbristianis;

Dco
,

gralias agcrc, hinc


ut cffiigiant pocnas

babuerunt.

Nempe

qiiem propterca

nomcn

vcraciter currcre

parvuli legunl, ul vidclicct pocla


pr.-cclarissimus aiqne

magnus omniiimqiiu
aboleri

ignis xlcrni;

quod nomen

miilti

eorum mcndaciter
cxitii.

optimus tencris ebibilus ani;

usurparunt, ut cffiigerent pccnas pra^scnlis

mis
illiid

'

non

facile oblivione possil

secunduin

Nam

quos vidcs pclnlantcr

et

procaciler insullarc
tloratii,
qiii

servis Clirisli, snnl in eis plurimi

illum interilum

clademque non evasisscnt, nisi servos Cbristi se csse finxissent. Et nunc ingrata superbia aiqne impiissima insania cjus nomini rcsistunt corde pcrvcrso, ul scmpitcmis tcncbris puniantiir, ad quod nomcn orc vcl sulHbdo coiifugcriini, ut tcmporali hire fruerentur.

Qno scmcl
1 esta diu
:

cst imbuta recens servabit

odorcm

(Epistt. lib. \,

Ep. %vers. 69, 70.)


induciliir infcirri-

apiid

bnnc crgo Virgilium ncmpe Juno


venlorum
regi

sia Trojanis, jEoIo

advcrsus cos

lando dicerc Gens inimica


milii TjTrhcnnm navigat .Tquor, llium in Itaiiam |)orinns, viclosque pcnales. {.i.mid. tib. 1, vers. 71, 72.)
islis

CAPUT

l\.

Quod nulla tinquam

bella itagesla sunt,

nt vktorcs, propleT deos


rent vktis.

corum quos vkerant, purcevel anle conditam


:

Tot

beila gesta conscripla snnt


,

ilane

pcnatibus victis

Romam,
qiiid

ne vincerctiir,

Uomam

vcl ab

cjiis

exortu et imperio

lcganl, ct

prudcnles commendare debuerunt? Scd


(liccbat
raiis.
ita
,

bac
?

Juiii)

profcrant sic ab alicnigenis aliquam captam cssc ciqnos viialcin, ut bostcs qui cepcrani , parccrcnl cis,

vclut

irala

mulier,

loqucrctur

igno-

Quid yEneas ipsc pius


:

lotics appellatus

nonnc

ad dcorum suorum tcmpla confngissc compereranl ut aut ali(iiicm ducein Bnrbarornm prxccpisse (a),
irrnpto oppido nullus ferirelur, qui in
illo vel illo

narrat

icmplo fnissct invcnlus. Nonne vidit jEneas Priamum


pcr aras canKuino frrdantcm quos ifsc sacravcral
(

ranlhns Othryadcs, arcis Phopbiquc saccrdos Sacra inann, vicli luo diios, parvunique nopotcm Ipsc tralnt, cui'.sn(iiic anioiis ad liinina tcndit? {.Liieiil. lib. 2, vers. oU)-o21.)

Nonnc dcos
ifinos ?

ipsns,

qnos viclos non

diibiint diccrc, sibi


,

lirgil. /i:ncid. lib. 2, vcrs. 501, 502.)

potins qiiain se
dicilur,

illis

perhibct coinmcndsitos

cum

ci

Nonnc Diomcdcs
rnrrirucrc

ct Ulysscs,

Sacra suosque
crucnlis
Si
igiliir

tibi

coinmcndat Troja pcnatcs ?


(ibid.

CTsis siimmrr cnsloditnis arcis,


s;irrani cnij,Mcin, niaiiilnisiim;

ms.

295.)
dicit
,

virfjincas ausi diva; coiitiiigore villas?

Virgiliiis talcs

deos ct victos

ct,

iit

Ncc lamcn quod


F.x illo

scqnilur veriim cst

vcl vicli quoi|uo

modo evadcrcnt,

liomiiii

commcnIntoribiis

nucrc, nc rclrn sublaisa rcfcrri

datos

qii;r

demcntia est cxistimare his

Sjics Daiiaftni. (ibid. icrs. 1()(>-170).

Romam
sisscl,

sapicnler fuisse
poliiisse

commissam,
?

ct nisi

cos ami-

iion

vastari

Iino vcro victos

dcos

Fdili,.si qiiid rccte

sanercnl. At Mss., rccti.


taiKiiiaiu

M. r.Mid 700, -2000, ^JOrii, 20:i'2, lcnnit, dinilnsi"-:i. Aii^Mislinum iirTloricruiit iionnuilii linjiis rci lillens pTacis cl lalinis consiKiiala cxenii.la. ^ani rclcrt Arriaiiiis,

(fl)
fil)

pnrsidcsac dofciisores colcrc,


bon.i,

qiiid cst aiiiKl


' ?

qunm
'

tcncre noii nuinina

sed nmina inala

Alcxandri (cai). "2t) c.aita Tvro, iis conrngcranl, Alc\:ui(iriini iicpor\<^'csilao (oji. 2) cissc. 1)0 Agcsil.no oliani Xonoilion in o), i'lnl;nchns (c;i|i. 10) (il lil). i (io nol.ns r.r.voornni (cai). \) luirranl ipsiini, ti F,niilins mibns in Agcsilao (cap \ij,m :iil roin sociis oorinnqno Jimotiis /illicnioiisilnis ot ronoani rlinirlis, nolnibsc eos \Xi.\\ (pii in Miiicrvio Ininilum

(It!

r.cbns

(,'oslis

(ini in

H;mi>bim

iK-roiiIis

rlnrcs mannscripli, sc commisis.'>e.


M.
in n., trneris cbiliUus annis.

Iluic lectioni ad-

sliiul:ilnr n. 70ti.
>

^e rccopcraiit.

Saniorcs nostri Mss. omncs M. ' Fdili, .M'rf da^moiiin ^ elioris nol t Mss, s?(i omina mida, id cslprn-sat^in ctndii ot cladis venlura;. M. C^-d. 701) lcjiit, riO)iin H/a.
liabonl, imimi.'<.

ma^

17
(>iiaiito

IAWA\
cniiii

1'IUMllS.

H
alibi

sapiciitiiis

cnulitiir,

iioii

lloniain
illi

ucl

lem, cl quod

ad ca loca compcrluiit chl pcrlirc[)or'.a

istaiii cladciii iion riiissc veiitiiraiii, iiisi

priiis

periiisi

ncrc, cuin luMiore ct obsc(|iiio icligiosissimo


luiii(;st((i). Ibi ainissa,

issent

sod

illos

potius oliin
,

fuissc

pciiluros,

hicscrvata lihcrtas;
;

ibi claiiea,

cos,
r.on
,

(iiiantiini

poluissct
,

lloma scrvassct?
vidcat
,

Naiii <|nis

hic intcrdicta captivitas


biis Iioslibiis
libiis

ibi

possidcndi a dominaiilihiic libeniidi a iniscranillud


Jiiiioiiis

cuin

advcrlorit
,

(piaiita

sil

vanitatc

prcmcbantur,
'
:

prxsunipliiiii
clis, cl

noii

possc
,

viiici

snb

(lcfciisoribiis vi-

ducebaiiliir

postrcmo
ct

templuin
Gra;eG-

idco pcrisse

quia custodcs pcrdidit dcos


,

sibi

clfgeral avaritia
;

siiperbia

leviiim

cuin vcl sola potucril csse causa i)crcundi


liabcre voluissc
viclis ilia

custodcs
diis
'

riim {b)

istas Christi basilicas misericordia cl biimi-

pcriliiros?

Non

itaqiic

cmn dc

lilas ctiain

imnianium narbarormn*.
illa siia

Nisi forlc Graici

conscribcrcntur atipic canciculur, poctas

quidcin in

victoria tcmplis (lcoiiim cominiiillo

libcbal nicnliri, scd cordatos boinines cogcbat verilas conliteri. Vcruni istaopportuniusalio K)CO diligcnlcr copiosc(iiictiactanda suiil
:

niuin (c) pcpercerunt, atquc

confngicntes miscros
captivare iion
inore,
illa

victosquc Trojanos ferirc


siiiit;

vel

aiisi

nniicquod institucrain
'',

sed Virgilius,

poelaruni

mciiiitiis

dc ingralis hominibus diccrc, parunipcr cxpiiccin


ut

ost. Iino
ille

vcro niorcin liostiuin civitaies evertcntium

possmn

qui ca niala, qua; pro suoniin


,

mormn
proplcr

descripsil.

pervcrsitate inerito patiuntur


inipuiaiit;

i)lasphcnianles Christo
ctiain

quod aulcin
iiec

illis

talibus

C.\rUT V.

De generati consuetudine hostium viclaa'


evertenlium
,

(Ihristuni parcilur,

dignantur atlendcre, cl eas

civitatcs

quid Cicsar senscril.


3

linguas advcrsus ejus noincii dcmcnlia sacrileg;c protervitatis


^*

Quem morcm
stius, nobililat;e

eliam C;rsar
**

(sicut

scribit Sallu'-

exercent

quibus

iinguis
;

usurpiivermil
vel quas linut

verilatis historicus) scntenlia sua,


iii

nicndaciter ipsum nomeii, ut viverenl

quam de
liberos
paii a

conjiiralis
:

scnatu habiiit

commcnioraro
;

guas
illic

in
tuti

locis

ei

sacratis nietuendo
*^

piesseruiil,

noii praelermittit

Ilapi

atque nuiniti
fucrunt
,

ubi propter

eum

virgines, pueros

divelli

illxsi

ab

parentum complexu, matres


collibuisset
fieri
",
;

familiaruiii

hostibiis

inde iu euni inaledictis huslilibus

qu3c vicloribus
,

fana aliine

domos
j

prosilirent.

CAPUT
minem
quce

IV.

De

spoliari
astjlo

c;cd.'in

inccndia

postremo armis,
{Sut-

Junonis in Troja
el

quod ne-

cadaveribus, cruore atijueluctu omnia replcri


(ust.

liberavil

a Gra;cis,
se

basilicis

Aposiolorum,

de Conjuratione Catilinw

cap.

51

).

Hic

si

omnes ad

confugieules

a Darbaris defen-

faiia tacuissct,

deorum sedibus

soleie hostes parcere


hoslibiis, seJ

derunt.
Ipsa,

putaremus. Et hacc non ab alienigenis

ut dixi, Troja,

mater populi Romani

{)

a Calilina et sociis ejns

nobilissimis senatoiibus et
hi

sacratis in locis deoruin

suorum muiiire
etiam,

iioii
,

potuit

Rominis

civibus,

Roinana lcmpla meluebant. Sed

cives suos ab ignibus fcrroque Graccoruni


ipsos deos culentiuin
:

eosdeiu

videlicet perdili et patriac parricidac.

quiti

CAPUT
victis.

VI.

Quod
,

nec
in

Romnni quidcm
templis

ita

ullas

Junonis asylo

Custodes

lecti,

Pboenix et dirus
;

iysses

ceperint

civitates

ul

earum parcerent

huc iiudique Troia gaza luceiisis erepla adylis, mensceque deoruiii, (.Tateresque auro solidi, caijlivaque veslis Cougentur pucri et ijavidu; loiiyo ordiiie nialrcs
ITaidani asservaliaiit
:

Quid ergo per mullas gentcs


gcsseriint et

quae

iiiter

se

bella

nusquam
ipsos

victis in

dcorum suorum

sedi-

Slaul circuni.
{yirgil. jEneid Lb. 2, vers. 7G1-767.)

bus peperceruiit, iioster sermo discurral? Romanos


ipsos videaiiuis
:

Elcctiis est vidclicel locus tantie deae sacratus, iion

inquam, recolamus respicia-

uiide caplivos
liberet

non

licerct

educere
iiiinc

scd ubi captivos

includcre.

Compara

asyliim illud, nou

ciijuslibet dei grcgalis,

veldetiirba plel)is,sed Jovis'

ipsius sororis elconjugis elregiii;e oiiiiiiiim

dcorum,
incen-

cum memoriis noslrorum Aposlolorum.


sis

a miseranlibus fioslibus uucebantur ; verbuni, cx auclorilate neslroruiu Mss. M. " Hic incipit capul 5 in Mss. 3 viiul. Kr. et Mss. Gallicaiii ac liomani , Calo. Sed qnia verlia iiune lanilata ab Augustino Ca-saris sunl apud Sal*ln
B.,
Itoslibns, liic susUiliinns

llluc

templis el diis erepla


victis ^,

spolia

porlabanlur, non
;

leddenda

sed dividenda vicloribus

huc au-

Lov., poclis. Cjcteri libri, port^s, accusandi casii, quein

verbo,

libet, ailjiinj^ereaniat .Migusliiius. .sjc in lli)roscciin-

ideo iu Ainerl)ac!iiaua edilionc, , l.ovanicnses, inlerprelibus liujus opeTrivetho enicndarc visuin esl, ( ivsur : laris \aloisio el iiietsi libri, ut ipsi ohservanl, coinniuniter iKibcrent, Cato. ()iiid si in eo Augnstiiuis, cjuod erudilis iioniiniuiuaiii couliii2;it, ineiuoiia hijisus esl, aul sallustio usus vario sive M. luciuloso? N. 7liG, Cuto.
lustinni
,

iioii

Caloiiis

(inaiii liicseeuti suiit

do

liMractalioiiuiu, cap.
libuil.
' F.r.

2a

in iiie

poliusdicens quid^iuid

* Iu B.,

ncbilitatc.
editi

enni
ic

el aliqnot proba; notae manuscripti, expediam.


7tK).

Pleriipu;
esl.
3

sie eliam codiccs noslri, corruptc. lerunt, nobililalcc ; qux' leclio cerle veia
:

M.
Lov., collibidssent nialo
et dissentientibus cactcris

M. * \iiid. Ani. et lerique manuscripti, perversitalis. Sic cliam n. 7(i(i. M. * I.0V., alqne mHniti esscnt, el ubi proptcr euni, etc, addenles, cs.sfn/ci, invilisoinnilinslibris edilis cl iiianuscriplis ' lii li., scd de .lovia : cornipte. M.
[

eliam u.

libris.
(rt) vasa prcliosa apud virginem Deo sacram, quae cuslodienda illa recepcrat, d(!tecta a milite , .\laricuiii, niox uhi coinperit ad hasilicam Pclri aj^osloli perlincre, jussisso co vcportari, seiil it orosiiis, lib. 7, cap. 59.

'
,

l'lun:s Mss.,

non donanda

viclis.

(a) Salluslins, cai]. (llihri dc Ojnjnralionc Catilinfc: l'rhein lioiiunn, sicnli c;,'o accc|)i, condiderc! atciiic liabuere
inilio rioj,(iii, (jui

.lincaducc

i;rol'uyi iucerlii sciiil)us

va-

{b) I.evilas propria cra-euruni, ail Ciceio in oralione fro Flacco, capp. 5, 7, et alihi. lla;c coruiii crat apud r.onianos nola, quos ideo Cr;ccnlos diccLant.
(()

(TJl/aJlur.

^empe eosdem dccs

cclcbaiii crxci et irojaru.

19
iiitisiiuc

DE CIVITATE

DEI, b.

AUCUSTIM
apparuit
,

50
ut

Romanos, dc (jiionimprscc.pua laude diclum

mitia

ampiissim.T.

LasiliCce

implciida:

esl,

pnpiilo cui parccretur, eligcrcntiir et deccrncreiiliir,


iibi

parcere sabjeclis, cl dcbellare supcrlK.


cl

ncmo

ferirctiir,

unde iicmo raperelur,


hostibus

qiio libe-

quod accepla

iiijuria

igiiosccrc,

quam
ul lale

randi

perseqni

mulii

niiseranlibus
ulli
'

ducerenlur,

uiide capiivandi

Caliliiia:, cap. lualcbaiit {SaUust. de coiijurutione

in

nec a crudelibus hoslibus abchristiaiio


;

fine )

qu.iudo lot lanlasiiiie urbes

domina-

ducerenlur

hoc Chrisli nomini, hoc

tem-

legalur norenlur, cxpugnalas caplasqiie evcrlcruiil, quisquis ea ad quae templa exciperc soK;baiit, ut
bis

pori iribuendum qiiisqnis

non

videt, ciceus

quisqiiis

videt, iiec laudat, iiigratus;

quisquis laudanli relu-

coufugissel, libcraielur. Aii

iili

faciebant, ct scripto-

Ctatur, insanus est.


ferilali

Absit ut priidens quisqiiam hoc

carumdem rcrum geslariim ista reliccbanl? llane requircbant, ista vero, qiii ea qu* laiidarent maximc
res
rireiil ?

imputet Darbarorum. Truculenlissimas et sxilic

vissimas meiiles
liler

terruit, ille frenavil, ille mirabi-

indicia prsteprseclarissima sccuiidnm ipsos pictalis Romani nomiuis Marcus Marccllus,

tcmperavil,
:

(jui

per prophciam lanlo anlc pra:ct in

dixit
lis

Visitabo in virga iniquilales corum,


;

(lagel-

Egregius

qui Syracusas ()

urbcm ornalissimam,

cepit

re-

peccata eorum

misericordiam autem

meam non

et ante ejus sanfertur eani prius flevisse ruiluram, suasilli lucrymas clTiidisse {b). Gcssit et cu-

dispcrgam ab eis(Psal. lxxxviii, 33, 34).

guinem

CAPUT
i.

VIII.

ram

pudiciliac,

eiiam

in

hoste scrvandio.
jussisset

Nam
,

prius-

bonis ac maU.t plerumque

De commodis alque incommodis, qum communia sunt.


:

quam oppidum
edicto,
iift

viclor

invadi

conslituit
(c).

Dicet aliquis

Cur ergo

ista

divina misericordia

quis corpus liberum violaret

Eversa

etiamad impios ingratosquc pervenit? Cur, puiamus,


nisi

nec uspiam legilur est tamen civilas morc bcllorum, fuissc praiab imperatore tam caslo atque clcmcnli

quia

eam

ille

pncbuit, qui quolidie


et
?

facit oriri so-

lem suum super bonos


injustos {Mallli. v, 45)
ista cogitantcs,

malos,

et pluit

super justos

et

cepium,

ut qnisqiiis ad illud vel illud

lemplum

fugis-

Quamviscnim quidam corum


;

set, abircl' illaisus.

Quod utique
flclus,
,

iiullo

modo

prjeler-

ptKnilcndo ab impictale se corrigant


dicit, divitias

irelur

quando nec ejus

nec quod cdixerat

qiiidam vero, sicut Apostolus


et

bonitatis

pro

pudicilia

minimc violauda

potuit taceri. Fabius,

longanimitalis Dei conlemnenles,


siti et

secundum duri-

Tarcntinse wrbis cvcrsor, a

simulacrorum depra;da-

liam cordis

cor impccnitens thcsaiirizcnt sibi iram qui reddel


:

tione se absiinuisse laiidalur.

Nam cum

ei

scriba

in die irw et revclalionis jusli judicii Dei,

suggessissct quid de siguis


fucrant,
lieri

dcorum, quaj multa capta

unicuique secuiidum operaejus {Rom.

ii,

4, G)

tamcii

juberct, conlinentiam

suam eliam
:

jo-

palicntia Dei ad poenitentiam invitat malos, sicut fla-

essent et cando condivit. Qux'sivil enim, ciijusmodi verum etiam rciion solum mutia grandia ,

gcllum Dei ad paiicnliam erudit bonos. Itemque

nii-

cum
deos

ci

scricordia Dei fovendos amplectiliir bonos, sicut scveriias Dei puniendos corripit malos.

inquit, Tarentinis runtiareiilur armata, Relinquamus, flclum, nec bujus iralos (d). Cum igitur ncc illius
illius

Placuit quippe

divince
jiistis,

providcnlioc

pr.Tparare

in
;

posterum bona
ct

risum, ncc

castam misericordiam, ncc hujus fa,

quibus non fruenlur

injusli

mala impiis,

cetam conlinentiam

Romanariim rcrum geslarum


quando
prailermillcreliir,

qiiibus
iia

non excriiciabuntur boni.


et

Ista

vero tempora:

scriptorcs tacere polucriiit;

bona

mala utrisquc voluit csse communia

ut

sialiquibus hominibus in

honorem cujnspiam dcorum


,

ncc bona cupidius appctantur, qua; mali


bere cernuntur
et bohi
;

quoque ha-

suorum

sic

pepercissent

ul in

quoquam tcmplo

C3C-

ncc mala lurpiler cvitcntur, quibus


afficiuntur.
sit

dcm

vel captivilatcm
VII.

ficri

prohiberenl?

plerumque

C\P13T

Quorf m

cvcrsionc Urbis qua; aspere

2. Intercst

autcm plnrimum, qualis


vel

usus vel ea-

acciderint bclU ; qnx vero oesla sunl, de consuetudine nominis Cliristi. clementer, de potentia provenerint

rum rcrum qux prosperx,


adversoe.

earum quic dicuntur


exlolli-

Nam

bonus lemporalibus nec bonis


;

lur, nec malis frangilur

malus aulcm ideo hujusce,

Quidquid crgo vaslalionis, trucidalionis, dcprredalionis, concreinalionis,


afflictionis,

in isla recenlis-

modi
tiir.

infelicilalc

puiiilur

quia fclicilate corriimpi-

Ostcndit tamcn Dcus sa'pe eliam in his dislri-

siina

Romana cladccommissum

est, fecil

liocconsue-

more novo facliim cst, ludo bcllornm. Qiiod aulcm quod inusitata rcrum faCie immanilas barbara lam

bucndis evidentius operationein suani.

Nam
*, si

si

nunc

omnc pcccalum

manifcsla pleclcret pcena


:

nihil ul-

timo jndicio scrvari pularclur

rursus,

nullnni

co<liccs noslri, liaherctur.

M.

poccalum nunc punirct apcrle


.

Divinitas,

nulla es.^e

vox

rerum

ahesl a vctcre codice nbro Silvanc-

providcnlia divina credcrctur. Simililer in rcbus secundis,


si

clensi. .... , , , Sicilia quam obsulcus Marcella) syraciis:e civilas cst rc|nilMis, lcrsapc niac.hinis Arcliinicdis Syraciisaiii liis Marccllo Augnsliliolaiidcin anno cx| iif?navit. Qua; hic do 24. 2."), lili. ivio, nu.s, Itiminlnr in I {b) >!irral. livins, lib. 2."), ca[). 2t.

non cas Dcus quihusdam


iion

pclcnlibiis evi-

dcnlissima largilatc conccdcrcl,

ad

eum

isla

pcnincrc diccromns
lil)usd.\rct, nonnisi
illi

ilcinqiie si oiniiibns cas


talia

pelcn-

proplcr

pncinia scrvicndiini
talis

vit,

qua a nomanisad Anui1(1) Tarcitluin, (--liaWria! urhcm, Vcnnrosns rccni^crabalcin (Iclcccral, O. l-abins Maxiinns Ilic I abius osl illc. niililil)Ms<iiic (liriiiieiidain iradiilil.
. .

(() l(l<Mn,il)iil., cap.

2.").

esso arbiiraremur; nec pios nos f.acerct

ser-

deiiuo Knnins,
/

niin

hnmo nobh rnnclando

resltliiU

rem.

20;in, niiili.

Fins
lib.

flc

T.ircniinorum siinulacris rcspousun allorl Li\ius,

^ind.Kr. ol l.ov., nulli. vcrius Am. ct Mss., j(//i. Cod. M. V , pliricri-liir pncna. CTtcri codic^s, plcctcrcl pccna l

27, cap. 16.

bU|'i lo, diviiiitai.

\
viliis,

MltKU PUIMUS.
sod
|t()liiis

2
si

cii|M(loscl uvaros.
ct
iiiali

lla;: cniii il;i

sinl,

2.

Nam

pr(p;(!r'a (|uis(|ii(; onjiiigandis ct corri-

(|iiiciiiiiqiu; lioiii

paiilcr ainicli

siiiil,

iioii

idco

pi(;ii(lis iiialo ag(;iilibtis

paicil, qiiia opporliiiiiiis lciiiipsis


iiicliiil,

ipsi (iisliiicti
iilriiliio

non

siiiil, siiiit.

ipiiu (lisliiictiiiii iioii osl (|ii(hI

piis iti(|iiiiil, vcl

cisdcin

ne dotcriores

perpossi
iii

Maiicl

cniiii (iissiiiiililii(lo
;

pas-

cx

Ikk; criiciaiitnr, vcl

ad boiiani vilain ct piam criiinfiiinos,


cl

soriiiii cliaiii

siinililiKlinc passioiiiiiii
iioii

cl

lici;! siiii

di(;iiilos iiiip(;(liaiit

aiios

prciiiant

at(|ii()

codcni lorniciUo,

cst idciii virtiis otvitiiiiii. Naiii

avortaiil a

(ido

iioii

vidcliir ossc cupidilMtis occasio,


iii,

sicul sub iino igiio aiiriiin rutiiat, iialoa ruiiiat; cl suli

sed consiliiim charitatis. lllud esl ciilpabilc, qiiod


qiii

cadeni
gaiitur

tribiila siipiiho coinniiniiunliir, frunioiila


;

piir-

dissimililer viviint ct a maloriim faclis abliorrcul,


laiiion

ncc idoo

ciiin

olco

aiiiiirca confunditiir, (piia


:

paicuiit

pcccalis alionis,

(|ii;i;

dcdoccre aut

codeni proli pondore cxpriinitiir


vis irruciis

ila

niia cadoin(|iic
cii(|iiat;

objiirgarc dciiorcnl, duiii coriim oircnsioncs cavcnl,


110 sibi

bonos probat, pnriHcal,


iii

inaius

nocoaiit

iii

liis

robus, qiiibus

licile

boni alqiic

daninat, vasial,c\tcrniiiiat. Uiide


inali

cadoniafniclionc
;

innoccnlcs iiluntur, scd cupidiiisquam oportcbat cos,


qui
in

Dcuni dctosiaiitur alque

blasplioniaiit

boni au-

boc miiiido pcrcgriiianlur

ct spcni

supcrimi

toin precantur cl laudant.


lia,

Tantuni intercst, noii qiia-

palri;c praj se gcrtint.

Non solum
lilios

qiiippo iiirirniiores,
haljoiitcs vel

sed qualis quisquc paliatur. Nain pari niotu exa-

vitani

duccnlos conjiigalcm,

ha-

gilalum et cxlialal borribililcr cocnum, ct suavilcr


rragral uiiguciilum.

bere quyercnlcs,

domos

ac familias possidonles ((luos

Apostolus
correptionum, propler quas

in

Ecclosiis alloiiuitiir, docons cl nionens

CAPUT

IX.
et

De caush
iila

quemadmoduin
parentcs ciim

vivere dcboantct uxores


ct
lilii

cum

maritis,

boni et mali pariter flagellanlur.

ct inariti cuni uxoribus,


(iliis,

cuin parciitibus, ct

ct servi
iii,

cum

dominis, ct domini

l.Quidigitur in
passi sunt, qiiod

rcruin vaslitate
eis

'

Chrisliani

non

magis

fidelitor ista

con-

cum
tunt

servis [Co/oss.

18-22]),
audent

multa teinporalia,

multa terrena libentcr adipiscunlur ct molesle amitsiderantibus ad profoctum valerel? Primo, qiiod ipsa
peccata, quibus Deus indignalus implevit tantis cala,

propter

quaj
sibi

non

olTendere homiel
,

milalibus

mundum,

nes, quoruni

vila
:

contaminatissima

con-

humiliter cogilantes,
flagiliosis

quamvis
sccleratissima displicct

verum eiiam
,

hi

qui su-

longe absinl a

facinorosis,

alque impiis,

poriorem

vitae
irrelili

gradum tenent

nec conjugalibus

(amen non usque adeo se


(lignos
*.

a delictis deputaiit alienos,

vinculis

sunt, et viclu parvo ac

tegumenlo

ui nec temporalia pro eis mala

perpeli se judicent

utunlur

Exceptoenim quod unusquisque, quamlibct


quibusdam
cariiali

',

pierumque

suce fanioe ac saluti coiisulenles

%
iii

laudabililer viveiis, cedit in


ciipiscentiai, etsi

conet

dum

iiisidias

atque impetus malorum tinienl, ab eo-

non ad facinorum immanitatem

riim reprehensione sese abslinent. Et quamvis iion

gurgitem flagitionim atqne impielalis abominationem,


:id

tanlum eos meluant, ul ad similia perpetranda quibuslibet

aliqua tamen peccata vel rara vel lanto crei)riora,


daiit;
:

eorum

terroribus alque improbilatibus ce-

quaiito minora
reperilur, qui

hocergoexccpto, quis tandem

ea ipsa lamen, qua;

facile

cosdem

nolunt
ipsos, propler quoruin horren-

cum eis non perpelrant, plcrumque corripere, cum forlasse possint


;

dam

aliquos corripiendo corrigere


superbiara, luxuriam et avaritiani,

ne,

si

non poluerinl,

atque exse-

crabiles iniquitates et impielates, Deus, sicul

minando
sic lia-

sua salus ac fama in periculum exitiunique perveniat


:

praedixit, conterit terras {hai. xxiv, et alibi),

nec ea consideralione, qua suam famani ac sautililati

beat, ut habendi sunt? sic

cum

cis vivat, ut

cum
el

lulem vident esse necessariam


lali-

erudiendonnn
re-

bus est vivendum

Plcrumque
vel

bomiiium
eniin ab ois docendis,

sed ea potiiis iiifirmitate, qua dolectat lin'


(I

gua blandiens el humanus dies

Cor.

iv, 3), et

admonendis, aliqnando cliam objurgandis


piendis maledissimuialur
*
;

corri-

cum

fiirmidatur vulgi 'judicium et carnis excruciatio vel


laboris piget, vel

cum eorum os coram verecundamiir offondero; vol cum inimicitias devitamiis, ne impediant et noceant
in istis

peremptio; hoc
cula,
3.

est,

propter quajdam cupidilalis vin-

non propter

officia cbarilalis.

temporalibus rebus, sive quas adipisci adliuc

appelit nostra cupiditas, sive quas amiltere formidat

Non mihi ilaqiie vidctur hsc parva esse causa, quare cum malis flagellentur et boni, quando Deo placet perdilos
flictione

indrmitas

ila ut,

quamvis bonis
eis

vila

malorumdisdarnna;

piiceal, el ideo

cum

non incidant

mores eliam temporalium pcEnarum alpunire. Flagellantur cnim simul, non quia

in iliam

tionem

(luaj

post banc vilam lalibus proiparatur


peccatis

simul agunt
ta-

malam
;

vitam, sed quia simul amant lemsi-

menquia propterea
cunt,

eorum damnabilibuspar-

poralem vilam

non quidem aqualiler, sed tamen


ilii
;

dum

eos

in suis licet levibus et veiiialibus

tuunt, jure
vis in

cum

eis temporaiilcr flagellentur,

mcquam-

mul

quam

boni contemnere deberent, ul

correpii

atquc correcti consequerentur acternam

ad quara

xtcrnum minimc punianlur. Jure istain vrlam, quando divinilusaffliguntur cum eis,amaramscnliuiit,
cujus

consequendam

si

nollent esse socii, ferrentur et di:

ligercntur inimici

quia, donec vivuiit,

semper incer-

amaado dulcedinem pcccantibus

tum cst utrum voluntaiem sint in meiius mutaiuri.

cis

amari cssc

noluerunt.

Qua

in re iion ulique
vetiistissimus

parem, sed longe graviorem

lia-

Plures Mss.

vastulione.

Corbeicnsis

codcx Corbciensis, ac t^gimcnto utimtur.


Er. ac Mss. 1'oresl

7G6 cum

aliis

verbum comnlentes, abest ab Am.

probatioribijs, vantitale. M. 'l.ov., indignoH : reliiciaiilesensu ct coetcris libris.


*

^onnulii (iodiccs cuittunt, coram.

sonsu delcri, ul quod proxiine sequilur, dum msiditis nlffue impetus mnlorum timent, refcralur ad prxccdeniw vciba, fumoi scilicet, ac siduli.
illicso

2"
bciilcjnsarn,
<tein
iit

I)K
<niiliis

CIVITATE DLl
lUe quiejus de

S.

ACGLSTIM
aulcm
Clirislo,

5}
iiifinniorcs, qni lcrrciiis his boiiis,
aliquantiil.a

pcr propliolain

diL-iliir,

cliiriis. Illi

&no peccalo

iiiorieliir,

xiinguiiiem

(iiilein

quamvis ca non pricponcrcnt


lanieii cnpidit.Uc

iiianu speculaloiis requiruin

[Ezccli. xxxiii.O).

Ad hoc

cobyercbant

quaiiliim hacc

eiiim speciilalorcs (), hoc esl populi)nini pr.Tposili


coiisliliili siiiii

peccavcrinl, pcrdondo sciiscruiit.


liieriiiit
,

amando Tantum quippe dc;

in

Ecclcsiis, ut

iion

parcaiil objiir-

qiianluin

se doloribiis iiiscrueranl

siciit

gando

|.cccala.

Ncc idco

laiiicn a!) Iiiijiisccmodi ciilpa


iioii

A])osloliim

peiiiuis alicmis cst, (lui, liccl pra posiius


cis laiiun (|uibus viUu liiijus
iiiulta

sii,

in

enim
Nani

iil

cis

supra commemoravi. Oportelial adderclnr eliain cxpcrimenloriim disci-

dixissc

iieccssilale conjiingiuir,
cl iicgligit, devi-

plina, a qiiibus fucrat

moiicnda vcl arguenda novil,


offcnsioncs
,

cum

dixil Apostolus,

lam diu neglecla verborum. Qui voluni divites fteri, innon facullalem
qui

lans

conim

proptcr
scd

illa

qiiibus in h;;c

cidiint in tenlaitonem,

cl c;clcra; profecto in diviiiis


:

\ila noii indcbiiis uiitiir,

pliis

qiiam dcbuit dc-

cupiditalcin rcprcbciidit,

pra;-

lcctatur.

Dcindc babcnt aliam cansam boni, qiiaro


qiialcm
liabiiil

ccpit alibi, dicens, Dracipe divitibus liujus mundi, non

lcmporalibiis afnigantur malis;

Job

superbe sapere, neque sperare in incerto diviiiaium


sed in

'

ul sibi ipsc buiiianiis aninius sil probalusct cognilus,


qiiania virlule pictatis gralis

Deo
;

vivo, qui prwslat nobis

omnia abundanler ad
boiiis,

Deum
pereat.

diligat(6).

fruendum

bene faciant, divites sint in operibus

CAriJT X.

Quod

sanclis in amissione rerutn temponiliil

raiium
\.

Quibiis rccle consideralis alque perspectis, aipiis,

ihesaurizeiit sibi fundamentuin boiiuin in futurum, ut apprehendanl vcram vitain (1 Ttm. vi, 11 -id). ILcc qui de suis facicbant diviliis,

facile Iribuanl, commuiiicent,

tcnde ulrum aliquid mali acciderit lidelibus et

inagnis suiit lucris lcvia

damna

solali

plus-

quod

cis iioii in

bomim

vertcretur

que
:

la-lali

nisi forte pulaii-

ex

his,

(|ikl'

lacile

tribuendo tutius servalimide retincndo


in lerra perirc,

diim csi apostolicam illam vacare scnlenliam, ubi

vcrunt,
ait,

quam

coiilrislali

ex

liis, qii.c

Scimus

(juiu

dili(jeiiiibus

Deum omniu

cooperanlur

facilius
'

in

amiserunt.

IIoc

cnim poluit

bonum
quid

(Iloin. viii, 28).

qiiod piguit indo Iransfcrre.


siliiim Domiiii siii,

Nam

qui reccpcrunt con-

[CaputX.] Amiserunl omnia qua; habebaiit. Niimliilcni?

dicenlis, JSolitc condere vobis theel


;

nuimjuid piclatcm? nuiiiquid inlcrioris


aiitc

sauros in terra, ubi tinea

rubigo exlerminnnt,

et ubi

hoiniiiis boiia, qui cst

Dcuindivcs(l Petr.

fures cffodiunl et furantur


iii,

sed thesaurizale vobis the-

4 )?

Ila) suiit

ojcs Clirislianonim, quibus opuloiiliis


:

sauros in coclo, quo fur non acccdil, neque tinea cor-

diccbat "Aposlilus

Est aulein (jucestus magnus pietas

rumpit
(Mutth.

ubi eniin est thesaurus tuus, ibi erit


VI,

el

cor

tuum

cnm

sufficienlia.

^ihil cnim intuUmus in liunc


:

mundum,
qui vo-

19-21

Iribulalionis

lcmpore probavcrunl

scd ncc auferre uliijuid possumus

habenles uulem vi-

quain rccte sapuerint, non

conlemneiido veracissifidclissimum invi-

ciuin ct te(juineiUum, his contenti simus.

Nam

iniim praeceptorem et thcsauri sui

luiU diviics fieri, incidiini in lenlalionein et laqueum, el

clissiinumquc custodem.
ibi

Nam

si

multi sunt gavisi,


conligit

desideria

muUa

stullu

et

noxia, qua: mergunt homines

so

liabuissc divilias suas, qiio

ut liostis

in interilum et

perditionem.
:

Radix

esl

eiiim

omnium

iion

acccdcrct; quanto ccrtius ct sccuriiis gaudcrc


illuc inigraverant,

iniilorHin avarilia (c)

quam

quidain appetcntes, a fide

potucrunt qui monilu Dei sui

quo

pcrcrraverunt,

el

inseruerunt se doloribus muitis(l Tim.

accedere

'

omnino

iion posset?

Unde Paulinus

nosler,

M, G-10).
2.

Nolensis episcopus, cx opiilcniissimo divitc voluniaie


in
*

Quibus crgo lerren;c divilix


si e;is &ic

illa

vastationc
isto

paupcrrimuset copiosi.ssime sanctus, qiiandu et

ipsaiii

pericrunt,

babcbant, (luomadmodum ab

Nolam
sic in

Darbari vaslavcrunt

(a),

ciim abeisieiicrclur,

toris paiipcrc, inlus divilo

audicrant; idcst, simuiido


(l

corde suo, ut ab eo postca cognoviinus, prcca:

utcbanlur, lamiuam nonutcnies

Cor.

vii,

51): po-

balur

Domine, non excrucier propler

atiruin et argen-

lucrunt diccre, qnod


.siipcraliis
:

ille

gravilcr tcnlatus et

minime

tuin; ubi enim sint oinnia mca. tu scis. Ibi eniin liabe-

Sudus

crivi

de utcro malris mciu, nudus


;

bat oniiiia

siia, iihi
^,

cuin condcro cl tbcsaurizaro

illc

rcverlar in lerram.
sicul

Doininus dcdit, Domimis ubslulit


: sit

monstraverat
dixcrat.
rant, ubi

qui et h;cc mala


lioc qui

mundo

vcntura prac-

Doinino

placiiil, ita fuctuin esl


i,

noincn Domini

Ac pcr

Domino suo moncnti obediciicc ipsas


:

bcncdictum

(.Job

21)

ut

bonus servus magnasfaculciii

etqiiomodo llicsaurizaredcbcrcnl,

lates habcrct
(lisscqiiiis

ipsam

sui

Doniini vobinlalcni,
iicc

pe-

tcrrcnas divilias Barbaris inciirsaiiiibus


qiios
auloiii

aini.scriiiit

mcnlc

dilcsccrct,
',

constrislaiolur cis

mon ubedisse

pucniiuit
si

quid do

lali-

rcbus
*

vivciis rciictus

ipias cilo fiicral

moricns

rcli-

bus rebus facicndum cssct,

non pnccedenle

sa-

pientia, ccrte cunscqucjite ex|ici'icn(ia didiccrunl.


vcliislissimiis rorbeionsis liber, coopcralur.
" viiid. Ain. cl l.ov. oiniuunl, in.
t<ic Mss. Al vaWu, rcliclis : iiiiniis iiilegra i!Ia anlilhi^si, qu;c Aupiisliiio pl;Kuii, horuin vcrljoniiii, livcns rcliclus;
' vind. \ni. Fr.. qunin. sic cll.im hahcut manuscripti, c\cc|iU) iiiio clallcro, iaquibiislcgiiur, dc qiia. Mn.HM,

.1, iiioiicns rclicliiriis.


(liiiii

CoM.lWycl

i20."il

ffniiil, rc/j-7i(.s,

cod.l.

iiilcrioris iiolx

uu. 'lOoi cl 20.)o Labcnl, rc-

qiuiin.
'
lii

M.
cdilis addilur
,

liclix.

M.

stiaiwn

quod ahcsl a mauuscri-

(d) !>pcciilulmi.<i viicabulo cxaitc liansialum csl gra;cu:n cpiscopos, (IUimI 1 iiiriliii.s proliat I.. Vivcs. (b) S. iilirysosloiiiiis i.i lloiiiil. I ad |.0|inbiin Anlioclic-

ilis.

caiuas ciiiimcral varuc rl onuirmoda- s;nicIoruin iii liuc iiiuiulo, quas biyillaliiD ex btripluris couiirni.it. f;oyi; (s. (f) Apud rauluiu, philitrguria. vulgaU,ci(j(/i/<.
niiiii h;Ii>

lUliciionis

acccdi. Al Mss., accedcrc. lov. ci codicos iiosiri, cvccpto 7()<>, lci^uiit, monuerut. M. Ms. 71)1) i-l plcriqiic cdili, immMnivcrut. (j) (ioUii iiHiiirnm siil) \larico po>t dirc;.lain rrhcin pcr I aiiiiiii, V olscos, f:aiiiiiania;ii, cl 'ili;is llali.i- provinciab cUwiJi NcUm i]'baia Camjauix civilatom dirucrual.
^ ^
Fxliii,

riiiMCs.
5.

20
:

Al

ciiiiii

qiiidain

lioiii

ctiain C.lirisliani lonncntis


|iro(lcrciit. Illi

pra'ccss('rit

nrqtie ciiini

facit inalain

iiiorlciii

nisi

cxcruciali

siiiil,

ul

bona

siia lioslilitis

(piod
diiin

s(M|tiiliir iiiortcin.

Noii ilaipie

nuiliuiii
suiil

ctirau,

vcro nec piodcrc, ncc pcrdcrc polucriinlbonuin, quo


cl ipsi
boiii craiit. Si

cst cis

(jiii

iKiccssario
;

inorituri

(|iiid

nulcin lon|iicri,

i|uain

inain-

accidat ut inoriaiilur

sed inoriciido quo iic cogaiinovcriiit loiigc

inoiia ini(|iiitalis

prodcrc inalucrtint,
([111

boiii iion crant.

tiir. (]iini igiltir Clirisliani

nicliorciu

Adinonendi

aiitcin fiiorant,

lanla paiicbanlur pio


:

fuissc rcligiosi patipcris inorlciu inler liiigciilitini caiiuni linguas, ipiani iiiipii divilis
iii

auro, quanta csscnl susliiicnda pro Clirislo


polius diligcrc disccrcnt, qui
fclicitatc ditaret
;

ut cuiii

|)iirpiira

(;i

bysso

pro sc passos xlcrna


ct
argciitiiiii,

(Luc. xvi

19-31); horrcnda
,

illa

geiiera inortium qtiid

noii atiruin

pro quo

morluis obfucrunl

qui bciie vixerunt.

pali

iniserriinuni fuit,

seu inentiendo

occultarctur,
tor-

scu veruni diccndo pioderetur. Naniquc inlcr


incnla ncino Cliristuin coii(itcn(lo ainisit
riiin, nisi
:

CAPUT

XII.

De sepultura
in

humahorum corporum
,

ncino au-

quoB Chrisliauis etiamsi fueril negata


\.

ni/ adimii.

iicgando, servavit. Qtiocirca utiiiora crant

At cniin

tanta strage

cadaverum ncc

sepcliri

fortassc tornicnta,

qx bonuin
illa

incorruplibilc ainanutili

potucrunt. Ncqueisuid pia (idcs niiniuni rclorinidat, tenens prxdictum


,

duin doc(;bant, quain


fruclu

bona, quu; sine ulio

iicc

absuincnlcs bestias rcsur,

dominos sui amorc torquebant. Scd quidain


sunt. Et bi forle baberc cupicbant, nec
:

rccturis corporilius obfuluras


pitis

qiiorum capillus ca-

eliam non babcnles quod prodcrent, duni non credunlur,


torti

non peribit
,

(/rf.

xxi,18). NuIIo inodo dicerel


,

Veritas

Nolile timere eos qui corpus occidunt


,

ani;

sancia voluntalc pauperes erant

qiiibus denionstran-

inam aulem non possunt occidcre [Mallh. x

28)

si

dum

fuit, noii facultates,

scd ipsas cupiditaies talibus

quidquam obesset futurx


quispiam
sic

vit;e

quidquid inimici de
forte
,

csse dignas cruciatibus. Si vero melioris vitoi proposito rccondituin aiiruin argenlumqiic non liabebant,
iiescio quidcin

corporibus occisorum facerc voluissent. Nisi

absurdus est, ut contendat eos


tiineri

qui

utrum cuiquam
creditur
,

taliuni
:

accidcrit, ut

corpus occidunt,non debcre

ante mortein, ne
,

dum

habere

torqueretur

veruintamen

eiiainsi accidit, prof(;cto qui inlcr illa

tormenla pau-

mortem ne corpus occisum sepeliri non sinanl. Falsuin est ergo


corpiis occidant, et limeri debere post

pertalem sanciani confitebatur, Christum confitebalur.

qiiod ait Christus

Quicorpus occidunt

et

postea

non

Quaproptcr
potuit

etsi

non incruit ab boslibus credi,

habent quid faciant [Luc. xii,4);si babciit tanta

non

tamen sanclce paupertalis confessor sine


inquiunt, etiam Christianos fames

qux de cadaveribus

faciant.

Absit ut falsum

sit

quod

coelcsti

inerccde torqueri.

Yeritas dixit. Dictum est enim aliquid eos facere


in

cum

4. [XI.] Mullos,

occidunt, quia in corpore sensus est occidendo


postea vero nihil habere quod faciant
,

diuturna vastavit.

Hoc

quoque

usus

suos

boni

quia nullus

fideles pie tolerando verlerunt.

cavit, malis

vitae

hujus, sicut

Quos enim fames necorporis morbus, eri-

sensus est in corpore occiso. Multa itaque corpora

Christianorum

teria

non

texit

sed nullum
,

eorum
im-

puit

quos auiein

noii necavit, docuit parcius vivere^

quisquam a

coelo et terra separavit


,

quam totam

docuil produclitis jejuiiare.

C.\PUT

XI.

De
niulti

plet prxsentia sui


,

qui novit unde resuscitct quod


in

fine temporalis vitce

%ive longioiis

creavit. Dicitur
lia

quidem

Psalmo

Posuerunl mortacali
,

sivc brevioris.

servorum tuorum

escas

volalilibus
:

carnes

Scd enim

eiiain Christiani

interfecti sunt

sanctorum tuortim

bestiis

terra

effuderunt sanguinent
,

mulli multaruni mortium foeda varieiate consumpti.

eorum

sicul

aquam

in circuitu
,

Jerusalem
,

et

non erat

Uoc tam

si

a^gre

ferendum
,

est

oinnibus qui in hanc vi-

procrcati sunt
fuissc

utique
,

commune

qui sepeliret (Psal. lxxviii


cst. IIoc scio

3)

sed inagis ad exisla

iicminem

mortuum
facit.

aggerandam crudelitalcm corum qui


non
atl

feccrunt

qui non fuerat aliquando

moriturus. Finis aulein

vitae

tam longam quain brealiud mclius


,

eorum inlelicilalcm qui ista pcrpessi sunt. Quanivis enim hxc in conspectu hoininiim dura et
dira videaiitiir; sed pretiosa in conspectu

vem viiam hoc idein


et aliud deterius
;

Nequecnim

Domini mors

aut aiiud niajus,et aliud brevius

sanctorum ejus (Psul.


id est, curaiio

cxv
,

15), Proiiide

omnia

ista

cst, qiiod jani pariler iion cst. Qiiid autem inlerest,

funeris
,

condilio sepulturx,
solalia
,

poinpa

quo mortis genere


finitur
,

vita isla

Ilniaiur

quando

ille

cui

exsequiariiin
siibsidia

magis sunt vivoruin

quam

ilcruni

inori

noncogitur? Cuin autem


vila; hujiis

uiii-

mortuorum.

Si aliquid prodest
vilis

impio scpul-

ciiiquc inortaliuin

sub quolidianis

casibus
tura pretiosa, obcrit pio
exsc(|iiias
in

aut nuila. Prxclaras


cxliibuit

iiinumcrabiles

niortcs quodaniiiiodo
,

coniiiiincnlur,

coiispeclu

hominum
:

purpurato
iii

quaindiu inccrtum cst


111x10 utruni satius

quajnam earum vcntura


,

sit;
illi

diviti

lurba famulorum

sed inulto clariores


illi

sil

iinam perpeli moriendo

an

oinnes liniere vivcndo.


eligatiir diu vivere

Ncc iguoro quain


tot

conspcclu Doinini ulceroso


iucrtiiis
,

pauperi

niiiiisleriuin

prxbuit .^ngeloruin

sub timore

inortium

qui

eum non

exliilcrunt in

mar-

qiiain sc-

mel moriendo nullain deiiiccps forniidare. Scd aliud


esl

niorcuin
lcruiil.

tumuluin

sed in Abrabyc grcmium sustu-

quod cornis
Mala

seiibiis

infirmiler

pavidus rcfiigit,
2. Uidciit hx'C
illi,

conlra quos defendendcim susce-

alind quod mcnlis raiio diligcnler cimclcata convincii'

inors puianda

noii

cst

quam bona

pinius civitatcm Dci.


vitu

Vcrumlamcn scpullurx euraiu

callicani ut nomaufi)Ii>s.,

aUus.

sola cUilio Lov.,

pompic cxscquiarum.

27

DE CIVITATE
:

DEI, S.

ArCUSTINI
ct alia
,

28
quae sancli Patriarchoc de corporibus

eliam eorum philosoplii cfbnlcmpserunt (a)


iiiiiversi

et

sxpe

quiaem

cxcrcilus, duni pro lcrrena patria morercn,

suis vel coiidendis vel transfcrcndis prophetico spiritu dicla intcliigi voluerunt
:

lur

ubi postca jaccrenl


,

vcl quibus bcsliis esca fie-

non autem hic locus

est,

rent

non curarunt
:

licuilque de

hac re poctis plau-

ut ea perlractemus

cum

sufficiant ista quae

diximus.

sibiliter dicere

Sed
non habct urnam
(b).

si

ea quoc suslentandis vivcnlibus

sunt neccssaaf-

Coelo tcgitur, qui

ria

sicut victus et amictus,

quamvis cum gravi


in

Quanlo minus debenl de corporibus


sullare Cluisiianis
,

insepultis in-

nictione desint,

non frangunt
,

bonis pcrferendi to-

quibus et ipsius carnis et

mem,

lerandique virlutem

nec eradicant ex animo piela:

brorum oninium rerormalio non soluin ex terra verum ctiam ex aliorum elcmentorum secretissimo sinu
,

tcm

sed exercitatam faciunt fecundiorem

quanto

magis,

cum desunt

ea qiiae curandis funeribus con-

quo dilapsa cadavera recesserunt,

in

lcmporis
(I

dendisque corporibus dcfunctorum adbiberi solent,


iion efficiunt

punclo rcddcnda el rcdinlcgianda promitlitur

Cor.

miseros
,

in occullis

piorum sedibus jam

XV,

quietos?
5'2)?

Acper hoc

quando islacadaveribusChri-

CAPUT

Xlll.

QiKC
,

siianoriim in illamagnaeurbis, veleliam aliorumoppisit

ratio

sanctorum corpora
doruin vastatione defuerunt; nec vivorura culpa est,
qiii

sepeliendi.

non poluerunt
,

isla

pra;bere

nec pcena mortuo-

Ncc ideo tamcn coniemnenda


corpora defuiictorum

et abjicienda sunl
li-

rum

qui non possunt isia scntire.

inaximeque justorum alqne

dclium

quibus tanquam organis el vasis ad omnia


iisus

CAPUT

XIV.

De

captivitate

sanctorum,

qtiibuA

mm-

bona opera sanclus


charius est posteris
fcctus
;

est Spiritus.
si qiiid

'

Si

enim pa,

quam

divina sotulia defuerunt.


,

lerna veslis et annulus, ac


,

hiijusmodi

taiito

Sed multi, inquiunt


sunl.

Cbrisliani etiam caplivi ducti

qiianlo erga parenlcs major af-

nullo

modo

ipsa spcrnenda suntcorpora, quai

Hoc sane miserrimum est, si aliquo duci potuerunt,ubi Deum suum noninvenerunl. Sunt in Scripturis

ulique nmlto

raniiliaritis

alque coiijunctius,
IIxc enim

quam
non ad

sanctis hujus eliam cladis

magna

solatia.

Fucrunt
?.lii

qu.Tlibct iiidumcnla, gestamus.

in caplivilate tres pueri, fuit Daniel, fuerunt

pro-

ornamentiim

vcl

adjutorium

quod adhibctur extrinofficiosa

phelse

nec Deus defuit consolalor. Sic ergo uon


suos
siib
,

secus, sed ad ipsain naturam hominis pertinent. Un-

deseruit fideles
barbarae,
ruit

dominatione gcntis
qui
(

licet

de

et

antiquorum justorum funera


xxv,

pielate

tamen humanae

prophclam
Joncc
ii

iion
Ilacc
,

dcse-

curala sunt, et cxsequiaj.celcbratac, et sepultura provisa (Gen.


9;

ncc
illi,

iii

visceribtis bclliiai

).

quoquain

xxxv, 29

l,
,

2-13,

etc.)

ipsiquc

que

cum
:

quibus agimus

malunt

irridere

dum
29
,

viverent, de scpeliendis

vel ctiam tiansfereii(Id.

credere

qui tamen in suis

litteris

credunt Arionem
,

dis suis

corporibus
I. ,

filiis

mandaverunl

xLVii,

Methymnoeum, nobilissimum citharistam


dejectus e navi, excepliim delphini dorso

cum
,

essel

30

2i

ct

Tohias sepeliendo moriuos

Deum
ii
,

et ad ter-

promeruisse, teste angclo, commendatur (Tob.


XII
,

9;

rasesse pervectum

(a).

Veriim
est.

illud

nostrum de Jona
,

12). Ipse
,

quoque Dominus dic

tertio resurreclu-

propheia incredibilius
mirabilius
;

Plane incredibilius

quia

rus

rciigiosa; iiiulicris

bonuni opus prxdicat, pr.xdi,

et mirabilius, quia potcnlius.


,

caiidiiii)(iuccoinmendat
sjiper

quod unguenttim pretiosum


Etlaudabiliter

inembra ejusefrudcrit, atque hoc ad eum sepc.

CAPUT XV. DeTlegtdo


gionem
etiain
illi

in qtio caplivitalis,
,

ob

rcli-

sponte tulcranda'

cxslat

exeniplum

liendum feccril(iWa//. xxvi, 10-13)

quodtamen
de
1. Ilabenl

deos coleuli prodesse non poluit.


isli

commemoraiitur

in

Evangelio qui corpus ejus

cruccacccptum diiigenteratque
sepclienduiiique curarunt
isUc aucioritatcs non hoc
lus
ciii
(

lionorificc tegeiiduni,
,

tamen

dccaptivitate religionis causa


in suis

Jonn. xix

38-i2).Vcrum

oliam spontc toleranda el


bilissimum

pnrclaris viris noAttilius

admoncnt

' ,

quod

iiisil

ul,

exemplum.
po|iuli

Marcus
,

Regulus

cadavcribus scnsus

scd ad Dci providcntiam


,

imperator

Homani

caplivus apiid Cartbagi-

placciit etiam talia pietatis oflicia

corpora qiiofideni

nciises fuit (b). Qtii cuin sibi mallcnl a

Uomanis

siios

que morliioriiin peitincrc significant, propler


resurrcctionis a>.trucn(lain.
disciliir, qiiaiita

reddi,

quam eorum
islum

tenere capiivos. ad hoc impolran-

Ubi ct

illud

salubrilcr elee-

diim cliam
suis
si

prxcipuc Ilcgulum
,

cum

lcgalis

possit esse

reniuncratio pro

Homam

miscrunt

prius juralione constrictum,


,

mosynis, quas viveiitibus


si

el sciilii-ntibus exbibcinus,

qiiod volebanl niininic pcrt^gisset


illc,

rediturum essc

ncque hoc

apiid

Dcuin

peril

qtiod cxaiiimis bo-

Cartliagincin. Perrcxit

aiqiie in scnatti coiitraria


utilc essc Ilu-

minuin membris

olficii

diligentiaeque pcrsoh itur. Siiut

pcrsuasit

quoniam non arbitrabatur

j'ltTi(iHC ct
iil

liifi :

c.si,

ips(!

mclioris nola; Mss., sancte ustis cst spirijusloruiii aiiiinus saticto corporuiu usu

(ipcra Ixiiia cdiilit. ' VRlc.rcs (piidain lihri prol)a! iiot.T,


ticnt.

Ms.

non ad

linc

ndninvuciiki,

7Gli,

mn

Itoc

adnwnent,

pr;ilcriiii.vsi

(n) Arlonis cx Melhj-nina, I.csbi insiilai oppido, citharopdi laliulani siTipsit llcfiHlolns libro Mtis;iniin iirinio, capp. 2.1, ^l. iiincoviiliusiiila.slis, iiliro:2, vcrs. Oclscii^j. A. Gellius,
lil).

ud.

M.

('ItyininfjpncsCyniciis, \na\agoras.Thco(lnrusr>Ton:ptis,

cl alii. \iilc Sciiccani. 111). do Ijamiiiillilate aiiinii, cap. 1 1, ci F.pist. !)2; ciccroiicni in iirinia Hiscul. (jux'sl. lib. 1, ca[i. 42 cl .sc(|(|. pngna (/>) l.ui aniis, in lib. 7, v. H0, ilc orcisis Plinr^aiica
lofpicn.'?,

cognonicn, /<//i/n, ahcst a vmn. eta Mss. Ilanc Marci nc uU historiani , (liii prinio Piinico hcllo coiisul cuni I..
(/))

\Qi cai). 19.

Manlii) volsoiic c.rcaliis, cvcrcilnin in .Mrirani lionianonun primustrajc(Mt,ct.ab li()stit>usca|ilscsl,rcrcrunt A.ficllius,


lili. (i,

(lucs (a.bar comburi aut

hiitiiari veluit.

lib.

l.cai).

cap. 1; Apiiantis, dc P.cllismuicis, cap. * 21), cl ahi iicrmulti.

4, Poljbiui

S9
ii.;in:c

i.mA{ PRIMUS.
icipuldicx nuHarc caplivos. Ncc posl lianc pcr-

30

inns lioininibiisqni gloriantur taicin se liabiiisse civcui,

sn;>si(Micin a

snisad lioslcs rcdire coinpnlsns csl


',

scJ

qualcni liincnt habcrc civilatcin?

Quod

si
,

noii liiiieiii,

qnod jnraveral
cogilalis alqno

id

sponlc coinplcvit. Al
cincialibns
,

illi

cnin cx-

talecrgo

ali(|uid,
,

quale accidit Kcgnlo


,

cliain civitali

hoiTcndis

nccavcrnnt.

tain diligciiter

qiiain illc

dcus colcnti accidcre po-

Inclnsnin qni|)pc an{;nslo lij5no

nli

siarc co},'crclnr,

tnissc falcanlnr, ct christianis tcinporibiis iion caluiii-

nnllain clavisqne acutissiinis nndicinc confixo, nl sc in


cliain ojns parlcin sine poenis alroclssiinis inclinarcl,

nientnr. Vcruin qnia de


cst,

illis

Christiaiiis orta
*
;

qnaslio

qui ctiain caplivi diicli snnt


,

iioc

intncantnr ct

vigilando pcrcmcrnnl

*.

Mcrito certc landanl virtu-

taccant

qni salnbciTiinu: rcligioni


:

hiiic

impudcnlcr

tem
ilic

tani

magna

iiifelicilate

majorem. Lt pcr dcos

at(|uc iinprudenlcr illudunt

(|nia si diis

corum pro,

jnravcrat,

qnornm
isli

cnltu

proliibllo
inlligi.

has gcncri

bro

iioii tuit,

qnod altentissimns cnltor


lidem
,

illoruin

dnin
cuin
loii-

hiiinano cladcs

opinantnr

Qui crgo pro-

cis jnrisjnrandi
aliaiu

servarcl,

palria carnit,

plcrca colcbantnr, nt islam vitam prospcram reddeseu voluereiit, si vcrnm jnranti has irrogari poenas
runt
,

non habcrct

capiivusque apud hostcs per

gam

inortem snpplicio^novs crndelitalis occisus csl:

seu

pcriniserunt

qnid pcrjnro gravius

iratl

ninllo

minus nomcn criminaiuluin

cst christianuni in

potuemnt? Scd cur non ratiocinalionem potins ad ntrumque concludam ? Deos cerle sic ille coliiit , ut propter jurisjnrandi fidem nec remaneret
facerc
in palria
,

meam

captivitaie sacralorum

suorum, qni supernanipalriani


,

vcraci fide expectantes

ctiain

in suis
ii,

sedibus per-

egrinos se esse noverunt

(I

Petr.
,

11).

nec inde quolibet

ire

sed ad suos acerri-

CAPUT

XVI. An
est

slupris

qua; etiam sanclarum forle


,

mos

inimicos redire miniine

dubitaret.

Hoc

si Iinic

virginum

passa caplivitas

contaminari potuerit

vitae utile cxistimabat, ciijtis

tam horrendum exilum

virtus auimi sine volunlalis assensu.

meruit

procnl dnbio fallcbalur.


nihil

Suo quippe docuit


ille

cxemplo,

deos ad istam temporalem lelicitatem


:

snis prodesse culloribus

quandoquidem

eorum

Magnum saiie crimen se putant objicere Christianis, cumeornm cxaggerantes capliviiatem addunt etiam
,

stupra commissa

non solum
,

in aliena

malrimonia

dcdilus cnitni, et victuset captivus abduclus, et quia


noluil aliter

virginesque nuptnras

quam per

eos juraveral facere

novo ac
genere

sed eliam in quasdam sancti-

monialcs. Hic

vero

non

fides

non
,

pietas

non

prius inaudito

nimiumqne

borribili supplicii

ipsa virlus qua; castilas dicitur

sed nostra polius

cruciatus exstinctus est. Si

autem deornm cullus post


ideo dicentes

disputatio inter

pudorem
(a).

alqiie

rationem quibnsdam

hanc viiam velut mercedeni reddit feiicitaiem, cur


calumnianlur lcmporibus christianis
,

coarctalur angustiis
nis

Nec
,

tantiim

curamus
ipsis

hic alic-

responsionem reddere
in

qnantum

nostris
fir-

Urbi accidisse illam calamilalem, quiadcos suos colore


desiitil,

consolationem. Sit igitur

primis posituin atque


,

cum

potuerit eliam illos diligenlissime colens


heri
,

malum

virtutem qua recte vivitur


,

ab animi sede

tam

infelix

quam

ille

Regulns

fuit? Nisi forte

membris corporis iinperare


fieri sanctifi

sanclumqne corpus usu


stabili

conlra clarissimam veritalem tanta quisquam dementia

volnntatis

qua inconcussa ac

per-

mirae

coecitatis

obnitilur, ut contendere

audeat

manente
fecerit,

quidquid alius de corpore vel in corporc


evitari

nnivcrsam civitatem deos colentem infelicem esse non


posse
,

quod sinepeccalo proprio non valeat

unum

vero

hominem posse; quod


potius

videlicet

piselerculpamessepalientis. Sed quia non solumquod

polenlia

dcorum suorum mullos


,

sit

idonea

ad dolorem, veruin eliam qnod ad libidinem pcriinct,


in

conservare

quam

singulos

cum

mullitudo conslet

corpore alieno perpctrari potcst;


,

qnidquid

lale

ex singulis.
2. Si autein dicunt

factum fuerit

et si

rclentam conslanlissinio aniino


,

M. Regulnm eliam

in illa capli-

pudicitiam non excutit

pndorcm lamen

incutit

ne

vilale illisque cruciatibus corporis, animi virlule bea-

credatur factum
fieri

cum mentis

etiam volunlate, quod

lum esse

potuisse

virtus

potius vera quseratur

fortasse sine cariiis aiiqua voluptate

non

potuit.
pcence

qiia beala possit esse et civitas.

Ncque enim aliunde

beata civitas
sit,

aliundc

qnam concors * nondum inlerim dispnto


rit
:

homo: cum aliud civitas non hominum multiludo. Qiiamobrem


,

CAPUT

XVII.

De morle
,

voluntaria ob

metum

sive dedecoris.

qualis in

Regulo virlus fue-

Ac per hoc

et qua; se occiderunt,

ne quidquam hnaffcctns eis nolit

sufficit

nunc, quod
,

isto

nobilissimo excmplo co-

jiismodi palerentur

quis

humanus

guntur

faleri

iion

propter corporis bona, vel

eamm

.ignosci? ct quoe se occidere noliiemnt, ne suo facino-

rerum quoe extrinsccus homiiii accidunt , colendos deos; quandoqnidem ille carere iiis omnibus inaluit,
qiiam deos per quos juravit oSendere. Sed quid facia*

re aliennm flagitium devitarent, quisquis eis hoc cri-

mini dcderit, ipsc criinine

insipiciitia;

non carebit*.

[XVM.]
*

Nam

ntique

si

non

licet privata polcstate *

vind.
I.ibri

Am.

Er. et nostri

omnes

Mss., sed quia jurave-

MSS.
*

rat.

Sic nostri Plurcs Mss., qiti etiam captivati sunl. M. l.ov., lonqa morte et supplicio ; dissentientibus editis

nonnulli, elinmjugulando peremerunl : sed malc. Iluc porlinet illud Cicmniisi Or;itione iti risoiiein, cap. 19 .viarcum Alliliuin Rcguluni CarllKigiiicnses rescclis palpe bris illigaium in niachina vJKilando pcrcmBrunt. Non
*
:

nianuscriplis. 1'lerique Mss., ipse rcbil, habeul, cavebit.


aliis et
3

(.orbeiensis

crimen

et

ex

iis

per|>auci loco, ca-

(itioque, ipse

crimea

valerius Maxiinus, lib. 9, cai). 2, ext. 1. MikI. Ain. ct I.OV., fiunrum pro cuUu proldbilo. Abcst, })ro, ab Kr. el a plerisfiuc, manuscriptLs. * Mjnnulii codiccs, consoi's.
rniillo aliter
'

M. insipieuliw non cavebil : bene. * Lov., si non licct privuta potcslate aSicui. Editi alii ct Mss. GiniUuiit, ulicni. () Naiii pudor prohibci eiiam corpcTis violalionem nou nialani di:i, r^lio iO jubcl.

31

DE UVITATE
vcl

DEI, S.

AUGUSTINI
sive insciiia
sive casu

32

Imminem occidorc
lic<nliam
lex
i|)s(im occidit,

iiocenlcm
:

ciijus

occideiidi

virginis

cujusdam integrilatem manu vclutcxplorans,


,
, ,

miiia concedil

profcclo eliam qui se


fit

sive malevolentia
spicit,

dum

in-

liomicidaest; et lanlo

noceiitior,cum

perdidit
,

non opinor quemquam tam


quamvis membri

slulte

se occiderit

quuiito innocenlior in ca caiisa fuit,


pul.ivit.

qua

sapcre
ipsius

ut

liiiie

periisse aliquid cxisiimet etiam de


illius

se occ idendiim

Nam

!i

Jud;c faetum merilo


,

corporis sanclitaie,

deteslamur
suspendit
,

euimjue verilas judical

cum

se laqueo

iiitcgritale

jam

perdita.

Qiiocirca proposilo aninii


sanclilicaii

scclerala; illius iradilionis auxissc poiius


;

pcrmanente, per quod eliam corpus


ruil,

me-

quam
diam

cxpiasse conimissum

quoniain Dei misericor-

nec

ipsi

corpori aufert sanctitatcm violenlia

di-spcrando cxiliabililer puMiilciis,

millum

sibi

libidinis aliena;,
tia; siia;.

quam

scrval pcrscveranlia continenfeinina nienlc corrupla


,

salubris poeiiilenliai

locum

rcliquit(iUn/i. xxvii, 5):


lali

Aii vcro si aliqua

quaiilo m;)gi5 a sua ncce se abslinere del)et qui


siipplicio qiiod in se puniat
,

violaioque proposilo quod

non

liabel?

Judas eniin
:

Deo voverat, pergat vitianda ad dcceplorem siium adhuc eam pcrgentem


;

cum se oecidit, 'sceleralum hominem occidit et lamen non solum Ciirisii, vcrum cliamsurc morlisreus quia licet propler suum scelus niiivil lianc vitam
;

sanctam vel corpore dicimus


structa? Absit hic error
ila

ea sanctilaie animi

per qiiam corpus sanctificabatur, amissa atque dc:

el hincpotius
,

admoneamur,
sicut amitiitur
,

alio

suo

scelere oceisus est. [XVIll.] Ciir


,

autem iiomo,
ipsum
,

non amitli corporis sanctilatem


corpore oppresso
violala

niancnle aiiimi
,

qiii niali nibil fecit

sibi

niale faeiat, elsc

in-

sanclitate, eliam

lernciendohomincminlerficiat innoccnlem
patialur iiocenlem
;

nealium

corporis

sanctitas

animi

sanclilale

etiam
in sc

alque in se perpetrel peccatum

corpore intacto.

Quamohrem non
,

habet

'

quod

proprium, ne ineo perpelreiur alieiium?

morle spontanea puniat femina


sensione violenier

sine ulla sua coii-

CAPLT
quam
1.

XVIII.
in

oppressa

et

alieno

compressa
;

De

alicna violemiarum

Ubtdine,

peccato

qiianlo

minus anle quam hoc


,

fial

ne ad-

oppresso corpore mens invila perpclilur.

niillalur hoinicidium cerliim

cum ipsum

flagilium,

Ai oiiim, nc vel aiiena polluat libido, meliiilur.


polluet,
erit..
si

quamvis alienuin, adhuc pendel incerlum?

Non
non

aliena eril

si

autem

polliiel,

aliena

CAPIIT XIX.

De Lurretia

qua; se ob illatum sibi

Scd cum

piidicitia virtus sit

animi

comi\.
;

sluprum peremit.

lemque habeat

forliludiiiem, qua

potius

qu;elibet

mala tolcrare, quam malo consenlire deeernit

An

forte huic perspicu;c ralioni

nullus
iii

qua dicimus

corpore oppresso, neqiiaquam proposito castitalis ulla

auiem inngniinimus
quid de
vel renual

et

pudicus in poteslale habeat,

maluin consensioiic mulato,

illius

tanlum csse
illius

(la(luae

siia cariie fiat,


:

sed tantiiin quid anniial mente,


giliiim
'

qui opprimens concuhucrit, non

quis

eadem sana mente


si

pulaverit se

oppressa concumbenli nulla voIiint:ae consfnserit


conlradicerc audebunt hi
,

perdere piidiciliam,

lorle in apprcliensa el

oppressa
conira quos fcininaruin

carne

siia

cxerceatur et explealur libido non siia? Si


pudicilia perit, profeclopudicilia vir,

enim hoc modo


bus bene
tudo

christianarum in captivitate oppressarum non laiilum

menies,

veruiii

eliam corpora saiicta defcndimiis?

tus aiiimi non erlt; iiec perlinebit ad ea bona


vivilnr, sed in bonis corporis

qui-

[XIX.] Lucreliam cerle, matronam nobilem vetcrem-

numerabitur;

quc Uoinanam
lliijus

pudicili;c niagnis eneriint laudibus.

qiialiasiinl, vircs, pulcliriludo,


,

saua inlegraqiie' vale:

corpore

ac

si

quid hujusmodi est

qux bona, eliam

cum

violcnter oppresso Tarquinii regis


illa

si

minuanliir,

bonam juslamque viiam omniiio non minuiinl. Quod si taie aliquid est pudicilia utquid pro iic amillaliir, eliam cum periciilo corporis laboilla
, ,

filius

libidinose potitus essct,


'

scelus improbissimi

juvenis marilo CoIIalino

et

piopinquo Brulo,viris

clarissimis et forlissimis,

indicavit,
foedi in se

cosque ad vin-

diclam conslrinxil
ratur? Si :uilem aninii boiiiim csl, etiam oppresso

deinde

commissi ;rgra
dicemus? adnl-

corpore noii amiliilur. Qiiin


li:T:

al(|ue impaliens se
eli;iin sanct.-e

peremit

(a). Qiiid

conlincnlera iuec, an casla jiidicanda cst? Qiiis in liac conlro-

bonum cum immuuditiic carnalium concupiscennoii cedit


iioii
,

liarimi

et

ipsum corpus sanclilicalur

vcrsia laboraiidiim piilaverit? Egregie


:

quidam ex hoc
;

et

vcracitcrqiie

ideo eiim eis


fcistit
,

cedere inconoussa inlentioiie perfiicrimt,


et

dcclamans

ait

Mirabile dicln
>

diio

adulterium uniis
Iiituens

iiec

de

ipj-o

corpore peiit

admisit.
in

saiiclilas

',

(|iiia

eo
al(|ue vcrissime.

Splendidc

aiicle utendi persevcrat voluntas, et quaiitum in ipso

enim

duorum corporuin
,

commixliono
teriiis

iiiiins

est

etiam facullas.
Neqiic enim eo corpus sanclum cst, quod
cjiis

inqiiiiiatissimam rupidilateiii
;

al-

rastissimam voluntalom

ct iion quid roiijim-

2.

ctionc

incmbronim
iiniis

sed
<

(|uid

aiiimorum diversitate
inquit,
i

mciiibra suiit iiilegra, aut eo, quod nullo conlrcclanliir allaclii


;

ageretur, allendens,

Duo,
>

fuerunt,

el

ciim possint divcrsis eliam rasibiis viilpcrpeli, et mcdici aliqiiando silnli opilii-

adullerinm
2.

admisit.
lioc
,

iicrala
laiiles

viiii

Scd

qiiid

cst

qiiod in

cam

graviiis viiidiille

hxc

ibi faciant,

qua; liorrct aspcclus. Obsloirix

calur, qiue adulleiium noii admisit?


l.ov.,

Nam

palria

'

sio MikJ. Ain. ct Mss. At Er. ct l.ov., qtiis

landcm swta

Qiiamobrrm
liliri

qiiitinon liabel. Abest, ^im/, abcdilis

mrnlr.
'

aliis cl a

iii;iiiiis('rj|ilJN.

qiiifl;iin
*

liurrsinanusrripli, omilliint. inlrqraqnr; ell(KY, sana, fcrimi siiiiilus. ^>ic cliniii Mjh Tfdi. S\. llJ \ind. et >J.v;. Al Aui. Kr. cl l.ov., pc.tl cailitas.
,

Vrlrrr;
(

iioiimilli,

conlatino. Apud Liviuni tanieu


liS.

voraitir.
(rt)

olUttiniLs.
Id).

^airat Livius,

I,

cjpp. bl,

33

r.tuKii
palrft pulsiis cst {n)
;

rniMiis.
larc conscnsu. Qiiod crgo so ipsam,

31
quoniam
(iccidit,

cum

liroc

suiuino cst lunctaia op-

adiillc-

Rii|tplic,io.

Si noii cst
iioii

illa iiiipiuru-ilia, (pia iiivila


,

riim

'

pcrtiilil,

ctiam
,

iioii adiillcr.ita

non csl
1'iidiiit

prihiiliir;

csl

lia-c jiislilia

ipia

casla

puiiiliii-.

pudicitia!
ciiiin

cbaiitas

scd

piidoris

inlirniilas.

\osappcilo,

lo},M'S

jiiiiiccsiiiic

Uoiiiaiii. Nciiipc

post

cam

liir|)itii(liiiis .'iliciia; in
;

se coininissic, clininsi
avid.i

pcrpcliala laciiiora ncc (piciiupiaiu scclcsuiiu iiulcui-

non sccum
vcrita csl,

ct

llomaua miilicr laudis

Himiiim

nalum

im|)Uiic voliiistis
(piisiiiiaiii

occidi. Si crgo ad vcslnim


luu^,

iic piilarctiir,
si

qiiod vioicutcr csl passa

cum

judiciimi

dcfcrrcl

crimcn

vol)is(pio

vivcrcl, libcnlcr passa

vivcrct. IJiidc ad ociilos bo-

probarctiir,

noii

soliiin

indcmnalam, vcrmii ctiam


iiilcrfcclam cssc
,

miniim incntis

sii.t tcsl(>ni illain |ia'iiaiii

adiiibcndam
(lotiiil.

castain cl iiiiioccnlcm

luulicrcm;

pulavit, (piibiis conscicntiam (icmonslrarc noii

nonuc cum qui


rctis? Iloc

id fccissct

scvcritalc cougrua plcclcilla


,

Snciam
fcccriinl

qiiippc facti sc crcdi criibiiil,

si

qiiod aliiiA

fcifil illa

Lucrclia;

illa f,\c

piicdicala

in ca fcccrat liirpilcr, fcrrcl

ipsa palicnlcr.
,

Non hoc
ne

Lucrclia iiinocculcm, castam, vim pcrpcssam Lucrc-

fcinin;c christiana'

qiia;

pissa siniilia vi,

liam iusupcr iulcrcmit


si

'.

Profcrlc scnlcntiam. Qiiod

vunt.

Tamen

ncc

in sc nlta; siinl crinnin alicniim


siia
,

proplerca non

potcslis, rjuia

non

aslal

quam

puuirc

alioriim scclcribiis addcrenl


in cis

si,

qiioniam lioslcs
,

possilis; cur inlcrrcctriccm innoccntis cl casl* lanta

conciipiscendo sliipra commiseranl

ilbc in se

prrcdicalione Inudatis?

Qnam

ccrtc apiid infcrnosju-

ipsis

homicidia

crnbesccndo cominillcrcnt.

Ilabcnt

diccs, ctiam tales, qualcs poclarnm vcsiroriini car-

qiiippe iuliisgloriam caslilalis,


ti.TC
:

lcstimonium conscicn,

minibus canliianlur, uulla ralioue defcudilis, consliluiam


scilicet inter illos,

habent autem coram oculis Dci sui

ncc rcqui-

runt ampliiis, ubi, quid recle faciant, non amplius

qui sibi lctum Insontes peperere manu, iuceiuque perosi, Projecere aninias.

habcnl; ne devienl ab aucloritalc

lcgis divinoe,

cum

nialc dcvitant offcnsionem suspicionis liumana).

Cui ad supcrna redire cupicnli


Fala obstant, tristique palus innabilis unda
Alligal {tirgil. /Eneid.
lib.

C.\PUT XX.

Niillam
friisira

esse aiictoritalem

quw

Cliri-

stianis in qualibet

causnjus voluntarue necis Iribuat.


in

Neque enim
6, vers. 454-459.)

sanctis

canonicis

'

Libris

misquam nobis
cnim (quod

divinitiis

pr.Tceplum pcrmissumvere-

Au

forle ideo ibi


sibi

non est, quia non insonlem, sed


si

periri potest, ut vcl ipsiiis adipisccnd;c immorlaliLitis,

male
ipsa

consciam seperemil? Qiiid


poleral)
,

vcl ullins carendi cnvcndivc mali causa, nobi,=;mclipsis

lantummodo nosse
ita

qnamvis juvcni

iieccm inferamus.

Nam
Lex

et prohibilos nos esse intelliait


,

violenler irruenli, eliam sua libidine illecla consensit,

gendum

est

iibi

Non

occides
:

pranscrlim

idquc in se piiniens

doluit, ut

morte putaret ex-

quia non addidit

proximiim tiium

sicut falsum le-

piandum
buit,
si

Qiianqiiam nec sicqiiideiu occidere se dcfriicluosam posset apud deos falsos agere

slimonium cum vclaret, Falsum,

inqiiit, tesliinonium
i.".,

non dices adversus proxiinum tuum (Exod. xx,

iG).

poeniteniiam.
est illud
,

Vcrumlamen

si
,

forle ila est,

falsnmque

Nec ideo lameii

si

adversus se ipsum quisquam falsum

quod duo fuerunt

et adullerium

unus aduniis
:

testimoniiim dixerit, ab hoc crimine se piilaverit alie-

misit, sed potius

ambo adulterium commiserunl,

num. Quoniam regulam


ipso dilector accepil;
Diliges proximuin

diligendi

proximiim a semelscripliim

manifesta invasioue, altera laienlc consensione

non

qnandoquidcm

est,

se occidit insoniem, et idco polest a litleratis ejns


defcnsoribiis dici

tuum tanquam

te ipsuin

(Matth. xxii,
reiis est

non esse apud inferos

inler illos

59). Porro

si

falsi

leslimonii non

minus

qui

qui

sibi

lelum

insfmles pcpcrcre nianu.


ut

Sed
si

ita

de se ipso falsum

fatetur,
in

quam

si

advcrsns proximum
.

liacc

caiisa ex

utroque lalcre coarclalur,


,

exle-

hoc facerct; cum

eo prccepto

quo falsum

testi-

nuatur liomicidium

adiilterium conlirmctur;

si

pur-

monium

prohibelur, adversus

proximnm

proliibealur,

gatur adiillerium, iioinicidium ciimulctur: necomnino


invenltiir cxitus, ubi dicitur, Si adulteraia
3,

possitqiie noii recle intclligentibns vidcri

non esse
testis

cur lau-

prohibitum ul adversus se ipsum quisqiie falsus


assistat
:

data?
3.

si piidica, ciir

occisa?
in

quanto magis inlelligendum


in

est,

non

licere
est,

Nobis tamen

hoc lam nobili fcminre hujus


cbristianis feminis

homini se ipsum occidere,ciim

co,quod scriplum
,

exemplo ad

islos refutandos, qiii

Non

occides
ciii

nibilo deinde addilo

nnllus

nec ipse
?

in captiviiatc

comprcs>is

alicni

ab omiii cogiiatione
iii

ulique

pra;cipiliir, intelligatiir

exceptus

Unde

sanclitatis insiiltant, sufficit


laiidibiis

quod

pracclaris cjus cl adulterium

quidam

lioc

prseceplum eliam

in bestias

ac pecora co-

diciiim est

Duo
enim

fiierunl
al)

nanlur cxlendere, ut ex hoc


liccat occidcrc ().

nuUom

eliam illorum
,

unns

admisit.

Talis

cis

Lucrelia niagis

Cur non ergo

et herbas

et quid-

crcdila est,

qua: se nullo adiilterino potuerit macii-

quidliumoradicilusaliturac
reriim
,

figitiir?

nam

et

hocgenus

qiiamvis non seiitiat, dicitiir vivere; ac per


;

'

Sola c^litio i.ov.,


scripti lihri

vim perpessam Lucretlam Lucrelia

in-

eiiper vikremit.
'

boc polest et mori


occidi.
'

proinde eiiam,

cum

vis adhibetur,

lis, liabciii,

que

c.t,

oinucs propc, Fos obstal : et loco, innabiinnmabilhi. (Mii(J;iui cliaiu, InHiisqia', pro, trisliundK, pro, unda. Ncc pauciorcs il.i di.scrc|)aulia;
lilnis.

Undc et Apostolus, cum de linjuscemodi scminicanonicisque. farlicula, que,


,

rc|icrla' suiit in virgilianis vclcribus

sic Mss. Al editi, adulteriiim.


Edili,

M.ss.

noslri

'

non

est in

manuct

oinncs bahcnt,
Ol.

fus, i.ni,

ffitn, cl

inainabiiis, pro, inmibilis.


\l.

scriplis.

7()() .solus lcil, tiialis, \,r(), Irisli.

* i:(\]U, adiillera.
(rt)

M^ihs., adnlterata.

Epiphanio ((/) iJt Marcionita', tcste nichoci, lesle Augusliuo.lib. G coiUra

Haercsi 42
,

Ma-

Fauslum

Oc hoc

i.iira, lib. 5, caii. 2">.

capp. 6,8 (COQU/ECS.)

o.>

DE CIVITATE

DEI, S.

AUGUSTINI
,

30
ubi qnisque non valendo lolerare

biis loqiierclnr,

tur, nisi
scriptimi
>xxvii
,

Tu, inqnil, quod seminas, nonvmficumorinlur ' (I Cor. xv , 56). Et in Psalmo


ost, Occidit tites

rccte nominatiir

vclquoequeasperavel aliena peccala,se ipsc inleremeril.

corum
lioc
,

in

grandine (Psal.

Magis enim mcns infirma deprehcndilur

quae
,

il).

Num

igimr ob

cum audimns, Non


Ilis

ferre

non potest

vel

duram
viiam

sui corporis scrvitutem


;

cl Maniclioeo. occides, virgultnm vcllcrc nefas ducimus,

vcl slullam vulgi


riio

opinioncm

majorqiie animus

me-

rnm

errori

insanissime
,

acquicscimus?
lcgimiis
,

igitur
,

dicendus

est, qui

deliramcnlis rcmoiis

cnm

Non

occides

si

fcrre, qiiam fngere; et

Krumnosam magis polest bumannm judicium, maxime-

proptcrea non accipimus hoc dictnm esse dc quia nnlius est cis sciisus ; nec de animanlibus irrafiulcclis,

qne vnlgare, quod plerumqne caligine erroris involvitur


,

prne conscientix luce ac puriiate contemnere.


si

lionalibus
reptililHis

volalilibns

nalatilibus

ambulalilibus
,

Quamobrcm
sibi

qnia nulla nobis ralione sociantur


csl

quam
;

liomo

iiigcrit

non

eis

datum

nobiscum habere

communem

in hac aninii

vita ct mors uiide juslissima ordina\ionc Creatoris et

lcctn Plaloiiis

magno animo ficri putandnm est, cum mortem ille polius Clcombrotus ' magnitndine rcperitur quem ferunt libro, ubi de immortalitale animx dis, ;

corum

nosiris usibiis snbditur

rcstat ut dc
occides
:

homine
nec alte,

pntavit, se pr?ccipitem dedisse

de muro, atque itaex

inlelligamus, quod dictum csl,

Non

hac

vita

migrasse ad cam, quam credidit esse melio-

rnm ergo, iiec te quam hominem occidit.

^ Neque cnim qui se

occidit

aliud

rem.
nis
,

Niliil
seii

cnim urgebat aut calamilatis, aul crimi,

verum

seu falsum

quod

iion

valcndo ferre
,

CAPUT

XXI.

De

se aufcrret; sed ad
interfectionibus

capessendam morlem

atque ad

hominum, qua ab

hujiis vitx suavia vincula

rumpcnda

sola adfuii animi

Iwmicidii crimine excipiuntur.

magnitudo. Quod tamcn magne polius factum esse

Quasdam vero exceptiones eadcm ipsa divina fecit his anclorilas ul non liceat ^ hominem occidi. Sed
,

quam
gerat

bene,
:

testis ei poiuit

esse Plato ipse,

quem

le-

qui profocto id praccipue potissimumqne fe-

lege, sivc exceptis, quos Deus occidi jubet, sive data personam pro tempore cxpressa jussione non au-

cisset, vel

etiam prsccepissei
,

nisi ea

menie, qua im,

ad

morlalitatem animae vidit


qiiin

nequaquam facicndum

tem ipsc
ira

occidil, qui

minislerinm debct jubenti,

siciit

etiam proliibendum esse judicasset.

adminiciilum giadins utenli

ct

ideoncquaquam conest,

2. [XXIII.]
in

At enim mulli se interemerunt, ne


qua;ri-

boc

prrcceplum fccerunt,

quo dictum

Non

oc-

manus hoslium pcrvenircnl. Non modo


utriim
sit

cides, qui

Deo anctore
ralioiiis

bella gesserunl, aut

personam

mus
cui

factum

scd utrum fucrit faciendum.

gerenlcs publiccc poicstalis secundum ojus leges, hoc


cst jusiissim:!;

Sana quippe

ralio cliam exemplis anleponeiida est

impcrium

sccleratos morte

quidem

et

cxempla concordant, scd

illa

qua; tanto

pnnierunt. Et Abraham non soium non est culpatns nominc crudelitalis crimine, verum eliam laudatus est scd piclalis, quod voliiit filinm, nequaquam scelerate,

digniora sunt imilalione, qiianto exccllenliora pielatc.

Non
g^^jj

fccerunt Palriarcb;t;
.

non Propbctsc, non ApoClirislus,

^^^.^^

^^ jpgg

Dominus

qnando

cos, si

obedicnter occidere {Gen. xxii). Et mcrito quxritur, iilrum pro jussu Dei sit babendnm , qnod Jephte fiiiam, qiisc patri oceurrii, occidil,

pcrscculionem patcrentur, fngere admonuit decivitale


in civitalem {Maltli. x,

25), poiuit admoncre ut

sibi

cum se immolalurum

manus

inferrent
si

ne

in
ille

manus pcrsequentium pervenon


jussit, aut
,

Deo

id vovisset

quod
(

ci

rcdeunli de prnelio victori

nirent. Porro

hoc

monuit, ut eo

primitus occnrrissct

cxcnsalur, quod sc
oppressil
,

Ncc Samson aliter ipsum cum bostibus rnina domus


/udic. xi).

modo

siii

ex hac

vita

migrarcnl

quibus migrantibiis

mansiones a'lernas se prseparatnrum essc promisit


{Joun. XIV, 2)
qu;r.
;

nisi

qnia spiritus lalenler hoc jusserat, qui

qua:libet
,

cxempla opponant gcntes

pcr illum miracula faciebat {Id. xvi, 30). Ilis igitur fons exceptis, quos vcl Icx jnsta gencraliter, vcl ipse
iuslili.-e

ignoranl Dciim

maiiifeslum est iioc non licerc

colentibus

unum vcrnm

Dciim.
sil

Dcns

sppcialitcr occidi jnbet


,

quisqnis bomi-

CAPUT

XXill.

Quale excmplum
illi

Catonis, qui se,

nem

vel se

ipsum

vcl quemlibel occideril, homicidii

victoriam Ca:saris non fercns, interemil.

crimine-iniicctilur.

Scd lamcn ctiam


possil

pr;cter Lucreliam, de

qua su-

CAPUT
i.

XXII. 0"od nunquam


in

mors voluntaria

pra satis qiiod vidcbatiirdiximus,

non

facile

rcpcriunt

ad magnitudinem animi perlinere.

dccnjiis auctoritate priescribant, nisi illum Caloncm,


qui sc Utic.nc occidil (n)
:

Et qnicumqiic hoc
sunt.
,

se ipsis pcrpctravcrnnt
,

non

qiiia

solns id fccit, scd


{b),

animi magnilndinc fortasse mirandi


sanitate laudandi

iion sapieiiliic

quia vir doctiis et probus habebalur

ut mcrito
fecit.'

Quanquam

si

rationcm

dili

pulctur rccte etiam

fieri

potnisse vcl possc quod

gcnlius consulas

nc ipsa quidcm animi magnitudo

' vind. Am. ct omncs prope Mss. , Theobiolus. Ciccro enm, iwbrnfiotani(leombrotum,\(M:\i

Fxliti,

nhi prins morialur. Abesl, prw, a manuscriptis


tcxlu
raiili.

et a (jraeco
'

M.SS., irrutionulibns.

Fuil ille Cato niiiior catoiiis majoris nronepos, uticen dirlus, quia lilica;, qiiajcivilas esiin Anica, soipso occidil. uo 00 Livius lih. lli; cicero, lih. 1 Ollic, cap. 31, et
(flj
..s

in nv., ut liceat ; oinisivi nc^-aiilo parliciila, nux incsl rrteris libris, ct Drorsiis ncci^ssnria videUir ad Anguslini fal.roposilnni, qui illis oxreiilionihus ipsa nei auclorilatc
1

sicMss. Al l^v., non nlternm, ergo nec

Ir.

nisc. lib

l,c. 50.

(b) ('.atonis utriusque ot innoccntia ct saiiionlia cliam in provcrhiuni ahiorunl. l ndo osl illud apud luvcnalcm. lih.
1, s,il. i, vcrs. 40: Terlius c co'lo cocidii Calo. Ilujus prohilalcm iinpoiisc laiulanl Vcllcius ratorcuius, lib. 2, cap. So; Sinioca, hh. dc TraiKjuilliiaie auimi, <.'i Sal-

c(is lcgcin nou occidondi firnmtani liiisso docct. Kliii, qladins esl utenti. Ai nianuscripli non habcnt, debct. e.i/ ; ciijns loco Itonc suhaudilur,

wx

'

luslius tn (Jililin.. cap.

fvi,

el

alii.

37

IMIKW PHIMllS.
ciijns

ZH
'

Dc

rnclo qiiid

poliHsimiini

dicnm

nisi
(ic^ri

(inoil

viitudiin
ni;im
iii

insignibns
;

illiisires y'"-n%

non prurcrunt Ronaiii

ntici ojiis otiniii ilocl! (iiiiilnin viri, ([ui lioc


dciitiiiii

prii-

mcliorem
vicloria

(picm ncqnc fcntilaH corniperil,


iii:insit

(lis.siKiilclKinl

iiiihec illioris

i|iiani

lortWiiis

(::inta

p;inpcrriniiis ()

nrc

iiilcli(;i-

nuimi

raciniis cssc cciisucrnnt,

qno

(l(<Mionstrnrctnr

las Ircgcrit,

nam

ad

tanl;i exilia

rcvcrlil iiilrcpidus.
|)atri;i!

iion lioncslas tiirpia

piwcnvcns,
\\\S[:

s(>il

liifirinitns

ndvcrsa

Porro

si

fortissimi ct pra:clarissiiiii viri lerrcii;i'

iKui siislincns? Iloc cl


filio

Calo

in

mio charissinio
Cirsaris

dcfcnsorcs,

dcornmquc
,

liccl laLsoriiin, noii lainen falcli;ini jiiratores


,

indicavil. N;iin

si

Inrpc

ci.it siih vicloria


'

biccs ciiltorcs

scd vcracissimi

(pii
,

vivcre, CAir auctor hiijus turpiludinis jiatcr

lilio fuit,

hostcs viclos niore ac jiiie hclli fcrirc potncriint

tii

qncm dc Cxsaris
cnr
cuin
vcral
iion ct
(iliiiin
, ,

bcni[^iiilalo (unnia

spcrnrc

pra'cc|)il

ab boslihns

victi

se ipsos ferirc noliicrunl; cl cuin

illiini

sccnin cocgil nd mortcin?


in

Nnm

si

inortcin mininie forinid;iicnt, victores

tamcn dominos
:

qni contra iinpoiiiiin

hosicin pugiia-

(erre, qiiam c;iin sihi inCern! inalncrunl

qiianto

ma-

ctiam viclorcin

laiidahililcr
(ilio

Torqnatns occi,

gis CIiristi;ini vcriini Deiiin colenles ct siiperii;c palri;(j

dil (d);

cnr viclus vido


?

pcpcrcit Cnlo

qiii

non

suspirantcs, ab lioc facinore tcinpcrabunl

si

cos di;id

pcpcrcit sihi
victorcni
,

an luipins cral contra impcriiim essc


victorcin? NiiIIo
,

vinn disposilio vcl prohandos vcl cmeiidandos

tcni-

qiiain contra dcciis fcrro

pus bostibns snhjugaverit; qiios


nius
talis

in illn

bumililate noii
veiiit, Allissi-

inodo igiuir Cato itirpc cssc judicavit


C;csarc viverc
ferro
*
;

snh viclore

deserit, qni propter cos lam humilitcr


;

alioquin ab bac inrpilndinc pnlcrno

pra;seitiin
militi;e jiira
' ?

quos

nulliiis

militaris polcslalis vcl

(ilium liberarcl.

Quid est ergo,

nisi qiiod (ilium

qiiaiitum amavit, cui parci a C;csarc el speravit ct voIiiit;

supcratum
rcpil, ut
vel
vcl

constringunt , ipsum liostcm ferire [XXV.] Qnis crgo lam malus error obsc occidat, vel quia in euin peccavit,

laiitum gloriac ipsius Casaris, ne ah

illo ctiain
,

sibi

parccrctnr, nt ipsc C;csnr dixissc


;

fcrtiir

iiivi-

ne

in

bomo enm

pcccel inimicns; ciim vel pcccatorcm


noii

dit (b)

aut, nt nliquid nos mitius dicnmus, crubuit?

CAPUT XXIV. Quod in eu virlule,


ne prwstantior
Noluiit
fuit, tnulto
isti,

peccalnrum ipsuin occidere

audeal inimicum

qua Reguliis Cato-

CAPUT XXV.

Quod peccatum non per peccatum


debeat dcclinaH,
et

magis emineant Chrisliani.

autem
,

conlra qiios ngimns, ut sanctum

At enim timendum esl


stili

cavendum, ne

lihidini

ho-

viruin Job

qui lam

borrcnda mala in sua carnc


illala sibi

suhditiim corpus illecebrosissima voluplato anialliciat

pcrpeli innluil, qiiam

morte oniuibns carcre

mnm

consentire peccato. Proinde

inquinnt

cruciatihus, vel

.'ilios

sanctos ex nostris Lillcris


,

snm,

noii j:im propteralieiium, sed

propiersnnm pecc;ilnm,
,

ma
sihi

aucloritalc cclsissimis

fideque diguissimis
,

qni

anleqiiam hoc quisque committat


Nullo

se debel occidere.
,

caplivilatem dominationemqne hostium ferre

qiiain
:

modo

quidein

lioc facict

animus

ul consentiat

necem

inferrc malneriint

Caloni prsferamus

libidini cariiis suse aliena libidine concitatai', qui

Deo

scd cx

liticris

eorum, cidem

ilii

Marco Catoni Marciim


ne subji-

potius ejusque sapientiac, qiiam corporis concupiscenl\x subjectus est.


el

Regnliim praiferamus. Cato eniin nnnqnam CaDsarem


vicernt, cui victus dedignalns est suhjici, et
cerciiir, a se ipso elegil occidi
:

Verumlamen
est,

si

detestahile Caciniis

damnabilc scelus

etiam se ipsum

bominem ocita

Rogiilus

autem Poinos
imperalor

cidcre, sicnt vcrilas manilesla proclamat; qnis


sipiat, ut dicat,

de-

jam

vicerat,

impcrioque

Romnno Romanns
bostibiis

Jam

niinc

peccemus

ne postca forte
,

non ex civibus dolendam, scd cx


vicloriam rcportaverat
;

laudandnm
vicliis
,

pecccmus

jam nunc pcrpetremus bomicidium


incidamus in adulterium? Nonne
iniquitas, ut
,

ne

ab

eis

lamen postea

forte posiea

si

tan-

naluit eos ferre serviendo,

quam

cis se aiiferre

mori-

lum dominatur
adultoriiim

non innocentia

sed po-

cndo. Proinde servavit et siibCarthagincnsium dominatioiie palicntiam, et in

tius pcccala cliganlur


,

satius cst incertum de fiitiiro

Romanorum

dilectione con-

quam certnm de quam

prxsenti bomicidiiim ?

stantiam, nec viclum aufcrens corpus ab boslihus, nec

nonne

salius est llagitium commillere, (juod poeniten,

inviclnm
luil, vitnii

animum

a civibus.
fecit.

Nec quod se occidcre no-

do sanetur
nitenliai

tale facinus nhi locus salubris

poe-

bujus amore

Hoc probavit, ciim causa


,

non rclinquitnr? H;cc


,

dixi proplcr eos

ve

promissi jurisque jiirandi ad eosdem hostes


gravius in senatu verhis

quos

eas, qna non alieni


caiisa
,

sed proprii pcccati deviiandi


etiani excitat;c suai

quam

in hcllo

armis ofTcniiaqiie

iie

sub alterius lihidine

derat,

siiie

ulla dubilatione remeavit.

Tanius

forte consentiant,

vim

sihi

qua moriantur, inferen-

vilae liujus

contcmptor,

cum

sxvientibus boslihus per


,

dain putant. Cailerum ahsit a nicnte cbristinna, qnae

quaslibct pcxnas

eam

finirc

quam
,

se ipse perimere

Deo suo
titur
;

fidil'% in coqiie

spe posila ejns adjutorio nitalis cujiislihet

maluil

magnum

scelus essc

si

sc honio interimat

absit,

inquam, nt mens

"carnis

procul dubio jndicavit. Intcr

omnes suos

laudabilcs et

volnptalibus ad consensum turpitudinis cedat.


*

Quod
minns

'

vox, pater, abest a manuscriptis. Ali(pK)t lil)ri, palerno furore.


lorquiili consulis, qiii

Mss., virlutis.

' viiid.

Am.

Kr. ct plures Mss., ferre superaliim

(a) Manlii

Manlium

filium, rpiod

bcnc.
3 Aliquot ms.,concilante. Et paiilo post jilerique hnbcnt, quatn corpori concupiscentiwqiie subjectus est. Ms. 7Gli, qiiam corpori voluptatiqiie subjeclus est. M. * sola cdilio i.ov., qna; in Deo suo fidit. " sic vind. Am. et Mss. At Er. et I.ov., quibusUbet. Sic etiaiii Ms. 7(J6. M.

corilra edicluin pu^naverat, tainclsi prospcre, seciui feriri jnssit, meminil I.ivius, lih. 8, cap. 7 ; A. Gcriius, fib.9, cai).
t?
;

val(;riiis

Max.,

lib.

% cap.T.

{b) intellccla inortc (;;itonis dixisse ffirlur, o Katon , plalwno sfji Km tlmnnlou, ktii gar emoi su tes sautoti soteriaa Kphtkonha^, i-liitaichus in caione, ca|j. 72. Appiauus, de

Uellis civilibiis lib.

'i,

caj).

90.

((()

vide

l.iv. lib.

18 cjjilome- et valer. Maxim..

lib.

c. 4.

30
si

DE CIVITATE
illa

DEI, S.

AUCUSTINI
propter alicna pcccata, ne lioc ipsc
'

40
incipial ha-

concupisccn'*^Iis inobedicnlia

qnx

adlilic in

ncm

iiicnibris
tis

moribundis
qiiasi

liohilal, proiter

noslrx volunta-

bere gravissimum proprium,

quem non

poliucbalalie-

legcm

kpcsiia

iTioveliir

quanlo magis abssi

num neminem
:

proplersua pcccala pra;lcrila, proptor


,

quc culpa
culpa esl

csl in
in

corporc non consenlienlis,

absque

qiix magis bac vita opiis csl

ut possint paMiilcndo

corpore dormienlis?

CAPUT XXVI.
sinl.

De

liis

qua; fieri
,

non

licent

cvm a

smtclis facla noscuntur

qua ralione facta credenda

neminem velut desiderio vitaj melioris , qiix' post mortem speratur quia reos sux mortis raelior post morlem vita non suscipit. CAPUT XXVII. An propler declinationem peccatt
sanari
:

niors spontanea appetenda

sit.

Sed qii.Tdain, inquiiint, snnctsc feminnc lcmpore


pcrscculionis
,

Rcstal una causa,


utile piitatur, ut se

ut inseclalorcs

sux

pudicilix devila-

dc qua dicere cceperam, qua


scilicet

quisquc interHcial,

rent, in rapiuriim alqiie


ceruiit
;

necalurum sc fluvium proje,

ne

in

peccatum
ssvienle.

coqiie

modo
De

defunctrc sunt

earumqne

irruat, vcl biandieiile voluptate, vel dolore

niar-

Quam causam

si

voliierimus admittere, co

lyria in calboiica

Ecclesia veiieratione celcberrima


bis nibil

usquc progressa pervcniet, ut bortandi sint bomines


tunc se
potiiis inlerimcre,

freqiientantur {a).

lcmcreaudeo judicare.
bonoret
divina

cum

lavacro sanclx rege-

Itrum cnim
jionii)us,

Ecclcsia) aliquibiis fide dignis teslifica-

ut

earum memoriam
,

nerationis abluti, universorum remissionem acccperint pcccatoriim.

sic

Tunc cnim tempus

cst cavendi

omnia

pcrsuascrit aiictorilas
sil.

ncscio
,

et (icri poiesl ut ita

fulura peccala, cuin


si

Qiiid

si

enim

lioc

fecerunl
;

non bumanitiis decenon

omnia suntdeleta prsterita. Quod


fit,

morte spontanea recie


fil?

cur non

tiinc

potissi-

pla),

scd diviniius jnssa;


sicut

ncc crranles, sed obedienfas

mum
cum

cur baptizatus
tot

sibi
vilai

quisque parcil? cur libebujus periculis inserii,

tcs

de Samsonc aliud nobis

esl credeullis

ralum caput

rursus

rd

{b).

Cum aulem Deus

jiibet, seqiie

jubere sine
in

sit facillima)

poiestalis illata sibi nece

omnia dcinciditin

ambagibus intimal; quis obedientiam


cel
?

crimen ro-

vilarc, scriptumqiie sit, Qui


illud {Eccli. ur,

amat pericnlum,

quis obseqniiim piUalis accuset? Sed non ideo


,

27)? C.ur ergo amaiitur tot et tanta

sine scclere facit


crcveril
,

qiiisqiiis

Deo immolare

filium depericiila, vcl cerle, etiamsi

non amantur,

suscipiunliir,

quia lioc

Abrabam etiam
* ,

laudabililcr fecit.
,

Nam
talis

el miles (r)

cum

obedicns potcslati

sub qua

le-

cum manet in bac vita cui abscedere An vero tam iiisulsa pervcrsitas cor
consideratione
verilalis
,

licilum

est ?

cvertil, et
si

gitimc conslilutus esl


sua^-

bominem

occidit, nulia clvi-

avcrlit,

ut,

se

quis-

b'ge rcus cst homicidii

imo

iiisi

fcccrit
si

que inlerimere debct


nalu corruat
in

ne unius captivantis domisibi

reus cst imperii dcserli atque conlempli.

Quod

sua

pcccalum, vivcndum

exislimct,
tcnlalio-

sponle atque auctorilate fccissct

in

crimcn

effusi
si

ul ipsum perfcrat

mundiim per oinncs boras


ca^tcris,

liumani sangiiinis incidissci. Itaque unde punitur


fccerit injussus
,

nibus plenum,

et talibus, qiiales

sub uno domino forsine quibus

indc punieinr nisi feceril jussus.


,

midantur*, cl innumcrabilibus

Qiiod

si iia

cst jubcnte iinperatore


?

qiianlo magis ju-

hajc vita non diicitur' Qiiid igitur causaj csi, cur in


eis exbortalionibus

beiile Crcaiore

Qui ergo audit, non liccrc sc occidcre,

tempora consumamus, quibusba-

facial, si jussil cujus iion licetjussa

contemnerc

lanin-

ptizaios ailoqucndo

studcmus accendcrc, sive ad

vir-

liiramodo videat
ccrlo.

utrum divina jussio nullo nutet


,

ginalem integritaiem, sivc ad continentiani vidualem,


sive ad ipsain tori conjugalis (idem;
nieliora el

Nos per aurcm conscienliam convcnimus


noii

ocscit
in

cum habeamus

culiorum nobis judicinm


qiiid

usiirpamus.

Nemo

ab omnibus peccandi periculis rcniola coinquibuscumqiie post rcmissionem rccenlisarripiendam mortcm sibique in-

agatur in bomiiic
(I

nisi spiritiis

bominis, qui

pciidia, ut,

W). IIoc dicimus, hoc asserimus, hoc modis omnibus approbamus ncminem spontaipso est
Cor.
II,
,

siniain pcccatoruni

gercndam pcrsiiadcra poluerimus, eos ad Dominum


saiiiores purioresqiie mitlamiis?

ncam morlcm

sii)i

inferre debcrc

velut fugiendo
:

Porro

si

qnisquishoc

molcslias tcmporalcs, nc

incidat in perpcluas

nemi-

aggrcdiendiim ct siiadciidum
sed insanit
:

jiiilat,

iion dico dcsipit,

qiia tandcni fronle Iioinini dicit, Iiitcrlioc

rliires Mss., sub qna legibus constilulns csl. M. rl, leqiinw, pro, lcqibns.

Ms. 76G
ci

te,

ne parvis

tuis peccatis adjicias gravins,

dum

vivis

(d) lioc
F.rrlesia,
K|iisi. 7,
l.-r
:

iiinrlyrii j:;i?iieri'

cclobriialem olim ohtinucre in


,

sub domino barbaris moribus impudico,


losl nisi sccleratissime
tiiis

qiii

non popeccalis

laiKljiUc alt Anihroiiio


.ail

lil).

.1

de

\irfJ!iiiil)us,

dicerc, Inlcrfice

tp,

>imiiiicianiiiii, rl;4i<ia cjii^jiia


iil

sororcs oi maiH.

noii alia- lorsilaii,

Karoiiiiis .id aiiiuim r)(losiis|iicalur,

oninibus absoliilis, nc riirsus talia vcl etiam pc-

ai) iis

do quihiis

Kiisoiiiiis, lih.

iii.sl.

IlccI., caii.

jora commillas; diim vivis in


Iiiptalibiis illcccbroso,

mundo

tot impiiris

vo-

{b) Niclo .siiira, cap. ^l. (<:) Uoc loco niilcs pro carnirrc
tiiin

et qusesi ionario
iiiliil

damnariim

tot ncfandis criidelitatibus fii-

liomiuom

occiilciilu

si

acci|.ialiir.

o|,iis cril

rioso, tot erroribus ct lcrroribus inimico? IIoc quia

l.oonardo

coqmco
corla

disliii^iioro
sit niilili.

jusliiia iion

do hcUo iusto, vcl cujiis iiiluod ciiiiii quusl oiiariiis cliam


ox
ali.s .\ii;;uliui locis liqiiol.
iu i|.sis

nofas est dicoro, nofas esl profoclo sc occidcrc. Narn


si

iMililisaiipcllalioiic };aiidorol,
lii

Iioc

spoiiic faticiidi nlla

causa
ista

jtista

csse possct,

orm. oOi, n. lo
nihiis
poto.slaliiiii

(;onsiilor.ilo, ail,

ordi-

dosliiialiim sU|i|>licio ol
illo (lui

damnalum...

prociil viiibio jnslior


iifc isla cst,

quam

non

csset.

Quia vero

ad lioc niilitat. Mililal iiou licore teriri, nisi ah quasiioiiariiis, ah illo porculiliir damualiis. KxplicaaAiigiisiini, do l.iDcro Arhilno (liiin \idolur c\ alio loco S.
lih. I,

1111.

crgo nulla

est.

II, 12

>am

niilos (luoiime
si

iuhotiir
,

loj;o,
iiii;

loi(;

liosiom iioccl: a qiia ca-di; M. iKcnas luit.

lomiioravoril

ah

ul ora-

ov.. ifm. sic aliiiiiol Mss. Alii voro, qualibus sub imo domino fo'miilnlur. vt (|uidam cum edilis \iiul. Ani. Kr. I.ov., qualii
F.r. I
'
aiil)

vno doiniiio

foriniilutiir.

41

MitKU IMUMllS.
WVIIl.
iUKHK!
,

J4
Iinii,
(|ti(id (pii.

(lAlUIT

QiKi JHiHc.o Dii

iii

i-injxiru

coiiti-

-2.

()iMii(pi:ini ct illiid noii sil t:ic


ipiii; isl;i
iii

iifiiliinn iihutii liosiilis pcciiiic pcnnissii sil.


1.

hnsihini,
taulio
vi>,

pcr|)css:i; siiiil, potiiit vidcri

coiili'
ii

Noii

vohis,
Imliliiio

<t

(idclcs

(".liiisii, sil

ii(;iili:i:

hoiiiini

lioiiis corpiir:ilibiis ilcpiil:iiiiliiin,

vilu
sira.
11)1:1111

vcstra

si

liiil

lioslihns

<';islil:is

liinc
iKiii

imincrc,

si iiiilliiis libiiliiK;

(orpiis alircclan-lnr;

llabelis

iii:i(;ii:iiii

vcr:iini|iit;
,

coiisohilionciii

si

aiilcni essc posiliini in


iit sii

Solo adjiilo diviniiiis locl

toiisciciili:iiii

rcliiiclis
in

iion

vos

coiisciisisse
sniit.

borc volnnlalis.

s:iiicliiin

coipns
:iiiiiiio

ct spiritns;

|icc(alis
(

coiiiin, (ii
Qiiocl
(|ni(lcin
si

vos

jiccc^irc

pcrinisSi

ncc

t:ilc
:

boiiiim essc, (piod invilo

non pos.it

XXYIIl.l
alla

forlc,
csl

ciir pcniiissi sinl

qiiicri-

aiilcrri

qui crnircis

forljis.st;

siilihitnscsl. Ciiiiicnim

lis,

proviiicillia

Crc:iloris

iniihdi

cogilant qua coiiseiciilia

Dco

S(;r\icriiil, et fide incoiit|iio>l


ii:i

aiiiiic

Uccloris,

fl iiiscriitahilia sniil judicia cjiis, cl


ejiis

cnssa nou dc

illo

seiilinnt

sibi

servieiitcs
'

iiivcsligabilcs

vi;

(lioin.

xi, 33).

VtMiinil:nncii

cuinque

ila

invocanlcs dcsci erc


illi

iillo

motio poiucril
iion

iiilcrrogalc

fideiilcr aniinas vcslias, iiu

fortc

dc

islo
iii-

qiiaiitiiuKnie
siint
:

c;islilas |)l;iccal, dnliii^ire

posilliiiii

iiilcgritalis cl coiiliiiciili;c vcl piidiciti;

bono vos
iii

vident

cs.se

onsciiiiens

iicqnaipiam

iJatiiiscxtnlistis, cl liiinianis laiidilins dclcclat;f


cli;iiii

lioc

arKiiiibiis iiividislis.

Non
g
ita

acciiso

(iiiotl
:i

iicscio,

fnisse pcrinissiiruni nl lia-c accidercnt saiiciis siiis, si co niotlo pcrirc possct saMclilas, quam contulit cis i
t

iiec aiidio

qimd

v(bis inlcrri

corda vcsti

respoii-

<liligil in cis.

dciil. Tatneii si ila

cssc respoiidcrint,

iiolitc inirari

CAPIJT XXIX.

hoc vos
illiid

ainisissc,

nndc

lioiiiinibus placcrc gcsliisiis;


lioiniiiibtis
iioii

vobis roinaii^^issc, (|Uod osltMidi

Qnid familin Cliristi rcspondere dcbent in/idelibus, ciiin exprobrani qtiod eain a furoie liostium uon liberavcril Clirislus.

|)i)lcst.

Si pcrcanliliiisiioti conseiisislis,divin;x^gi'ali;c,

iic

aiuillcrclnr, diviinnn aoccssit anxiliuin; liinnan:c

gbiria;, ne:iinarelnr, liuniannni ^iiccessit opprobriiiin.


lii

Ilabet iiaipie oiniiis familia sninnii ct vcri Dei con.sohiiioneni snam, non l-iilaceni, ncc in spc

rcnini nuciiani

t:iiiliimi vel

lahciitium consiitntam;
niininie

iilrtKpic eonst)l:iniiiii, pnsilianiines; illiiic prob:ita<,


ips:ini

vilaniqne

lcmpoialcm
;etci'iiam,

liiiiccastigal:c; illiiicjiistilicalu?, biiic

emendatre. C|ua-

pneniicndam,

in (]iia crii-

ditnr ad

rnm vero
ile

corila inlcnoa;aia

rcspondent, nnnqtiam se

bonisqiie ti-rrenis

lanqnam per-

bono

virginilaiis vcl vidiiitalis

vd

conjngalis pudi-

cili;n siipeibiissc,

sed

liiiinilibus

consentiendo (Rom.

egrina utilur, nec capitur, malis aiitem aut probatiir; aiit cmcndalur. Ilii vero qiii pmhaiioni ejiis insiiltani, eitpie dicunt,

.\i%

10) de doiio Dei cuni tieinore exsullasse, ncc indcveiieril,


c.;-

cnm

forte in aliqna tcmporalia


itius

mala

ibi
siiit

est
dii

Deus

vidissc cuitpiani paiis cxccllentiam s;incliialis ct


stitatis;

{Psat.
lalia

xli, 4)? ipsi di-

cant,

ulii

scd liiiman:i hiude postposila, qiuc tanlo

maqiiihiis

eoruiii, ciim

pati-inlnr,

pro

jor defcrri solct, (piaiitocst boniiiii rarius

qnod

cvitandis cos

vcl coliint,

ve!
:

ejilgit

co'endos csse

laudcm,
Si t,

o|itassc poliiis ut c:iruiii ainplidr niinieriis cs


iil

conlendiiiit (n). Nani ista rcspondel

Deus

iiieiis

uhi-

qnc praseiis
ips;c
iii

qnain
ist;c,

paiicitale ainiiliiis cinincren!


suiit, si cartiin

esl, nbitpie loins.

niisqnam

iiicliisiis, q.ii

nec

tpiyc

lalcs

qno.iuc aliqiias

possit adesse S(;crctus,

abcssc lioh motiis:


aiil

ilh; eiini

barbarica libido comprcssil, perinissuni liocessecau-

seniur;

iiec

ideo credanl Dcnni

isla negligere, ipiia


eiiiiii

pcrniillit qiiod
veliili

neino inipnnc coniniitlit. Qua;dain


ct pcr

nicrila exaniinai, aiit peccalacastigal. inerct^denKpie milii ;eteniam pro loleratis pie inalis temporarihiis scrvat vos aiitein qiii
:

nie advcrsis rcbus exagiiat.

pondera malaium cupidilatum,

estis,

occullum

cuin quihiis

loipii

digniim

sit

sallem de diis vecsl sii-

praisens divinum judiciUtn rclaxaiitur, ct maiiifcsto

slris, qiiaiito miniis dt;

Deo

nieo,
dii

qiii icrribilis

nltimo

'

reservanliir. Forlassis

autcm

isl;r,

qu:e beiie

per omnes deos; qnoniam


uiiiius

geniinm dx-monia, Do-

sibi suiit conscia; iioii se


iiiilaluiii

cx isio

c;istitatis

bono cor
in

aulem

c<los fecil (Psal. xcv, 4, 5)?

exlidisse, ct t:imcii vini

Iiostileni

cariie

CAPUT XXX.
fluere

Quam
de

pudendis prospcritalibus nf~


teinporibus

pci|)cssa; siuit, liabebanl :iliqiiid

bilcntls iulirmilalis,
si

veiinl qui

clirislianis

conque-

qu;c possel in snperbia! liislnm,

haiic buiiiilitatcm

runlur.
Si Nasica illc Scipio vesicr
ret,

in vasiatione illa cvasissciit, cilolli.

Sicul crgo

qiii-

dam
esl,

quoiidam poiuifex vivcPuiiici


in
.siiscipieiitlis

inorlo rapii suiil, nenialiiia miitarel iiilellectum


(S./t'. '.v,

qiiem

siib

terrore belli

eorum
qne

H);

ita

(|uiddain ab

islis vi

raptum
Ulri.s-

Phrygiis saeris, ciim vir opliniiis qu:<'rerelur,

iini-

nc prosperitas mntaret inodcsliam eariim.


igilur,

versus senatus elegit

(b),

cujus os fortasse iion

aiitle-

qu: de carne sua, (piod lurpcm nnllius

esset perpessa *coiitactiim, vel


siiperbire,
si

jam supcrbiebant,

vcl

'

Ms. 76(i, ntdlo


\iiid.

modo
i

potueril.

M.
(ieri
|

iiec liosiinm violentia coiilrcctala essct,

Am.

Kr. ac

lcritiuc nianuscri|jii, probilali.


solilinii

(fl)

Quod

reipiihlica; teniporilius

forsilan potcraiit; noii ablata cst ca&titas, scd luinilitas

ess saiis
lioiDaiii

coiislal.

St;d Alaricus cuni

ohsidione

reincrt-t

pcrsuasa

illarnni tunioiii siicciiisum cst^

imina'

peslisipie
lorihiis,
iil

et
iii

nenti, islarum occursiim cst ininiiiuhli.

fanics frhcni atlligeret , visuni est senaCa| ilolio tcniplisqne rclitinis iiuminibiis s;ilib. 9,

erificarcUir. ^arninl S('7,oineiins,

callixlus,
^

Aj iid I/)v.
r()l);c
I

repplilnr,
;

mainfftto nlliino, clc.


'
fi

rt;iiil(Mil<;

*i';
,

iioue ^'ss.
csse.iil.
:

niodo el qiiwdmn et caleris lihris. Ai editi, esscnl perpessa: : el iiiliot;


:

qnmdam,

seiisii

; Mceiihorus 5, oap. 41. COQU/KUS. (b) Defessa llalia rnnico hcllo scciiikIo atqiic ah Annibale vexala, asciliiiii esl cx 1'essiniiiitc civilile l'liry^i;e siimil i-

cap. G

lih.

15, cap.

33; Zosimus,

lib.

crnm

inatris (lci"lni,qiio(l videli(;ct Sihylliiijs


llo(:iii(iiiiii

V(''rsil)iib iiitt I-

a
'

fonlraclatw
VjiWu,
cst.

occursum eU

i\w)

ioco

aiiciorcs nianuscrij

li,

luccvnvr.i

coma-, ul iiosfcs cxpcIlcrciiUir. acI id riu; exci| !"mlniii, cinn vir oplimns jiisiii Dcl, liici oraculi (iuxM'erclur clcctus csl ;:cii io .\:isica. Kx ciceroiie,
l(>xcraiil c(
,

Sanct. Ai.gust. VII.

[Deux.]

^3
iciis :ispicrri>, ipso voj^
C.iir ciiiiii
;il)

I)E

CIVITATK
cohiberei.

Dk:I, S.
ptiliis

AUGUSn>,:
secnndis
reliiis

4i
cffcetns
(^sse
(^sl,

liac impiKleiilia

qnas Na

ica

ille

nfllicli lebiis aiiversis

dc lempnrilins qucriciipilis

providcntissimc cavendas

ccnsebat, qiiando ci-

inini tluislianis,
liabcift

nisi qiiia vcslrani luxnriaiii

vitalcm iioslimn iiiaximani, fortissimain, opiilcntissi-

scciiram,

cl

peidilissimis

morihiis

rcmola
ciiim

niam

rioleh:it
'

auferri; ut

tiinore libido premereliir,

omni ninlcsliarum
propieiea
piariim alniiidaie,

asperilalc diffluere?

Ncque

lihido pressa

iion Iiixnri:irolur, Inxuriaqiic coliihila


:

eiipilis iialiere
iil

paeem

ct

omiii generc co-

nccavarilia grassaretiir
lali

(|uibus viliis obscralis, civi-

liis

boiiis lioiicsle ulamiiii, iioc


iiifi-

ulilis

virtiis

(lorcrct et crebcerel, eiqiic virtnli


et

esl modesic, sobrie,

icmpcianlcr, pie; sed ul

lihertas coiigrua permaneret. liinc eliam crat,

ex

nila variel.is voluplaliim iiisaiiis efrusiotiibus exqiiiraliir,

hac providcnlissima

patri:K cliaritatc veniebat,

qiiod

scciiiidi^qiic rebus ca mala orianliir in moribiis,


illc

idem
illiiis

ip.sc

vesler ponlircx maximus, a senatu tcmporis

qua; sa vieiilibus pejora sinl hoslibiis. Al


poiilifex

Scipio

((|uod sa;i)C

diccndum

esl) electus sinc ulhi

sontlioa-

maximus
liiiie

veslcr, illejudicio lotius scnatus vir

lcntiarum disciepantia vir optimus, cavcani


tri

oplimns,
.Tiiuilam

istam vohis metucns calamilaicm, nolebal


imperii

(a)

sciiatum constrtierc niolicntcm, ab hac dispocupidilaic compesciiil


;

Romani Carlhaginem

dirui, et
ti-

silioiic et

persuasilqiie

oia-

(leccrncnli ul dirucrctiir, conlradicebat Caloiii (),

tionegravissima,

ncGnocam Inxnriam

virilibiis palriae

nu

ns infirmis aniniis ho>tem, sccnrilatcm


pupillis civibiis

cl

tan-

nioribus paterciiliir olnopcre, el ad viitiitem hibefa-

quam

idoneum lulorem, nccessariuin


:

ciandam cnervaiidam(|iic Uomanam


sonlire
ne(|uiti;c
:

pcrcgriiice coiivaluit,

vidcns esse lerrorem. Ncc eum sententia fefcllil rc ipsi proljatum est, qmm vernm dicerot. Deletaqnippe
Carlhngine, niagno sciliicl lerrore

laiiiiimqne auctoritale

nt

ejns verbis

Romaua;

rcipnbli-

snhsellia, quibus

commota son:itoria provideniia, eiiain ad horam congestis in ludoriim specoeperat, dcinccps prohiberet
iste
si

cx

depiilso el

ex-lincio,

lanta

de rehus prosperis

claculo

jaiii

uli civilas

orlamala

conlinuo snbscciita suni, ul corrupta disrii-

appuiii (b).

Quanto siudio

ah nrhe Roina ludos quos csse iioxios


inteHigcbat,
pla-

piaqu(! ooncordia priiis sitvis cruciilisqne scdiiionihiis (b),

ipsos sceiiicos absinlissct,

ancloritali coruiii, qiios


;

deindc mox malanim connexionc caiisarum,


cdcrenlur, tantus

deos

pulah:it,
iion

lesisiere audorot
intclligcb:il, aiit

bellis cliain civilibiis tantse slrnges

d;emones
candos
niahat.

si

sangiiis cffiindcretiir, lanta cupidiiale |)roscriptionum

etiain ipsc poliiis qu.un

contemnendos

exisli-

ae rapinanim fcrveret immaiiilas, ut Komani illi qui vita iiilegiiorc mala metucbaiit ab hostibus, perdila
inttjtjrilate vil;c

Nondum enim

fucrat dcclarata Gentibiis su-

pcina doolrina, qu;c


v(jl

fide

cor miindans, ad cadeslia


pictate hiiina-

crudeliora palerentiir a civibus


(iu;e iiilcr

(c)

siipciHoelestia caposscnda, huiuili

eaqiie ipsa libido do:ninandi,

alia vitia tte-

niim mntarct alTeeium, el a dominatu superborum


d.emoiiuin liberarel.

neris

humani nieracior'

iiieral

universo populo Rovicil,

inano, posteaquam in psucis potenlioribus

oh-

CAPUT

XXXIi.

De

scenicorum insliiutionc

iiitos fatigatosque cyetcros etiam jugo servilutis op-

liidorum.

pressit.

CAPUT XXXI.
in

QuibuR vitiorum
Romanis cupido
illa

Verumtamcn
grodibus aucla
sit

scilote, qni isla nescitis

et

(jui

vos

scrirc dissimnlaiis, adverlile, qui ad\ersiis liberato-

regnatidi.
iii

Nam quando
libus,

quicscent

siiperbissimis

men-

rein

talibus

dominis miirmiiraiis^

Indi

sceiiici,

donec coniinuatis honoiibus ad polestalem leciam pervcnirol? llonorum porro conliiiuandornm


faciiltas

spcctacula tnrpitndinum et licentia

v:iiiilatiiin,

iion

hominnm
instiltili
illi

vitiis,

sed dooriim vcslrorum jussis

Rom:n
iicipio alteii-

sniit. Tolciabiliiis

divinos lionores dcferrotis


rolcrelis
:

non

csscl, nisi

ambilio pra:valeiel. Miiiimc


Scipi.)iii,
ilii

qnam deos ejnsmodi


dii

aiilem

pr:valerel ambilio,

nisi

in

popnlo avarilia

luxiiriaque corriiplo.

Avanis vcro luxuriosusque po13;


I.ivio, lib.

enim cranl

suo poniifice moiiores. Ecce

diie, si nicns lanidiii polatis erroribus cbria,


29, cai).
qiiid saiiiim

vos

ali-

oral. <le vrusj iciim rcsponsis, cap.

considcraro |)ormillil. Dii proptor scdaiiposlilcnti:im Iiidos sibi


;

11, ol aliis. el l.ov. , iHimofim//ioc. At l".r. oA veleros Mss., mirarior; exceplo uno el ;illero, in qno esl, ferucior.

vliKJ. .\ni.

dam corporum

sceiiicos exhi-

hori iubebanl (f )

pontifex

aiileii

propler animoriini

(u) Pluiarchus, in

Calone majore
..

l.ivius,
.

lib.

49 eji|

cavrndaiii pestileiUiam, ipsain sceiiam conslrui proliileb:it.

lome,
(h)
iis<pie
tiiit
I

elc.

iborii r.ra(-clii, (loiiHlo Caii fr.alris, in qnilnis

riiiiiiiii
|

Si arKiiia liicc

menlis animiim corpori pra-Noqiie onim et


illa

ad

saiifjuinciii

civilem vonUnii osl

(pianiin

rior

poiiiiis, eligitc (|iioin colalis.

cor-

(locoiu aniiis posl

dcloUin

(;arlliatj;incm. I.tn. \i\f.s.

'r)

>am ox

sedilionoc.

(.ia('clii

Dnisi. (|nein 1'atros Kipiilibiis, (ini


baiil.

oppi snoninl.

K\

Ikk;

oruisesl Inlinnatus l.ivli cx lo^'e (iraiolii jiulicahoKiim socialc, (piod prdnn.sst

poruiii

pf.>f.iileiilia

idoo conqiiievit, (|nia popiilo btUi-

co-o
'

ei bolis anl(*a Indis circeiisilms

assnelu hidoiiiin

ivio

Druso oiviias

ikhi prasl.aroliir.

K\

lioc

Milliiiciali'

cuiii, eiini Milliriil;ilos n-x rniili iniilia oiviiini inillia, (pi:e in suo
sil iiitcrlici.

Kn

Iioc I)cII;i

conlisns (lisconli;!- Ilaluo, ro^iio iionotialiaiiliir, jiisnicivilia Mariaiia, ciiiii M;iriiis


|

Sdliis Kr.,

sic eliam cd. TOfi. M. Nonnnlli Mss., libidinc pressn. a talibus dominis libcruli murmuruli.^ : iiiiims

Sjlkovollcl onpon-.Kx conjuralio (:;itilinjiis seiiiiiiiltus Sorloiianiiiii, l.e|iidanuni, |(istreiiK> roini ciaiinni. Ilinc (;,os;iris rc^nuni, ipio liii;o, nccs'), boUacivilia, ,vuloniaiiiiiii, I'liili|)poiise llruli olCasubiica iu sii. sicnlniii Soxli Poiiii oii, Acliacnm. laiKloinrosi salnionarcljiaiii (*i lyraminlein vorsa esl. l.in. Vivks.
iinciainelliolluiii Millindalii
I..

um

snhsolliis .iil () l/)CHS Ihoalri sic cst appellalus, (HkhI ctatoruni coiisossum a; lo iiislrucliis oavo;e tonnain Kvaii(piaiiulaiii rolorclial. Aiii;nstiiiiis, lih. 1 do coiisonsu
s|

clislaniiii
"

, n. -M : " (;:iiluiit, inqiiil , llioalra, eave.e inrpitiiiliiumi ol puhliivc pnilcssioiios naiJtitioniin.

(/))

^arraiil li\ins
l. S 'i;

litiri

liisiiiis

.n r.ello Ui^urlliiiio, oap. 41 seiiq. ^ellcms 1'aloiculil>.


'2.

cap

\p|

iaii.

lin.

\alor. Max. lih. tH epi^omo dc BcHis civilihns, cip. "28.


;

2,

Iuj, iiiMiu

yC) l.ivius lih. 7, caii.

\alor. \:ax. lib. 2, cap. 4, *

4(

\mii\
(Idicala
suliinlravil

1'lilMUS.
rii,

40
Ddini-

KfOiiicorimi
tia

insuuia

scd

aslii-

rcsp()iidc;il iiiiniicis suis ."edcinpl;! f.iniilia

s|)ii-iliiiiiii

iicraiKlorniii pr:i'vi(l(;iis

illani

pusliKMi-

ni Cbristi.ct

pongrina
iii

civila rcgisChiisti.

[XXX V.[
fiittir(,.s,

liani jain (iiio dcliilo ccssaUiran), aliain loiig(! gravio-

Mcininorit sanc,
iic

ipsis iniiniciB laterc cives

voin,

qiia

|)liiriiniiin

^andcl, cx

lia(;

occasionc iion
;

inlriictiiostnn

vcl

apiid ipsos putet


(), p()it;it

quod, doncc

corporihiis, scd niorilnis (Miiavil iinniilliMC

(|iKi!ani-

pcrv(!iii;it

ad confossos
otiaiii

infcnsos sicui cx

nios misiTonnn

taiilis ol)ca"cavit

lcncliiis, lanla

dc-

illorum

iiiiincn)

Dci civitas
iniindo,

hahcl

scciiin,

fornnlalc lunlavil,
forsitan erit,
si

nt otiain inodo ((|iiod incicdiliilc

quamditi percgrinalHr
iiione

in

conncxos

coniinti-

a noslris poslcris aiidictiir),


ipios

Uomaiia
aliiuc

S;icramcnlorum, nce scciim


;

fnltiros in a;leriia
in

Ufbe vastala,
iiidt!

pcstilcnlia

ista

posscdit,

sorlc sanclortiin

(pii

p:irliin

in

occullo, parlim

fugienles Cariliajjinein pcrvcniie poluciimi, in

apcrlo snnl
DiMiin
,

tpii

oli:iin

ctini ip.is iiiimicis


,

advcrsiis

llieatris (|tiotidie cci latim

pru liislrionihtis insanireiit.


viiHs

cujus .sacranicnlnm gcruiil

murmurarc non

CAPUT

XXXIll.
jidtriw

Dc

IlommioruiH
eversio.

qms

dubilant,

modo cum

illis

theatra, inodo ecclesias no-

bisctim rcpletites.

non corrcxit

Dc corrcctioncaulcm qiiorumd;uii
si

ctiam

t;ilitim

multo ininus est despcr;indi!m,

;ipud

menlcs ainenles

(|nis csl hic

lanlus,

non error,

scd furor, ul exitiinn vestruin (sicut audivimus) planKcnlibus oricntalibus poptilis, ot niaximis civitalibns
iii

opcrtis^imos adversarios pr;cdeslinali ami(;i latilanl, adbuc ignoli eliam sibi. Perp!ex:e quippe siiiil isla;
dua; civitales in boc saiculo, inviccmquc perinixl:e
,

rcmolissimis lcrris ptiblicnin lucluin ntoirorcmque


intrarolis, itn,

doncc

tillimo judicio

dirimantur

dc qtiaium cxorlii
arbi-

duccnlibus, vos Ibealra (jtixrcrctis,


plcrelis
,

et procursu cl dcbilis fmibus.


Iror,

qnod diccndum
'

cl nuilto insaniora
Ilaiic

quain fueranl anlca

quantum

racorclis?
probilatis
{iictucbat,

aiiimorum labcm ac pcslein banc


vobis Scipio
ille

divinilus adjuvahor, cxpediain, pro*


,

plcr gloriam civilalis Dci

quu; alienis

a conlrario

ct bone-lalis c\cisii)iicm

comparatis clarius eniinebit.

quandoconstrui tbcaira
vos
facile

pi'obil>ebat, (piando
at^jtie

lebus

pr()Sj)cris

contimpi
bosiili

evcrli

CAPUT XXXVI.

De quibus
sit

catisis

sequcnti dispula-

posse cernebat, quando vos ab

lcrrorc sccuilic

tione

disserendum.
milii

ros esse nolebai. Neque enim cciiscbal

fcliccm

csse rempublicam sianlibus moenibus, ruenlibus inoribus.

Sed adhuc qusdain


sirain

dicenda sunt adversus

Scd

in

vobis plus valuit fiuod dicmoiies impii


providi praccave-

eos, qui Romaii;je rcipubiica; clades in rcligionem no-

seUuxerunt,

quam quod bomincs


quod
iirala

rcfcrunt

qua

diis

suis

sacrilicare

prohi-

runt. Hinc cst

qu;e facilis, vobis impiitari


lein-

benlur.

non

vuitis

mala veroqits palimini, chrislianis

qua; et quanla occurrcre poiueiinl, vel salis esse videbuntur, mala


qu:e
illa

Commemoranda enim

sunt

poribiis
pacalaiii

impularts.

Ncque

etiiin in

vcstra sccuritale

civilas pcrtulit, vel ad ejus

impcrium persacrificia prolii-

rcinpublicam, sed luxuriam qiiaTitis inipu-

linentes provincia;, aniequ;im


bita fuisscnt
:

eorum

iiilam, ([ui depravati rebus prosperis,


luislis adversis.

nec corrigi polerreri

Volcbat vos

ille
;

Scipio

ab

rcnt,

si

jam

qua; omnia procul dubio nobis tribuevel illis clarcret noslra religio , vol iia

bosle, ne in luxuriain flucretis


liosie

vos nec contrili ab


utilitalem

eos a sacris sacrilcgis prohibcrcl. Deinde monstran-

ItiKuriain

repressislis

pcrdidisUs
e
s,

dum

esl, tiuos

eorum

nioics,

ctquam ob

cau.^ain ve-

calamitalis, el niisciTimi
inansistis.

facti

ei pessimi per-

rus Dcus ad augenduin impeiiitm adjtivare dignatus


esl, in ciijus potestate suiit

regna omnia

qtiamquti
,

CAPUT XXXIV.
El lainen
aiJnuincl, ut

De ctemPHlia
Dci csl;

Dci, quce Urbis exci-

nibil eos adjtiverint hi, qtios


tiiis

deos pulant

qtiin

po-

ditiin lempciavit. (|U(h1 viviiis,


(

qtianliim dccipiendo

ct fallendo nocucriiil.
qiii inanifesli.ssiinis

Po-

sliTino adversus cos dicelur,


(pii
;

vobis parccndo
qiii

oniganiini poenitendo

vobis etiain
ejtis

ingralis praslilil, ut vel

sub nomine servoruin

dor cumenlis confutati atque convicli conantiir assererc, non proptcr vitye pr;escntis utililalem scd proptcr
,

eam
Qiia;

qti:B
,

post

mortem

vel in locis inaityruin ejus boslilcs inanus evaderelis,


nisi
'

fulura est, colendos deos.


mtilto erit opcrosior, cl
;

[XXXIV.] Roinulus

el

Pemus asylum consiiluisse

fallor, qua;stio

pcrbibenlur, (pio quisquis confugcict, ab omni noxa


liber essci, augcie (luxrenles crcandai multitudinem
civitalis.

sublimiore

dispulalione dignior
ea disscrattir
,

ut et contra phi,

losophos
Mirandiini in

in

non quoslibet

sed

qiii

honorcm

apud

illos

Cbrisli

pryccessit

'

exccllcnlissima gloriaclari sunt, cl nobisscniiimt


,

exeniplum. Iloc conslilueriinl eversores Urbis, qtiod


consrnucrant antea ccndilores. Quid
si

cum
ct

inulla
,

scilicet

de anim;i;

immor-

laliiale
atttcin

ct

quod

vcrus Detis
ojus,

mundum

coiididcril,

inagniim,

hoc

dc providonlia

feccritnt

illi,

ut civium suoriim iiitmcrus siipisli


,

qua univcrsiim, quod con-

plorelur, (piod fcccrunt

ulsuoiuin bostiuin nu

inerosilas servarclur?

CAPUT XXXV.
sice ftliis, el

De

lutenljbus intcr impios Kccle-

lili.

Juxla

Mss. non pauci , allernis. viiid. Aiii. cl Mss. niagiK) consensu, subliliore.
Ctid. iioslros
,

F.r.,

legeudum

est, subtiliore.

sub' M.

de fahis inlra Ecclesiarn cliristmnis.

(fl)

C()iites.sos

nou dcclaralionc

ultiina

cuin apeitaj

Il:cc el talia, si qtia


'

nbcrius ct coinmodius polue-

l'l(;ri(jiu;

Mss. cuin \iiid., piocessit.

Sic ctian nostri

cruiit coiisrieiiliac in lutuia vita, ut Uidovicus \ivcs iiitcTj)rctaiur; scd |)ioressioiic cIiristiaiKc fidei , qu;e ab iis in vila |.r;csi;nli ti.Ti dobci, ut ad cbristi fatniliam adinil'.antur.

i7
(liilil,

DK CIVITATK
repll. Scil

DEF, S, AtlGUSTINI
laicni Dci
,

4S
,

qiioniam el

ipsi in

illis

((ii;c

coiilra

vcrannqiic pietalem

el Dci culluni

in

nos scnliunl,
iioii

rcrrllcntli
:

suiil;

dcesse Imic onicio


conlradictioniluis

f|uo luio veraciler scinpilcni.i healiliido promillilur.


llic ilatiiic
iiiodiis
sit

(lcl)cnius
viribiis,

iit

rcfiitatis

iiiipiis

linjus voliiiiiiuis

ul dciiiceps

pro

f|uas

Dciis

iinpertict,

asseraimis civi-

disposila

?.l)

alio sumainiisexordio.

LIBEll SECVNDVS.
In qiio disputationc instituta

de inalis qu:e ante Cliristum, vigentc dcorum falsorum ciiltu, pcrpessi sunt r.omani, dcinon siraiur |.rimuin eos moruiii nialis ct aniiui vitiis, qujc inala vcl sola vel niaxiina deputanda sunt, cumulatos lirocurjiy iil)us diis talsis, ncdum liberatos fuissc.

CAPLT
Si

PRIMU.M.

De modo, qui
adhibendus
veritatis

tiecessUati dispu-

institiiisscm
vaiile, in

iinde hoc iiniversum


suinpliira csl
;

opus,

illo adjtf-

taliotiis

est.

manus

occurrit
li:tc

oiilii

respoii

ralioni

perspicu:fi

infirmus

bumanx

dendiim
muiidus

essc

primilus

eis

qiii

bcll;i, qftibiis

coiisiioludinis sensus
ciiiiue salubri

non nuderet obsislere, sed dolanqiiam mcdicino)


fide |)ielalis iiupe-

iste oonterilur,

m:ixinieque Romiinre

nrhi
feli-

laiiguorem siium

recentem

Barbaris vaslalionem cbrisiianae


,

siibdcrel,

donec divino adjulorio


;

gioni tribuiiiit

qiia
:

prohibenlur ncfandis

scriliciis
iribiieinstitii-

tiantc saiiarclur

non uiullo sermonc

opiis essel
'

ad

scrvire da;moiiibus

cnm

poiiiis

boc debercnt

couvincciidum quondibet vanoc opinaiionis


Iiis

eriorem,

re Christo, quod propterejus noinen, coiiira


luiii

qui recie sentiiini, el sensa verbis surficieniibus

niorcmiiue benorum,
Ioc:i

ei';,

quo confngcrenl,
'

rcli-

explicaiit.

trior

Nunc vero quoniam ille esl major qiio insipientium morbus aiiimoruni
,

ct

tc-

giofa el aniplissima

Darbari libera pr:ebiicriint Cbristo noii so^


t.ic

irralio

atque in multis fainulalum dcdiliini


liim

naiiiles iiiolus suos,

eliam posl ratioiicin plciii rcd-

vcrum, sed ctiam tiinore conncliim


in cos

lionora,

diiam, qiianta

Iioniiui

abhoniine dcbciur, sive

niiuia

vcrunl, ul quod

hclli jiire (ieri licuisset

illi-

cMcitate, qiia nec aperla cernimlur, sive obstinatiss.iiia

citiim sibi esse judicarent. Inde iiicidit (jiKeslio

ciir

pervicacia, qua
i|

el ea qu;c ccriiiintur

non

le-

h.TC divina

bcneficia
ciir

eliam ad

iinpios

iiigralos(|ucr

ruiitiir, laiiqu:ini

s;im rationem

vcrilatemque dc-

pcrvcneriut; et

ilh ilidein dura, qu: hostilitcr

rciidiuU

fit

neccssitas copiosius diccudi plcruniqiie

facla sunt, pios crnn iinpiis parilcr affii.xrint.

Qiiam
cniiii

res chras, velut cas non speclautibus intucndas, sed

qiKestionem per mulla

diHusam

in

omnibus

i|uod:imiuodo

taiigendas palpantibus el conniveiiti

qnoiidianis vel Dei innncribiis vel

hominnm
^

ciadibii';,-

hm

oircranius. Ki

lameu quis disceptandi

fiiiis

erit

qiioium iitraque benc ac male vivenlibus prniiivtc


alipic iiidiscrctc saipe

modus, si respondendiim esse responsemper exislimemus ? Nam qiii vel iion dcntihns
ct io(|uciidi

accidunt, solet

miillos

ino-

vere) ul pro susccj^ti operis necessilatc dissolvc-

|iossunt iiilelligerc qiiod dicitiir,

vcl t:im duri suut

rem, aliqiiantnm imnioratiis sum


laiidas saiiclas femiiias
el

inaxime ad conso,

advcrsilaie nientis, ut, eti;imsi intellc.verinl,

non obciiii-

pie casias
csl,

in qnilins

ab

diant

rcs|iondenl, utscriptuin cst, el loquuiitiir


(

hostc
di:e

:iliqiiid

pcrpctralum
ctsi

qiiod intnlit vciecin-

(piilaicin
siinl.

7^a/.

xciii, 4)

atque infatigabililcr vani


si

dolorem,

niui absiiilit |)udieitia; (iruiilatcm;


*

Ouonmi

dicta conlraria

totics

velimus rcfeliioii
is

ne pa^niteal cas

vil;e, qiias

non

cst Uiidc possil pu'in

lcrc, qiiolies
ipiid dicant,

obnixa fronte slatucrint

curare

'

nitcre neipiiliic. Dcinde p:iuca


sliaiios adversis
illis

dixi

eos qui Chiipii-

dum

quociimqiie niodo nosli


;

dispiita-

rebus aflcctos, et pr:rcipue

lionibus conlradicant

(|iiain sil

infinitiim, cl

:crumiicc

dorcm

biimilialarnin
,

fcminarnm, ipiamvis castarum


impndcnlissihia exaIoiig(;

i.o.-sum, cl iiifructuosuiii, vides.

Quamobrem

le

atipic sunctariim
gilaiit,

iirotcrvilaie

ip->uni,

mi

lili

Marcelliiie, nec alios, ipiibu

Iiic

labor

cnm

siiit

neqiiissimi cl irrevereiitissimi,
,

iiosler in Christi cbaritalc utiliter


\il,

ae libcralitcr serjiidiccs
,

ah

cis ipsis

llomanis dcgcncrcs

(pioriim

pi;cclaia

talcs

iiicoriiin

siriptorum

vcbni
,

qui
lc-

mnlia lanibuitnr
iiiio

el liltcrariiin niciiinria

cclcbraiilnr,

responsioneiu scinpcr (icsidcrcnt

cuni bis
;

qiix'

illoruni

glori;c
'

vchemcHtcr advcisi.

Uonuiiii

gnnttir, aiidicrint aliquid contradici


i':irum
liH,

iie

fianl siinii(>s

qiiippe

partam

velcrum auclamque

l;ihoribiis, fo':

miilicrcularum
el

qiias

comniemorat

.\posl()-

diori;m staiilem fccerant quain ruciitem

qu:iiid()(|iii-

scmprr discenles,
(II

ad

vciitatis scientiam ttitnquam

dcHi

iii

ruina ejiis lapidcs ct ligna,

iii

i^toium autcin

pcrvenicntes

Tiin.

iii,

7).
M.ss. , TemlrndntDX. Sic eliam Ms. 1 Ii^risquu M. ' siciiK^liores manuscri|ili. At rdili, debitiim. i Ir. cl lov., ,w/r/. Mtliiis \iii(i. Aiii. cl ;diqiiol Ms.;., solrt : snliaiiili, qiia'slio illn, (luain, per inulta dilfiLsatn, diM. Lil. Mss. nosiri, soirtit. * I r. ci l.()v , iipiid qiiiis. >on opus erat addcrc liic, apiid,
'

C.\I'UT

II.

De

Itis

qua: priitio voliitnine v.rpeditn


sunt.

In

7(>(i.

Snpcriore
'

ilaqiic lihro,

cum dc

civilatc Dci dicere

Kr. ct

nonnuUi

maiiuscri|iti, opinionis.

sic oliaiu Ms.


7GG.
M.

76.1.
*

M. Nounulli Mss., drlrrior.


libri, tion

(111'mI
"

a c;t'l('ris lihris al)('st.

vclcrcb

coqiture.

Sic otiam Ms.

l.ov., ciira piirtiiin. vin.'


lial)('iU

Am.

ct

V.r.,

cura struciatn.

\\

Mi5. coiiafuitcr

vurtain

ct carciil vocc, ch/.

40
viU)

I.IItMU

SECLNDUS.
cnrarciil.

KO
Scd
rcsjioiidelur
,

oinn

:i,

iioii

iiuiroriiin

scd iiioniiu
;

iiMihiiii(-iit:i

quod

voIunt:itc

piopna

:il(|iic

()rii;iiii(>iil;i

coridciiinl
,

<

iiiii

riiiicsrKiiilKis

co-

(|uisi|iie in;ilus cst. Qiiis lioc iicgaverit?


])crtiiicl);il

VcrumlaiiKui
pra:ccpla
|ir.i-

rniii coriln

ciipidilalilitis

qiiain i^nilxis
|M'iiiitiiii
,

tota

illiiis

ad coiisiiltorcs dcos,

vil:u lion;u

nrliis arilcrciit.

Qnilitis dictis,
ila(|iic sit

tcnninavi
(jii;!;

li-

iioii (K!Ciillarc iio])ulis

cultoribus suis, scd cbini

lirnin.

Doinccps
illa
,

diccic inslitni
;il)

iiiala ci-

dicalioye |ir;cl)erc;

jicr v:itcs

ctiam coiivenirc, aKjiie


iii:il(!

vilas

pcrpcssa

orij^inc

siia, sivc
:

apiid sc
(|ii:i:

/rgucrc

jteccaiites

pabiiii iiiinari jXKiias

ag(;iili-

ipsani
nin

Kivc in provinciis sibi jain snbdilis

oni-

bus, pr;i!inia reclc viventibus jiolliceri. Quid uiK|iiani

cliristi:iii:c rcIif;ioiii Irilincrciil, si

jaiii liiiic

cv:in-

VAc
voce

in

deoriim illorum

loin|)lis

prompta

ct cinimiiti

gcli ca doclrina

advcrsiis falsos

cl

rallaccs

coriiin

coiicreiuil? Vcniebaniiis

ctiain iios ali(|naii(lo

(lcos tostilicalionc lihcrrinia ])crsoiiarul.

adolcscentes ad
riiin (a)
;

spcclaciila

ludibiia(|ue
,

sacrilcgiosyiii-

CAPUT
^juw

III.

De nssumcuda
ri'li(jio

lilsloria,
,

qua usleudulur
deos colereut
,

spcctabamus

arrcjititios

audicbamiis

mala accidcriut liomauis

cum

phoniacos; ludis turpissimis,


liibebaiitiir
,

qiii diis

deabiisqiie ex(6),

antequam

chrisliaua obcrescerel.
isln

oblectabamur, Coelesti virgini


:

cl

Mcnicnlo antcin, nie


conlra iiiipcrilos ageic,

coinnienioranlein, adlinc
c|iioriim iinporiti:i illiid

UcrccyntliiiR nialri omniuin

aiitc ciijus

lecticam die

cx

soleiniii lavalionis cjus (r), talia


IMiivi:idclii'*,

pcr

iiiiblicuin c;iiiti-

(liioqnc orluin csl viilg:iie pioverbiiiin

labaiitnr a iicquissimis scenicis, qualia, iion dico nia:

c:iusa

Clirisliani ().

Siinl naiiKpie

ipii

coriini stn-

ircin

dcorum

sed inatrcm qualinmciini(iue senato-

diis libcralibns insliluli auiaiil bistoriam, qiia raciUi<


iiic

rum
dire.

vel quorunilibct

honestorum virortim, imo vcro


aii-

isla

novcrunt: scd ut nobis iiicrudilorum


,

inilcis
;

qiialia

ncc matrein ipsorum scenicoriim dcceret


Ilabet

infcslissimas rcddaiit
lioc

se nossc dissimnlanl
iiilunliir,

at(]ue

cnim quiddam quod nec

erga parcntes

linmana

apud

vulgiis

conrirmare

cladcs quibiis
bii-

verecundia,
lllam

ipsa iiequilia possit auferre.

per ccrta inlervalla locorum cl tcm|)oruiii gcnus


inaniim oportet
sliaiii,

proinde

turpitudinem obsceiiorum
siiae

diciorum
proliidcndi
jier

affligi,

causa accidere noniinis cbri-

alqiie factoriim, scenicos ipsos domi

qiiod coiitra dcos suosingeuti fania el pntcla-

cansa corain matribus suis agere piiderct, (]uain


pnbliciim agcl)ant,.coram
;iiidiente

rissiina
l:int

cclebritatc per cuncla difTunditnr (b).

Recoiii

deum

niatre, specianle et

ergo iiobiscum, antequ:im Clirislus veiiissel


ejus

iilriusque sexus
si

frequenlissiiiia

multiludi-

c;irne, anlequain

nomen

ea

cui

frnstra invic:ilaiiiitati-

ne.

Qu

illocla

curiositate adesse poiuit ciicumcaslitale debuii abire


si illa

dent, gloria populis innotcsceret, qnibiis

fusa, sallem ofi"eiisa

coiifusa.
qiiue iii-

Inisrcs Roniaiia; multiplicitervariequeconlril:e sint;


cl
in his dcfendaiit
,

Qu;c sunl sacrilfgia,


(|ninatio,
si

suiit sacr;i?

aut

si

possunl

deos suos,

illa

lavalio? El h;EC Fercnla appcllaban,

si

proliir,

pterea coluniur, ne

ista niala

patianlur cullores co-

quasi celebraretur coiivivium

quo

veliit

siiis

rum, quorum
siiin,

si

quid iiunc passi fuerint, nobis impudictnriis

epulis

immuiida

dajiiionia

pascerentur.

Quis eiiim

tandum esse contendunt. Cur enim ea qu;c

non

gential cujusmodi spirilus talibus obscenitatibiis

pcrmiseruiit accidere ciilloribus suis,anle(|iiain

dclectentur, nisi vel nesciens nlruiii

omnino

sinl ulli

eos declaratum Cbristi noinen oflonderet, eornuKiue


sacrilicia

inimundi spirilus deoruin nomino decipicntes, vel la-

prohiberet?
IV.

lom agens
riini et

viiain,

iii

qua

islos poiius quaiii

Deuns ve-

(lAPUT

Quod

optcl propitios,et foriiiidet iralos?

cullores

deorum uulla unqunm a


,

diis suis

prwcepta probitatis acceperint


celcbraverint.

et in sacris

CAPUT

V.

De

obscenitalibus,

quibus Maler

deum

eorum turpia quceque

a cuUoribus suis lionorubulur.

Primo ipsos mores-^ne pessimos baberent, qnare dii eorum curare noluerunt? Deus eniin verns cos
,

Neqiiaqiiam islos, qui flagitiosissim;c consiietiidiuis


viiiis

oblectari inagis qu:iin

obluctari

student, scd
;i

a (luibns
illi,

non colebatur, merito negloxit


cultores suos

illum ipsum

Nasicain Scipionem, qui vir optiinns

dii

antciii

qnorum

seiiatu elcctus est, cujus manibiis

ejusdem da-inonis

cultu se probiberi boniiiies iiigralissi-

ini

coiiqueruniur,

ad bene vivendum

simulacrum susceptuin

est, in

Urbemiiue pervecluni.

iinare nullis logibus


iil

adjuvcrunt? Utiqne dignuin erat


ita
illi

(inomodo

isli

illorum sacra,

islorum facta
viiid.

(a) Inverlit falsam ajiiiollalionem, qiia ludi sacri a j^aganis, aut Liidorum sacrii dicebaiitiu'. (b) caicsli liiiic viniini j raed|;uus iu AtVioa cuUiis iribiic-

Fdill, defecil;
,

prosecpiuntur
iiwi
defil. 1'liires

et ex iis tres, scilicet cauMi cluisliani uumviis.


:

M V(!lercs libri

Am.

F.r.

adduiil, nomiiiis
coiise<:|uenlia
:

ei

luco,

dcfccit,

liabeiit oiiuics,

quoque cx
<

iisdein

niaiiuscrij.tis oitlimai iiol;e

vnba
guiiili

iionnuliis omissis parliculis sic tlisUii-

cdusa

hrisliani sunt.

ralihus iii.miini

anmnt

qui eorum studiii libeliistoriam, facilliine isla noverunt.

^um

balur, leslelertiillianoin A|iologetico, cap. 24. Ue illa idem ipse iii ejusdem libri capite 25, el inultis lods Augustiiins, uL Enarr. in 1'sal. 02, n. 7, el in Psal 98, n. ii, et Seiin. 10."), n. 12. llauc l.udovicus vives niilla coacliis aucloriiale aiit ratioiie contnndil liic loci cuni deflm raatre Berecynihia Auguslinus coiilia mauiteste disliiiguit, interposita co] iilaiile particula siibjicieiis, el iierccynlliiie

M. () islud iii clirislianos iiroverbiiim paulo aliis verliis coniiiKMiioraiuiii liahes Kiiarr. in l'sal. 80, n. l. {b) Iiiler crudilos illos dissimulalort^s acccinsendiis est Aiiieliussymiiiaclins, ille l ihi prxfeclus, ([ui lalia lialiel in

sic eliaiii iio-lri

Codd.

esl,
iii

deoruin et dearnin

([uod

suiiiilenduiii

matii umniitm, id reruiqnebalui

additum est, dcorum. deClm iiiagna pompa a suis sooerdoliiius ad Almonein tluviunii qui noii procul ab i.irbe
iiiaiiu.-icri|)tis. lN;ini in

edilis

(c) iMidie idiis api ilos iiialer

aniiooHi (iiiaiii coii lilavil S. Amlirobius. vide nuin. 14 in edilione Aiiilirosiana. Ad (? nti coluinniam coiilnlaiidam , rogaiii Aii}^usliui, llislori;iiiiiii
,
,

IjelalioiKi ol)lala valenliiiiaiio

t)|/us scril)(;rc

af^^rcssus csl lauius (Jrosius. vide (^jnsin-ic-

ibiqiie ad contliienlein iiiflnil, iiroducebalur, iii riherim (iiiorum ainnium ahluebaliir vel(M'e inslitulo. >am quo priniiiiii die ex Asia illue st advecla, a sacerdote lola esl, istiue iiios posiea sacer fuit ctsiiigiilis annis repetilus. I>? (|iio iiiore ovidiiis, inhast lib. 4, vcrs. 557 .seqq.; Lucaiiua,
t

U^ioiiciii

ad

Au;$usliiiuiii.

lili.

1,

vers. 0'>0; iTudcutius,

iii

Mar'yrio f.oniani.

'''

DK CIVITATE
(le

DEI, S.

AUGUSTIM
omni
liccntia lurpiliidinum
'

52
(

li.il)eie

re judiccm vclleni. Diccrcl nobis , ulnim maircm suam lam oplime tle re|tiibiica vcUel
Iiac

elTnsa

et vere Fugalia

sed
quid

piidoris
dii

et honeslalis)
'

sed ubi populi audircnl


,

mcreri
ei

ul ci
cl

divini

honores decernerenlur

sicut

pr;ecipcrcnl

de cohiI)enda avaritia

ambi-

Grscos

Romanos

aliasque genlcs con.slal qui-

lione frangenda, luxuriarelrenanda: nhi discercnlniiseri, qiiod

busdam decrevisse
atque
in

moilalibiis,

quornm ergg

se bc,

discendum Persius

iiiorepavit,

dicens:

ncficia inngnipenderant, eosqiie

immorlales faclos

doorum nuu)erum reeopios esse credideill^

rant (n). Profeclo


si

lanlam felicitatcm

siiae

mairi

si ab illo deindc qu,i!rcremus. ulrum inlcr ejusdivinos lionores vellel illa lieri

possel, oplarot. Porro

liirpia

cclebrari
ullo

nonne se malle clamaret

ul sua

Disciloque, o niisiTi, ol caiisas agnoscite ' reriim, ouid siimus, aiit {iniilnaiii vicluri }i;igiiiiuur ; onlo Quis (laius, aut iiicta; qiia mollis ' llexus, et uiide Uiis inodus aigoiiti , (piid fasoptare, qiiid asper llilc iiumnuis habol; palriic charisquo iiroiiiu(iuis Quai..uni olarRiri deceat; queiu tc Dous e.sse Jussi'., ot huniana qua parle loc^lus es iii re. ( salira 7), vcrs. GU-72.

*
,

mater sine

sensn morliia j:iccret,*qiiam ad hoc


illa liln-nler

Dicatur

iii

qiiibus locis Iiicc doceniiiim


el a culloribiis

deorum

sole-

dea vivcrel, ul

audirel? Absil nt sena-

bant preoepta recilari,


freijucntcr audiri
clesias inslilulas,
funditiir.
,

eorum populis
Iioc

lor popiili Romaiii ea meiile pr.vdiius, qiia llicalnim

siciit

nos oslemlimus ad

ec-

Tdihcari in iirbe forliiim


let coli

virorum pro
lalibiis

libult, sic vel-

quaquavcrsum

reJigio christianadif-

matrein snam, ut

dea sacris propi-

liarclur, qiialibus

iiUo
ila

matrona verbis ofrenderelur. Ncc modo crcderet verecundiam laudabilis femiii;'


conlrarium diviniiate miitari
,

C.\PUT

VII.

Inutilia esse inventa pliitosopliica sine


,

auctoritiUc divina

ubi
dii

in

iit

honoribiis

magis movel quod


disputarint.

quemquam ad fecerinl , quam

vitia

pronnm

qiiod liominc.f

eam
ret,

lalibus advocarenl cullores sui,

ciis in

quabbns coiiviqiiemjNam jacuhitis, cum inler homines viveclaudcret seseque sublraheret, eru-

An

forle

nobis

philosopliornin

scliolas
noii

dispula-

nisi aiires

tionesqiie

memorahuiil? Priino h;ec


aiit
si

Romana, sed
,

bcscereiil proilla et propinqui, et marilns, ct libcri.

Gneca snnl;
Gnrcia

proplerea jam
;

Iv.iiiiaiia

qiiia el

doum, qualeni habere maironi puderet qucmlibel eliam pessimum virum, Uomanas occupalura menles qua.'sivil oplimum viriim, non
niaier

Froiiide lalis

facta esl Roiiiaiia proviiicia

non deorum

prae-

ccpta sunt, sed


iiaii

hominum
reriim

inveiita, qiii

ntcumque coratiocinaiuhi

sunt ingoniis aciitissimis


11111(1 iii

pnediti
lalilarel,

quem nioncndo
lendo deciperet,
lier

et

adjuvando faceret, sed quem

vestigare,
fal-

iialiir;i

quid
qiiid

iii

mori-

ci similis de qna scriplum esl, Muautem virorum pretiosas animas captut (Frov. vi,
:

bus appelcnduiii cssot alqiie fugieiidum,


raliociiiaiidi

in ipsis

regulis certa

conncxione trahcretur, aut


eiiam re|)Ugnaret. El
,

26)

ille

magna! imiolis aninuis hoc velut divino


si>l)limalus
',

quid iion essel


qiiidam

coiiseiiiieiis, vel
(pi;e(!a:ii
;

lesliraoiiio

et

vcre se

o|)tinium exi-

corum
,

magiia

qiMiitum
aiiteiii

diviiiiitis

slimans, vorain piclatem religioneiii(|iic iKin qiisererel, siiie qua

adjiiti siiiit

invenoruiit

qiiaiitum
:

hiimaiiiltis

omne
dca

qiianivis

laii

abilo iiigeiiium suii-ilur


,

impediti

suiil,

erravcruiit

maxime

ciim

eorum superutviam
picta-

perbia vaiiescit et decidil,

Quomodo

biiDJtisle piovidentia divina resisierel,


nisi iiisi-

diose

qiiii-reret
iii

illa
,

optimnm
qualia viri

viriim

ciim

lis

ah

hiiniilitale

iii

superna surgcntein, ctiam isiorum


:

laiia

qua-ral
siiis

suis saeris

opiiiiii

ablwrreiit

compaiatione monslrarot
Hoi veri
looiis.
'

uiide posiea iiohis erit in

adbiberi conviviis?
Vi.

Domiiii volunlale disquircndi ac dissenMidi


si

CAPUr

Dcos Paganorum nunquam

Veriimlamcn

beiie

philosophi aliqiiid invenenml,

vi-

vendi sanxisse doctrinam.


Iliiic csl

quod agcndie boiKC


alqiie
,

vitie

beat;vque adipisccnda! salis

qiiod de vita et
a

inoribiis civiiaiiim
i

essc possit

qiianlo justiiis talibus divini honores dein

po[iulonim

quihus coiobniinir
horreiidis
,

ia

iiiiiiiina

noii

cernereiilur? Quaiito nielius ct honeslius


lcniplo libri ejiis legerentiir, qtiani
iii

Plalonis

ciirannil, ul
iion
iii

lairi

ol

dolcMnbilihus

iiiilis,

lemiilis d.cimi-

agro cl vitihus
in ipso
,

non

in doiiio alcpic pecunia


,

iiuin Galli abscidercnliir (a)


,

mollcs consecrarenlur,
aliiid vcl

non dcniqnc
.sed
iii

corporc

quod menli

subdiliir,

iiisaiii

secaienlur, ct quidi|uid

crudelc, vel

ipsa iiicntc

in ipso

rectore carnis aniino, eos


siiie
si

tiirpc.vcl Itirpitcr cru(lcIo,vel cnidelitor turpe in sacris


laliiiir.

impleri ac pcssimos hori


Iiihilioiie

ulla siia loiTihiii pro-

deoruni cclebrari solel? Quaiito

s;ititiscial,

ad

permiltcrcnl. Aul
,

prohihebaiil,lioc oslen-

dalur

poliiis

Iioc probetiir.

Ncc nohis ncscio

pios

luin reftum el liberalne reipublica; fobriKuio oolol)ial);iiiUir jiosl oxaola ' \iiiil. .Mii. l.r. cuiu aliipiot Mss.,
inrpitiiiliniim.
.\^s. 7i)(i, -20."iO, 20.')-2

institiita,

quai

mense
'.icevtia

liTiiiiiialia.

c(fu.^u

oinnium

siisiirros

paucissimorum aiiribns anlielalos cl arcana


jaotent
,

ot

"2(Vi.",

voliit religione traditos

quibiis vit;c prohiias

'

.Mss. iiosiri, disiitc, oiiii.vvi


7li(i,
\l.

pnrccpcrint. M. vomila tiue , (piaiii roquiril


,

raslitasqiic discatur

sod deiiion>irenlur vel cominealiqnaiido convciiliciilis c.oiise-

nuiiionis potTioiis. cod.


* "

iKjnoscitc, ul riMlcuodicliiii

morenlnr lora
rrala; iion
lilins
'

ca'Iori oiiiiics, roipioscitc.

talibiis

\liilU(il .\lss.,(y/(jV/;i(///i
lii

vcnlnri. 11
sir oiiaiii

(iiiid;iiii,7//()n.7/H
iii

vcnlurt.

iihi

ludi agcrentiir ohsccuis vooihus ct


,

mo-

I.,

/;///////

innUix.

Ms.

:20')0. I'ra'tiiliiiius

hisirionum

lool;o;ioiu Mss. -^O.ii, 2(V)-2, iO.M.

\l.
iii socuiula sylland Uioiain in iioinacliia cssct ooiivorloiida , iili

iice

iihi

Fiigalia

(/>)
Tliii.

cclebrareiiliir
\l.

'

hiros Mss., suhlcvatns. Sic Ms. iiio vss. adiliiiit, eos ; ncc laiiioii
I

^ouiiiilli Mss., iiiiilif


iii;d

oiiiii dij'lilouf,'o

ba. Noo
iiifra

si torti' allii lil |h)o|;i


(|ii;iiii

oiiiiiui.il

anie

coiisliliilaiii, a.l

siiliilo iiavis
."i.

vcrliiiiii, iniiilrri.

vidoro osl
2<Jc Natiira deonim,
vila
lioniinuiii
iii

iii

.Mioid.
i

(d) (.JoiTi).
t

lii).

cnj).

2i

suscepit
ol volua-

'

I.OV.,

/)i j

vcri ct nowini.
,

auioiii,

,iii,

ol coiiMiolUiJo

ooiiiiiiiiiiis,

lauli'
liMiiii,

pariiiiil

ct

Crcieri libri careiU oopuul adjeclivuin, veri, cudal iii su.siau-

iil boncliiiis ovcoliciilcs viios lalo lofliTfiil.

ciolimi

laiiia

luuniiii.

(a) S;iooriloios iiialiis (lortin ('.ybcles sive Berooy.ithiu: a

(/') / h!i'iliii,

fosla fuorunt

RoniTe in inciiionam o\pul>o-

Gallo lliivin

(.iiili

M.Kaliiiiiiur, ol

oxsccli oraul.

53
cnidiaiKliim jiisliti:\m

l,IIU;U SK( :i!MU's.


jiiV(>iiliil(Mii', luililicc rcciliiii lc<

.V.

(-(Hisiiotiido vilic

patcrelnr, probaro siia ibcatrib

P:i-

^cs

clcoriiiii,

i|ii;iiii

laiuhiii

iiiimiUM' lc;^cs

al(|ii(: iiisli-

^itia

potuissenl.

Kt

<>r;('ci

(|iiiilom

'

anrK|uioi('S

liila iiiajoniiii ?

Umiios cnim

c.iiUorcs laliiim
,

(lconmi,
nil l*(!r)

vilios;c suo! opinionis

(piamdam convcnientiani servafiiil

iiKtx

iil
i

ci>s lihido |)erpiiloiil


liiirla
(|iii(l

lci vciili
7),

iil

vcrunt

apitd

ipios

cliaiii

lc(;e coiiccskiiiii

iil

sids

vcaciio

Sulint
,

vcrs. 7)7
(|ni(l

niai;is

(piod vcllot com(i;ili:i, (lc (pio vollct, nomiiialiin diccrot. lt;i(pio, siout
(

inliiciiltir

.lii|>ilci'

foc^Mil

(jiiam

dociKMil
i\.\-

iii

cisdom

libi is lotpiilnr

Alricaiins,
iioii

l'lalo

vol ccnsiKMil Cali. Ilinc

aimd

'r(Mciiliiim

Qiictn

illa

noii :itligit ?

vel

potitts (pieiii

vcxa-

giliosus ndolcsceiis spccial


'rabiihnu (iiiaiiulain piclain iaparioto
,

iiiti

vit?

ciii

pcpi rcit?

Kslo, popiibircs lioniiiics iinproscdiliosos, Cloononi


l;csit (/)). l':Ui;iiniir,
,

iiicralpi(;tiira
.lovcMii

bos

in ropnblica

CI(!oplioii-

li:c(',

Quo paclo Danaa;

inisisse aiunl

iii

grciiiiiiiiupioiuhim imbroiii aiiroiii


:

tiMU, llyp(Ml)()Iimi

inqnil, ctsi

cjiisinodi civcs a C(Misore


iiolari
:

incrms csl (luam a


,

poda
belli
iioii

alqnoab

liac lanta nnclorilatc ndliibcl

p:Urocimim im'-

<

sod

Periclem

(c)

cuin

jam

suac

civiiati

piliidini su:u,

ciim

in

ca sc jaclal imilari dcnm.


C(]oli

<

maxiina aiictorilate pliirimos aniios doini cl


prxfnissct, violari vorsibus
;

At qneni douin? (iiiquil) Qui lonipla

suniino soiiitu
coiiculit.
iiUKJ loci,

ct oos agi in scena,

Ego lioimiucio hoc nou racerem? Ego voro


(

plusdecuit, qiiain

si

Plauttis (d), inipiit, nosler vo-

ac
<s

lihcns.

luisset, aut Nicvius (c) Publio ct


:tnt

Cneo

Scipioni

rcrcnl. Kunitcli.

iicl.

5, sc. 5, vers. oO, o7, el 4-2, t5.

C:ccilius

(/')
t

Marco Catoni
Nostne,

(</)

malcdiccre.

CACIJT

VIII.

Dc

tudis
^

scenicis

in

qitibus dii

nvn

Deindo panlopost:
<

iiiqiiil,

conlra diiodesanxisscnt

olfcnduntur edilione
cantur.

siiaruin lurpitudinuin, sed pta-

cim Tabuhn cum pcrpaiicas res


in liis

c;i|>ite

banc quoque saiicicndain


sive

piit;iverunt, si (piis

Al eiiim non tradimlur


bulis p )Ct:irum.
lb(>atrica csse tnrpiora
viiieil liisloria,
figiiieiila

ista saciis
illa

deoriim, sed la(pi:ini ist;i

<

occcntavisset *,

carmeii

condidissel, qiiod

Nolo dicere
:

mystica

infamiam facerct flagitiumve alteri. Pr.ieclare. Jtidiciis

boc dlco, qiiod nogantcs conillos


<

eiiim magisiratuum'', disccpiationibus logitimis


,

cosdcm

ludos, in qiiibus rognaiil

i^ropositam vitam

non poelarum ingeniis baboro


,

poctanini,non pcr iinperitum obscqiiiuin sainiulisse

dobcmus
spondere

noc probrum andire

iiisi

ca lege ut ro>

cris

deorum siiorum
iit

Romanos

sed ipsos

liceat, et judicio

defondere.

Haec ex Ci-

deos,

sibi

solemniter, ederentiir el bonori siiocon,

coronis quarto de Republica libro ad


poiida arbitratiis snni
,

verbum exoercommut;i-

secraroiilur, acerbe im|)oraiido

et qiiodainmoiio

exo"!

nonnnliis, proplor faciliorcm

lorquciido focisse brevi

quod

in

primo

libro

Cup.

itilellecluni, vel pr;ctermissis, vel paiiliilum


tis.

commemoratione
liidi

perstrinxi.

Nam

ingravcscente

Multiim enim ad rem pertinont

quam molior

peslilenlia,

scenici aiicloriialc pontilicum Roinae

primitus

instituti siiiit.

Qnis igitur

in ageiida

vila

nou

ea sibi potius soct

inila arbilrotiir,

qu;c aclilantur In-

dis ancloriiate divina inslitutis, quain ea qua; scripli-

lanlur legibus liumano consilio promnlgatis? Adulteriim Jovein


casti
,

si

pocl;e falbiciter prodidcrunt,


''

dii

utique
confi-

quia tanlum nefas

per

bumanos ludos

ctuin est,
biieriiiit.

non quia noglocluin,

irasci ac vindicare de-

Et b.cc simt sccnicorum lolerabiliora ludo,

riini, coinoedi;jc scilicet ct IragcediaD

boc

cst

fabul*
tuipi-

vind. etl.ov., qnidam. 2 \ ind. Er. ot voteros Mss., Gneo. Porro Publius et Cueiis Scipio fratres fueruiit, et, si Servio orediinus, gomiiii,do ciuil!Us.'Eneide6iiitorprotalur, diio fidmina belli f^cijn idns Ko^,dcm cicero in oial. iro Cornel. Balbo, duo futminu imperii appoUal ; ot 1 paratloxo, diio propuqnacuta belti. a F.diti, actilavisset sod verius Mss., occeiiluvissel ; nam Loc verbuin liaboiit oliam qua; supersunt duodocim labularum Iraginonla. Kjus intor|retatio ad oram Corbeiousis Occeiiturc, ost exomplaris porvolusLi luec adscripta est : u iiilame carmoii uominata persona edere. Cjccenture, coii irarium caiiticuin cautaro. Eodem tere uiodu l-osliis oxde couvicio tacto clare ot cum quodam canor^;. 1 oait. Editi, ac mtujistratuum. Particula, ac, al)ost a niami^^

'*

scriiilis.

poetarum agcnd;c
ludine, sed
iiull;i

in spcctacnlis, miilta

rorum

viiid.

Am.

Er. et plures

manuscripti, pertinel.

Sic

saltem, sicul alia niulla, vcrboriim


:

oliain 0)d. 766.

M.

obscenitaie compositue

qiias

eliam inter studia,

qux

honcst:i ac liboralia vocanlur, pueri Icgere el discere

CDgimlur a senibus.

CAPliT

IX.

Quid Romnni

veleres

de

coliibenda
seculi

inajoris filio adoi^talus, r umantiae atque Carthaginis everbor, qui el \lricautis iniiiDr aiipoUalus. (()) L)o clcou(!, clooiilionte ot lly|iorl)olo, Plutarclius, iii Mcia, ciiip. 7, 9. \ idc pnotoroa Ihucydidom, lib. i Bolli Poi.;l)ounosiaci ; ciccroiioin, inlirul.o, cap.6:2, ot.^irislopiianom.

poelica ticenlia senserint,

quam Crwci deorum

da ropublica
roiie, in lib.

(c) Porickis, cpti lam nnilios annos Alliciiis iiiadiiiiiiislrau|iriiicipatuin toniiit, notus est ox rliilarclio
,

judicium, liberam ease notuerunt.


Qiiid

hisloriae ojus siri|itoro

autem binc senserint Uomani voleres, Ciccro


iilii

lcslatur in libris quos de Rcpublica scripsit (a),

ilomque ox rhucydido, lii). 2, cico3 do Oraloro, iu 15ruto otiuoraLnre porfccto. hio (d) Plautus a Scipione , qui oum nunquain videiat natude gra;cis i)oetis noster aiipcUalur, qiiia I.aliiius luil
,
:

Scipio [b)
'

dispntans

ait

<

Nun(iu;im conioedi3e

nisi

sic inanuscripti. At edili,

ad erudiendum ad jusiiliam

inventutem.
*
'

comicis orat locutus autoa. (e) Nujvius, rlauto lore sequalis, obiisse Iraditur Uticaj in Alrica, fcpio pulsus luoral facliono nobilium, Motel.i p-secipue ac Sci|ii()uis Atricani, quos suis vorsibus pcrslriuxerat. 1)0 ipso A. Gollius, lib. 5, cap. 5; lib. 6, cap. 8; ellib.
b, cap. M. SlQtius, (f) C:ocilins
contul)(M'iialis fuit.

sic M.SS. Al cditi, ediclione. l.ov., uiicjenda. Meliiis odili alii ctMss.,
lii

uqenda.

* l.()v., dii

ulique qua custi, qidbus lantum twfus. Hoct Mss.


lii

i:jus

fra^aiitur cdili
(h)

alii

Epist. 5; Vclloius, lib.


lih.
'i,

poeta coniiciis natione Gallus, Enmi nicminit Cicoro ad Allic. lib. 7 l^cap. 17; A. Golliiis lib.o, cap. 16;

ciccronis lihri, qiioruin Iraguionla qiia;'lain, jirat^T Aut^usliJiuiii, rotorunl bouoca, ^ouius, A.
Gclliiis, l.aclaiilius, etc.
(/')

Non exstanl

soum Maccdoniu; rogoin

luil illo Scipio /Kiniliaiiiis, scilicol r. .-I^inilii (pii l'orvicit filiiis, scd a Scipioiic Alric;uii

cap. 25; ot lib. 17, cap. 21. NoiuiuUis iu liliiishicet caiius : sod malo, ut conslat ex Iloratii Kpist. lib. 2, ep. 1, vcrs. fj7. ex familia Porcia primu; ((/) catoiii \iil(!licet sciiiori, (jui gcssit bonorcs iii roiublica, cl cuin Etinio ac Ca-cilio v-xiL
inria, cap. 12, scribitur,

1)5

I)E
si

CIVITATE DEI,
cl sic concliiilil

S.

AUGUSTINI
;

56
,

pxp.icnrc,

pnlcro. Dicil ilcindc alin,

sivil (a)

el

Aristodcmiim

Iragicum ilem aclorcm

imiM- locnm, nl oslcndal velcribns di^prK nisfc Roniaiiis,

maximis de

rcbiis pacis ac bclli lcg;iliiinad

Philippum

vcl l;iud;iri qncinqnnin in

sccna vivuni lioniinem,

Allicnicnscs sa^pe miscrunt.


pul;!baiur, ciiin

vcl \iliiponri. Scd, nl dixi, lioc Gr.cci (|iiaiiqn;\in in-

Nmi eiiim coiiseiilaneum casdein arles cosdcmqm! sccnicos luacocplos vidcrcnt,


illos, |>er

vcrcciinilius,
<"uin
liria
,

lamcn convcnicnlius

liccre voincrunl

dos cliain

diis snis

quos

vidcrcnl diis snis acccpla cl graia essc oppronoii


in
,

agcrenlnr, inftniium b co ac niimcrn dcpnlarc. [XI.]


ll.cc Gr.Tci lurpiter

lanlum liominum
sccnicis

vcruni

el

ip^ornm
illa

quidem, scd sane

diis suis

om-

leorum
coii(icla

fabiilis; sivc a poclis csscnl

iiino

congrnciilcr, qni ncc vitam civiiim laccrandam

sive flagilia

eornm vcra

conimcinor.ireiilnr
ciilloribiis

liiignis

poclanim

cl hi.slrioimm snbliah rc ansi sunl,


vilaiii
;

cl agprciilur in ihoalris, alqiie


niinar.i .solo risu,
rfiiliir.

ab cnruin

qnibus ccrncbaiil dcoriim

cisdcin ipsis diis

ac non cli;im imilalione digna videfiiil


,

volcnlibus et libenlibus carpi

cl ipsos

bomines, pcr
qiii-

iNimis

cnim siipcrbum
,

fanifc

parcerc

qiins isla in ihcalris agcbuiitnr, qiia!


biis sul)di:i cranl,

numinibus,

priiicipiim civiialis el civiuin


nuniiiia iioliicrunt.

ubi suue famaj parci

grata cssc cognoveinnt, non solum

minimc
arte

S|)criiendos in civitatc, vcruin ctiam inaximc

C.4PUT X.

Qua noccndi
de se crimina,

lionoraiiJos putanint. Quid

cnim

caiisa: rcpcrirc

pos-

dwmones

vclinl vcl

faUa

seiit,

cur s;iccrdolcs honorarenl,


acccpl:ibiles offercbant;
,

(|uia

per cos viciimas

vel vcra narrari.

diis

ct sccnicos

prohnisos

Nain qnod airertnr pro defcn^ione,


leo?
dici, scd

noii illa

vera in

h:il)erent

p.-r

quos illam voliiptaiem sive lionorcni


iiisi

falsa alqiie conficla, idipsiim csl sce;

diis cxliibcri, pclentibus, ct,

(iercl, irasceniibus,

loslins, si

pielatem consulas rciigionis

si

aiilem nia-

eoriim adinonitione didicerant

Ciiin prcuscrlim

Lapr;e-

liiiam
diiin

da?niomim cogiics, quid aslnlius ad decipienalque callidius?


p;ilricc

hco (fl),quem hujusceniodi rcrum peritissimum


dicaiit,

Cum enim probrum


alqiie

jacilur in

iinmina hona a numinibus malis


iil

isla

clian)

principcin
sl

Lonum
igiiur

uiilcin, noiiiie lanlo

culliis divcrsilate dislingnal,

ni;ilos

deos

jiropiliari
;

indignius,

qiiaiilo

a vcrilale

remolins, el a vila
snfliciuiil, ciiiii

c;cdil)us el tristibus snpplicaiionilins assonil

bonos
iil

illlus

alienius?

Qn

siipplicia

aiilcm obsequiis
ipsc ail,
Iiidi,

l.elis

atque Jncundis

i|ii:ilia

sunt,

Deo

fil

isla lain nef.iria,

tam insigni

injuria

? [X..]

Scd

convivia, lectislcrnia (6).

Qmid

toliiin

mHligni spiriius, quos

isli

dcos pulanl, cliam

fl.agilia

qiialc sil, poslca, si

ncus

juvcril, diligcnliiis disscrc-

qiKc lum admiseruiil, de se dici voliinl, diini l:imcn


liiimaiias
c;inl
',

mus. Nunc ad

reiii

prcseiilcm (|uod atlincl, sivc oiv-

monlcs

liis

opinionibiis vclul rclibus indu-

nibns omnia tanqii;iin bonis pcrmixle Iriliuantur (iic-

el ad pra:desliiialum supplicium
i^la

sccum

Iraii.mf.

qne enim esse decet deos


qiiia
'

nialos,

cuin
siiil

poliiis isti
ni:ili)r

bive liomincs

comniis^riiu

quos deos

liabcri

imii:uQiii

siinl spiritiis,
siciil

onincs

sive
,

g:iudcnL

qiii

Immanis

erroribiis j^audeul,

pro qiiibus
ai libiis

cerla discrelionc,
islis

Labcoiii visum csl,

illis illa

se cliani colcndos niille

nocciuli

failendiqne

ista

distrib.uanlur

ob-equia

compclcnlissimc
',

iiilcrponnnl
criniiin

sive eliam

non ullornm

lioniiiiiim illa
fiiigi

Graxi utrosque hoiiore dignos diieunl


ics,

el saccrdo-

vera sint, qn;n lamen de numinibus


spiiiliH,

li-

per qiios vicliin:e minislrantiir, el scciiicos, pcr

beiilor accipiunl fiillacissimi

ut ad scelesia
in

qiios ludi
ludi

cxbibcnlur

ne

vel omnibiis diis

.'iiis, si

et
liis

ac lurpia pcriicliaiida, velnl ab ipso C(rlo Iradiici


li'ir;is

omnibus

grati sunt, vel, qiiod csl i;idigiiius,


si

saiis

idonaa viib^iinr

;iiiclorilas.

Ciim igilur
iiiier
sil)i

qiiosbonos piilant,

ludi

?b

eis solisamantiir, faccre

Gra!ci lalium niiiiiiimm servos sc cssc scnlirent,


lol cl lanta

convincanlur injuriam.

corum

iliealrica

opprobria p;irccndiim

CAPUT
se,

XII.

a poetis nnilo
Sic

modo

pniavcrunl, vcl diis snis eiiani


vcl

poetis in

Qnod Romani auferendo homines, quam dedertfnl in deos,


diis sids senserint.

liberlalem

melius de

consiniilaii

appelcnles,

meluenlcs nc lionecis sc lioc

qnum de

bliorcm faiiiam
prajfcrcndo,

ipsi rcqiiircndo, ct

modo

At Romani, sicul
Scipio glorialiir,
cl:uii vilaiii

in

illa

dc rcpiiblica dispiitatione

illos

ad iracundiam provocarciil.
scvnicis

CAI*IjT XI.

De

probris ct iiijmiis poclarnm snhjenolucruiil, capitc cliaiii

apud (iraros

in reipnblicce

famamqne babere
',

administralioneni reccplis, eo quod placalorcs deorum


injnsle ab liominibus spernerentnr.

plcclcudnm sancicntes
audcret.
liicniiil,

tale carincn

condcre

si qtiis

Ad

Quod erga

se qnidein

saiis liQneste

consti:

lianc convcnicnliain pfrrlincl, (j-nod cli.Tin sccni-

scd crga dcos mios siipcrbe ct irrcligiosc

cos aclorcs carunidcm fibnl.iriim noii parvo civiiniis


lionorc dignos exisiimarimt
yiioqiie
iii'S

(pios ciini sciiciit iion soluni patieiilcr,


Mss.,
(/HJ.

vcrum eliam

'.

Si(|uidcm, (piod in c

>

de Republica
',

libro comiiicmoralnr, cl /Esclii-

Alhcnicnsis
iragoedias

vir

clo(picnlis>iinns
,

ciim adolc-

scciis

aclilavisscl

rcnipulilicain

capes-

sic cliani Ms. 766. M. lionorc f/HfmU ;alii, /^(mri (/rH< ; omisss^ Noslri inanuscripli, lionori ducimt. M. vi)ci>. iliqnos. ' \iii(l. \m. I".r. cl pnipc onincs tisx., capilc eliiim siinricnlcs ; alisniic vcrl> , pL ctcndtim ; pio qnii l.(i\ ., pnniri.
'

lii
.

'

ss.

M,

'

yind.

Am.

S(,Til>.i

Ms.

7i>() :ul(ii(lil iiilcr iinc.%s

vcrlmni, plcilciidnm. M.

Fr., inducanl.

lidcm

cijiii, riritnlLs
'(liij.s,

snw Iwnnre diqnos rxistimarmU.


nhcnicmis.
eli^iin

((/)

l.alicoiics cx.slitcrc

in ii.sdciii

scil niiiis

om

liiiiiKlocIissiniiis Aiilislins

ircs, jiiris ci\ilis .scicnlia clari : l.al)(.'o, (pii c.umr.-v-

.iMliines ciiis

>-arc

Aii,:;iisto \i\il, noii jiiris

inodo, scd lolius anliipiiiali


I)c c(hIciii
\-2,

{(/)

Dc

.l-.scliinc

idrompcrinm
mi-niiiiii.
lih

cx rlul.irrhodfi
KIO, Kll,
nlij

dt^Ari-

f>ci iliy.iiniis,

do

(pio
;

liic Aiigusliiiiis.

Miclonius
fi).

cin

lilioUirllnis, in Mi.t
qiift<|iic

.Kscliiijis,

ii.i}<.

in \iit,'iisio, cap. Tii

\. (iollius, lib. I,ca|-.

cl

lo.

W'k1l'iiii

\iilc

i)oii,...siln.|iciii,
!i

or.U.

do

capp. 10 cl
(b ) tn'ra,

1'^
Iil>.

^rona.: a. r.cllnim,

II, ctft.

^,

cap

17.

S7
|il)iMi(ri'

l.WWAX Sl'XllNI>l]S.
poclnrtim prohriH
iiK)lc(liclis(|iic
iiijiiriis

r;8

lacorari

sc

rciii dab:iliir

locus, vcruin cliam ccnsoris notn Iriliinn

poliiis (|iinin

i!l()S iiiijiiscciiiodi

iiidi^iios

csso

lcncn: pro|)rinni ininime sipobaliir.


lis
biiiilis

nniiniim (iviia-

(liiKcriiiil, so(|iic nli ois ctiaiii

Irgo iiiiinioniiil,

illoriiiii

aviiliim, g(Miii:inc(pic
,

((/)

Ronianiiin

SijJ

niiloin

ist:i

cliaiii

sacris sdloinnilaliliiis
latidas
,

iniscucriiiit.

rc-poiiili^iliir iniiii

ipi:i

coiiscicaiio^i ralioiic lioiiiincs


rc|iclliiiiiiir
,

Ilaiii; latiilcni,

Scipio,
liiXMiliatn

liaiu;

|i()ctis

Koniaiiis

sccpici

:il)

omni

lionoro

ci

Imli

i,ci:iiici

ncgainin
Hij^crcnl

(^ssc

iil

oiii(|tiaiii

(ipprobrinm inniilli

diMirum lioiioribns ndmisciMitiir?


(liii

Ilbis tlic:ilricas nrlcs


:

Koinaiionim,
?

ciiin

vidcas oos
lilii

dcoriini

virtiis

Roniana

iion novei-nl {b}

(|u o

.si

ad oblo-

pcpcrcissc vcslrortitii

Ilanc pltnis
ipiait)
iil

liaiiciidn visa

cl.TnKMilum
riiiii

v(>liipi;i(,is

liiuiian:e (piaMorc||liir, vitio iiio!)ji

cst cxisliiiiatio (Miri;o vcslra;

Capitolii (),

iino

irroponMil liiinianoriim.
:

ons

sibi

cxbibori pc-

(lom:c uiiinsipiam
iii

cojli tolitis;
'

liiignnm m:ilcdicain
lcj,'C

livorunt
C(<liliir

(iiioiiiodo
?

oigo nbjicilnr
illiiis

sciMiiciis, p(M' (pn in

civcs tnos cxcrccre

pocla; ciiam

proliiboicii-

Dcus

el tlionlric;c
si

liirpitudiiiis qiia fioiilc

lnr, cl in

doos

tiios scciiri taiila


iiiillo

convioin, millo sciiaiiiilio

nota
si:i

iir

nctor,

adoratur exaclor? In hac conlrovcrpiil:int rcct(i

loro,
I

iiiillo

ccnsoro,

principo,

ponlilicc

Cr:c(i Romaniipic conccrtanl. Gra-ci


lioiioi':iic

roliil)Oiilo,
niit

jaiiihircnlnr
N:oviiis

? Iii(iii,Mitiiii

vidoliccl luit, nl

sc

lioiniiics sciMiicos, qui:t

C()l\iiit liidiniiii

Plnnltis,
(';i!cilitis

Pnlilio cl
;

Ciioo Scipioiii,
ot digniDii

nul

.sccpiooriiin Ilagitalores
biis scenicis

deos

Roin;ini vero lioniini,

M. Catoni malodicorcl

fnil, ul

ncc plcbciam tribum

qiinnlo miniis sc-

Torciiiiiis vc.^tor (b) fl^igilio .lovis npiinij inn.\imi

adu-

iinlori:im ciirinm deJipneslat-i siiiunt? In l^ic disooptalioiic

lcsccntium iicfpiitiam conoiUirct

liiijiisccnipdi

iatiocin:ilio
G\:v.{\
:

suniiii;)m

qirosiionis

CAPUT
(lii

XIII.
,

absolvil.
Bebitissc inlctH(jf.re

Proponnnt Sod

Si dii l:ilos c.olcndi siml,

Rimimws, quod

profocto cliain talos bomincs bononindi. Assnniiiiil


Roiiinni
sniit.
:

cornin

qni se inrpihus ludis coU expclebant, inlionore divino.

niillo

iiiodo t:iles
:

liomincs iioiionnidi

(ligiii

css('nt

Concliidiiiit

Cliristiani

Nullo

modo

igiliir dii

Scd rcspoiidcrcl
(lo

milii forlassc, si viveret

Qnoniosacra
cele-

l;ilcs coIiMidi

sunl.

nos

isia

impuniln csse nollcmus,


,

qn:ic ipsi dii


,

CAPLT
locum

XIV.
in

Meliorem

fuisse

Plaloncm,

qiti

poctis
Itos

fsso volueruut

cum

ludos scenicos

tibi

lalia

bene morala urbe non dcderil,

quam

jtrnntur, diclitanlnr, actil;inlur, el

Romaiiis moribus

deos, qui se tudis scenicis voluerint ftonorari.


1. Deiiide qiucrimiis, ipsi poctu!,
t;iliiiiii

|nvcxcrtinl, ct

f:ibul:irum
proliiin

stiis liojioribtis
liiiic

dicari exliibei iqtie jiiscoiiiposilorcs


,

seriinl?Ciir crgo non

qiii

inagis ipsi intcllecii siuii


qiiibiis

duodecim Tabulariim Icgc


civiuiii
,

non csse

dii

vcri

nec oniniiio digni

divinos

bcnlur fainam laidcre


coiivicia jaciilanles,
inlioncsli.

tam probrosa
sciMiici
iil

deos

lionores doferrel
iiinie

ijla

respiiblica? Qtios eniin coli


si
;

mi-

cur iion ut

baiicantnr

decerel, minimeqiie oporteret, agciidos conviciis


*

ludos expctequae-

Qua
el

ratione recluin osl,

poclicoriiin liginl:iineiiliir

reiil

Romanorum

quomodo,

inoiiloruin

ignominiosorum
:iii

doonim

so, colendi

pntali

sttnt,

qtiomodo uon deleslandi


fallendi

nctorcs, lionorenliir auclorcs?

forto Gia'CO Pbiloni

spiritus iiilellecti, qui ciipidiiaie

inter snos

polius p|Ima danda est,


qiialis
rilatis

qiii

cuiii

nilione formaret,

lionores sua celcbrari criminn poposccrtml? Ilemqiic

csse civitas debeat, laiKpjain ndvcrsarios ve',

Romaiii, qnamvis jnm superstilione iioxia piemeren^iir,

poptas censuit tirbe pellendos? Iste vero ct


tiilil,

ut illus

dcos colerciii, qiios vidobant


,

sibi voluisse

dcoiiini injurias indigne

et fiicari corrumpiqiio

.cenicas lurpiuidiiies consccinri


tis

su;c laincn digiiiia-

ngmenlis nniinos civiuin


liiiiu;inilatein a

iioiiiil.

Coiifer niinc IMaloiiis

mcmores ac p
Ciceroncm

doris

acloios taliuin fabulariim

civibus dccipiendis poetas iirbe peldivinilate honori suo liidos scc,

iiequaipiarn bonoravcrunt
jpnil

more Gnocoriim
^,

sed sicut
lu,-

lentem,

cum deornm

idcin Scipio loiinilur, Cuin artem


(jenus

nicos expetonte. Ille, nc talia vel scriber. lUiir


npii persiiasit
vi;cqiic

olsi

ificrnin

scenanufue totum prubro dnccrent

id
,

disputaudo, lamen
:

suasit loyitali lasci-

Ifoininum non

modo honore
(c)

civiuin

reUquorum carere

Gr;oconim

isti, ut l.ilia eliain

agerentur, jn-

^ed elinm tribn moveri


rr;oclnrn sanc,
priidciilia
:

notalione censoria yoluerunt.


lauilibiis

bendo exiorscrunl

gr;iviiali el moclesiia:

Romanorum.
,

cl

Roniairs

annumeranda

Ncc
sliiis

t:iiilum
,

li;cc agi

voluerunt, scd sjbi dicari

sibS,

scd vclloin sc

ips;i

soqiioielnr, se iiiiila-

sacniri

sibi

solcmniler exliiberi. Cui tandom liono


PI;i-

^ctur.

Kcce enim rectc,

qnisipiis civiiiin
iioii

Romnnorum
liono-

divinos bonoros dccerneret civilas? utrum


;

csse scuiiicus elogissct,

suium

ci

miUus ud

toni lia;c lurpia el iief nida probibciiti


li:io

an d;cnionibus
ille

hominum

deccplione gaudcnlibus, quihus

'

Ali(piot Mss., exsercre.


l.ov.,

vcra persiridcrc noii potiiil?


2. !liinc Plaioiicm
>

'

quQinodo, (iu(vso, dii colendi. A cxtoris Ijbrisab-

Labeo

in.tei:

scnwdeos

(c)

com-

esl, dii.
"

viiid.

Am.

r.r.

ct Mss., in probro ducerent.

curia, l(jcus in quo senatus lialicbalur, liic |)ro scna,loriiiis jionilur ; tapitolium, (luod leiiipluin Jovis erat, pro
((()

ipsis

(liis.

f^cnte (luidoin cll.ulio, a (piil)iis fcniiil ail iilijin cssc iii scribciKiis tabulis. (r) Tiilm rrKweii, i\\i'Ji poMia cral lioiiiiniim pl(*beii.scu tcilii onliiiis, idcin itisse aUpie ox iiiia Iribuiiobiiioro ti;iiisfiiit, siciil

{b) Terentius vester , ail, (pii AfiT, scd aii)iiiarissiiiiiis>cipioiii

niniiriiin

]< uniiuo coiisonsu Mss. o.dili, advcrsarios civitaliSf Sola oditio I.ov., n<?c tamcn; minus beiio. lauilis aviUilale, Uomamuii^ (</) (,cniiimcqrc,'ul c.sl, vcro, ipiia Hoiiiana gciis liiil. Uuidisaviduisiii.a. illos (0) oii;idring(!iilos rer(! pcr auuos : nani iiilroduclos hidos :iiiiio 1 riiis 592, iianaL l.ivius, lili. 7, cap. 2. {() ordiuos dconiiii ex Varroiie ct ;iliis liaboiiliir trcs.

lorri in i^jnobil.ortMii, iiilcllit;ilur


i.:jii >:x
I

ox

l.ivio,

lil).

i'6,

ca}).

I."j,.

".rlullQUUUu

(lc >i>(!cla(;uli!! ooyi.

22.

oiiosdam dcos suminos noiniiialiant: nicdioxmiios alios, ^ia imiiiorlali pio.ui!iiili, ul r.o(jl scmidoi, ex allcro parciile i.iiliis, Ilcrculcs, ctc. Alii lorlii oidiuis el cx ulifjciuc mor- dicebaiilur borocs. t li laroiile u.H\,

S9

DK civiTATr
,

nri. S.

AUGUSTIM
,

fO
quas
illi

i.iemoraiuliini pnlnvii, sioil IIciTnlein


Idin
:

siciii

Uoinu-

qni ciijiisdam el sapienlis mcinistri


Iriicbras! quos invcliunl
diltitcs [a)
!

obducunl

seinideos

.Tiilcni lieroil)i;s

anlcponil, cd iilros-

metus

quas inflammanl cupi-

qne

inler iniinin:i CdUocnt. Voruniliinion isliim, (|ncni


,

appcllal scniidciiin

noii licroihus lanliiin


iioii

sod cti.nn

CAPUT XV.

Qiiod
illic'

nomani qiiosdnm

sibi

deos non

dlis ipsis Dra^rcrcndiiin esse

dnbito. Pro|iiii(|iianl

ratione. scd ndulatione instilnerint.

nnlcni

Uoinationiin
illc

lcges

dispiilntionibiis

riaionis,

Qua; aulem
qiiando
ciincta

cligendorum dcorum eliam ipsoac


,

poclica (igincnla conilcinn

it

isli

rnni

falsorum
islum

ratio,

iion

potius adulatio

est

au'cin poctis adininnt sallcni in iKnnines nialodicondi


qiiaiido

1'laloiiem

licenliam;
isli

illc

poelas ab nrbis

quem semideum
,

voluiii,
,

ipsiiis

babilalinne

*,

laiiiis

dispiitationibns

kboraiitem ne animi malis

saltem actorcs poeticaruin fabnlarnin nniovcni a


qiia? pra;cipiie

c;ivenda siint

niores corrumpcrcntiir

societale civilalis, et,

si

conlra doos ludonnii scciiilnimani,


iiulla

coriim cxpelitores aliqnid audoreiil,

sacra aidicula
diis
iiiultis

dignum putarunt;
prKtuIerunt,

lorti!

nndiqnc re-

et

movcrcnl.

Romulum
vis cl

suum

Noqna((iiaiii

igilur

lcgos

ad iiislilnciidos
i|)siiiii

quamvelnt scetiani

bonos

seinidciiin

[lolius

qiiam

aiit

corrigendos rnaios nioros, a diis


seii

siiis

poscrctior

deum
[b).

sent accipcre

sperare Roniani
Illi

cpios lcgibns suis


iii

cnriim doctrina cninmcndet


illi

Nam

vincunl alqiic convincunt.


scunt ludos sccnicos
pelliinl
,

(lamincm
cniin lionori siio di po-

insiiliieninl, ipiod sacerdolii

genusadco
institiiios.

Romanis

isli

ab
:

lioiioribus oninibus rc-

sacris tcslantc apice (c) cxcelluit, nt Iros

liomines sccnicos

ilii

cclebrari sibi jubcMil


,

solos flainincs li:ibcient tribus numinibus Dialein Jovi,

(igmeiilis
liriis

poclicis opprobria dcorniii

isti

ab oppro-

Marlialeni Marli, Quirinalem Romiilo.


Qiii-

lioniinuni dclerrcnt
iile

impudcntiam poetaruin. Selibidini

Nambcncvolentiacivium vclut receptusincoulum,


riniis (d) esl postea

inidcus aiitcm
restilil, ct

IMalo el laiinni dooriim


qiiid

nominalus. Ac per hoc cl Nepliiet


ipsi Saliirno, patri
iii:i-

ab indole Ronianoium
;

no
pciricicnduiii

cl Pluloni, fr:itribus Jovis,

cssct, ostciidil

qui poctas ipsos vel pro arbili io


iniseris quasi

menfacla

eoruni, isto
giin

Romnlus

lionore pnclaliis esl, ut jiro


lioc

tientes, vol

bominibus

deorum

saccrdotium, quod Jovi Iribiicnnit,

etiam

lniie

Iribuerenl, et Marti

tanquam

p;itri

ejus, forlisan pio-

pessima imitaiida proiionenlcs, omniiio in civilatebcptor ipsum.

ne

instiluia viverc noluil.


iiec

Nos quidcm IMaloiuMn


nlli

iicc

deum,
gelo
alicui,

scmidoum perbibcmus; ncc

saiiclo :in-

CAPUTXVI. Qnodsi
eis

diis ulla esset

cura

justitia:,

ab

snmmi

Doi, ncc veridico propliela;, nec aposlolo


ciiri-

Romani accipere
aliis

dcbuerint prwcepta vivcndi polius,


liominibus mutuari.

nec cuilibet Cbristi marlyri, ncc cuiqiiam


;

qiiam leyes ab

Hiano boniini coinparanius


ralio,

cujiis iioslra' scnlcnli.e

Dco

prosporaiilc

siio

loco cxplic;ibitiir

Si aiilem a diis suis


:

Roniani vivendi leges accipcre

soil

cum lamen, qiiandoquidem ipsi voluiit deum prMforendum esse censemiis si


, ,

fuisse scmiiion

potnissent, non aTKpiot annos post


;ib

Romam condilam
;

(e)

Ronuilo

Allicnicnsibus mniu;irciitur logcs Solonis

<pias

el llerciili
nli

(qiiamvis

istiiiii

iicc fiatroin occidisse,

nec

uniien non ul acceperunl teiiuorunt\ sod meliorcs el

|Uod pcrpolrassc ilagilium qiiisqnam bisloricoruni

cmcndaliores lacere conali sunl. Qiiamvis Lycurg'ts

vol

poctarum

dixit ant rinxit [a])


,

Lacedxmoniis leges cx Apollinis ancloriiale se


,

iiisli-

certe vel

Priaint,
tiiissc
(c)
,

conlinxcrit

quod prnuentor Roinani


iion iode

cre-

vol alicui Cynoccplialo (6)


qiia;

poslremo vel Febri

Romani iiumina partim percgrina rcccpcrunt,


propria sacravcrimt.

dcre noliierunt, proplcrea

acccporiml. Niiiit

|)arliin siia
aniiiii

Qnomodo

ma

Ponipilius, qni
qiuB

Romiilo successil

rcgniim,

igilnr tanla

qu:isdam lcgcs,
cl iiiorum

quidcm rcgeiube
ferlur;

civilali iieqiiaqiii

mala bonis pncccptis


iiisita

el lcgibns vci
qitaiii sufiicercni,

condidisse
:

eis

miilla

imminentia probiliercnl, vel


reiil dii (ales, qiii
tia cnraveriiiit,

cxstirjianda curacliaiii s:icra

consiituit

iioii

tamcn

pcrliibctiir (\asilcnt igitur animi, iinila


iit

eiiam seminanda

et

aiigenda (lagilcges a numinibus acccpissc. Mala


vit;r,

lalia

vel sua vel quasi sna lacla per

tbcalricas cchibiiiatcs popidis innolcsrcrc ciipicnlcs,


iit

mala moruiii, qu:e

ila

iuagna sunt,

liis

doclis-.

l.iiiqiiam anclorilate diviii:i, siia spoiile iieipiis^inia

simi

eorum
Viml.
F.r.

viri etiam slatitibiis urbibiis lespuhlicas

libido acccndcrctur

liumana

frustra boc

cxclamanlc

oll.ov.,j///.s.

.\l .\iii.

clil'ri(pic inamisjripli,

Ciccronc,

qiii

cnni de poctis agcret,

Ad

qitos

cnm

ac-

illir.

cessil ', inqiiit,

clnmor

et

npprobalio populi, quasi

ma-

vcrbuni, rH/icrHd/, abost


:

a M.ss

Abcst

cliaiii

a no-

.stris

'

Fdiil,

iil)

iirbis ipsiiis liabiKilione repellil. \bef.l,repellil,

iiniiu s;cciili dociiui quiiili illatuin ost (n) Siiiiilla lcgiiiilur iii lus 'iihiii. 5. qiia r.cnii tiilclaris cl (/)) l)c li;ic scrrclioro (l(H'iniia,
in c(i(liccni
\

a iiiniiiiscriplis. MikI. Ani. cl

ipsins Irliis nonicii .san-uin


F.r.,

ci'i;>lialiir,

coiitcr rliuiiiiii,

lli.si.

qui cinn depoelis agetu ad eos accestlc r.oniiiio

>al.

lil). 2K,

('a|i.

l'l,Harclii:ni,

(,)ii:csl.

roni. qiucsl. ()-2;

tmrt.
(n) Scilicct,
alitiiDKl

M;icr()l). S;iliirii.

lih. n,

cap.

pr:i'scrliin Dioiiysiinii llali-

nec fratrem occidisse, sinil


flaiiiliiim
,

nrr

caniass.
lil).

Aiili(|iiilalihiis lloiii. lib. i,

cap. &1; \;ilcnuin \ia\.


virsa* lanal.r in &iniiiiio
'aiulnin

perprlrnssr
;i(l

siciit

dc llorculc

pliira

vd

(, (;:ip. J, S

lo.

t:()(,)r.'-;rs.

liJ.Nlcrici liivcniiil,
(/;)

vcl pocl;c (iiiX(M'unl.

(r)

nc

saiictilalc apicis (id (>sl,


iiilcr

vcrs. 8."l, 8j:2 : .vas in Innol/i liunn lumiiiiui nrcrpimus isim, sriivrnncuiiie dcos, el sistrn movriitii liirtiim. (() Inliiiiiiis c.vscni, si (Ic VrUre. a|in(l l\(iiii:iiios ciill;i vclciiiiii loca profcrrciii. Adcaiiliir rliiiids llisl. >al. lil). '2, rap. 7 ; .ylian. \ar. llist. 111). \i, ran. II; C.iccro, dc Naliiia lconini , lil). 7,, (Mp. 2.'S ivhris laiiiini iii 1'alatio. ^'miI itCCKIlUlll Md( niUS AllUltR.
lliiic

.l.^'ypliiiii l.iic:imis, lili. 8,

pilco

fl;imiiiis) lcst:iliir
"

liislorii apiKi \alcriiiiii


s:icrili

cnp.

cidoni s:iccril('limii alislnlil. (d) nniriniis ox sabinoniiii idiom^ilo appcllalus csl, cx qiiocriain Uoiuani dicli suiit yHiri/t's. \id. ovid. :2, 1'asl. l.iv.,Uh. -2. (e) Aimos r(Tc lrccciil()s ab Ithc condila, lcslo livio,
liii.

(, S 1 prcl:ii'siis

;-uliiici()

Max. apcx e

lih.

I.

ca; ilo

),

capp 30,51.

ci
\Kr\\c
copififflioiil (), dii

i-inr.ii

sr ICUNDIJS.
ris

8?
{^ravissiinos hoslo

eoiimi,
;

w.

siiis
iil

riilloriliiis
:iiit;cMeii-

vir

cgrcgius,

i|iii

Vcienlcs.

.((cidortMil, iiiiiiiiiK! ('.iiriuiiiil


liii-,

iiiio

vcro

populi romaiii, posl dccciiiiale bcllum, (pio Uomaiiu


exercitiis lotics inalc pugiiando gravilcr
afllii tiis

siciil sii|)i'a

(risiiiilatiiiii

csl,

oiiiiii

iiiodo

cura-

csl,

v(!riiiil.

jam
XYll.

ipsa

lloma

tlt!

saliilt! diil)il;iiilc

alrpu! tiipiihnitc,

CAPDT

l)e r(i})lu Siiliiiiiinuii,


iii

aHisiinc ini-

lacilliinc siipcr;ivil, coriiiiii|iic iirhcui opulculissiinaiii

(juilnlilms,

(jikc

civitulc Uoiiiuiia elimn

laudutis

ccpil,
tia

invidi;i

ohtroctatornin

\irtiitis su;e ct iiisol)!ii-

r/V/ficre teinporilnis.

tribuiiorum plcbis rous factus cst, laniqiic iiigra'

An
n
< jiis

rnrlc popiilo noinaiio proplorca


constiliila>,
apiitl

Ii

gos non siinl


ail,

lain sciisil

quam

libcravciMt civit;iicin,
in

ul do sua

niiiiiiniliiis

(|nia,

s ciil

Salliisliiis
inaj^is

daninalione ccrtissimiis
ct

oxsilinm spoiitctliscetlercl,
ctiaiii

lioiiiiiii(|iit>

cos

iioii U>i;iliiis

qiiain

decein

iiiillihiis

a:ris

abscns

d;iiiiiian'lur

iialiiia \alcl)alt (S((//i<sL

de conjurul

CaliriiiiV,

cap. 9)?

inox ileriim a Gallis viiidcx palriic fntiirus

iiigrat.i! ().

Kx
Qiiid

lioc

jiirc

ac bono
ct

cnido rnplas esse Sabinas.


incliiis,

Mulla

commcmorarc jam
,

pigel

f(x;d:i

ot injiisla,

qiii-

eniin

jiislius

(|nain

filias

allenns
accipi,

bus

agilab.itiir illa civitas

cuni potciilcs plcbcin sibi

liaiide speclaciili indiictas,

noii a parciilihiis
,

snbdcre conarcntur,
ct utriiisqiic p:)rtis

|)lcbsi|iic illis

subdi reciisarct;
stiidiis

scd

vi,

ul qnis(|ue polcral

anfcrri?

Nain

si initiin!

dcfcnsores magis
cl

agcrcnl

facerciil Sabini

ncgarc poslulalas, qiianlo


Jiisliiis

fiiil initiuiiis

ainoro vinccudi,
cogitaioiil.

quam a;quam

bonum

quidipiain

rapore noii
gonle
i;cri

dalas?

aulein

bclliiiu

cuin ca

polnii, qii;c (iliassiiasadnialriinoiruiin coiict


conriiialibiis

CAPLIT XVIII.
prodat
1.

Qiiw de moribus Uoinamrum, aul


resoluiis,

ivgionalihiis

snis

ncgassct pclilas,
lllnd

tnclu comprcssis, aul sccuritate'^


liistoria.

Salluslii

(piain ciiin ca qii;e repclcbal ablalas.

crgo po-

lius (icrol
iil

ibi

Mirs'

filiiiin

siiuni

piignanlem juxarcl,
iiiju

coiijugiortiin
,

ncgaloriiui

arniis ulcisccrcliir

Itaquo liibcbo inodiim, et ipsum Sallustiiim (epoliiis

riam

cl

co inodo ad feminas ipias volucrat, pcrve-

slcm

adbibcbo,

qiii

cuni

in

biude

iiomaiiocst,

nirel. Aliqiio ciiini forlasse jiire bclli, injusle nt^galas,


jiislo viclnr

riim dixissel,

iinde iiobis iste

sermo ortus

Jiis

aulerret

nullo

aulcm jure pacis

iion

da-

bonnmqnc
bus

apiid cos non logiiius m:)gis qnaiu n:ilura

las rapuit, el injiislum belluin cuin earuin parcnlibiis


jiisle succcnsciiliiius gessit.

valebat;s pncdicans illud tempiis, qiio cxpulsis regiiiicredihiliscr civilas hrcvi ^otalis spalio plnrimiiin
:

Hoc
ad

(b)

sane

iililiiis

feliil-

ciiisqiie siiccessit. qiiod elsi

memoriam
(c),

fraudis

crcvil

idcm lamcii
cjiis

iii

priiiio

Ilisloiia;

su.o libro

lius

circensinm speciaculuin mansit


in
illa

facinoris ta:

alque ipso
consulcs a

cxordio falclur, eliain tunc,


esscl
(/),

cum ad
posl
cl

men

civilateel impcrio uon placuilexcmplum

rei^ibiis

iranslala

respiihlica,

faciliiisque

Romaiii

in

hoc crraverunt, ut post illam

parvuin iiitervalliim

injiirias validioruin,
in

ob

iniquilalem
ul
ii>

deum

sibi

Romulnm

consecrarenl, qiiam

eas disccssionem plebis a pairibiis, aliasque


dissciisiones
fiiisse.

Urbc

feminis rapicndis factiiin

ejiis

iinilandum lege

ulla vel

more

permitlercnl.

Ex hoc

jiire

ac bono posl

maxim
cl
r;issel

concordi;i populiim

(^xpnlsiim
filiiis

cum

bbcris suis rcgem T.ir(|uinium, cnjiis


siiipro vioiciilcr oppresseral, Juniiis

poslremiim

Nam cum opiiinis inoribiis ot Romanum inter sccuntliini belliim (c) Carlbaginense commcmobiijiis

Lncreliam
consnl

ogisse, cansamqiie

boiii,

non amorem
pacis in(id:c

Briiliis

Liicinm Tarqiiiniiim (>ollatinum

((/),

jiistiti;!',

sed stante Cartbagiiie ineliim


uiide et Nasica
istos
ille

inarilum ejusdein Liicrctia!,


alqiie iiinoceiilcin
vii

collegam suum, boiinin

biissc dixisscl;
ncqiiiti:iui,

ad ropriniendam

um,

proiiter

nomen

et propin-

servandosque

inores optimos, ut

qiiitatem Tarqiiiiiiorum coegii


iiec

iii;igislralii

se abdicare,

nietu vitia

cobibcrcntnr, Cartbaginem nolebat cverli


:

vivere in civiiale pcrmisil. Qiiod scclus favenle


a qiio

conliniio subjocil idcin Siilliistius, ct ail


dia, ct avaritia,
atfpie ambilio,
niala,

Aldiscorscciindis

vel palieiite popiilo fecil,

populo consulatum

el ca-tcra

idem Collalinus,

siciil

eliam ipse Bruins, acceiierat.


illius

rebiis oriri

sucia

post Carthaginis excidiiim

Ex bucjuie
'

ac bouo M.ircus Camillus,


ibi fieret,

tcinpo-

maxinie
el oiiri

aiicta

siml.

IJt inliilligeremiis

eliam antea
lioc

F.ditl,

lur lociis
(fl)

lUrd er(fo potius cx iiinuiis ripli-;.


rlaul.
iii

solcre, et augeri.

Uude subneclcns cur

ubi Mars, elc. Casliga-

\iiJ.

i'ersa.

(b) )iiler|ireli!s

liiijiis

operis pronomen, Iloc, ad

lielliiin

aiile

nieinor.itiim rcleruiit, tpiod inilio ('11111 Saliiiiis j;):n Iirope vi^ieenliliiis lijedere leliciler coiirecluiii prodit I.iviiis, taii)(!)i retoMMKliiiii arliitraiiiur ad Uoil). i, cap. 15. Nos nianoriin), qnos siihinde laudaL Aiij^iisliniis, inores el .otpiitaleii), (pio(J a|.ii(l i| sos noiniili dci sni laciiius iii rapieadis feiniiiis iinilari niilla iinquan) loKe lieiii-rit.
{c) circenses li.ios Ncptiino equeslri primus Romae celcbravit lloinuliis, iiL leii.iiias quas a viciiiis iiopnlis ik^m poti!ral aiJ conjiif^liiin iiiip(!trart!, poUssiiiinin Sihiiias virgiiics spociaculi c,aiis:i evocatas raperot. ni(!li suiUa |riscis Coiiijualia, ex noinine, ut lorunl, Coiisi dei, Nepliini scilicet

In B., reiisfactustnm inrjrnlum sciisit. M. SiconinesMss. Editi, severnatcmaU'' ctdissentieiitilnis niannscriplis. (a) llic aroiis patria; alttirque Crhis conditor ac Koinnliis appollalns ost. Yoios, r.Uniriie urbein, ctipil. Posl, also accnsalns, vitaiuhe iiividiicgralia, Ardeain exulalnin ivil, diioliiis aiinis anto r.oniain a Gallis captam. ()nin(l(!ciin millihus
'

5,

;eiis i^Tavis innlcialninCainilluin alisentein dicit l.i\iiis, lib. lintarclins, (piindccini millihus iissiuni. Atlaca'|.'. 52;
loci in;iin!scri(ili onines h:)heiit , decein millibus. rosL (iuind(!(ini aniios, ul cx l-ivio, lih. 2, cap. 21, intoHi^'ore osl, llrhis tviiuJiUc anno 2j8, qui aniius Tarquiiiii

mon

liic

{!))

e(pu!sliis, a

fjiio op(!in lioinnlns eoiisilnnntpK! in conjiigioruni diHieiiilale qn;osiorat. I)e iiis l.ivins, lili. 1, cap. i). (d) Kxpiil.sa regia polcslalc, limi eoiisiii(;s isli dno siint croali, I.. .Inniiis liniliii et I,. rarcpiiiiiiis Colblinns. Ilnnc a
|

niortis iinnlio insif^nis fiiil. {() Dolhi intor lion)ai)os otcarlbaginenses tria gosta sunt. ITiniiini por 22 annos in Sicilia ol post in Africa, co'| tuiii

aiinoah nrlio coii(iita 49,">, ox liin. lib. 53. Akermii cir; lnni post 25ann()S inHis|iaiiia,sicilia,llaria el Alriea Kosinm, ibiqiie deciino .sepliino aiiiio a sei| ioiie Alricano niiijore ctiufoclnni victo Annihalo. Tertiuni posl 49 aniios iii Airica, e
t(!riio aiiiKi

collo^'a siio coactiini csse

gislraiu
lionia

.so ahdicaro, nlicta iiiigiare

ol,

nonicn el (,'ei)iis rc},'iniii iiiaacceplo palrinionio suo, l.aviniuiii


oi)
lib.
1.

a scipione

Africauo niinore lcrniiuatuui cvcr:a

scriliit l.ivir.s

(artliagiue.

Cr>

I>1':

CIVITATE

DEl, S.

AUGUSTiM
Ccrnis
laiiion,
iit
'

64
opinor, ct qiiisqiiis adverlorit

iixciil,

<

N;im

injiiri.T, inqnit,

validionim, cl ob
aiiiiuiiic

i^.

oas (liscessio plohis a palriluis,

disscnsioncs

facillimo pcrspicit cnllnvic


illa

morum pcssimorum quo

doini fucrejam inde aprincipio, ncqiic ampiins qiiam


icgibiis exaclis,

civilas prolapsa fuerit, ante nostri superni Regis

diim

mclus a Tarquinio

el

bcilnm

advoiiliim. Ilaec

enim gcsia sunl non sohim itntcqur.m

prave

cnm

Elniria (a) positnm est, sequo cl inodeslo

Cliristus in carne prnesens docere c<Kp.sset,

vcnim
igiliir

jnrc agitatnm.t Vidcs

qucmadmodnm
id est

iiiocliam brcvi

ctiam antcquam de Virgiiic nalus csscl.


tot ot tanta

Cum

lemporc, ut regilnis oxaclis,

ejeclis, aliqiian-

mala toniponim illonim vcl lolorabiliora


imputare non audeant, opinio,

lum aequo
liiisse

et

modesto jure

ogcretiir,

melum

dixit

superius, vel post eversam CarlliMginem intoloranda


et

raiisam;

quoniam metuoi)atur

bciliim, qiiod

horrenda

diis suis

rcx Tiirqiiinins regno atqiie Urbc piilsns, Etruscis sofialus, conira

nes hiimanis mentibus

unde

talia vitia silvcscercnl,


;

Romanos
:

gcrebat. Atlonde ilaque qnid


>

maligna asluiia inserenlibus

cur mala praiseniia

deindc contexat
patres plcbem
iiiore
.soli

Dcin,

inqnil,
viia

scrvili

iniperio

Chrisio iniputaiil, qui doclrina salubcrrima et falsos


ac
fnllaces

exercore,

de

aique lergo' rogio

deos

coli vctal

el isias

hominum

noxias

consnlcre, agro pcllerc, ct cictcris experlibiis


iinpcrio agcrc.
'

flagiiiosasqne cupidilalcs divina aiictoriiate deiestans

in

Qiiibus

s.xviliis et

maximc

aiquc condcmnans

liis

inalis tabcsceiiti ac

labenli
qii;i

rciiore

opprcssa plebs

cum
:

assiduis bellis tribntum

iiiundo ubique familiam

sunm sensim
civilatem?

subtrahit,

cl

simnl militiam (olcraret,

armala monlem Sacrnin


tiimquc Iribnnos plebis

condal aetcrnam, et non plansu vanilalis, scd


voritatis gloriosissimam

judicii)

ntqiie

Avenlinum

insedil(t)

cl aiia sibi jiira paravil.

Discordianim et certaminis
bclluin

CAPUT XIX. De
Ecce Romana
scd

corruplione Roinanw reipnblicw,

nlrimque
nis ex

finis luit

secundum
id est

Punicnm. Cci-

priusquani cullum deorum Chriitm au(erret,


rcspiiblicn (qund
,

qno temporc,

parvo intervallo post rccies

c)cactos,

quales Romani

non ego primiis dico,


didiciinns,
<

fiierint,

de quibus

ait,

<

Jiis

boniimqiie apud eos non logibus magis


valcbat.

quam

auctorcs corum

unde Uxc mercede

nalura
lanto anle dixerunl anle Christi
miitala
,

adventum)
,

paulaiim

2.

Porro

si

illa

lcmpnra

ex

pulchcrrima aique optiina


fncla cst.

pessima ao

talia
fiiisse

reperiiinliir, quil)us

pulcherrima alque oplima


respublica; quid
:iul
iit

pncdicatur

Rrmana
k

flagitinsissima
tuin, post

Eoce anle Chrisli advciH


<

dcletaiii
iit

Carlhaginem,
antea
,

maiorum

niores,
praj-

jam de

conseqiienii celate
<

diocndum
iion

cogitandiim arbilramnr,

oiiin

paulatim mntala

pan|alim,
;

sed torrcnlis

modo
cl

<

ejiisdcm hislorici verbisutar,


optiina
,

ex pulclierrima
facia

cipitali

adeo jiivcntus luxu alqne avaritia corrn-

atque

pcssima

ac

pla est.
flagiliosissiina
,

Legant nobis conlra liixum

avaritiam
d;ita. Ciii

cst t{Sallu$l. de

Conjuratiom Calilinw
,

praicepla licorum
cap. 5
,

suorum populo Romano

posl
ulinain tanluin casta ct niodesta relicerent,

ac

non

Carlh.iginis

vidclicct

ut

commcmoravit
Salliistius
,

cxci-

dium?Qii3c lcmpora ipse


brcviter

qucmadmodnm
llisioria lcgi

ctiam ab

illo

probrosa cl ignominiosa deposcercnl,


per Pro-

rccolat ct describal

quibus
iii

per falsjim divinitatcm perniciosam conciauctorjtatem.


Leg;inl nostra
, ,

ejus

potest, quantis
xQrla

malis

morum,

qiioc

secundis rebiis

liarent

ot

suiit,

usiiue

ad bclla
<

civilia (c)

demonstr-H
,

phetas, el per sancliim Kvangcliiim


licos

et per aposto-

osse
<

perventiim

Ex quo lempore
,

Actus,

et

per

Epistolas.

tam multa contra


populis ad
lioc

iil

ait

ni.njorum

mores non paulatim


;

ul aiilca

sed tor-

avaritiam

atque

luxiiii;im,

ubique

rcntis

ti^odo pnccipitati

adco jiivenlus

liixu

alque

congregaiis,

qnam

excellenter,

t|nam divine,

noii

av.-^rilia

corrupta,
ipsi

ut

mcrito dicatur genilos esse


possent res
familiarcs

(|ui

neqiie

habere
(rf).

lanquam cx philosophorum coiicortationihus slrepcre , scd t;inquam cx oraculis et Dei iiubibus


inlonarc.

^icquc alios pati

Dicil doinde plura Sallustius

El tnmen

Iiixu

atquo avaritia s;cvisque

de
alii

i^yll.x

vitiis

caDteraque foediiaie

reipublic;e

cl

ac Uirpibus moribus ante

advonlum

Christi
f:ctain,

rem-

scriptores in

hxc

consentiuni, quanivis cloquio

fnultum impari.
Vind., ac quicte crqa sc. Vcrius ca^tori
;

noii publicam pessimam ac flngiiiosissimam affliclionom vcroejus, qnniiiimpuianl diis snis


:

ciimqnc
'

islQ

temporo snpcrhia
leligioni
jiistis

dolici;tqiie

eonnii

libri

ntqjif:

pcrpcssic
Cnjiis

(ucrinl,

incrcpitanl cliristian;o.
pnbis(|iie

Inqo
'

id osl, v<Mli(Tiiigs

siipplicitMiiio
liiit

virf,'aniin,

ciuibiis

pracccpla de

moribus

si

ihoruni corpus lioinani civis oa'di


soIji c.diti() i.ov.,
t'l

voliluiu.

maxiine
M.

fcnoriii onere.

Ms.

"<)(),

provcnliini.

simul audiiciit alipic (uraront regcs terra; cl omnes juvoncs popiili, principcs et omncs judices terrac,
cl virgines,

(n) cuiii l'ors('niia .scilicol Elruscorum rego, qui larcininiiim roslitui iii ro^'iiiiiii volchal, cl i;r;\\\ ohsiilionc Uuiiunas, |ir(Miiohai. l)e Ikk; l.iviu.s, lih. 2, a|i. S) soticj. (ft) Aniio dcciiiio soxlo posl rej?os (!xaolos !;iola osl soCP.s.sio ilila|iloi)is in iiioutcin sacnim trans AiiioiKMii aioiuMii; ihiqiio iiiiiiiiiin Iriliiini crcali qui jiloiii ossimiI vcliiii tiilorcs. Allcra (iiiachiiii soo(!ssiono priiiiuin iii iiuiiiltMii Avonliiiiiii) , (jiii osl pnrs iirhis. Doiiidc v(T(i, qiio UKijor soiiiiido cl oxindo lcrror csscl urlii , in sacriim iiioiiUmii iliiiii csse fonint. Vidc cic. Orat. prior. pro Coruclio; iv.
l

scniorcs
sclas

cum

junioribus
et

Psat. cxlviii,

H, 12),
el

omnis
Luc.

cnpax

ulcrqye
,

scxiis,
ipsi

quos Bnptisla .loanncs alloquilur


mililcs
(

exaclorcs
ct

atque
vil;

iu

12-14);

lerrns.

prncscniis

ornarct

sua fclicilate

rcspublicn

cl

vii;e

a'torncc culincn bcalissime

regnatura coiiillc

lib.

(Mn.

scenaerel. Scd

quia

istc

audit

contemnii

(c) Bclla inlcr Pnlros ol c.rncclios, inlcT


lain, inl(T C.isrne
((I) (}\\\
ii

Marium ol

Syl

ct roni|>oiinn.
liixii

Ain. Kr. ot I.0V., colliivicm.


01 iii;iMiis(Ti|iti.
\iiid.
\iii.

Erralum

quod cmciidajU

iiiniiriiin

olliiudoronl <iua'cuiii(|iio laporo

viuil

aliis |ios>'Mit.

tr

sccnisquQ.

;(:i:.M)iJs.

cfi
iil

plnrcsniu viliis malr


tnlniii
:is|>(Mil.Uisniil
jiilioiiliir
, ,

lilnniliciililtiis
aini(;i(ri;s ()
;

fjiinin

nlili

vir-

vcriiil. ('.ohinliir

voiiicrinl, liidos (rvposcniit (pialcs

lolcraio Olirisli
sivc
priiici|u;s,
,

voliicriiit

ipios
:

cniii siiis vcl di; siiis


cl'lici;iiit
iiiliil
iit
l;ili

possinl

li:ili('io

nininli

sivi;

hinl
,

rcijcs

cnlloribiis

laiiluni

relicil;ili

iiilnl

sivc judioes
diviles
,

sivc inilitos

sivc provincialcs

sivc

ab

liost(;

niliil

|)(;ste,

ab
,

iilla

chidi; timcatnr.
dic:iin Itoinaiio

sivo

panpcrcs
,

sivc

liheri,
si
;

sivc
ila

scrvi

Qiiis

liaiic
,

rempiiblicain saiius

iion

ulrinslilitl

sexns

pessimain

eliaiii,

necessc
Aii-

iinperio

sed

(loiiiiii

S;ii(l;iii;ipali

coiii|i:ii'avcril '.N|iii

est

llagiliosissiniaiiKiiie leiiipiililicain

cl in illa

(piondain rcx
scpiilcro
morliiiiin
,

ita

liiil

voliipialilius

dciiitiis

ut

iii

geloruiii (iiiadaiii saiielissima at(|neanguslissima ciiria


coe!esli(|nc rcpiiblica
,

suo scribi
(|u;i;

feceril
ojiis

c:i

sola
cuiii

sc

liabcrt

nbi Dci voluiitas lcx esl


ista toleraulia

cla-

libido

ctiiim

vivcrcl
i>)li

lissimnm
("APllT

sibi

locnm ctiam

comparare.

haiiriciido, coiisninpsciMl (a).

Qu(;m r(;gcm
,

si li:i-

\\. Qnali

bcrciit
vctint (eUcUale gaiiderc, cl <inibns

sibi

in

talibus

iiiduigciilcm

ncc
;

in

cis

cuiqnain
tiiis
,

nlla

woribusvivere, qni lcmpora christiana: relujionis iiuuquaiii


saiit.

scvcrilale advcrsanicin
,

iinic libeii

Romaiii vcleres Romulo

lcinpluin el

flamincm consecrarcnl.
laies cnltores

Vernm
se essc

cldiU^clorcsdcorum islorum,
in

qiiornm eliam imilalores


lietautiir
,

sceleribus
ciiranl

et

flagiliis

C.\PUT XXI.
\.

Quai scnlentin

fuerit

Ciceronis de

iiullo

modo

pcssimain

HoinaiKi rcpublica.

ac flagiliosishimam
siel
,

non esse reinpnblicain. Taiilnm


florcal

Sed

si conleiiiiiiltir

qui

Roniannm
:ic

reinpublic:iin
i^ti

inquinnl

laiilum
;

copiis rclerta
,

vi-

pessimam ac
qiianta

flagiliosissimain dixit, ncc ciiranl

cioriis {jloriosa

vel

qtiod esl felicius


id

pacc secura

mornm
;

pcssiinorum

flagitiosoriim

labe ac

sU.

El qnid ad nos? imo


si

ad

nos

magis per-

dedecore
uianeat

iinpleatiir, scd

laiiluniinodo ut consislal ci

linel,

divitias

qiiisqiic

seniper

augeal,
per
qiias

qmc
sibi

aiidiant eain, non, ut Sallustiiis iiarrat, pcsflagiliosissiiii;im

qiiolidianis

effusionibiis

suppeiaiil,

siinam ac
dispulal
,

factam

sed, sicul Cicen


,

eliam inlirmiores subdat qnisqiie

poicnlior.

Obse-

jam

tuiic

prorsns perisse

el niillam
ciiiin

om-

quanlur diviiibus paupcres causa saluritaiis; alque


tji

niuo remansisse icinpiil)lic;im. Inducil


iiem,

Scipio-

eoruin palrociniis quieta inerlia pcffruanlur

di-

eum

ipsuiu

ipii

Cai lliaginein exslinxcrat, de re,

vilcs

panperibns

ad clienlclas et ad ministeriiim
plaudanl,

piiblica

dispulantem

qiiando

praisenlicbntur
,

c;i

sni faslus abuianlur. Populi

non consulprobibeaniur

corruptione, qua:ii describit Salliislius


pcritura.
uiius

jain

jamquc

loribus
lalniii.

ulililalum

suarum

sed largitoribus vohip,

Non

jubeanlur

dura

iion

Eo quippe lempore dispulalur, qiio jam Gracchorum occisns fiiit a quo scribit seditio,

iinpiira.
siibdilis

Regcs non curenl qiiam bonis, sed qiiain rcgiicnt. Provinci;c regibus non tan(|uain

nes graves coepisse SallJstiiis


(it

(b).

Nam

moitis cjus

in

cicdem

libris

comiiiemorairo.Cnm antem Scipio


dixisscl
,

rectoribus
et

morum, sed tanquam rerum doininaloribus eosdeiiciarum suarum provisoribiis servianl


;

in

secundi

libri

fine

IJt in

fidibus ac libiis

alque canlu ipso ac vocibus concentiis


diis

est

quidam tenen-

qne

non

sinceriler
liineanl.

boiiorenl,

sod
'

nequiler
polius

ac

ex dislinctis sonis, quein iiiimutatum aul discrepau;

S(!rvililer
(jiiid

Quid

alicnae viti
,

quam
rei

tem aures erudilce ferre non posstmt


ex summis
ut sonis
,

isque

concenlus

su;v vit;e quisqiie noccal

legibus advertatur.

ex dissimilliniarum vocum moderatione concors lamen


efficilur el

Kullus
doinui,
tiinns,
vel

ducaiur
saluli
,

ad
vel
:

jiidiccs,

nisi

qui

aliense
fuerit

concjruens

sic
,

et inftmis

et

me'

cuiquam

iiivito

imporsiiis,

diis interjectis ordinibus

moderata ratione
; et

aut noxius
(piiliiisque

cx'lcriim de suis, vel

cum

civilalem consensu dissimillimorum concinerc

quce

cum

volciilibns laciat
,

qnisque qtiod

harmonia a
tale

inusicis dicilur in canlu


,

eam

esse in civiiit

libet.

Abundcnl
frui

piiblica scoria

vel propier

omnes
,

concordiam

arcltssimum alque oplimum omni


,

qnibns

placnerit, vel propler cos niaxime

qiii

republica vinculum incoluiiiitatis


nullo pacto esse pusse
:

eninque sine juslilid


laliifs

piivata liabere

non

possuiit.

Exslruanlur

aniplissiiii:c

ac deiiide cuin aliquanto


,

alqiie ornalissimae

domus, opipara convivia frequcnvomalur,


,

ct uberiiis disscriiissel
civiiati
,

qiiaiilum prodessei
,

jiisliii;r

lonlur

ubi cuique iibucril et poliierit, die nocliiqiie


bibaliir,
diffliialiir.

quantnmqiie obcsset

siabfuisset; suscepis

liidalur,
niidiqiie

Sallalidnes
la,'tiliai

dcinde Philus

%nmis

eoriim qui disputalioni aderauT,qii;rslio diligenlius


Iracuirc;',

concri;penl

ibealra

iiibonestai

vo-

et poposcit ul bscc ipsa


(iir,

c.bns

alqneomni gencre
voluptalis
cui lianc

srve crtfdelissima'. sive inrIlle

ac dojuslilia pliira dicerenlur, propter illud

pissiin;e

exa;sluent.

sit

publicus

(piod

jam vulgo ferebatnr, rempublicam


F.r.

regi

siiite'

iiiimicus,

felicitas displiCet;
,

quisquis

eam
'

vind. Am.
sic eliain

et aliqiioi Mss.,

moderatam rauone.

C;c/'//i-

niiilare vel auferre tcnlavcrit

cum
veri
,

libera multiludo
,

tcri tore Mss.,


^

moderatioiw.
Mss. noslrr onincs. Forte legendum,

averlal ab auribus
vivciitibus.
llli

cvcrl:^t
dii

a sedilius
,

aufei-al

tus.

habeaiiliir

qui haiic adipi-

M. Plures

libri Iiic ot infia loco, reqi,

habcnt, gcri.

Sic

sceiid;im populis prociir;ivcriBl


>

adeplamque scrva,

cli;im codd. 766, 2051 et 2052.

M.

Aliqiiot

Mss., i7to. vilid.

Am.

Er. I.ov.

linecB.

sic

otiam iiosUi codd. M. {ii) Alludii ad duas illas virlnlis el viliv vias, quns IKisio(liis liiixil iri 0|i(Tilus cl nicbus, vits. 2Xr> sc(iq. oX ITodlcus apud XduotJioiilcm, lil. :2 Meinorabilium, caii. '2. Liidu
(icero, (ifliciorum
li"b.

(a) Sardanapalus rcx ftiii Assyriorum ultimus, cujus e|)ita-' pliiiun afTcrt cicero in Tusctilauis (jn;e!>i. lib. 5, cap. 55. (/)) 'lihcrium Graccliuni iiiiclligit, a scipione ^;isica, (^jus
(liii

opliiiiiis vir a sciialn

ritfin lci^^cm lulissot,

0(T,isum

jiidicaliis cral nepotc, qiiod aKnicl liihiiiialum silii conliiinari velicl, Sciiiioiic Alricaiio miiioro, de quo hic loiiiiilur,'

1,

cap.

5i2.

bellum

intcrioi ad

^umauliam ^creule.

g,
cssc
,

DE CIVITATE
assonsus csl

DEI, S.

AUGUSTIM
qui.ili
,

08
libii
,

qnivslioncm jmia non possc. Hanc proiiulc


licu.lain Cl
en..il;unl;.m
,

<liscn,

priiicipio

coi.iinomoialo

prii.s

Ennii

Sc.p.o

poot;o vcrsu

quo dixorat,
res slal r.oniana virisqu
i.iquit
,
.

rcsi>o.ui.l(i..e

mhil esse

quod adhuc de repubhca


,

d,nisi

Moriliiis aatiquis

lougius progredi clnm puunct , et qno }wsseut non modo (alsum esse illud essel conrmnatnm
,

Qitem (juidem
rilatc

ille

verswn,

vel brevitalc vel

ve-

sme

tanquam ex oraculo

mihi quodam

esse

eflatns
,

verissimnm esse, sxne snminjnria non posse ; sed hoc cap. rcmpublicam regi ' non posse {Libro 2.

videlur.

JSam neque

viri, nisi ila

morata
,

civitas fuisset
,

ma

jusiilia

neque murcs,

nini hi viri

prwjuissent
el

aul (nndare

aut

oxplicaiio cn.n in tliem conse45). C.jns qu;.-slionis conll.claosel. in leriio libro magna

tam diu teuere potuissent tantam

lam jusle luteque

nuenlem

Jil..ta

c.im rhil.is ipse disp.itione' rcsacta esl. Suscopil


lalion.Mn co.-nm
q.ii

imperanlem rempublicam. llaque ante nostram niemomos ipse patrius prwstautes viros adhibebal , el
riam
et

senlircnl sinc injusliiia reg.


,

'

n..n

veterem

morem

ac nuijorum inslitula retincbant ercel-

nosse rcmpnl.licam pn.gans sedulo pro iniuslilia conscnlire c.edorel..r. Egiiquc


ira jusliliam
,

pra^cipue, ne hoc ipse

lentes viri.

Noslra vero wtas


,

cum rcmpublicam

sicul

picturam accepisset cgregiam


state
,

sed evanescenlem vetu,

ul h.n.c esse ulilcm


,

reip..hlic;B

ilh>m

non modo eam coioribus iisdcm


;

quibus (uerat
,

vcro inuiilcm

vclut co..a.-cl..r
,

vcrisimir.hns ralionibus ct excmpl.s oslomlore. Tum L;clins n.ganl.bus

renovare neglexil
sallem ejus
et

sed ne id quide.m curavit

ul

(ormani

extrema tanquum lineumcnlu servaret.


,

; omnibus jnsliliam (lere..tlere injuquam inimicum quc quanlum polnit, nihil lam magna jusl.lia gori civitali , ncc om..i..o nisi

aggressus csl

assor...t-

Quid enim manet ex untiquis moribus

quibus

ille

dixit

rem

stare

liomanam

videqtios ita oblivione obsoletos


colantur, sed ctiam ignorentitrn

sliliam
a.it

mu8, ut non modo

mn

slare posse

rcmpnblicam
,

().
,

Nam
pcr,

de

viris

quid dicam? Mores enim ipsi interierunl


tanti

2. Q.ia quaislioi.c
iraciala
,

qiia.>lum salis visum esl

virorum peuuria, cujus


ratio nobis
,

mnli non

modo reddenda

Sripio

atl

inlcrmissa rcvertilur

rccor.lq.ie

suam alque commenilal brevem rem iiem, qua dixerat cam esse
25).

reipul.lica) dcfiniliopop.ili {Libro

dicenda cautJ

quodoinmodo sed etiam lanquam reis capilis casu aliqiio, non vitiis, est. Nostris enim
;

l,cup.

rempublicam verbo relinemus


amisimus.
4.

reipsa vero

jam

prideni

Vopulum

a.item non

omnem

coetnm

.nultiiiidinis,

sod

coelnm jnris

conscnsu

ct nlililatis

commnnione

dcindc q.iania sil in socialum essc detorminat. Ducet alqne ex illis snis tlispnt:>ndo definilionis ntililas
:

lcm

Cicero fatcbalur longe quidem posl niorquem i.i suis libris fecit dc rcp.iAfricani
lla-c

()

blica disputaic, adhiic


:

lamcn anlc advonl...n

Cl.ri-

ileli.iiiionibus colligit

tui.c e.se rcmpublicam,

id esl
iii.o

rem

pop.ili

ciiin

bci.e ac jusle gcritur, sive ab

rege,sive
populo.

a paucis opiimalibiis, sivc

ah univcrso
tyrannu..),
,

Cum

vcro injuslns est rex


;

quem

pi:cvalcsccntc rcligione (|iiie si dilTa...;.la oi sli (6) diceroiilur , quis non cl.ristiana scmire..tnr aKinc i.uput;ii.da csse censercl ? islor.im ea Christianis curarnntdii cornm, ne t..iic pcr-

Quamobremcir
iret

iion

morc gra-co, appellivii rum conscnsum dixit csse

aul injnsli

optimalcs
;

quo-

atque

amillcreiur ilb
in
?

rospublica

quam
,

Ciccro

laclionein

aut injustus

Un\"G anleq.iam Chrislus


gubrilcr dcplorat amissam

carnc YCiiisset

lam

lu-

usitalum non rcperit, nisi ipse popnl.is, c.r. nonieii vocaret no.. jam vitiosam, ut etiain ipsuin tyrannuni
:

Viderint la.idatores cjiis,

eliam

illis

sieut pridle
illis |:iui

fuerat

disp.itatum

sed

sicit raiio cx
,

uir.iin in

moribus qualis f.icril rorte ncc ini.c ea vigncrit vcra jnsliiia ; an


antiquis
viris ct

dclinitionibiis

conncxa
:

doc.iissot

o.nnino nul-

essc
,

rcnip..l)licain

quo.iiam noii csscl res po;

picla col-ribns. Qn(.d ol ipsc fucrit viva morib..s, scd cum cani pnclcrrct , cxprcssit. S.-.l

Ciccro ncsciens,
alias, si

piili

capcsserct c.im lyr;.ni.us c;.m faciiove {b)


si

iicc

Dcus volueril

hoc vidcbi.nns.
a

E..iU.r

oni..i

ipsepopul.is jam populus cssel,

esset ii.jnstus, q.ioulililalis

niam i.(m cssel mnllilndo


5.
Qii;.n(lo
ilia...

j.iris

conscnsu et

suo loco, ut osicndam sccundum respubli. Ciceronis , qnibus .|uid sil

dolinilioiics
,

i|.s;us
sil

ol

quid

po-

delinilus. commiiiiione sociata, sicul popi.lus fucral

orgo

rcsp.ililic;

Kon.ana
;

lalis

eral,qua-

brovilor posuit (alioslanpulns, lo.pioi.tc Scii.io..e, sivc ipsi.is , sivc cor..m , quos miiliis
libns

cliam
focit

lcm

dcscibit Sallusli..s
,

i.(m

jam pcssima ac
loqni
nulla eial,

iii

cadom

disp..lalione, scnlenliis), iiuii-

fiagiliosissima, sicul ipsc ail

sod

omnino

qu;.m

q.iia ill..m fuisse re,..p.ibr.cam,

nunquam

in

ca

secn.dum
l)lica

islain

rationcm

q.ia.n disp.ilatio

dc rcpu-

fuitvora juslilia(f). Soouml.nn


.Icnuilio.ios
,

|..obal.iliorcs aulc...

inler

ma-nos

cj.is l.in.

prinripcs

(f)

h;.biia pa,

pro

S..0

modo

q..(..la... '

rcsp.iblica fuit

Tnllius, i.on Scipionis lcfccil. Siculcliam ipsc sermonc lotpic.is cujus.iuam allerius , scd suo
sicolin... .(nM.7f.G,20:il

ncc
,1 u.olius
in
,

ab

a..liquiorib..s Kon.a..is,

q.ia.n a poslo-

Vera anlc.n justilia non ost, rioribus ad.ni.iisiraia csl.


li.rcs Mss.,

ofiOrM. Al..,.flm.

M.
-

Mss

coH/I(i'i('.

-Ms.

-20riO,.vm/ljrMJi<>w.M.

scd

jam

(vol, sc.d el
ctF.r.,

jam).-

Noslri c.l.l.,
quo:,-

3sri;Kl?i-20:.l,->(l.S2.aiO.^->;((>.l.l.-i0.jOol7(;r..r,m^ \i>\-.,diin(mstun ;.(l.lu..l. leslaliir;


*

'">
il.

Mc'polioresMss.

M Viud.

qua-danUm.,

Hic viud
ii.

Ain.lr.

,.oJ..co

.,.a..uscri|.l.s s.11.1 loi..lu.n

rol....i..ul...U.r

vo,-

''"(")
imii.

'";; K;!s'(-oMOorlatio..is n.on.i.nt Ciccro in cr.l.c. pag. io2. In K.cliu.o(b) s.c Moiol. Kl.:...o..l. M. , dicihus iioslris, /ii</io/i'. c, ^ct dispu.alio..o l.xp.onlcs C.c^ro '"'Ivcl.
.

^^^?^-^
,

Minis post vfriraui niorloni, Oilroloru.r, oi.cilorso|.U.a;;.i.U..

quT

ad irbiscoudilxan-

A
ro
ali
,

ino a..i'.o i,.so ;.m>,.!.a.iKosim..m s.'0.....1..n>


(

.11

ui.

..

cl.r.slum. so.li.Ji s.\au.'sii..oa..ic


lil.ros .lc

>am

Ckc-

.,o,...blia> edi. .1,

i>..,.c.ii A,.-.,sl,,

(luo n:Uui

,M.inc..->

(r) .....s A,r.oa..uni minorcu.,.:. i.alium


...

.'a

ct

l..

l'.iu.:. l'li.-

csl

l',sl,is,

mlcTcsscrui.l

a,.,..

s.'x;i;;mlu.

(,)

vidoi.ilVa.lil..

l<), oai.i..

21, iv.

luin.

m
iiisi

\M\VA\
in ca ropiililic:)
,

si':

CLNDUS.
iiiorcs

70
,

lmijiis

coiulilor ivi

l<)ri|iu:

C.liii-

corrumpcrcnliii anliqui

n (lallis
foile

Roma

ca|it:i

sitis

esl;

si

el ipsnin

rciii|iiililic:iiii

pl:icct diccrc, i|uo

el

iiiccii.sa
ciiiiii

U8t?
tota

aii

pi'.usciilcs
iii

dornii(;baiil ?

iiiaiii oaiii

n-in |)opiili csso

iic};arc iioii piissiiiiiiis. Si

Tiinc

Urbc

liostiiim potcsl:ilciii rcdacl.i,


r(Mii;iii.scral
;

aiiUMii lioc iioiiicii,


ali
ii^^ii

(|iiO(l aliiii

alilcniiic

viil;,':iliiiii (;sl,
iii

soliis collis (^apiloliiiiis


c:ipcr(;Iiir,
iiisi

ipii

cliaiu i|)se

iioslra'.

l(K'iiliuiiis

csl

loilc rciiioliiis
,

c:i

s:ilicm :iiiscrcs diis dormiciilibiis viiii

cci lc
s:iiicl:i

civilalo
(licit,

csl

vcra

jiislilia

dc
dc

(|iia

Scriptura
civiliis

gilarciil ().
niiii

Uiidc pcii

supcrslilioncm A^gyjdio-

liluriosu

dicla nnnl

ln

Dei

bestias avcsqiie coientiiim Uoiiia dccidcnil, cuin


solciniiia
,

(/'(//.

i.xxxvi, 3).
diis Ilonutnortnn iiitlla

aiiscri

ci

lebnibant.

Vcriini
:iniiiii

de

iiis

adqii;e
iii-

CAPllT XXII --Qnod


ciira fnerit,

nnquani

vcniiliis

ct corporis

poliiis (piaiii
cl:ide
;igo

maiis

ne nialis inoribns rcspublica dcperirel.


p.Mtiiicl
:ul

vcl ab liostibiis vel


t(M'iiii
,

:ili;i

accidiint

iioiidum
,

1.

Scd

(|ii(ul

pncsciitciii qiccstioncin
fiiissc

(lispiito

iiiiiic

de iabc moriiin
,

(|uil)iis

qiianilibct

laiichibiiciii
,

dicaiit islaiii

vcl cssc

|)riiiiiiin

|iaiilatiiii
,

dcioloralis
,

dciiidc lorrciitis m'ido

rcinpiiblicain
jaiii

scciiiuliiin coriiin aiictorcs doclissiinos


Cliristi advcMitiini
:

pra'cipilalis
qiic
,

t:iiila

(pi:imvis intcgris lcctis iiia;iiibus,

longi!

antc

pcssiina
iiiilla

ac

ll:ii;i-

lacta cst riiiiia rcipiiblici!

iil

in;igni

aiiclorcs

liosissiiii:i

facta cr:it

iiiio

vcro

ciMt,

;il(|iie

coriim
aiilcm

eam

luiic aniissain iioii diibitent diccre. Iliiclo


,

omiiiiiO pcricrat pciditissimis moribiis. IJt crgo

non
darc
(|ii()

abscesserant
,

ut

;iiiiit(cretiir

omncs
'

udijiis

perirct

dii

ciislodcs cjns

po|uilo

ciillori

siio

arisqne relictis dii

si

eoriiin

dc

boii:i

vila

alipie jii-

pr:ccipu;c

vit:i! ;ic
,

iiioruni pr;cccpia dcltiicinni, a

stitia civiias pi';eccpla coiit(Mii|)sci'at.

Nuiic veni qiia-

lol lcmplis

tot

saccrdotibus ct sacrilicioruin gcnc,

les,qii;vso,

dii

lucrunt,
,

si

nolueriinl cuiii popiilo

ribus

lam

mulliplicibiis variisipic sacris


,

tol

lcstis

culiore siio vivcre


craiit beiic

quciii

male vivciilem non docu-

solcinnilatibus

toi tniitoruni(]uc
:

luduruin
iiisi

cclcbi'il:i-

vivere?

libus colcbaninr

iibi

niliil

dnMnones

ncgoliinn
illi

CAPUT

XXIII.

Vurielalesrerum tcmporcdium

won
veri

sniim cgcriint
vcrciit
,

non ciiranlcs qnemailmodiiin


iit

vi-

ex favore aut impugnalione


Dci pendcre judicio.
l.

dwmonum
coi iim

seU

e.v

iiiio

curaiilcs

etiaiii

perdile vivcicnl,

dum

lamen
rent.

lionori

suo

illa

omiiia metii subdili ininislra,

Qiiid, qiiod

cli;iiii
,

vidciiliir

adfuissccu-

Aut

si

dodcriint

proferaliir
illi

oslendalur
dalas

piditatibiis implciidis

ct ostciiduntiir iion pncfuisse


,

icgaliir, ipias

deoruni lcges

civit:iti

con-

icfrcnandis
igiiobilcm
liinii
,

Qiii eiiiin M;iriiiin

iioviim iiomiiiem (t

lcmpscriiii Graccbi (), ut sedilionibus ciincia lurba-

crucnlissimiim aiictorein belloruin civi-

rciit;quas
ut
iii

Mi^.rins

(/i),

et Ciiina

(c), ct
,

Carbo
causis

(rf),
iiil-

airpie

geslorcm

ut

seplies consul fierct adjii-

bclia eliam progrcderenlur civilia


siiscepta, et criuh lilcr gcsla

veriint, atque ut in seplimo siio consulatu morerelur


seiiex
rui ret
rinit,
,

qiiissimis
(iniia
;

cnidclinsque
ciijus
viiaiii,

nec
^

iii

maiuis Sylluj
liicc

fiituri

mox

vicloris

ir-

quas

dcniqiie

Sylla

ipsc (e)

Si

cnim ad
est

cum

dii

conim non juvepropitiis


,

iiiores, lacta,

dcscribente Sallusiio aliisiiue


qiiis

!)istori;e

non paruin

quod falentui
bomini

eti;iiii iioii

scriptoribus,

non cxiiorrcal? Quis illam

rciii-

diis siiis

posse accidere

istain

lemporaleiii
;

piiblicain noii tunc perisse faleatur?

quain nimis diligunl,


civiiiin

lantam felicitaiem
,

et posse

2.

An

forte

proptcr biijiisccmodi
sciiiciitiain
,

niorcs

lioiiiiiics

sicut

fiiit

Marius

salute

viribus, opibus,

Virgiiiaiiain

ill:iiii

sicut soleiit,

pro de-

lionoribus,dignitate,loiig;cvilale ciimulari et perfriii,


diis iralis
:

fciisione siioruin dcoiuni o|ipoiicre audcbiint

posse ctiam homines


servitiite,
,

sicut fuit Regiilus


vigiliis
,

Discesscre
IJl,

adylis arisque relictis (luil)us ilnperiuinlioc slelcral? /Encid. lib. "2, vers. 331, oa2. (
si ila

omnes

cajitiviiate,

inopia
diis
,

doloribus
si ita
,

excruciari et emori conccdiint


,

aniicis.

Quod

esso

Primiim

est
,

non babciit

ciir

querainur dc reeos
dii
siii

compeiidio

niliil i^os

prodcsse

et coli

ligione clirisiiaiia
riicrinl
:

quod

liac olfcnsi

dcse-

siipcrfluo, confitcnliir.
probitaii vikie,
siiiit
si
,

N;im

si

virtiitibus

animi et
sperand;

qiioniain

quidcm majorcs eoium

jain

pridem

ciijiis

pra.'mia

post

morlem
ei
,

moribiis suis ab Urbis allaribus lam multos ac


los deos, tanrpiam

minu-

magis conlraria ul
etiam
in

pnpiiliis disceret iiistiteiiiiii;

muscas abegerunt. Sed taincn

iiiliil

bis

transciintibiis

temporalibus

hx'C

numinuin turba ubi erat, cuin longe antcijiiam


Gracchus el Caius tyus fiater. vide supia

boiiis

vel eis quos oderuiit noceiit


:

vel eis

quos di-

() riberius cdl. io.


(b)
siil

ligunt prosunt

ulqiiid coluntiir?

iii(|iiid

taiilo stiidio

A(i

Marius miiiiiceps Arjiiiias fiiit, (lui Womx scplies conac .lii;,'unliaiii, (.iiiil)t( el cutoiias vicit. exlrenuiui auliMii mo;o cuin Sylla bcliu civili, vicius i| se
esl creatus,
l

colciuli reqiiiriintur?
Iinribiis,
ci

Cur biboriosis

irisliliusqiie
,

lcm-

lamniam

offeiisi absce>seriiit

murmiiratiir;
indigiiis,

csl cl in AliicaiM lugil. (() i(ao Mario, cum ad bclliini Mitliridalicum Sylla [irorn'ibeerelur. Coriielium Ciniiam el Cii. Oclaviiiui cousulcs iii riiC rcliijuit. Ciuiia sluiiio rciuiu iiovarum a collcga disI

propiiT eos cliristiana

rcligio coiiviciis
in liis rebiis
;

siinis

laditnr? Si aiilcni babcnt


,

vel be-

ncficii

vel maleficii p()t(;statem


ct opliino

ciir in cis adfiierunt

(juam injuriam ut viiiestaiieo ex iJrhe rbi iiitulil .iicaiel Ciiiiia, rcvocaio cx Alrica Mario, bcllum iii caiiKiue taiKJeni iuj^riissus c;cdil)iis omnia complevit. (il) Carhoiies, ut Cicero lib. !), ciiist. ad l';etu)ii il scribil, liic de ([iio Augusliuus, iiiulli 'iicruiit ex Papyria gciile
Sfiisil |;ulsus(iue
:

pcssimo viroMario, ex lidcipsi

Rcgulo defiierunt?

An

intelliguiitur injiistissimi et pcssimi?

Quod

ciiiMis cajiyriiis C-trbo

victiis,
l<;clus
<
)

iiigil
(!Sl.

partcs secutiis et a sylla in biciliaui ibiiiue l.ilyba:i a 1'ouipciu iiiterMariaiias


ilicit,

vita. Dissenliunt cicieri libri. cliam jucernnl, iila tnnlornin sed luec absuiit alj se comjicsccret immaniUile faciimrnm
l.ov.,f/?7,
2

(jnonim de bona

llic cdili iiilduul, CJU' noii

'.'

uiniiiliiis (iallicauis

ct

ncmanis
ij,

iii:iiiust'ri|ilis.

(iiii,

uiciccro lib.^de riuibiis

trinm pestiferai'iii!.

((/)

\i(lc

l.iviiiiii,
(

lil).

(^a|>. 7)8 .s(uiq.

cl capji. i7, 48, ei

ruin tiUoruni, luxuriw,aviiriliii',^ crndelitalisnia(ji:.lcr

rluiarcli. in

ai.iill.

71
si

DE CIMTATE
proplorea magis limciuli
:
1

DKI, S.

.ALGLSTIM
,

74
adco hcla cxla
iin-

colciuli plan:iir,

ii((ii'0

oonira Mariiiin caslra movisset

lioc ptitfiiiiir

iicipic eniin niiniis


,

cos

iiivciiihir

Rc-

mobinti
niiiis

fiiisse scribit

Livius, nt

cusiodiri

sc Postii-

giilus roliiisse
'lij?eii(la

(piaiii Mariiis.

Nec

iilco vila

pessinia

arus|)ox
qiia;

voIiiCrit capitis suppliciiim subitnrus,


in

vidcalur, qiiia magis Mario qiiani Regiilo dii


cxisliiiiaiiliir.
,

nisi oa

ai/iino Sylla liaberet, diis juvaiilibus

ravissc

Melellus cniin
qiiinquc

Roinaiinrum
consiilarcs
cl Caiilina

implcvisset. F]ccc noii disccsseranl adyiis arisque reliciis dii,

iaudatissinius
(ti),

qiii liabiiil

filios

qnando de rorum evenlu pra-diccbant,


Sylla; correctione cnrabant.
'

nibil.

ctiam rcrum toniporarmin rdix


,

fuil

que de ipsius
Ijant

Promiitc-

pessimiis

opprossus inopia el
:

in bcllo

siii

sccloriS

pr.Tsagicndb

folicilaicm

magnam

noc malain

prostralus infolix
citate

el vcrissinia alqiie certissima fcliboiii

cupidilaleui niiiiamlo
in

frnngcbant.

Deiiide

cum

csset

pnepolleiil

Dcum

colenles

a qiio solo

Asia bellum Milbridaliciim gercns, per Lncinm

conferri polest.
2.
iiiliil

Tiiiuin ei mand.-iliim est a Jove,


rcsiniblirn nialis moribils cinn pcrlret,
jiro

quod esscl

iMillirida-

Illa

igiliir

lem snperatuniS

et

faolum

est.

Ac postca
cst

molionti
'

dii

eormii

diiigendis vel
,

pro corrigetldis
depravaiidis et

rcdire in Llrbcni, ct su:is amicoriini(|iie injnrias


vili

oi-

rgeruiit nioribiis,

ne pcrirel

inio

sanguine

ulcisci, itoriim

mandaiimi

ab eodeiil

corrimipcndis addidcrnnt nult-ibus, ut periret.


sc boiios
riiigaiit,

Nec

Jove per mililem quemibim logionis sexla;, prius se


dfc

qiiod tcliil ofTfnsicivium iniquilate


Ibi

Milbridale pncnunliasse vicloriani, et lUnc pro-

discesscrint. Prorsus
cuiilur
:

cranl

prodinitiir,

coiivin-

millere dalnriiin se potest;itein, qiia reciiperaret nb


ihimicis rcmpiiblicam non sine iniilto sangniiie.

nec snbvdniie pru-cipicndo, ncc latere ta-

Tunc
;

o-ndo

potuoniiit.

Omillo qiiod Mariiis a miscranlibitS


(lc:c
iii

percontatus Sylla,
ille

(]u:e forina militi visa fuerii

ciiin
illoi

Miiiliiincnsibus .MdricitJ

luco

ejiis

coinmen-

indicasset,

eam

recordalns esl qiiam prius ab

dalus cst,

iitci

bmiiia

pros|t('raict {b); et cx suniiiia

audier.-^t, qiii

de

Mitlirid;ilica viotoria

ab eodcin

niaifdii

disporaiionc revcrsus

incoliimis
:

iii

Urboin duxit
crueiilu
,

data perlulorat. Quid bic rcspondcri pole>t. qiinre


cnraveriiit voliil felicia
ciiraveril
ist:i

crudclem
qiiam

ci'ii(!oiis
,

CT^crciluiii

ubi qiiam
ejiis

nniiliarc, cl iiulliis coruin


fa-

incivilis

liftsliliqiie

immanior
leganl
iiui

viCloria
'.

Syllam inoncndo oorrigeie, mala tanta

fucrit; cos qiii scrip-;erimt,

vnlunt
otii

Sod

cllirum scclestis armiscivilibns, qiialia non loelaroni^

hoc,
M;irii

nt dixi

omiilo

ncc .Maric:e nesoio


,

tribiio

sed auforreiit omniiio rcnipiiblicam


giintiir
iii

Nompe

inlelli-

saiigniiieam

felioilalcin

sed

oociiII;l'
,

potius
fcosque

daimonos,

siciil

S;opc dixi, nolimiqiie nobis csl


ipsu; salis indicant,

pr(ividciili;c
:ib

Dei ad islorum ora

clandeiida
agiiiit
iii
,

Lillcris sacris.
,

rcsquc

negoiium
ot

crrore libcrandos qni noii siudiis

sed bs-c

suuin agcre
ea
illis

nt pro diis liaboanlur et colanlur,


ii

prudenter advcrlunt.

Quia

(;t

si

aliqnid
,

liis

rebus

cxbibcantur, qnlbus

qui exhibenl sociali


eis Iiabcant in judioio'

d;onioncs pnssimi, lanliim possunl


Oiniiipotciitis arbilrio

qtiartttim scorolo
;

unam pessimam causam cum


Dci.
2.

pormitianlur
,

iie

magiiipon-

dainns tcrreiuim felicilalem

qu;e, sicut Mario, nialis

Doiiide ciim voniSscl

Tarenlum

Sylla, alqiic ibi

Cliam plcrumqiic concoditiir; nec

eam

rursiis (juasi

saorificassct, vidil In ca)iile vilulini jecoris simiruii-

inalam arbilrcmnr, oiinioa mnltos cliain pins el bonos


tmiiis Dei vcri

diiiem ooron;e aiiie;e.


rcspoiidit,

Tunc Postumins aruspox


oi signilicare

ille

cultores

inviiis

daMiionibus pr:opolspirilus

pnocbiram
illis

victoriam,

jiis>iiiiitor
cl:', -

luisse

videamus; ncc cosdcin immundissimos


lioftc

qiu; ui cxtis

soliis vesoorcliir.

Postca parvo

tcl proplCr

ips;

bona inalavc tcrrcna


Qiiia siciit

propiiiaiiipsi
(|ii:o

vallo serviis
niavit
:

cujnsdam Lucii Ponlii vaticin:indo


niinliiis

dbs aul limcndos exisliinoinus.


liomiii(.'S
liiiit
iii

mali
vo-

Bclloiia

venio;

vicloria

lua osi,
Ib c

lorra

sio eiiaiii
,

illi

iion oiniiia

Sylla. Doiiide adjcoil, aisiirum esSc Capilolium.

r;ioerc possiinl
*,

iiisi i|iiaiiliim |illiiis

orilinatiom!

cuin dixisscl, coiiliniio ei.'iCssus e Caslris, posicia dio


concilalior rcverSus csl, et Capilolium arsisse clamavil.

Sinunlur

ciijiis

plene

jiidicia

Mcmo

coinpreliendit,

{iiste iieiiio

repr(;lieiidit.

Arsoral aiiiem revera Capilolinm.


fiiil,

Quod

qnidoiu

C.\PL'T XXIV.

D(3

Sijllmiis aclibns,

qnomm

se

d:om()ni cl pr:ovidere facib;


liarc. Illud saiic inlendc,

ct coloriime

mm-

damoncs

ostcntaverunl adjutorcs.

qnod ad oansam maxiine porcssecnpiant


ipii

1. Sylla certe ipse, oiijiis

tcinpora

l;ilia

fuoninl,

linel,
iit

snb

i|ii:ilibus diis

blasplicmai.t

ftnporiora

qiiorUm vihdcx oSsC

vidob:iliir

illonim

Salvalorcm volunlales lidolimn a doniinatu d;enionuin libor.tiilem. Clamavil boino vaticinando, Victoni
liia esl,

(;om|)af;ilionc
'

qnxrcronlur,

cum (rrimum ad frbum

Sylla

al(pio

iit

id

divino spiiiiu olainare cre-

^iiid. Ain. cl Fr., Icilnnl qiii scire volunt.

deietnr, mmtiavil otiam


ponlifiois
liiiilitis,

aliqiiid et

propc biluium

ol

'

Oiniios Mss., KViilnr'.


illo
(.).

(n) liiil
rfi'|Mis, (h;
iil. i),
Iil).

MololUis Miiniilicns,

I,.

Molelli

mox
Sylla

faotnin. iindc loiige abcrat per (pioni ille spiriliis


:

qiin rlinius, lib. 7, oa|i.

41;

c.iooid,

do

loqiiebaliir
;

iioii

laiiion

clamavit,

.\l)

sceleribus paroe,
cominisit, oni

oap|i. 27,
I
:

28; Tuscul.

lib.

l, o.qi.

7, caii.
piiiiuiil.

qiii oiiiiios otiin |ini

Tm; Xaloriiis M;i\. siimm;o rclicilalisoxcm-

qii;e

illic

viclor t;im Imrroiul;

onin qiialuor l.iiiltim lr:il)uis.so , ex illis .li, liiiiliiisolisorvaiil vivos ol (.0(Ht;rtis. Ilio lamcii libri oiiiin-s quos inspicerc licuit, quiiiquc /i/ios consulwcs, loplo
Kilios
riinl.

ooroiia
iii

aurca ipsius
jccore

violori.T iliuslrissimum signimi

vitiilino

a|ipariiit.

Qualia signa

si

dii

jiiSii

(h)

viniurnas Campanix oppidiim dodiiclus Mariiis, ciim


civili violus a
')ll;i

\ |.riitia iiit^iia

lti;?orol.

(iti:i

Miiiiiiniciisilnis

exo('|.lns sil, disocs

cx

bilaiclio

ralionc a in ojus
!, ot

Ms. 71)0.

\|ii, \..IK:io lib.


aiiiii.

2, Appiano dc

Bcilis civililuis

lib.

ol mannsoripti , prwsiiqniulo. Sic eli;!iii M. > i.dv., suborlns iiijmiis. .\\,^'s,l, subortas, a Viiid, ,\m. F.r. el 3 lorisi|iie maiinsoi ij lis.

V iiid.

Am.

Linru
(larc solorent. ac

si (.iiNDiis.

71
illos

non dnMnonos
ipsi

inipii, profcclo

illis

rnvlcn^t, scd laincn

lihcntissimc sibi talia

vcll.i

exlis nflaria iioliiis al(|iie

SylLu tjraviU-r iioxia


cnini cjns
(!ij;nilali

cxhibcri ccriKTct, scciiriis iinilarctiir.

Nc

<|uiK ila(pii)

niala fnlura nionslrarcnl.

Nnpni

existiinarct in dcoscnnvicia poiins, qiiam cis di({niiin


aliijiiid
p()(;la;

laniuin |trofuil

illa

vicloria, (inanlinn

nocuil ciipidi-

scriptilassc, ubicuiii(|iic illos intcr sc piigiiaKS()

inliians, cl scciiiilali; (|na facluni cst ul iinniodcralis

coinincinoiaiiiiit

ipsi ail

dccipicndos

iioniini;:!
<-.u;i!{

dis rchus claliis ac pi;cci|>ilalus,

nia;,'is

ipM! p^nircl in

poetartiin

cai'niiii:i iirin;ivcriiiil, piigii:is

vidclicct

Ilac nioribiis, (iiiain iniinicos in corporihiis pcrdcn^t.


illi

non

soliiin

|icr scciiicos in lli<;atn),

venim

ctiain pcr

dii

vcrc
,

Iristia voreiiiic

lu}i;cn(la,

non

cxtis,

noii

sc ipsos in camjio hunianis ociilis cxhibcntcs.


2.
Il;rc dic(;rc coinpnlsi suniiis,

aiigiiriis

non cnjiisqiian) soninio vcl valicinio pra>ciiiin

(inoniam pcssimis

nunliabant. Magis

timcltant nc corrigcrcliir

moribns civiinn
pcrdiliiin
fiiissc,

Koin:in:ini

rcmpuhlicani jam anlca


rcinansisse anlc advcn-

quain ne vinccrclur.

Iino salis agcbanl, nt victor ci,

iinllaniquc

viliis viuni gloriosus, vicins aKiue caplivus iiofandis

tum Doniini

noslri Jesii

Chrisli, Huctorcs

corum

di-

obstrictius el pcr h;cc ipsis cliain dx-monibus niullo

ccre el scrihcrc miniinc duhilarnnt. Qiiam pcrditionein diis snis iion


iin|iiilaiil,

subderelur.

qiii

mala transiloria,

CAPUT XXV.

0"'"' "0%"' sphhusad(l(igilia


cum
in

qnihiis boiii, scu vivant, scn

nioiianlur, pcrire noii


:

possiinl, Christo nostro inipnlant

cuin Chri-tiis iio-

incilent homincs,

commiHaidis

sccleribus (jmsi

slcr lanla frcquentet


coiilra pcrditos

pro moribus oplimis pnccepi.i


dii

divinam exempli

sui inlerjwnunl auciorilatem.

mores;

vcro ipsortim

iiullis

tiiihna

l. Illinc vero qnis non inlclligat, quis non vid(iat,


Tjisj qiii

pra;ceptis cgerinl aliquid cuin suo cultorc popiilo, pro


ill:i

lales

dcos

iniitari inagls clcgil, qiiain

divina

rcpiiblica,

ne pcriret; imo cosdcm mores vclut


auctoritate noxia corrum|)endo, ege-

gralia ab eoruin socielate separari, quaniuin niolian-

siiis

cxeinplis

lur maligni

isti

spirilus exeinpio siio velut divinain

nint polius nt perirct. Qiiam non idco lunc periisso


(liiisqiiam, ul arhitror,

auciorilntem praeberc sceleribus, quod eliain ] rjua-

jam

dicere audcbit, quia

dam

Campani.-e lata planitie, ubi

non multo post

ci-

nisccssere
1)1,

omnes

adylis arisque reliclis

viles acies nefario prselio conflixerunt, ipsl inter se

prius pugnare visi sunl ()? Nainque


priiniim ingentes fragores
:

ibi audili

suBt

veliit

amici

virtiilibiis,

cum

viiiis

Iiomiiinm ofTendevatici-

moxque

multi se vidisse

rcnlnr;

qtiia tot sigiiis

cxloinm, aiigiiriorum,

nuniiarunt per aliquot dies duas acies pradiari. Qu.ne


piigna ubi deslitii, vesligia qiioque velut hoininum
el equorum, quanla de
leiaiii,
illa

nioriim qnibus se lanqiiani pnescios fulurorum adjii-

toresque pnelionimjaciareclcommendare gesliebant,

confliciaiione exprimi po-

convincunlur
scnt, mitins

fiiisse praiseiilcs

qui

si

veieahscessis-

invenerunt. Si ergo veraciler inier se numina

Romani

in bella civilia suis cupiditatibus

piignaverunt,

jam

bella civilia excusantur


sit

consideretur tamen quae


lia,

lalium

humana deorum vcl mali'

quani illorum insiigalionibus exarsissent.

CAPUT XXVI.

Desecretis

dwmonum

monitis

qucB

vel miseria

si

autem

se piignasse rinxenint,

pertinebanl nd bonos mores,

cum palam

in sacris

quid aliud egerunt,


ter,

nisi ulsibi Roinaiii bellandocivili-

eorum omnis nequitia


{.

discerelur.

tanquam deoruin exemplo

iiiillum nefas

admittere

Qu;c ciim

ila

sinl,

cum palam
,

aperte(|ue liirpi-

viderentur?

Jam enim

coeperant beila civilia, et alipr.T.-

liidines criKldilalibus niixt:e

opprobria niiminnin ct
,

quot

nefandoruin pntlioruni stiages exsecranda


:

crimina, sive prodila

sive conlicla

ipsis

exposccn-

cesserat

jam mullos moverat quod miles quidam,


delraheret, fratrem niidato cadaibi

lihus, el nisi fierel irascentibus, eliam cerlis ei slatis

diiin occiso spolia

soleinnilalihus consecrata

illis

et dedicata claruerint,

vere agnovil, ac delestatus bella civilia, se ipsum


periinens fralerno corpori adjunxit
liujiis

alque ad
lur,
ipsi

omnium
qiii

oculos, ut imilanda proponeren:

(b).

Ut ergo

taiiii

spectanda processefiiit
da;moiies
,

quid esl

quod iidem

mali

minime

t.Tderet, sed

armorum scelcstorum
',

se hujuscemodi volupiaiibus imflagitiis ct

inagis magisque ardor incresceret, noxii dremones

muiidos spirilus esse confitentiir, qui suis


f;iciiiorihus
,

quos

illi

deos putaiites colendos et vencrandos aibi-

sive iiidicalis
"

sive simiilatis, eortimqiie

irabantur, inter se

pugnanlcs hominibus apparere


tales

sibi celehratioiie petila

ah impudcntibus, exlorta a
vilaj scelesl.-e

voluerunt

ne imitari

pugnas civica irepidaret


scelus divino excusa-

pudeiilihus

auctores se

immundyeqne
pr;\:cepla

alfeclio, sed potitis

humanum

testantiir; perhibcntur tameii in adylis suis sccrelisqiie

rclur exemplo. I!ac asluiia maligni spiritiiseliam lu-

penctralibus dare qu.T.dam


,

bona

de

dos, unde multa


(|iie

jam
iibi

dixi, scenicossibi dicari sacrari-

inoribus
'

qiiibusdam

veltit

elcclis sacralis suis (a) ?

jusserunt

deoriim tanla

flagilia

tlieatricis

Ahesl, velle, a Mss.

sie efciam in Ms.


B.,

766, sed cor

canticis

atque fabnlariim
talia

actionibiis

cclchrala

et

ruj.te.
'^

M.

quisquis cos

lecisse crcdercl, et quisquis

non

sic Mss. noslri

excepto 7G6. In

frequenter,

mendo.

se.
3

M.
Sola cdilio Lov., expetita. iicraklus ad Aiiiohii lihrum 5 pro glosscmaie liahct
l;ciuiilqiic

Vind.

Am.

Rr. et

lii)ri

Mss

excus(mtur liumana.

iti

(ii)

In

B., excusentur Ivimam. sir, (!iiam Ms. 20.")2. M. l-:diti, ulifina. At mss., ali^inot. lujfc.r ad, prceliorum.
'

liaec vorlia,

omuilius,
i|i.sis

qidbusddm vcliit clcctis- Sed insmit apprime ad pro|)Osilum

iiiaiiiiscriiili.s

Aui^iisliiii,

iit

Kdili,

mox

lii

(lieiiiones.

l'lcri(iii(;

antciii

et

incHoris

nolic Mss., /WJCuriee/JW/HC;. Iluic lcclioui c(jn^'riiit ilhuJ &c,qiiciiti capilc, n. 1, spinluuin no.rinnnn.
(ii) ,litliiisohs(^(iiiciis lil)r. (/)) i:x
I

forK; eliain allud(!nlisad M;iiiicha'oi nin Elcclos, (luilns illitis scclai doclriiia secrclior servabalur. ^ain (piod siib-ic-

de

IToiJigiis.

(]n\\w,Siicratis miis, uon ipsos morcs, ut Herakliis piitavit, si'cci;il, qiiasi adj(;ciiviim; scd homint\s sigiiificat dii.s rcligioiic addictos,
.il

'

ivii

lihroTO.

passiiii

hoc

iii

opcrt;.

Sanct. August.

"^II.

(Trois.)

75
Qiioil si
il:i

DK CIVITATK
cst, linc

DKI, S.
li;e
iii

AUOUSTINl
ad docipiondos cliain paiicos boiios
no(|uili;u
,

76

ipso fnllitlior advorK^iKh csl cl

frcqiiciilans

convinceiuia niaiiliaspiriliinninoxioniin. lant:i cniin


]

npcrto iiiviinmcntn

nd possidondos innu-

vis cst prohilalis ct caslitntis,

iit

omnis

vci
,

ponc
iicc

inonibilos

mnlos?

omnis
iisquc

rjiis

Iniidc
sil

moventur liiimnna
,

nauirn

CAPUT

XXVII.

Qnauta

eversione publica;

disci-

adeo

turpitiidinc vitiosn

ul loliim ninitlat

plitm liomani

diis suis

placandis sacraverinl obsctna

scnsum

lioncstntis.

Proindo niaiignitns da-moniim,


in nostris

ludorum.
Vir gravis ct pIiilosopbnsU^rTuilius

nisi aliculii

sc

i|iicmndmodiim scripliim

Lillcris novimiis, Iransligurel in angelos


XI
,

liicis (II

Cor.

.Tdilis fulunis,

44)

non implet ncgolium dcccplionis. Foris

clamnbnt
ila-

iii

niiribiis

civimtis, inler c:eiera sui

mn-

gistratiis officia sibi


c|tic

popniis cclohcrrimo strcpitii inipiotas impiira cirtnlc

Floram malrcm liidonim colebri:

phicandam

[a)

qiii

ciimsunnt, cl

iniiis

paucis cnslitns simiilala vix sonal


:

liidi

innlo devotius, qiinnlo

prjcbentiir propniiiln piidcndis, et secrcta laudnndis


dcciis lalel,
oiniics

lurpius ceiebrnri solcnt. Dicit alio loco

jnm

consiil

iii

et

dedecus pnlot

(iiiod

nialimi gcritur,

cxtrcmis
f;ictos,

periciilis oiviinlis, el liidos


reiii ull;im qiiac
:

per dcceni dies

convocnl spcctnlorcs;
:

(|iiod

bonum
Scd

ncqiie
,

diciliir,

ad plncandos dcos perquasi non


iiuniii

vix nliqiios invenit niiditoros

tnnqiinm hoiicsla
iibi

linorel
crii-

pr;oterniissam (b)

saliiis

crat

hescciKln sint
iiisi

cl iiilioiiesta glorinnda.
iibi
,

lioc,

talesdeosirrilare lcmperanlia,
ct

placarc luxuria;

in

da;monum lcmplis?
onim
lit,
iit

nisi

iii

rall:ici;u

divorsunt,

cos bonostale eliam ad

iniinicili;is

provocnre

soriis '? Illiid


cnpiniitiir;

lionesliores,

qiii paiici

quani tnnln deformilnlc lenire. Nciiue enim grnviiis


fncrnnt qunmlibcl crudelissima immanitaie nociuni

lioc

autcm

ne plures

qui suiit lurpis-

simi
2.

corrigantiir.

liominos, proplor qiios placabaiitur,


sacrati

qnam nocebant
:

Ubi

et

quando
,

Coeleslis (a) audiebant


:

ipsi,

ciim vitlosil;ile foedissima plncarcnlur


iit

quniidoii

rastiUitis

pnocepla
iibi

ncscimus

anle ipsiim

lamen

qnidem

avertcretur quod melucbntiir ab liostc


,

doliibnim,

simiilncrum illud locntum conspicieconlluontos, et ubi qiiisqiie

corporibiis

eo

modo

dii
;

conciliabanlur, qiio

virtii.

baiiiiis, iinivorsi uii(li(|ue

dobollaretur in mentibus

qui non opimiicrentiir de

polcrnt slanies, ludos

qiii

ngcbantur intenlissimi speliinc

fensores oppugnatoribiis nioeniuin, nisi prius ficren


expiigiiniores
niiiii

clabamiis, intuentes allenianle cons|ieclu,


rflriciam

me-

moniin bimorum.

Ilaiic
,

Idium

iiiiin^
,

pnmpam
,

illinc

virgincm donni; illam siip:

pl;ic;iiionciii

pctulnnlissimnm
neqiiissiniain,

iiiipurissininin

plicilcr ndornri

nnte illnm lurpia celcbrnri


,

noii ibi

iinpiidcntissimnm,
ciijiis

immiindissimam

pudibundos niimos
vidirius
;

niilbim verecundiorem sconioam

aclores iaudniida

Romanac

virtulis indoies lio-

cuncta

obscenilatis

iinplobantur

officia.

iioic privavit, tribu niovit, agnovit turpes, fecil iiifn-

Sciebaliir virginali numini quid placeiet, el exliibelialiir

los; hnnc, inquani

piideiidnm

vcnoqiic roli^ion

qiiod

de templo

domum

matrona doctior re-

aversandam
tionem
nosas,
,

et dotostaiidain laliuip

miminum

plnc;i-

portaret. Nonnulla' piidentiores avcrtebaiit fncicm ab

lias
lia?c

fnbulas in deos illecchrosaS atoueorimi-

impuris molibiis scenicorum, el arlein


inteiilione discebant. Iloniinibus
l)aiitur, iie

llngilii' furliva

ignominiosa deorum facta vei &ceiernie


conimissa
*
,

nnmque

verociinda-

tiipiterque

vcl

scoleralius

liirpinstpie

nuderent impudicos gosuis ore liboro cor,

conficta, oculis et aiiribus piiblicis civiins lotn discehat


:

rcre; scd niullo minus nudcbnnt sacra ojus

ipiani

hxc commissa
illis
:

niiminibus placorc ccrnebnt; et


exliibciida, scd sibi quoqiic imiillud iioscio qiiid vcliit

venerabanliir, casto corde dnmnare. iloc taiiion pa-

ideo non soluni


t:iiida

Inm discendnm praibcbalur

iii

tomplo, ad quod poriii

crcdcbat
,

non

boniim ot

pclrandiim snltcm sccrotum qiKorobnliir


iiiiranle

donio

hoiiesUim
:

quod tam paucis


iii

el taniocciille dicolialur
iie

niminm

(si

ullus
'

ibi

ornt)

pudoie morlnlium.

(si

inmeii (iioob;iliir),

magis

iniiotosoerel, (|iiam

qnod liumana
reiit,

fiagilia

iion libero

bomines cnmmitieQuis cnim

iie noii liorot,

timcretur.

quoc apud deos ctinm roligiosc discerent, iralos


,

CAPUT
Ab

XXVIII.

De.Clirtstianw religionis salubritate.

habituri
aliiis

nisi

etiain

cxhiherc
inslinclii

ciirarent.

istnrum immundissimanim polestntum tarlareo


iio-

siiiitiis
,

occnlio

iK^qnissimas agilans
,

jgo ol societate pocnali erui per Christi nonien


inincs, et in luccni snlubcrrinKC pielntis ah
niciosissimsR
cl
illa

nicntes
ctis
,

ot iiislnt fnoiondis ndiillcriis

ct p:isoilur

f;i-

pcr-

nisi qui etiani sacris lalibus ohlcclatur, constiiii

impiolalis nooie trnnsfcri


initpii ct

quorunlur

tiioiis

lomplis simiilaora da;momim,


;

amans

in ludis
jiisti-

murmurant

ingmli

et illo nefario spirilu


qiiia popiili

simiilaora vilionini

siisurrans

iii

occulto vorha

altius obstrictiu^quc possessl

oonnuiml

Uic in pxciisis addiuim, videre erubesccntes


iiiaiiuscriplis.
liliti,

i\wm\ al)-

esla
'

' F.tlili, j)/7o,<;op/i.s 7('(f////ji(.. rous(^nliiiiil Mss. plorifiiio postorioro laiucii viicalailo iii (piiliiis(i:iiii liipartilo, iil lcciUir. pliilosopliiis ler lidli'is. Xcrior loclio vidctiir votcris

xinnn

niiiiiimt ai

iilliia

ibi

erat iiudormortalium,

liliri

Corliciciisis,
iiiciii

j)//i7o.so;)//(J.s/(;r
iil

quo
loKil

liiinunui, flo. KiiHMnlnniur


iil l'r.

n innmisoriplis.

UmI.

71J6

asscculusoiall.iitl. vivcs:
iiiilci
iii

M. HtMiod. inaiiiiscni ti. sacrati < ivisiis, id csi, tulioros ca-loslis dca vir^iiiis. ciijus erataiiid Alios ol (;arllia^'inonsosquam niaxiiiia Cfleliritas do ca jnni .siipia, onp. i, uhi viiit* iioiain (/) Krii.ira igiliir oporis liiijus iiiUTj rolcs , qui liic iioincn,
(fi)
:

rullii |iliilt>so|
iioii ciiin
iii

lulliiisi quain coiijccUira vidclicol Aii;;ii!,Uuus oo verl>o liiniii, (|ii:e a laiii slullis oL su-

crilo;;is

oxcusis Loc loco, conficta : el alU;rti loco posi, lin^iiusqiie , posilum orai, comniissa. Cod. 7(j(), hivc iijnoDumosa dcoruni vel sceleraie lurpiterque fuctii,

ciToribus sio iii Mss. .\l

libcravil.

.cirU-stin, a<ce|)t're liarli-iiiis

ScTxniiiiiifS

ilKM lutlis, Vat Uilestcin Alroiuiii tloam

pro coiiiinimi ci ai1,iiMli\i>, ohsubsctpifiilia vcrba ctiiiscii,..s!ru.il ilo lli>r;o dt: ipsiiis ;ic \oM;i! alioninnpio tlforuiii loslis.
iii

1(7, ctc.
^

M.
;

hx\n\, oppressi
(')

dissonlicntihus iiianiiscri(iis.

(n) Act,
(i).
\t.*

in Vcrrt;ui.

li:iii<l

<lnliic rt;s|ift;il

itl

loluiii.

iu '"iiiiaui, cap. 8.

71
ad
occl(>siiis
c;>si:t
:

i.iiiKK
<<'l(l>iil;Hf^
iilii
,

srw

IINIilIS.
Itiiis iitiiis ct vcriis
Kir. mi'l;is icriiin, iicc lfiii|iora pdinl,
liiipcriiiiii siiic
liiii;

lioncsl;
i|ii:iiii

uliiiisiinr
liic
:i(l

sexiis
tciii|)iis

(liscivlioiK^

:iii<li:inl

bciio
viinni

vivcro (lcl)c:nil,

nl

posl
;

li:uic

IhmIc

(i:iiiil.

{/iiicid. lib. \, vers. 27, 271).)

senipcrqiic vivcrc iiicrc:inliir


j'nstili:cqiic
iloclriii:i
,

iiIjI

s:iiicl:)

Scriptnra
coiisp(!Clii

dc

sii|t('i'iorc

loco
,

iii

4ui)niiini

pcisoiKinlc

cl <|ni niciiiiil

:in(li:inl

ad prc-

2.NoIi dcos fa|sosfaIlac(!.squcieqiiircr(!; abjico polins atipii! (oiucninc, iii vcrain (!inicaiis libcrtalcin,
Noii Miiil
(iii,

minni;

cl ipii iion r^icinnt, :in(li:inl

:iil

jiidicinni. QiiO

maiigiii

sniil

s|iiriliis, (piibiis
l;iiii

Mlcriia
:i

eisi vcniinit

qnidani laiinni prcccploiiiiii iriisoiTS,


pctiilaiitia aiit

Ina fclicilas

|X!n;i cst. INoii

Juno

Trojaiiis,

qui-

oninis corniii
<l('poiiil(ir,

rcpcnlina iniinntalioiK;
Niiiil

biis c:irii;ilcni origiiicm dncis,

arces vidctnr invidisso


,

ant tiinorc vcl piidorc coiiipriinilnr.

Uoniaiias
l;is,

quani

isti

d;cmones

qnos adliuc dcos pu-

ciiini cis

tnrpc ac llagitiosnni spcciaiulnin iniilandiniivcri Dci


aiit pr:i;ccpl:i insiiinaii-

omiii gcncii liominiim sed(!S invidcnt scmpitcr-

(\m proponilnr, nbi


licncricia poslnlaiilur.

iias.

Lt tn

i|isa

non

p;)rva cx

parte de talibiis jiidi-

lur, ant mintciila iiarraittur, aul doiia iandaiitur, ani

casti, quaiido ludis

eos placasli, el per qnos bomincs


,

cosdeni liidos
culltt dcoiitni

fecisti

infaines essc voluisti.

Palcro

CAPUT
1.

XXIX. De abjickndo
tatio

cohor-

asseri libertatem

luam advcrsus imniundos

spiritus

ad llomanos,
,

qui tuis ccrvicibus imposiierant sacrandam sibi et

Ihiec poliiis
,

concupisce

indoles
,

Romana
,
,

laii-

dahilis

progcnics Ucgnlornm
,

Scaivolarnm

Sci-

cclebrandam ignominiam snam. Aclorcscriminiim divinorum rcmovisti ab honoribus tuis supplica Dco
:

pionuni

Fabriciorum

iixc poiins concupisce

ab

illa

lurpissima vaiiiiatc ct fallacissima

bac d:cmonum

vcro, nt a tc removeat illos dcos, qui dcleclantnr

cri-

miiiibussuis, scu veris, qtiod ignoininiosissimum esi;

malignilalc disccriie. Si qiiid in lc landabilc nainraliici"

seu

falsis,

quod inalilLosissimum
cl

est. Beiie,

qnod tna
'

ciiiinct,

nonnisi vcra

piclate

pnrgainr alque
'

sponte histrionibus

sccnicis socielatem civilatig


:

pcrficitur;

impielate aulcin dispeidilur

el punitiir.

patcrc noluisti; evigila jilcnius

nullo raodo

Iiis

arti-

Nunc jam elige quid sequaris, ut non in Dco vero siue uilo crrore lauderis. Tunc
gloria popnlaris adfuit, sed
piovidci)U:c veia rcligio
,

tc, scd
eiiiin

bns placatur
iii

diviiia majeslas,

qnibus buniana

digiii-

tibi

tas inqiiinalur.

Quo

igilur pnclo deos, qni lalibiis dc*

occulto jiidicio
,

divin;i!

lcclanlnr obsequiis, haberi pnlas in niimero


rnni coclostiurn potcsialum
, ;

s;incla-

qnain eiigcrcs

dcfnit. Ex-

cum

iiomines pcr qiios

pergiscere,

dies est; sicul expcrrecta es in quibusvirlute perfecla


,

dam, de quorum
eliain

et pro fide vcra

cadcm agimlnr obseqnia non piilasti liabendos in numero qualiumcumqiie civiniii Uonianornin?Inconiparabililer superna est civitas clarior, ubi victoria

passionibus gloriamiir, qui usquequaque ad-

versus potestatcs inimicissimas confligentes, easque


fortiter

vcriias; ubi dignitas

sanciitas; ubi

pax
in

felicitas;

moriendo vincentcs,

sanguine nobis lianc


te invita-

ubi vila

aetcrnitas.

Mullo minus babet

sua socie-

patriam peperere suo.


iiiiis,

Ad quam patriam
est
()

late tales deos, si lu in tua tales


buisti.

homines

liabere eru-

et exborlaniur ut ejus adjiciarisnumero civium,

Proinde

si

ad bealam pervenire dcsideras cisocietatem. Indigne ab hoisli

cujns qiiodanimodo asyluin


pec(;alorum.

vera

remissio

vilalem, devita

dKmonum

Non audias dcgeneres


,

tuos Chrislo Chri-

nestis coluntiir, qui per turpes placantur. Sic

stianisve delrahentes
iTiala,

et accusantes velul

lcnipora
quieta

lua pictate

'

removeaiitur piirgalione christiana, quo-

cum

qua^ranl tempora quibus noii

sit

modo
soria.

illi

a lua dignitate remoli sunt notatione


solis

cen-

vita, sed potius secnra nequilia.

Exc

libi

nunquam

De bonis autcm carnalibus, quibus

slcm arrlpe
vcraciier
Veslalis

nec pro terrena patria placuerunt. Nunc jam coelepro qna minimum laborabis , et in ea
,

perfriii volunt, el

peti noluiit,

mali de malis carnalibus, quue sola perquod neque in his habeanl, quam putan-

sempcrque regnabis.
focus
(fr)
,

Illic

enim

tibi

non
sed

tur habere

isti

daemones, poteslatem; quanquam


ista

si
,

non

lapis Capitolinus (c),

haberent

dcberemus polius etiam


isla illos colere, el

contemnere

quam
'

propter

eos colendo ad
:

illa,

Sic Er. et Mss.

At vind. Am. et Lov., dhpergitur.


alludit,
dicatiis,

qu;fi

nobis invident, pervenire non posse

tamen ncc

(a)

Ad nomuleum asylum
(irie.

de quo
qui
si

cap. 17 in

infra. lib. 5. '

in istis

eos hoc valere, quod bi pulaiit, qui propicr

casu exsiinguerclur, maxiniorum malorum immincniiuin nrasa^ium esse scnhit i.iv. lib ^o, cap. 52, et lib. 28, cap. 11.
(c) Jovis

(b) igiiis

pcrp(Huus vestae

hyec eos coli oportere conlendnnt, deinceps vidcbi-

mus,
'

iit

hic sit bujus voluminis

modus.
caeteris
liltrjs.

simulacrum

in capiiolio lapideiim. Fiinc nata illa

Ronianis saiictissinia juratio, < Per

lov., in

omni numero. Abcst, omni, a


aulem, societiUe.

Jovem

lai;idciii

siCiMss. Ediii

!<^2e^30S<3S^-i-

70

liK

(IMiATi:

l!KI,

S.

AKiUSTIM

8(\

LIBER rERTlUS.
II
cl aniini, sic in prxsenli de corporis cxtornarnniquc roinm incommodis oslcnilit a tonclila l rl)C liis assidne vcxalns Inissc, alcjue atl averlcuda id genus niala deos falsos, tuin aiiie tlirisli adveiiluiu libere colerenlur, uiliil |)ru.'slilisse.
iii

sn|iorinri libro

dc

ninlis niornni

AtigustJnus,

Uomanos

CAPUT PRIMUM.
melninil
,

De

iidversiUilibus
est

quas

soti uiali
,

liromisisse

el

quas semper passus

muiidus

cum

Miror.
0|)i(ici()

merccdem falsnmqno jiirassc pciliibeiiir. Apoirmcm, noininatnm divinatorcin iii lanto


,

deos colercl.

laborasse, ncscicnlom qnoil LaoMiedon fnoiat


iiec ipsiim

Jam

salis liclum arliilror


qii:c

de

morum

malis et ani-

promissa ncgaluriis. Qiianqnam

Neptnnum
,

inoruin ,

pnrcipue cavenda

siinl, niliil

doos falsos

FHuum
yKnoa-, a

cjns

fratrcm Jovis

rcgeiii

maris

decuii

|0|)ulo cullori siio,

quDmiiius eoniin niaioruin apgere

ignanim essc ruliironim.


ciijiis

Naiii luinc Ilomeriis


'

de slirpe
antc

inenicroliir, snbvonire ciirassc; scd poliiis, ul


iiie

maxi-

postcris condila

Roma

est, ciim

prciiiercliir, cgissc.

Nunc de

illis iiiaJis

video disiml fa-

illim urbein condilam idein pocta fnisse dicatur (a),


indiicit

cciuiiini, qu.i! sola isli perpcli iiolunt, qiialia

magnuin
:

aliquid divinantcm {lUad.

T,

vers.
iie

incs, moiiiiK, bclium

cxspolialio, cai^livilas, trnci-

oO:2-")Oo)

quom

cliam

iiube rapiiit, ut dicit,

ab

dalio, ct

si

qna

.iiniiia

jam

iii

primo

lil)io

coinmenio-

Acliille occidereiur,

raviniiis. n;cc eiiim sola mali dcpulanl mala, quae noii


laciiinl

cupcret

cum

vertere ab imo

malos
ipsi

iicc

ernhcsciint

iiiler

boiia qnae

laii-

(Qnod apud Virgilium

conlitetur.)

dant,

mali esse qui laudant; magisqiie slouia-

Strucla suismanibus pcrjurae mocniaTroix. {,meid. lib.ti,rers. 810. 811.)

cliantiir, si villani
(|iiasi

malam habeanl

quain

si

vilain

Ncscienlcs

igitur
sibi

tanli

dii

Ne[)tunus

et

Apollo
,

hoc

sii

hominis maximiim honiim, habcre hoiia


lalia

Laomedoiitem
Videanl

negatiirum esse

mercedem

stru-

omnia, pr;iHer sc ipsiim. Scd iieqne


isli

mala

quce

ctorcs moRniiim Trojanorum gratis, et iiigraiis fnoruiii.


iie

sola formidant, dii

corum
'

quando ab

cis lihere

gravius

sit tales

deos crederft

qnam

diis
licilc
,

colehantnr, nc iliisaccidcrenl, ohsliterunt.Cum enim


variis pcr diversa

talihus pojerare.

Hoc

enini nec ipse llomerus

loca

lemporihus anle adventum


nonniillisqne
iiii-

credidit

qiii

Neptiinum qiiidem cnntra Trojanos


pro Tiojaiiis pngnantom
fahnla
facil,

Ilcdemptnris

noslri

innumerabilibus

Apollinem
illo

aulciii

cnin

eliain incredibilihus cladihiis gciius contereretur

perjurio anibos
(.,.^.ji
iioii
^

narret oiri;n>os. Si igitur


talia

maiium; quos

alios

quam

istos
,

deos mundus colebat,


el

f.,,j|jj.

cruhescant

colere numin;i

si

cxooplo uno populo Ilehnco


\\)SU.-A

quibiisdam exlra
diviiia digni occiil-

fahulis

credunl, non ohtcndanl Trojana perjuria,


,

populiim,uhicnmquegralia

anl miieiitnr deos perjnria punisse Troj;ina

ainasse

lissimo atqiie jnstissimo Dci jiidicio fucriinl (a) ?


riim nc nimiuin

Ve-

Romiiia. Unde eiiim conjiiialio

C;ililiii;t; iii

lanta lam-

longum faciam, tacebo aliarum iisqiiequod ad Roniam qiiaquc genliiim mala gravissima
:

que corrupla
copiam
guine
,

civitale

li;d)uil

cti;im

coriim graiideni

(jiios iiianus alijue

lingna pcrjnrio aul san-

pcrtinet

Romanumque

imporiiim, tanlum loqiiar; id


,

civili

alcbat (^)? Qnid


iii

enim

aliiid toties seiialo-

e>t, ad ipsain proprie civilatem

cl

i|ii;ccumqiie

illi

res corriipli

jndiciis, tolicspopulns in snfTragiis vcl

lerranim vcl sociclate conjiinctce, vel conditionc siihjectje sunt, qu;c sint perpessK anle advenliim Ciiristi
,

in qnibusiine causis,

ipKC apnd

eum

coiicioiiihus age(c) ?

i,a|r, i,i pHaui

pcjerando peccahanl
iioc

N;imqne

cum jam
II.

ad ejus quasi corpus reipuhlicu;

pcrti-

corriiplissiinis
oiitiipiiis, noii

morihns ad

mos

jurandi servaliatur

ncronl.

LArUT

An

ut ah scolcriliiismetu reli;;ioiiis proliiiil

dii, qui et

llomanis

et

a l.raris

horentiir, sod

pcrjnria

qiioqiio

scclerihus cxlcris

simililer colebanlur, causas liabucriut quibus

IUum

addorenlur.

paterentur exscindi.

CAPUT
undc
origoe>-t popnli

III.

Son

potuisse o/fendi deos Paridis adulle-

Primiini ipsa Troja vel Hiiini,


Roniniii (iicque eniin

terio,

quod

inler ipsos Iraditur frequenlaium.


cst, qiiare dii,i|iiihiis. ut (licuiii,
(

pnctcreimdnm aut di.ssimulanNiilla itaipie

causa

diim osl, qiiod ct

in priino libro alligi

[Cap. 4]

eosSlcteiat illud

impcrinm

Virtiil.

yEneid.

lib.

dem hahens
rcddita

dcns el colcns,

ciir a Grsccis victuni,

ca-

2, vrrs.
vicii
,

ptuin atqiie delelum est?

Priamo

inqiiiunt
(/)).

552
,

siint

),

cuin a Gra-cis pra:valenlihus pruhonliir

Laomcdonloa patcrna

pcrjnria

Lr^o vc-

riiin cst, (|iiod

Apollo alqne Nepluiiiis eidom Laome;

' Vox, conditn, .ibcsl ab vind. Ain. Kr. ot a Mss. :20,')o. M. * abosl a () >cc do toni, ore tirbis condita, noo dollomori

Nou

lotaic

donii mcrccnariis opcribus servierunt

illis

qiiippe

()
n.

Abcst, loca, a manuscriptis. tlocipsum AnRiistinns in F.pistola ad noofrrati;is

soriptorcs convcnit. ilinic olapsis jOsl bcllniii jrojaiiuni annis |>liisniinns tiR), ol anti; cliristuni annisciroili-r 1000, saloiiionc iii inihoa rojjnaiilo, vixissc probabisatis
iiilor

1(1-2,

lior oiiiiiii) osl.

(,)iianKniii.pio

voro

ali;ini
:

o|iiiiii)noin so(|iii

1.">,

docct.

(i

Saius,

iminit,

rolisiionis

liujiis...

niilli

|ihico;it, lloiiKM-ns

Uonia oiit
lili.

anliciiiior
&i|i. 1;

qnod

ol ciccro lclib.

ijiiqiiam dofnit, (ini disniis luit, olc. (,)nain snam scnlcnir.nin oxjioiicns lihru de rra'tIcr>linaliono Sanclonim, n. 19, ail f si disciili;)lnr ol qii;vr;itiir niidc qnisqne sil di^jnns; nos julem di imn desniil qui dicanl, voluiilate liiiiiiaiia
: :

stalur in cap. -21.


(/))

lusculanis,

1,

el A. Cellins,

17,

ciinus, gralia vcl ))ra-do!linati()iio liivjna. (b) lliuc virniliiis, (^oorp. Iib. 1, vors. .'iO^ l.aomo(lonlea? luiiiins pcrjuria Troj*.
:

do ronjuraiiono,Calilinx caj). 1 1. jndict^ jinati jndi(aliaiii, ct |\o|.iilns in miticjidis siiffra^Mis jnrojnr^indo obslriii^t^biiinr, ut iie pretio vid );ratia adiJuctus quid(|uaiu auli^piius liabcrut saluie reiSallnsi.,
(r)

Kompc

|)UJ)Ui;x.

8(
^

I.IHKU 1[::KTIIJ.S
niiganliir
iiali.

W
gniiilihns ac fnrlihns \iiis.
((/)

Troj;inis pcjcraniilxis

Ncc

adiiliciio
iil

iiiniiiiiii

tiiiir

lcrra

coiiir

Taridis,

iit

riirsiis

i|iiil)iis(laiii (lof'cii(liinliir,

Tro-

plcta csl
leriiii

((icn. vi, 4). [V.

Proindcad

iilriiiiupic in-

jani (lcscrcrcnl, succensncrunt. Auclorcs cnini (loclorcsqiie

niodo

iioslra dispiit;itio n^fcriliir. Si ciiini


/I'>ii(;;u

vera

pcccaloriiin

css(;

assolciil
.sirnli
,

iion

nllores.

siiiit, (|ii;c
liiiili

apiid illosdc iiuiln;


;

el

di; p:ilre

Ro-

llrhan /{oim/HJ.iiiqnitSalliisliiis,
ilidere

egoacccpi, conqui /Kncii ducc


Catilina!

lcclll;inlnr

(|uoiiiO(lo
,

possiiiil

diis

:i(liill(:ria

alqne liahiicrc

iiiiti<>

Trojitni
(

displicere

iKuninnm

(pi;c

iii

se ipsis concorditer fc-

profiigi scdihus

inccrtis vaijabantnr
).

De

Con-

ruiit ? Si aiit(;ni falsa

siinl;

ncc sic
,

(|iii(lcni

possunl
dclc-

jnratione, cap. 6

Si crgo

adiilloriuin Paridis viiidiaiil

irasci vcris adulteriis

hiimanis
,

qiii eti;iiii falsis


(l(;

caiuliun nnniina ccnsiicnint,


aiit

niagis in Itomanis',
fuil
;

ctanliir siiis.
iioii

llnc;iccc(lit
iit

(|iii>niani si illiid

Martc

ccrlc

cliani

iii

Uoiiiaiiis

punicnduin

(|uin

crcditiir,
'

lioc

qiKxpie do Vciiorc iion cred;itiir,

iEnese

niatcr (rt)

lioc fecil.
,

Sed

qiioiiiodo in illo

nullo

divini concuhitiis ohlentii matris Roniiili cau-

illiid flagiliiim

odcraiil

qui in sua socia Ycncre iion

sa defciidiliir. Fuil auleiii sacerdos


ct idco dii niagis in Roiiianos
tiuin,

Sylvia' vcstalis
illiifl

odcraiit
nii.scral,

iit

alia oniiltain)

quod

ciiin Aiicliisc coiii?

sacrilcgiim

fligi-

cx qiio yEiican

pcpercrat
,

An
,

(|uia illud

qiiam in Trojanos Paridis adiiltcrinm, viiidica-

racluin est indignaiile Mciiclao


<lcnlc

illud
,

aiitcm conce-

re dehuernnt.

Nam

et ipsi Roinani

aiiti(|iii

in

stiipro

Vulcano

Dii

cniin

credo

non zelant
ciiui lionii-

de lcctas Vesi;r sncerdolcs, vivas


adnitoras
aulein
feiiiinas
,

ctiain defodichant (b)


ali<pia
:

coiijugcs suas,

usquc adco ut cas

ciiain

(pianivis

daiii-

nihus digiienlur habcre coiniiiuncs. Irridcrc lahulas


forlassis existinior
,

nalionc

nulla tamoii inorlc pleotchant (c)


qii;c piil:ihaiit

iisqnc
hii-

nec graviter agcre


,

taiiii
,

poiidcris

adeo graviiis

adyta diviiia

quam

caiisam. INon ergo

crcdamus

si

placcl

iliuean csse

mana

cuhilia vindicahant.

^cnehs
lis

filiuin

ecce concedo,
illud, cur

si iiec

Roniiilum Mar-

CAPUT

VI.

De

parricidio

Uomuli

(c).
est

Si

autem

non

et iiiiid ?

An deos

quod

dii

non

vindicarunt.

fas

homiiiibiis rcniinis,
?

mares aulem homines


Aliud adjicio, quia
illis

deabusmisceri nefas
conditio,
cuit,

Dnra, vel potius non crederida

si

eo usque peccala homiinim


ut olFensi Paridis f;iclo
;

quod ex
in

jiire

Vcneris in concubilu Marli


noii licere.

li-

numinibus displicercnt,

hoc

juresuoipsi Veneri
aiiclorilale

At

iitnitii-

(Jesorlam Trojain ferro ignibusque donareiit

inagis

qiie

firmalum esi

Romana. Neqne

cniin
(d)
,

eos conlra Roinanos inoveret Roinuli frater (d) occi-

niiniis credidit recentior Csesar aviani

Venerem

sus,quam
liisus
;

conlra Trojanos Gniecus marilus

il-

quam patrem
C.\PUT
IV.

antiquior

Romulus Martem.
,

niagis irrilaret parricidium nascenlis

qu;im
qii:iiii

De
se
:

sententia Varronis
diis genitos
tii

qua

utile

esse

regnantis adulterium civitalis. Nec ad causam,

dixil ut

homines
Ilane

mentianlur.

nunc agimus, interest, ulrum hoc


serit
,

fieii

Romulus

jns-

aul

Romulus

locerit,

quod

ninlti

impudciiti;i

Dixerit aliqiiis

isla credis ?

non credo.
h;KC esse
,

Nam

el vir doctissiinus

Ego vero ista eorum Varro falsa


,

negant, multi pudore dubilant, mulli dolore dissiinulaiit.

Nec nos itaque

iii

ea re diligentius requirenda

quainvis non audacter


fatetur.

neque fidenter,
,

per multorum scriptoruin perpensa lestimonia demo-

pene tamen
utse
credant
slirpis

Sed

uiiie

esse civitatibus dicit


sit
,

remur

Romuli fratrem palam consiat occisum


magis ipse
(/")
:

non
im,

viri fories,
:

etiamsi falsum

diisgenitos esse

ab hosiibus, non ab

aiienis. Si aui pcrpetravit aut


;

ut eo

modo

aninius hiimaniis velut divinae


res

peravit hoc Roniulus


(juani Paris

fuit

Roinanorum

fidiiciam gcreiis,

m;ignas aggredieiidas

Trojanoruin caput

cnr igilur Troja-

praesuial audacius, agal vehemenliiis, et ob lioc iinpleai ipsa seciiritale felicius. Qua; Varronis senteniia

nis iram

ptor, et

deornm provocavit ille alicnae conjugis raeorumdem deoruni tutclamRonianis invilavit


autem illud scelus a Romuli aliennm est; quoniam dc,

expressa

ut potui

meis verhis, cernis quam latum


;

isle sui fratris exstinctor (g) ? Si

locum

aperiatfalsilali

ul ibi

inlclligamus pluia jain

facto imperioqne

sacra et (luasi religiosa potuisse confingi, ubi piiiata sunt civihus etiam dc ipsis diis prodesse mendacia.

buit utique vindicari


tola

tola

hoc

illa

civitas feclt

qiiod
.

conlempsil
est pejus

et

non jam fralrem, sed patrem

CAPUT

V.

Non probari
quod
in

qiiod dii

aduUerium Pariulti

quod

occidit.

Uterquc cnim

fuil conditor,

dis punierint,

Romuli matre non

sunt.

ubi alter scelcre ablatus

non permissus
ab

est esse

re-

Sed utruin potuerit Venus cx concubitn

Anchis.-B

>

Fr. et I.OV., nullo iqitur. Abest, igilur,


viiiLl.

editis aliis et

iEiieaii parere, vel M;irs ex coiicuhilu fili;cNumiloris

nianuscriplis.
*

Roniulum gignere,
qu;crilur

in inedio

relinqnamiis.

Nam

pcne

lialMiiil,
iiiuii

//irt.

Am. et plerique nianuscripti loco, sglviu, Llrumqne nonien habuit tilia >uinitoris, llo-

lalisqii;islioetiam de Scripliiris nostris oiioriliir,

qna

et liemi mator, qua; el llliea dicebalur.

Mss. noslri,

ulriim pr.Tcvaricalores angeli cuin filiabus


;

ilia.
*

M.

lioininum conciibuerinl
'

unde

natis gigantibus, id est

sic Am. Fr. ct Mss. Al Vind. et Ixiv., con^ensit. (a) Hanc(iua3sli()noin in!ra tractat, lib. 15, cai). 25. (b) l.iv. lih. H ol "2-2. (c)
\

fjlili,

inrro/nJ.f.KmendaiUura niauu.scripiis.

ido l.iviuui lih. 10, cap. 31.


llol(;n;o a

(d) \eiuis.
(//)

(d)
(c)
llia

Vencrismarilo.

Komus. Monolans
liiiiis.
I

IMrido

iai)t.;c

iiijrilus.

(r) lUmiulus
qu:f'

Manis cx

Syh

ia vcstali filins.

(d) Hic C.omulo annis fcrc 7()0 poslfuior (iial Kcnlis lulirc, 111 luluiii yfcuc.! filiuni },'enus rcfcrebat, ct pcr lulimi in ViiUfrem. I|)sius caesaris ca de re vt-rba lcgiinlur aiiud

(f) 1'aiis

(luiiiiK;

non rox crat, sed regis Trojanoriiin

nianii
(g)

njjanorum nom|u;

ham
lum

ii(;r

dii I.aviniiim per .4^neaii, indo aIAscaniuiii Iranslali, ao jiostromo Homam |ier l\omu-

Suetoniuio.

as''iti .sunt.

83
giialor.

HE CIVITATE
Non
os-l
,

DEI, S. AUr.CSTINI
oppiilo siiniilacris,
soliim

81
Mincrvnn
siib

iil

arbilror

qiitnl iliratur qiiiJ

mali

lanta

niina

Troja merucril

iit

cam

dii

dcscrercnt, qiio posscl


.

lompli

illiiis,
:

nt scribil I/ivins, iiilcgriim stetissc pcr-

exstingui; el quid bniii Uonia


renl, qiio posscl augcri
:

ul

eam

dii inliahila-

liibcinr (a)
Dltiatrii,

non

ut diccrclur,

nisi rjuod vicii

inde fngcrunt,
,

quorum sempcrsub niiminc


(

ilse ad

islos

qiios pariicr deciiicionl

conlulcrunt.

Troja cst, yiryil. /FJieid. lib. i,vers. 70-2, 703.)


;

Imoveroct
piendos,
qiii

illic

manserunt, ad cos

iiioic siio (icci;

ad coriim laudcm
F.xccssere
(iii,

scd ne diccrctiir,
arisquc refictis

rursus casdem terras hal)itarent

et liic
,

omnes adytis

casdcm

artcs failaciaj suoe

magis eliam cxcrccndo

ad corum dcfcrrsioncra. Illud eniin posse pcr-

inajoi ibus Iionoribus gloriati sunt.

CAPUT

VII.

De

eversione

Ilii,

quod dux Murii


qnid

inis^i suiit,

non iindc probarentur potentes, scd iindc

Fimbria

pnrscntcs conviiicercnlur.
excidit.
beilis

Ccrtc cnim civilibns jam

scatenlibiis,

CAPUT

VIII.

An

debncrit diia Jliacis

Roma

iniseniin coinmiscrat lliuni, ut a Fimbrin, Mariana-

commilli.
Diis itaquc Iliacis, post Trojac ipshis

ruin parlium liomine pi;ssinio, cvcrierctiir, innlln fcrociiis atqiic crudelius,


iiiiic

documenlHin,

qiiam olim a Gr;ccis('/)?Nain


sallem

qua tandem prudentia

Roma

custodienda commiss.i>

ct inulli inde fiigcrunt, ct multi caplivaii

esl? Dixerit quispiam, jam eos Rom;e habilare solitos,

in

scrvitulc vixcrunt. I'orroautcin Fimbria prius cdiciti

quando expngnante Fimbria


siclil

cecidit Ilium.
si

Unde
apnii

cliim proposiiit, ne
lain

parccrclur

atquc nriicm to-

crgo

Mincrvx* simulacnnn? Deindc,


lliiim

cnnclosque

iii

ca boinincs inccndio conrrcmavJl.

Roiuain oranl, quando Fimbria dolevii


apiid llium erant,

forlasse

Iloc nicriiit llium,


iniquitalc, scd a

non

a Grxcis,

quos sua irrilaverat

quando

a Gallis ipsa

Roma
iit

capla ct

Romanls, quos sua calamitale procoinmnnibus ad Ikcc repellonda

incensa est

scd ut sunt auditu acuiissimi motiiqne

pagaveral
iiibil

diis iilis

cclerrimi, ad

voccm

anscris cito rcdicrunt,

salieni
:

jiivantibiis, scii,

quod vcrum

cst,

iiiliil

valcnti-

Capitolinum colleni, qui remanscrat, tuerentur

c;e-

bus. Nuinqiiid cl tuiic


Abscesser'5
lii,

tcrum ad
adylis arisquc relictis
niii.

alia

dcfendenda scrius sunt rcdire

commo^

omnes

quibus

illud

oppidnin slclcrat, post


?

aniiqnos

CAPUT
Ilr

IX.

An illam pacem,
Numam

qu(e sub

Numa: reqna
iit.

Grxcorum
csscranl
,

igncs ruinasqnes roiiaiatuni

Sl

antem absqni-

fuit,

deos prwslitisse credendum

causani re(|niro
iiivenio

et oppidanortrn
,

etiam

Pompirnim, successorcm Roregiii sui

dom quanlo
dcorum.
ranl, ut
illi

meliorcm

lanlo

dcicriorcin

miili, adjiivisse

crodnnlur, ut toto

temporc

enlm conlra Fimbriam portas clausebinccos Sylla; servarciil intogram civitatoni


:

paccni babcrct, ct Jani portas, qiuc beHis patere assolcnt, claudcrct (b)
:

eo mcrilo
Illi

scilicct, quia

Roma-

iiains inccndit,
aiitcin

vcl

iioliiis

pcniliis

oxstinxit.

Adbuc
{b),
:

nis mnlta sacra constituit.

vcro bomini pro tanlo


id

mclioruin parlium civiliiim Sylla dnx

fiiil

otio gratiilandiim

fiiit,

si

modn

rebiis

saliibribirs

adhiic arinis rcinpublicam

rccupcrarc nioliobatiir

scisset inipcndcrc, ct pcrniciosissiina curiosilalo iic-

liorum bonorum

initiorum nondiim malos ctciiIus


illins

glccla, Doiim

vcrum vera

pictate pcrqnirere.

Nunc

habuit. Quid ergo mclius civcs

urbis

facorc

aiilom nnn ei dii contulernnt illud olinm;


ininiis forlasse deccpissent, si
rissoiit.
riinl,

sod ciini

potnerunt

quid honcsiins

? iiuid

fidcliiis ? (iiiid

Uo-

oli'^iiin

niinimo ropeiiiveiioillc
illi

inaiia parcnicla dignius, qiiain mcliori caiis;c Roin:!-

Qii:inlo eniin miniis

cum

occiiptlnm

iioriim civitalcm

scrvarc, cl contra parrioidam Ko-

laiilo inagis

ipsi occnpaveruiit.

Nam
:

quid

nianae

rcipublic;c portas

claudcrc? Al

lioc

eis

in

inolilus sit, ct qiiibiis arlibus


civilali

dcos talcs

sibi, vcl

|iianluin cxiliiiin vcrterit,

allcndant dofensorcs dco-

coiis<x;iare

potucrit,
siio

Varro prodit

quod

si

riim.

Dcscrucrint

dii

adultcros, lliiimque flaminis

Doniino placucril,

diligcnliiis

disserctur

loco.

Gncconim

rcliqiicrinl, ut
:

cx cjus cineribus

siior nasccretur

cur el postea

Roma cadcseriierunt eamdcm

Modo
cst,
ali:i

aiiloin qiiia

de Ixmcriciis corum
:

qii.rstio cst,

magnum

beneliciiim est pax

sed Dei vcri bcnericium


|)Iiivia

civitatcin Ronianiscognatain,
siis

non rebollanlcm advcr-

plorimiquc ctiam sicut sol, sicut


siibsidia, siipcr

vit;e<|uc
si

Roinani nobilcni
(idoiii

liiiain,

scd juslioribiis cjus paipiissiinanKpie sorvaii-

ingralos ct noipi:iin. Sed


illi

hoc
-

lii)iis

constaiirissimani

tain

niagnnm

boiiiim dii

Roiii;e vel

Pompilio con

leiii

camqiic dclcndam rorKpieriint, non Gra^cornin

liiloniiit, ciir

impcrio

Romano

pcr ipsa tonipora lau-

\iris fortibus, sed VM'Ospiircissinio


si dis|)ii(cbat diis caiisa

Ronianornm? Aut
ciii

dabiiiora* id iinnqnam postca pr;rslilcrimt?an utiliori


or.iiit

p:irliiim

Syllanariim,
;

>cr-

sacra, ciini insiiliicroiitnr.

i|iiaiii

ciiiii

in>tiiiil:i
iit

vantos nrbom iniscri |>ortas claiisoranl


Syllai taiiia ot
liiiic

ciir

cidom

cclobr.iicnliir? Atqiii
soiil

tnno nondniii

or:iiil,

scd
iil illi

os

bona proiniltcbant

cl pnvniintiabanl? Aii

atblcbanlnr

post(;a vcrojain cranl, ipie

prodqiia-

agnosountiir adulatorcs fclicinm poliiis qiiain


dofoiisorcs?

csM-nt ciislodicbantnr. Qiiid eigo osl quod


di:i^iiii:i

iiirilirinin

Non crgo

lliiimoliain luiio,
.

ab

tres, vcl, ut alii

voluiil, triginta

el novciii

ris cisin dcscrcreUir, evcrsnni csl

Nain d;oiiionos ad
\in<l. Aiii. Kr.

docipicndum scnipcr
fcccnint.
(fi) (li)

vigilanlissiini, ipiod polucrnnt,

ot fero oinnes nuiiuisori|ili

Umlabilui.

Eversis quippe el inccHsis omnibus


I.

- sio

cliaiii .Ms. "Ort.


lil).

M.
tpio
iii

cuin
(</) l.ivii

HT),

iii

do

llii

cvciilio, noii o\sl;il.

Dc bocliv.

82

01

Rl;

A|>|'ian. in Milliridatico.
iralbisl. iii< .lUliii.

{b) lani

jmrUo

ciir

l)cll(i;iiiori r, jn

iMceclausi

essciil,

".n-cr. (at. |'io c:tli'>,

cap.

til.

dnil vuii(n)iii^,

>-;iliirnaliiini lih. I,

rap. 0,

8S
\ :mni
'

i.\\\m TKUTlllS.
iii

,%
liollis

lai

loii";a

p:ico

iraiisnoli

siiiil

Niiiii: (rt),

ol iioslc:

saons

...

roBii;iiil(!

Si

oiiim

olinm liim

Uoma
:

la(;osscl)atiir

iioc

insliliilis, (liis(|iio
jaiii

ip.sis, i|iii

arniis :iniia (divi:i


liir,
iit

forob:iiiliir
siijier:ili
;

(jiiibns
,

inodiK
iiiaiiio

af;(iiri-

oisdoni saoris fiioianl iiivilali,


liiloiihns, vix posl laiii
iiscjno

|i:osiilil>iis al(Hi(5

iiiilla

jiiij,'iia

iiiillo

iinjH-iu

iinillos aiinoti ali lliiio coiidiia

territi sitdarcnliir iiiiinioi

liis

iiiodis soiiijii;r agcrciiir,

ad Anjj;nslnni,
:iiiiiiis

niiiis |io

lagiio iniraculo

com-

cl semjtcr

Uoina

laiisis

Jani jiorlis pacala rcgn:irel.


riiil,
,

nicinoralnr
liclli

posl priiiinin hcllnni Pnnicnin, <|no

Qiiod

si

iii

jiotcslalc noii

iioii

orgo Uonia

ji:ii:ciii

porlas Uoniani claudorc polucruiil?

liabnit (juaindiu dii coriim

sed qiKimdiu
(jiii

lioiiiiiios li-

CAPUT
rnm
itiidio,

X.

^/1

oiUimdnm

fiwril

iitiod

lanta bcllo-

iiitiini

circiimijiKKjue volnoruiit,
:

cani iiullo

iicllo

rabic Ilomiiiioritm augcrctur imperium,

cum

co

j)ruvo(;avcruiit

iiisi

forle dii
aliiis

lales cliaiii id lioiiiini

quo sub Niimu uuclum

cst,

el

quietum cssc

vciidcrc audobuiit,
Inlorost quidiMii

quod

hoiiio voliiil sive iiolnii.

potuisset ct tutum. Aii rcspoiidoiil


(|n()(l

j;iiii

vitio j)roprio, iiialas iiientcs

qua:

nisi

assiduis sibiquc conlinuo


\oi\^(i

lcnus
sed
si

siiiaiitiir isti

dxMiioiios vcl lorrcro vcl cxcilaie

sncccdoiililms
laUMjiic
f;im:iri?

liollis

Koinanuni iiiipcrium tam


laiii

sempcr

lioc jiossent,

ncc aliud scorcliore ac


sacjie

sii-

non possol

anjjcri, el
:

grandi gioria difiinpc-

periore

iiolesl;ite coiitra

eoriim ooiialum

alitcr
holli-

Idonea voro causa

ul

niagnnm cssol

agcretur, scmpcr in potestale

h:il)oreiil j^accs
jior

riiim, cnr essc dcborcl iiKiniclnm ?

Nonne

iii

corpo-

casque

victori;is

qua) seinjicr reie


:

hiimanoiuni
ploruiiKjiK;
fabiil;e

ribus liominnin
iiilale liabcie,

saliiis osl

modicam

slalurani oniii sa-

animorum

inotus accidiiiit
fieri
,

qiias
,

tamon
iion

qiiam ad moleiii aliqiiain gigaiiloam

coutra coruiii

voliinlalem

soluin

pcrpelnis allliolionibus pcrveniic, iiec


ris,

cnm pcrvene-

niulta nionticiilos

ct vix vcri aliijnid vol


ijisa

iiidicaiilos

rcquiesccro, sed (pianlo grandioribus moiiibris,

vel significantes
Iiistoria.

scd ctiam

Uoinana

coiifitetur

lanlo majoribus agilari inalis? Quid auleni maii esscl, ac


iioii

polius pliirininm boiii,

si

ca lemiiora pcrubi ail,


i

CAPUT

XI.

De

simulacro Cumani Apollinis

cujns

diiraronl, qua) pcisirinxit Salluslins,


liir

Igiid

jletus crcditus est

cladem Grwcorum, quibus opituluii

inilio

roges

(nam
;

iii

lerris

noinen

iiniierii
alii

non poterat, indicare.

primuin

fuil)
:

diversi

pars ingenium,
vila

cor|)us

cxorcebant

etiani

liiiii

hominum
?

sliie

cupidi(Sallust.

vcrsus

Neque enim alinnde Apollo ille Cnmanus, cum adAcliaios regemque Aristoniciim heilarctnr,
:

tale agilabalur, siia cuique satis placebaiit


in Conjuratione Calilina;, cap. 2)

qiialriduo Ilevisse nuntiatus est ()


sjiices lerriti,

quo prodigio

arii-

An

ut tam

mnllum

cuin id simulacrum in

mare putavissonl
*

augerelur iniperium, debuit


slaliir,

fieri

quod

Virgilius dele-

csse projiciendum,

Cumani senes
prodigium

intercesscrunt, ai-

dicens

que retulerunl
hello
in

talc

et Antiochi et Persic
:

Delerior doncc pnulalim ac decolor setas, El i)elli labies, el anior siiccessit habencii?

eodem apparuisse figmenlo

ct quia

Uovelut

inanis leliciter provenissel, cx senatusconsulto eidein


).

{^neid. Ub. 8, vers. 526, 327

Apollini suo dona esse missa teslati sunl.


pcritiores acciti

Tunc
,

Scd plane pro

laniis bellis

susceplis ct gcstis jusla

aruspices responderunl
ideo
''

simulacri

dcfcnsio Romnnoruiii csl, quod irrnenlibns sibi importuiie inimicis rcsistore cogcbat,
iioii

Apollinis

fletum

prosperum
(Jr.rca
,

esse

Uomanis
,

avidilas adi-

quoniam Cumana
que
terris
,

colonia

essct (b)
esl
ijisi

suis,

piscendx laudis
liitis

liiimana;, sed necessitas tnend;B saila


scril)it
,

unde

acciiiis essel

id

Gru.'ci:c

et

liborlaiis.
,

sit

plane.

Nam
,
,

postquam
legibus\

luclum et cladein Apollinem significasse plorantom.

res

eoriim
,

siciil

ipse S;dlustiii-;

Deinde

mox regem
;

Arislonicnin victum ct capniin

moribus

agris ancta

salis

prospcra

satisque pollens

esse, nunlialum est

quem

vinci ntiqiie Apollo iiolo-

videbatnr, sicnti pleraque mortalium habentur, invidia

hatct dolebal, et hoc


cabat.

sui lapidis etiain lacryniis ind'.-

ex opulenlia orta
bello tentare
,

csl.

Igilur reges

populiqne
:

finilinii

Unde non usquequaque incongrue, quamvisfalamen vcritatisimilibus, mores da;inoiium de-

pauci cx aniicis uuxilio esse


periculis

nam

caHeri

hulosis,

metu percuhi a

aberunl

'.

At Uomani domi

scrihunturcarmiiiibiis poetarum.
(loiuit

Nam Cainillam
Numa

Diana

militiceque intenli fcstinare, parare, alius alium liortnri,

apud

Virgiliiim, et

Pallantem morituruin HerPoinpilins pacc


;

hostibus obviam ire

libertalem

palrium

pareiilesque

ciilcs flevit (c). Ilinc fortassis et

armis tegere. Post ubi pericula virtute propulerani. sociis

abiindaiis, scd

quo donante nesciens, nec rcqiiirens

atque amicis auxilia portabant

magisque dandis

cuni cogitaret otiosus,

quibusnam

diis

luendam Uo-

quum

accjpiendis bencficiis umicitins parabanl {Sallust.

in Conjuralione Calilina', ciip. G).

Dccenter
,

Iiis

artibiis

'

Sic Vind.

Am.

el Mss. At Er. et I.ov.,


1'crsiv
,

paccm.

Uoiiia crevit.

Sod ngnanie Numa

iit

tam longa pax


peraisiere?

Kditi, pcrsidis. Manuscripli, versis, j)ro

jjnlal

h;gondum,
I..
iii

filii

1'hilippi

quo Lud. vivcs Macedonum regis,

essct

utrum irruebanl improlii belloque lentabanl

qiioin

/Ijnilius Taiilus bello

aii niliil

corum

ficbat

ut possel pax

illa

\i(l. liiilarch.

^milio

1'aiilo.

Ms. 70G,

Macedonico secundo vicii. 1'crsis. Uellode


Arisloiiici iiitci-

quoliicagitur inlercrant
luisse lalso sujira
*

Ai.ud salluslium, loco, legibui^, wsl, civibus. iri B.. longe a periculis ubcraiit. Kdiiioiies Salluslii notrifpK; co(](i. omiliunl, lonqe. M. (a) Mimam (piadra;,'inl:i tios aiinos, I.ivius, rlutarcJius, (!lc., Kiiirdiiiiis vcro, Kiiscliiiis, (:a.ssiodoriis annos laii

l,ov.,

Acliffii, dum bcUo commemorantur. M. cumoe. Caolori libri, ctmana.

'

(a) Pcr qiiatriduiim hicrymavissescrihit lulius (ibsoqucns


lil).

liiin-II r<''<n:is.s(ii!rai'"iii.
coii;iit; 1)0

Aii^iisliiiiis litec
1

sumj

sit

ex

ci-

de rrodlgiis cai. 87; l.ivius vero lib. 45 jicr triduiiiii ci ln bollo cuni Aristonico Aclia-i ab -aliis n )ii tros noclos. M. mcmoraiiiur. (ff) Slrab., lil). rs, caji. i.

Hoj ulilioa

lib.

2,caii.

i.

M.

(f) .'iLUoid. lib.

ll.vors, 8oG-8i9.

87
tiiaiiam saliilem
iliiim

DE CIVITATE
,

DEI, S.

AUGUSTIM
Numa

regnumqiie commiiieret ncc venim cnnrc alqiie omiiipolenlom siimmnm DtMim

exceplo

Pompilio, de quo jam supra locutns

siim.qiianinni maliim discordiosi cerlaminisfuil, quod

Trojanosilcos, opiiiarcliir isla lcrrcna, alqiie rccolcrcl


qiios /Eiicas advexcr.it,

fntrcm Romuli cocgit

occidi

ncqnc Trojaiiuni. iicque Lavircgiium din conserilUs

CAPUT

XIII.

Quo Jure, quo


,

fosdere

Romani

obli-

ab ipso JEnea cnmlitmn qims Vare poluisse, alios providendos {xistimavil,


niciise

nuerinl prima conjugia.

Quomodo ncc Juno

qua;

cum Jove suo


fovebat
togalara,

jara

prioriljns (sivc qui cuin Rinniilo

jam

Komam

iransie

ranl

sive iiiiandoqiic

Alha evcisa

fiicranl transituri

Romanos rerum dominos, gentemque


(

vel lan(|U.iin fugilivis ciislodes adliiberet, vcl


iiivaiiais adjulorcs.

lanquam
con-

jfMcid.

lib. 1, vers.

281, 282.

nec Venus ipsa iEneidas suos poluit adjuvare, ulbono


sibi

CAPUT

Xli.

QnmHos
Nwncc

deos

Romani

jirceter

ctaiquo more conjugia mercrenlur


irrnit hujiis inopia;, ut ea

cladesque lanla

$litutioneni

udjecerint,

quorum

eos numerositas

dolo raperenl,
soceris
;

moxque

coni-

nihil juverit.

pellerenlur pugnare

cum

ut miservu feminie
,

Nccliissacrislamcn Ronia dignataeslesseconlcnta,


qiiae

nondiim ex injuria marilis

concilialae

jam parcntum
in

lam

imilla

illic

Pompilius consliliicrat

nam

ipsins

sanguine doiarenlur? Al cnim vicerunt


clione

hac confli-

sninmmn lemplnin
pc Taniuiniiis
iiii

iiondiim liabebat J()vis.((0 '^ex quip-

Romani

vicinos suos. Qiianlis et qiiam miiltis

Capilolium falnicavit. iflsculapins

iilriirquc viihieribus ct funeribus

lam propinrpiornm

aiitem ab Epidauro ambivil

Romam
ncscio
,

*,

ul perilissimns

et confinium islsvictoriieconstiterunt?
C:esareiii

incdicus in urbe nobilii-sima arlem gloriosins exerccicl (b). Miilcr ctiam


1e
*.

socerum

et

Pmpier uniiiii iimim geiienim cjns Pompeinm,


,

deum
,

iiiidi',

a Pcssinun(ilins

jam moriua Cxsaris

filia

uxorc Pompeii

qnanto ct

Indigniim enim crat

ui

ciim

ejiis

jam

(|uam justo doloris inslinclu Liicanus exclaniul.


Bella per Emalhios plus qiiam civilia campos, Jus(juedatum sceleri caiiinius ( Lucau. lib. 1, vers. 1,2.)

colli Capiioliiio

pncsideret

adliiic ipsa

In loco iguo-

Iiili lalilaret. Qii;c lamen si omnium deonim inaleresl, non solum secuta est Romam qnosdam filios suos

verum cl alios pra^cessil eliam scciilnros. Miror sane,


.si

Viecrunt ergo Romani, ul slragc soccronim manibus


cruenlis ab

ipsa peperit

Cynoccplialum, qui longc posiea venit


cliam dea Febris cx
illa

eorum

filiabus

amplexus miserabilcs exflere palres occisos,


illis

cx iEs^yplo. Ulrum
sii,
Iiie

nata

lorquerent; nec
ofrendereiit

illse

auderenl

nc

videril yEsculapius

proncpos ejus. sed undcciim-

viclorcs

marilos; quaj adbuc

pu-

naia
dii

sil

noii

(opinor) audebiinl

eam ignobiiem
Siib iioc
(inis poiest, in-

gnanlibus, pro quibus facercnl voia nesciebant (a).


Talibiis nnpliis

dicerc

percgrini

deam civem Romaiiam.

popnlum Romanum
'
:

noii Veniis
illa
iii

sed

tol deoruiii

prasidio, qnos mmierare

Bellona donavit
furia
*,

aut forlassis Alecto

inlernalis

ligenas el aiienigenas, ca^Iilcs, lcneslrt;s, infernos,


iiinrinos
,

jain eis favenle

Junone

plus

illos

habuit
fiie-

fonlaiios

fluviales
,

'

el

ut

Varro

dicil

licenliae,

quam cum
[b).

ejus precibus conlra

jEnean

cenos alque incenos


dcornm,
lioc

in
,

oinnibusiiuc

gencribus
siib

rat excilala

Andromacba

fclicius capiivala cst


(c)
:

sicnl
lot

iii

animalibus

mares cl ffininas?

qnani
viles,

illa

conjngia Romaiia iiupscrunl

licct ser-

ergo

deorum

pra^sidio consiiiuta
,

Roma
cx

non

lain

inagnis et liorrcndis cladibns

qiialcs

miiltis

Pyrrhns
iii

tamen post ejus amplexus nulluin Trojanoriim occidit. Romaiii anlem soceros inlcrficiebant

paiicas

commcmorabo,

agilari affligiiiuc debnil.


siio (f),
;

Nimis
sigiio

pnr.Iiis, qiioriim
Illa

jam

(ilias
,

am|)iexabanliir

iii

thala-

cnim mnllosdcos giandi lumo


laria
sacrilicia,

lanqnam

mis.

vielori

subdiia

dolcrc
:

lanluiii

suoriiin

dalo, ad tiiilioni-m congregavcrat


,

qiiibns templa, al-

inort(;m
biis,

poluil

noii tiinere

ilhc socialae

bellantiviris

saccrdolcs instituendo alque pra^verniii

parentuni suorum

morles procedcnlibus

bendo, summiini

Dcum,

cui

iiiii

lia;c

rile gosla

limcb.^.nl,

redeunlibus dolcbanl, ncc timorem habeii,

debenlur, olTeiidcret. Lt felJcior qiiidcm


ribus vixit
:

cum

paiicio-

tes

libcrnm

nec dolorem.

Nam
,

propler

inleriliim
,

scd (jiianlo major facla csl, sicul navis

civiiim,

propinquorum, fralrum

parenlum

aul pic

iiautas, tanlo pliires adhibcndos piitavit; credo, de-

criiciabaiitur, aiil crudelilcr i.clabanlur viclnriis nia-

sperans panciorcs

illos

siib qnibiis in

comparalione

lilonim.

IIiic

acccdebal qiiod, ut

siint

allerna bello,

pejoris vilac melius vixeral, iion sufficcrc ad opilu-

riiin, aliqiia;

parcnlum
ct

fcrro amiseriint viros


parciiles el viros
illa
:

aliquo^

landiim grandilali siia^ Primo cnim


At

siib ipsis rcgibns,

iilroriimqne ferro

neque enim

Cod.

Fdili, nbi-it noniani.


7(ir),

vcKtcs

libri,

ambivit rr.mmn.

20:i0,

2l).'il,

20.^2, anibivil

ad nomam. Codcx

el apnd Romanos quidcm ad obsidionem quoqiie pervenlum

parva iuerunt

di^icrimina. Sicsl civilalis,

M. 20.M, venirc anibivit ad noimim. ' ^ind. Am. I.r. Malcr aiitcin deorum ncscio unde nata prwncstiniim moiilcm inscdil. l.iKloviciis vivcs lcKemlinn xisijmai, ralalinum monlein inscdit : qniu iii ralalio, ail, lucafa rsi (lcftin nialrr. Scd verior lccl.io l.ov cl niauiiscriloriim: fiatcr cliumdcwn ncacio undca rcssinunte. coiiWr
:

claiisisqne portis se luebanlur

qnibiis dolo apcrlis,


,

adinissisqiie hoslibus inlra inoenia

in ipso foro sce-

lcralacl niinis alrox inier geiicros soccrosiinc pugiia

hiipra,
"

cap. T^. col. 42, not. {b). In mullis Mss., pluvialcs.


lil).

1,

(n) ./cris, diciliir noiiiiiialivo ca.sn,

non

pcnilivo.

In B., dotavit. propc Mss. vind. Ain. Er. et y\ss,.,iii[crna fiaia. dox 7(>(). M.
'

Sic oniiics

M.
Sic cliain co-

in Drhcm (&) .^sciilnjiiniu cx KiiMaiiro Acliaiac oppido onill.ivlus, lib. 10, c;ip. 47. Rdvcctiiin ni (c) liimo, iiiaiiiialcin satTificiorum aut siiperbia: vanila-

20.*) el seqq. ' idc (ivid. 3 F.1SI. vcrs {b) .Kncid. lih. 7, vcrs. 525 cl sc^]']. (c) vndromaclic llc^clonsuxor a rjrilio p08t evcrsain tr-

()

lcni .-i^nilical

l^ni \n Gricciain

durla ei(pie nuita.

s
(onimiss;^ csl(a).El ra|)lorcs
.1
illi

UWm
cliiuii
,

TKKTIUft.
;

90
populi Roinani
,

siiporalmiilnr

ipi:im iinivcrsi
:ilfc('lns. Iil;i
:iiil

inili]

rnisse vidclnr
,

crcbro fn^icnlcs
.

iiilia

donios snas
<'t

j,'r:ivius laid:ln;,'('i)d:is-

(pimii

virum

j;uii

fidc iiicdia rclimdiat

JKnil irisliii:is

qn;un\is
.

i|)s;\s

jindtimhis

lorlc ctiain ipsiini

fr:itrcm

dolcns

(pii

cum

occi-

(inc viclorias (b)

llic
,

laincn Uoninlns dc

siioi

inn ja:n
:

dcrat cui sororcm


p:ibilitcr

promiscnil,

piilo qiiod

noii nilpiiis

virlnlc
ille

dosperans

Joveni rogavil nl slariMil

alijiic

ncvcrit.

Unde

cniin

aimd Viigiliiim

liac

()cr:isiono nonicn Slaloris invcnil. N(m; linis


,

ilCncas laiiilal)ilitcrd()I(;thoslcm ctiamsna peicm|iliiiii


niaiiii () ?

essct

laiiti niali
,

nisi

ra|U;c

ill;c

laccralis
,

crinibns

uiidi;

Marccllus Syr:i(nsaii:un

civii:ilc(ii

cinicaicnl
slissiinani,

cl prov()liit:c

parcnlihns

irain cornin jnpicl:itc

rccolcns

cjiis p:iiilo

antc culmcn et glori;iin siib

mu

non arinis

viclriciliiis,

sed snpplici
,

iins siias siibilo concidissc,

communcin cogilans

con-

scdaiciit (c).

DcindcTitnin T.ilinm

rcgein Sabino-

dilioncm

fleiido

miscratus est(6)? Qiia;soab iiiimano

rnin, socinin rcgni Ronnilns fcrre coinpnlsns est,


iiiaiii

Gcr-

inipetrcmns
siio

aflcctii, ut

fcminaspnnsiim siium a Iralrc


si viri

consortis
,

iinpaticns
fi:ilicin

scd qnaiido cl islnin din


pcrtnlil?

pcrcmplum

sine crimine flevcrit,

Imstes a
S|)on.so a

t()lcr;ircl

<pii

geininninqnc non

sc viclos ctiain cuin


fratrc illatam

hiude ncvcrunt.

Ergo

Unde
iri

el ipso inlcrfccto, nt niajor


(rf).

deus essct, rcgniim


qii;c

mortem quando fcmina

illa flcb:it, tiiiic

solus oblinnil

Qu;c

siiiit isla

jura niipliarnni,

sc conlra matrein civitatcm lant:i slrage bcllasse, el


laiila liiiic ct

ilanicnla bcllorum, qiia: fccdcra gcrmanilatis, afli,

inde cogiiaii cruoris cfTusione vicissc

nilatis, sociclalis

diviiiit;>tis ?

qu;e postreino sub lot


hiiic dici

Roma
2.

gaiidcbat.

diis
cl

tiiloribiis vila civitalis ?

Vides qnanta
qiux;

Quid mihi oblendilur nomcii laudis, nomcnqne

quam mnlia

posscnt

nisi

siipersnnt noslra

victoria)?
iioia
tiir.

Remotis obilaculis

ins;inai opinionis faci,

nirarcl inicnlio, ct serr.io in alia fcstinarel.

nuda cernantur,
Causa dicatur

iiuda penscntur

nuda judiccn-

Ci^PUT XIV. De impktate


ni intulenmt,
i.
et

belli

qtiod Albanis r,oma-

All);c,

siculTroj;c adulteriuin diccsiinilis

dc vicloria dominandi libidine adepla.

batiir.

Nulla lalis, nulla


'

invenitur: lanlum ul

0"'d dcinde

Quaiito malo, noii


5n

Niimam sub aliis regibiis? solum suo, sed ctiamRomanoruin,


posl
!

resides

movcret

bellum

Albaiii provocati suiit

quia videlicel pax

Tullus in arma viros, et jani desueta Iriuinphis Agiuiua

{Mneid.
,

Nuniae lani longa viluerat. Qiiam crebrac strau;es Ro-

lib. 6,

vers. 814,815.)

mani Albaniqnc exercitus fuerunt


miiiulio
civitalis!

et utriusqiie
,

comlilius

Illo

itaque vitio lantum scelus perpeiralum estsociaai(iue cognati.


attingit.

Alba
,

iEnciccreavit Ascaniiis
qnain Troja, a

quatii namque illa Rnmoe matcr propior

lis belli

Quod
Cuin

vitiuin Saliustius

magnurn
brevilcr
vita

ipsa

tnuiseuiiter
aiitiquiora
*

enim

laudans
,

TuHo

Hostilio rege |)rovocata conflixit:


alflicta

commemorasset lempora
,

quando

conHigens aiilem ct

est

et afflixit,

dniicc

hominum

sine cnpidilate agitabalur


:

et siia cuiqiie
,

nniUoruin l.cderel pari defeclione cerlamiiinm. Tunc

salis ;)lacebant

<

Poslea vero

>

inquit

quam

iii

cvcntum
anlem
Iloraiii

belli

de tergcminis hinc at(|ue


:

iiide lr;itribiis

Asia Cyriis

in

Grcia Lacoedemonii atque Athe-

placnit experiri

Romanis

Ires Horatii,
;

ab Albanis

nienses coepere urbcs atque nationes subigere, libidincin

ircs Curiatii processeriint

Curiaiiis liibiis
Ires Curialii siicxsiiiit viclrix
,

doininandi
iii

causam

belli

habere
> (

maximam
Sallust.
in

duo

ab uno aiitem Iloralio


lt;i

gloriam

maximo imperio
)
:

putare

perali el exslincli sunt (e).

Roma

Cniit. cap.
Jlihi
isla

et caetcra qua;ipseinslituerat diccie.


saiis sit ejus

eaclade etiain
nniis rcdircl
liictus, nisi

in

ccrtamine extrcnio, ut de sex vivis


in

hucusque

verba posuisse. Libido


et conlerit

domum. Cui dainnum


slirpi
,

ulrisipie ?
,

ciii

dominandi m;ignis malis agitat


genus. Hac libidine

JEnex
,

nisi

Ascanii jiosteris
'

nisi
lioc

iiiim

Roma

tunc victa

humaAlbam se

proli Veneris

nisi

nepotibus Jovis
fuit,

nani

cl

vicisse

triumphabat

et

siii

sceleris

laudem gloriatn
qui iniqua geril,

plus

quam civilebellum

quando

filia

civiias

cum

nominahat. Quoniam laudatur, inquil Scriptura iiostra,


peccator in desideriis animce
bcnedicitur {Psal. x
,

civiiale

matre pugnavil. Accessit aliud

hiiic lergcnii-

suw

el

itoruin pugnaj ullim?calrox

alque horrendiim maluni.


(

5). Fallacia igitur

tegmina
,

et

Nam

ut eranl

ambo
)
, :

populi prins amici

viciiii qiiipiie

deceptoriae dealbaliones auferantur a rebus

ui sin-

alqne cognati

uni Curialiorum despnnsata fucrat


ha-c

cero inspicianturexamine.
ille

Nemomihi

dicat, Magniis

lloratioriim soror

posteaquam sponsi
ab eodein

spolia

atque

ille,

quia

cum

illo

et illo pugnavit, el vicit.


ipsi
:

in vicloie fratre conspcxit,


flevit,

fralre, qnoniaiii

Piignant etiam gladiatores, vincunt et


mi:i laudis ct illa crudelitas.
jiislibet inerli:c

habel prs-

occisa est.

lluinanior hujus

unius feniin;c

Sed pulo esse satius cu-

poenas luere,

quam
si

illorum armoruni

ad
*

rrobse nola; Mss., civiiaies filiam et

nepUbus Jovis. An forte rorerenduin malrem, de quibus conliiiuo? sio

gloriam quKrere. Et tamen

in

arenam procede,

rent pugnaturi inter se gladialorcs


lius
,

quoruin alterfi-

eliaii.

axl. 760. M. rlures Mss., spousalin.

alter patcr esset


?

tale speclaculiim quis ferrel?

(n) liv. lib. 1, c:ip. 1i-13. ()) ^on de Sabiiiis vicloiias, scd

quis non auferret

Quomodo
civitatis

crgo gloriosum
,

de r,a;nincnsihus

alleriiis

aliistpie

reporlalas

iiilclligit, dp.

qiiibus l-ivius, lib.1, caiu 10.


iiitcrlecerunt,

inatris, alterius

filise

inter se

armorum po,

(r) l.ivius, lih. l,cap[i. 12, 13.

(d) laliuni

non r.omulus, scd Laurentes

c\
i,
.

liisloricuriiin

<|i;aiii

conscnsii ; eaiii rein vcro iniiius ;cgre (Jigiium crat tulissu i.oniuluin ferunt. Livius, lib. 1,
lib. 1, ca[>.

Sic cum virgilio legendum ct M. 30.51, 20.'>3. In U., desides.

cum

Mss.

7.66,

2(X>0,

in plerisquc Mss.,

antiquorum.

1 i.

((?)

.^ineid. lib. 10, vers. 8i2l sc(jq.

((')

Milc Uvium,

22-50.

{b) Supra, lib. 1, cap. 6.

91
tnil
illa

DE CIVITATE DEI
esse cortanien?

S.

AUGUSTINI
ipsumque
:

92
non magis idco crcdi dcberel occiaversione eiiam
est
,

An

ideo diversum

fuit,

quod arcna

ille solis fuisset,

non

fnit, et laiiores cainpi noii (iuoruni gladialoiii

sus,

sceliis

diiiriii

luminis

sid

(liioliiis

popiilis ninllortini

fuiKTibus imcerla-

iiidicaliim

sicut rcvcra facluni

ciim

Domimis

plcl;inliir
iiiiiia
,

nec ampliiiliealro

cingil);intiir illa
,

criicilixus csl crudclilate

alqiie impielale
solis

Judaeorum

sed iini^erso orbe, et liinc vivis


,

ct posteris,

{Luc. xxiii, 45).

CJuam

obscuralionem non ex
salis oslendit
,

(pioiisque isia (aina porrijiliir


pra-iiehatiir ?
5. Viin lameii

iinpium spcctaculum

canonico siderum cursu


qiiod lunc erat pasclia

accidisse,
;

Juda'orum

nam

plena luna

paliebaulur sludii sui

dii

illi

pr;csi-

solemniler agilur
nisi

regiilaris aiilem solis dcfcclio uuii

des

iiiiperii

llomani, et talium certaminiim tanqiiam

lunx

fine conlingit.

Salis ct

Cicero ilbim

iii-

iliealrici spectatores, doiiec lloraliorum soror propter


('.iinaliDS Ircs

ler

deos Romuli reccplionem piitatam magis


,

sigiiili-

percmpios cliam

ipsa lerlia ex allcra

cat (^ssc
libris

qiiam

factani,

qiiando et laiidans
,

etini

iii

parle

fraicriio f(!rio

duoluis fratrihiis adderelur, ne


cliain

dc Uepublica [L. 2
:

c.

10), Scipiohistpie seri

iiMiius lialicicl

moriiiim

roma qua; vicerat.


:

nione

Tanlum

est,

>

inqiiil,

coiisecutiis,
,

iil

cimi

Driiide

ad IVu( tuin victoriae


,

Alba subversa est


,

ubi

subito sole obsciiralo non comparuissct

dcoruin in

posl

Hiiim
,

quod
',

Cneci everlerimt

et posl Lavi-

numcro

collocalus pularetur

qtiam opinioiKim nepoliiit

nimn
viiiii

iibi

yEneas regnum peregrinum


tcriio

alque

fiigili-

mo
bilo

iinquam

morlalis asscqui

sine
,

cxiiiiia
sii-

coiMilucrat

loco habilaveraiil iiiimina

virtiuis

gloria.

Quod

aulein

dicit
ibi

ctini

illa

Trojana. Sed more


;

siio

etiam inde jam fortasse


Disccsserant videlicct

nou comparuissc, profcclo


tempchtatis, aut

inlclligitiir aiit

luigraTerant

ideo delcla cst.

violentia

cxdis facinorisqiie

se-

oiniies adylis arisipie reliclis dii, qiiibus


sielcral.

imperium
,

crelum.
solis

Nam

ct

alii

scriplorcs coruin
,

defccruuii

illiid
iil

Di>.cesscraiit

sane ecce jam tertio

addunt
aiit

ctiain

subilam lempeslatem
sccleri praibiiil,

quac pio-

eis qiiarla

Homa
et

providcntissime crederclur. Dis-

fecto
ipsa

occasionem

aul Romiilimi
lloslilio,
fiiluiine

piicuerat eiiiin
ire Ire
(fl),

Alba, ubi Amulius

expulso

fra-

consiimpsil.

De Tullo quippe cliam


fiiit,

cl

Koma

placucral, ubi Romiilus occiso fra-

(pii lcriius a

Ilomulo rex
in

ipii

ei

ipse

(b)

rcgnaveral. Scd

anlcipiam Alba diriicrclur,

absiimplus esi, dicit

eisdem

libris
in

idcni Cicero,
'

iraiisfiisiis cst, inquiiiiit,

populus ejus
Esto,
ita

in

Koniam,
sit

ul
:

proplcrca et isliim non credilum


tali

deos

recepluin

cx iitiaque
jrbs

uiia civilas licrct.

factum

morle, quia forlasse qiiod erat


(

iii

Roinulo proba-

laincii illa,

Ascanii rcgnuni ct tertiuin domici-

tum

id est

persuasuin

Komani

viilgare iiolueruiil,

liiim Trojaiioriim deoriim,

ab

iirbe filia

maler eversa

id est vile facere, si

boc ctalleri

facile tribuerclur ().


<

cst.

Ut aulcm

belli rcliquia>,

e duobus populis
,

unum
fusus

Dicil eliam apertc in Invcclivis,

llliim qui lianc ur-

faceienl miserabile coagulum


iitriusipie sangnis
fiiil.

muliiis

anle

bem
cap.

condidit,

Romulum ad deos immorlales bene

Qiiid jain singillalim dicani siib

volentia famaquc sustiiliinus


1 )
:

[Oral. 3

i/i

CaliHitam,

ca'leris regibus loties

cadcm

bclla rcnovata, quaj vi-

ut non vere

facium sed

pro|iler mcriia

ciiuiis

fmita

vidcb;inlur,

ct lanlis sliagibus

ilerum
el

virlutis

cjus

beiievolenlia

jaclatiim dilfamaluiiKpio

ilerumqiie coiifccla, ilcriim ilcrumque posl


p;icein iuter

f(P(liis

nioustrarct. In Ilorlciisio vcio

dialogo
,

ciiin

de s(dis
,

generos

ct soceros et

eorum slirpem po-

canonicis def(!Clionibus loqiieretiir


inipiit,
(

<

Ul easdeiu

stcrosque repetita?Non parvum indicium calamilalis liiijus fiiil,

tcnebras

efficiat

quas
'

clfccit in

inleritii

qnod porlas bcHiminiis clausil illoriim.


snb
tol
diis praisidibus
iii

Roniiili, qui
liic

obsciirationo

solis

ost factus.

Ccrlc

^iillus

crgo

illoriiiii

pace

miiiimc

liuiuit Iiominis iiilcritum diccrc,


fuit.

quia dis-

rpyoavii.

puiator inagis quain laiidalor

CArUT XV.
{.

Qualis lUmaiiorum
exilus fueril.
qiii

reguin

vila

atque

2. Cxteri

aiilem
ct

reges populi

Romani, cxcepto
qiii

Niima Pompilio
riiiit,

Anco Martio,

inorbo interie,

qiiam liorreudos exilus habueriint? Tullus


llostiliiis,

ut

Ipsorum autem regiim

exitus fiicrunl?

De

dixi

vielor el cversor Alb.T,

cum

totado-

Roinulo viderit adulalio


ceptus
qui
in

f;ibiilosa,

qua pcrliibelur rescriplores eorum,

nio sua fulmine concrematiis est. Priscus Tarquinius

cadum

videriiil quidani

per sui decessoris


lius

filios

iuteremptus

est.

Scrvius Tulci

ciiin

proptcr fcrocitalem
,

senalu discerplum

gencri
,

sui Tarquinii Superbi, qui

succcssit
<

esse dixerimt
rrociiliini,
p(!r

subonialumqiie ncscio quem Julium


cuin sibi apparuisse dicerct, eumqiie

in

regnum

nefario scclerc occisus cst.


dii,

Ncc

dis-

(iiii

cesserc adytis arisque relictis


illius

tanto in

optimum

se

popiilo
;

maudasse Komaiio, ut

intcr

niimina

populi

regem parricidioperpelrato, quos dicunl,


Troj;c faccrcnt, eamqiie Crrcis direlinqucrciil, adtillerio Pariiiiicrft^cto a

colcreliir

eo(pie

modo
cuim

popiilmn
,

qiii

conlra sena-

ut lioc

misera;

tiim iiilmuesccrc (oepcrat


inin (f). Accideral
lalioiie
siii ciirsiis

rcprcssiim

alque seda-

rucndam exurendamqiie
dis
fiiisse

cl soIisdcf(.'Clio,

quam
si

certa

coinmolos. Scd iiisupcr

se so-

effcclam imporila nescicns miiltiliictus

ccro Tarquinius ipse successil. Iliincillidii nefariiiui


parricidain soceri iiiterfcctionc r(^guaiiteni,
iu.Mipcr

ludo merilis Uomiiii iribucbal. Quasi vcro

Sic Al (^dili, ubi rcx lantm ina;{iio fons('nsu Mss. A:nrimi rninii prrfqrinmnalqiie fiuiilivHm cvniililucrut.

sicomncsmanuscripli.
Iii

In n., intcr. M.

sic Mss.

B., 1 vbsciirationc.

M.
l.iv.

'

'(I)

Miiiiilorc.
t,

b) Uciuo.

(n) nc licc cl scqnculibiis vid.

lib.

I.

et

nionya.

V) Uv.

Iii.

cap.

W,

cl DionjsiUb, lib.

Aiiliquil.

Iib.

.'..

f
niiiUis hellis
Ipiis
'

unm
vul()riis(|nn
<>loriaiil(Mn,

TI.RTIUS.
(;.\l'irr

n
XVt.

cX

d(!

inaniiscil

I)f

fximis

npud Ihmunot

roniiulihus,

Capiloliiini

f.iliricaiilcMii, iioii

alisccdeiiles,
,

(/noMoii nllcr nliiruiii ]iulria

jirpulil, uitiriiuf

HiniKr

|ira'scnlcs

niniiciitcsiiuc

\i(l(Miml

cl

rcj;c,iii
iii

siuini
|arsiiiil.
,

poal alrocinsiina parriiidia a vulncrato lioatc vulncrnlus interiil.


Iliiic

Jovcin
ricidic,

in illo
silii

allissinio

lcmplo,
al(|iic

lioc csl

opcic

pra>sidcrc

ic}(iian!

pcrpcssi

tcmpori adjiciainiis rtiam tcmpus


Salliislius
jiire

ilbid, (pio)

N(<i|uc
|)(is((>a

cnim ndliuc
nialis nicritis
,

iiinoccns

('.a|)iioliiini btriixil
:

cl

iisqiic dicit

{Vide supra
agitatum,
ciini

lib.

2, cap. IK
a

Urhe

|uilsus esl

S(hI

ad ipsun

a;(pio ct
qiiiiiio

modcsto
gravc

dum metus
redire
iii

Tarcst.

rc^iiiini

in

qiio Capiloliiiin rabricarct, iinnianissiiui


pcrvciiit.

ct

hclluin

Ktriiria

positiim

scelcris pcrpetralioiic
iiiaiii

Quod vcro

cun llo-

QiiaiiKliii

ciiim Ktriisci Tanpiinio


sniit
,

rcgnum
conciissa

rcgiio puslca dcpulenint, ac sccluscrunt iiKciii,

conanii
est.

()|)iliilali

gravi

bello

Roma

Imis civitalis

non

ipsius dc Lucrcliic stiipro, scd

filii

Ideo dicit scqno et modcsto jurc gcstam rcmpiiinelii

pcccatuin

fiiil,

illo noii

soluni

ncscicntc, scd cliani

hlicam

premeiite, non persuadenle justilia.

Iii

ahscntc coinmissum.
giiabat, cl
iii;scimus
(ilii

Ardeam

civilalcm tunc oppu-

qiio hrcvissiino
fiiii,

tcmpore

quaiii

lunestus

illc

annus

pro populo

Romano bcllum

gercbal

qiio

piiini consulcs

creali siinl, cxpulsa

regh

qiiid faccrct, si

ad cjus notitiam nagiliiim


ct

pote<late?

Anmnn

qiiippe

sunm non complevcrunt.


dcinde

dercrrctur. Et

tamen incxpioralocjus judicio


jussus est,
claiisis

Nam

Jiinius Rriilus

exbonoraliim cjccit Urbe collegam


;

iiiexperto, ci

populus adcmit impcriiim; cl rcceplo


deiiidc

Liicium Taripiinium Collatinum


bellocccidil miiluis

mox

ipse in

exercitu, a quo deseri


portis
Ficlla

cum
filiis

boste vulncribus
suis et uxoris

(), occisis

non

sivit inlrarc

rcdcunlcm

(a).

At
eis

ille

post

a sc ipso primilus

siia; fratribiis,

gravissima, qiiibus cosdem

Romanos
ab

concilatis

quod cos pro reslituendo Tarquinio conjnrasse cognovcral. Qiiod


lilcr
ractiiin Virgilius

tinilimis altrivit, posleaqiiam dcsertiis

qiiorum

postcaqiiam laudahi-

fidebat

aiixilio

regnum

n^cipcre

non

cvaliiil

iii

coinmcinoravit, coiitinuo clemcnler cxborruit.

o|>pido Tusculo
lur, aniios

Uomx

vicino qualuordccim, ut ler-

Cuin cnim dixissct,


Natosque pater nova bella moventes

privalam vilam

quictus habuit, cl

cum
filia

iixorc consenuit (t), oplabiliore forlassis exilu, qiiam

Ad pcenam puicbra pro

libertaie vocabit
ait
facla minores.

soccr cjus generi


sicut

sui facinore,
(c).

ncc ignorante

mox

deinde exclaniavit, et
!

pcrbibelur, cxslinctus

Nec tamcn istum


lafelix

Tarquinium Romani crudelem aut scelcratum,

utcumque ferent ea

sed

superbum appcllaveruut,
alia

forlassis regios ejus fastiis

Quomodolibet, inquit, ea facta posteri ferant,


praiferant et extollant
;

id esl

superbia non ferenlcs.


rcgis sui

Nam
:

scelus

occisi

ab eo

qui

filios occidit, infelix est.


,

soceri opliini
II l

usque adeo conlempserunt,


ubi miror
si

Et
xit

tanquam ad

consolandum infelicem

subjun-

cum regem
Ncc

siium faccrent

non sce-

lere graviore
dcrurit.

mercedem tantam
sic

tanlo sceleri reddidii.

Vinclt

amor

patrise,
(

laudumque immensa cupido.


lib.

AJieid.

disccssere adylis arisqne rclictis

6, vers.

820-823.

Nisi forie

quispiam

dcfendat islos deos,

iit

dical

Nonnc

in

boc Rruto, qui et


filio

filios occidit, et

a se per-

cos idco mansisse RonMe, quo possent


{;is

Romanos
,

niasc-

cusso hosli

Tarquinii niuluo pcrcussus supcrvi-

puiiire suppliciis,

quam

beneficiis adjuv.ire

vere iion poluit, eique polius ipse Tarquinius supeivixit,


qiii

juccnles eos vanis vicloriis et bellis gravissimis conlerentes.


laudabili

CoUalini colleg;e videtur innocentia vindicaia

Haec fuit

Romanorum

vita

siib

regibus

bi.ius civis boc Tarquinio pulso passus est


?

quod

lempore

illius

reipublice usque ad cxpiil-

tyranniis ipse Tarquinius

Nain

et

idem Rrutus conquia etiam

sioncin Tarquinii

Superbi per ducenlos


,

fcrme

s;inguineus Tarquiiiii
et
T:irqiiinius vocabatur.

fuisse

perbibelur. Sed Collati,

quadraginla et trcs annos


riu:

cum

ill;e

omnes

viclo-

iiuin videlicel similitudo

nominis pressit

tam mullo sanguine


vix illud

et

lanlis

emptrc calami-

Mutare ergo nomen,


in ejus

nm

pa-

tatibus,
iiiillia ^

imperium
:

intra viginti

ab Urbe
iit

triam cogcretur

poslremo

nomine

'

hoc vo-

dilataverjnt

quantum spatium
nunc

absit

sal-

cabulum minusesset, L.
relur.

(]oIlatinus

lantummodo vocaullo detrimento

lcm

alicujus Getulcc civilalis {d)

territorio coin-

Sed idco non amisit quod sine


civis carerc juberetur.

paretur

posset amitterc, ut et honore primus consul et civitalc

bonus
Edili,

Eliamne

ista

cst gloria

de bcllorum tmnuhiis. Abest, bellwuni, a mainiin-c,

Jiiiiii

Rruli detestanda iniquitas et nihilo ulilis reipu-

scri|iiis;
;iliii(l

o|.iis

iiilclli;,'itiir (|iiuiii

crul aildcrc; {luamlo, manubiis, iiiliil pncda bcllo arla, vel cx jiranhe
|

biii^a;?
vicit J;ini

Eliamiie ad

liaiic

perpetrandam,
?

viTidiiione collccla (icciiiiia. \id. A. (iclliuiii, lib. 15, c. 2.">; I lonis dc (.oiltMii lanimiiio lili. 1, c. 7 : Dc niaiiubils cafilariiin urhiiiiii lciiipluiii
*

amor patriaj, laudumque immeiisa cupido

erexit.

sic oiiaics ni;iiiiiscri|)li. viil|,'o lc^'(!i)atur,m/ui7. ' Sic omues Mss. lii n., miUiana. M.

expulso ulique Tan|uinio tyranno *, coiisul ciim Bnilo creaius cst maritus Lucretiaj L. Tarquinius

() l.ivius, lil). \, cap. 57 ct .so^iq. {b) lar(|uiiiiiis rovira Tusculi c,f,'it aliquot

annos apiid

>

yind.
islic,

pcDcruiiiOciaviuiiiMaiiiilium; scd obiitCuinis a|,ud Arislo-

non

dcniuin lyrannuiii, lcbtc


{()
l.ivius
lil).
,

l,ivi(j, lib. i', (;!ipp.

15 cl21.

Am. et Er., st in ejus nomine. Apud Lov. auteo: scd iulra, post, niimui esset; additur, ; qua

val(;r. lih. 9, cap.


,

W.

(U) crlulw

particula neiitro loco cst iii inanuscriplis, nec uiiiius inlegra, imo firiiiior absqiic illa [irocedit oralio.
*
iii

id cst

in Gclulia, qua; Alrici Arrica; pars esl,siUe.

(piil)u.sdaiii |irol)s iiol;c

nianuscriplis abest, tyranno


lib.

(a) cuiu

Aruulc rcgis

Taiiniiiiii suiicrbi tilio. I.iv.

rar

''-.

9;
CoIIatiiiiis.
inMiicii
|iriiiuc

DE CIVITATE
QiiMm
!

DEI, S.

AUGUSTIM
honestam liberlalem pcrlinere
civitatis propricc
,

96
ari)i(iiiaiii

jiisle

popiilus
iiijnslc

mores
'

iii

cive, noii

rcs liislori;c ad

altcihlil

qiiam

Druliis

collcgam

faii sunt

mala

non lacerc,

ac

iiov;v.

illiiis

potcslalis, qiieiii posscl, si iioc

nuiltis locis

magno

pra-conio laudare coinpiilsi suiii,

offoniJebaliir,

iiomine lantum privare, el patria priii;cc

cum

vavit et iionorc? Il;rc niala facla suiit,

adversa

aliam veriorem, quo cives ajterni legendi sunt , noii liabcrent quid nos facere convenit, quoruiii spcs
:

accidcninl. quando
jiire

iii

illa

repuhlica a.-quoet modesio


iii

qiiaiito in

Deo

niclior et certior, lanto


pra,'sentia

major dobet

agilaliim cst.

Lucretius qiioquc, qui

lociim

esscliberlas,

cum mala

Cbrislo nosiro impii-

Druti

fiieral siibrogatiis.

morbo, anieqnam idem aniins


cst.
Iia
I'.

lanl, ut infirmiorcs

imperitioresque mentes ali.nentnr


jiigiler fclicilcrque

lerminaretiir,

absuinplus

Valeriiis,

qui

ab ca riviiate.inquasola
esi ?

vivendum

siicresserat Collalino, cl

M. Iloratins, qni pio defnncto


iiliini

Nec

in

deos eoriim borribilora

iios dicimiis.

qnam

Lucretio stifrfctus fnerat, aiiniim

rnncrcuni at-

eoriini

que lartaremii, qni consnlcs qninqiie babuit, complevcriint


:

idenlidem auctore.s, quos leguntet pncdicanl quandoquidcm et ex ipsis qu;c dieeremus accepimus
ct niillo

iiin

aniio

consiilatus ipsius noviiin

iioiio-

modo

diccre vel talia, vcl ruiicla sulficimiis.


illi

rem ac
lilica.

iiolestalcm

auspicata

cst

Uomana

rcspii-

2. llbi erant eigo

dii, qiii

piopicr cxignam

fal-

lacemqiie

liiiJMs

miindi relicilaleni colendi esisliman

CAPUT
uinlis

XVli.

Pnsl imtia consntnrisimpcrii,


diiniinilo paiiliiliim
(iiiia

<inibus

tiir

cuin Romani, qnibiis se colendos mcndacissim.-

vcxala fuerit tlDmuna respublica, diis nuii upi-

astntia venditabant, tantis calamitalibus vexarentur?

tuluntibus quos coLbul.


\.

Lbi
meiii,
gr;ivi

craiit,

quando Valerius consul ab

exsiilibus

c
,

Tunc

j;iiii

non quia
pondere

servis in(>ensum
est (a)
?
illi

Capitoliiini

cum

d.ifensarei, occisuj

bella coiiquieverant. sed

nnn tam

F;iciliusque ipse prodesse poUiit aidi Jovis


liirba tot

nrgebant,
jirre

finilo scilicet

leinporequo ^cqMocl modesio

qiiam

numiniim cum suo niaximo

alqiii^

agitatum

esl,

secuia snnt qu;c idem Sallustins


:

<'Pi"'">
^'^'

'"'g".

cnjiis

lemplum

libcraveral, subveniie
f;.lig:ila

{llistor. lib. 1) breviier explical

Dein

servili

imperio

^''''""l'

qunndodensissimis

civitas seditio-

pntres plebem exercere, de vita alque lergo regio

more

"'""

'"'^''^'

^""" '^'gatos Albenas missos ad leges mii-

comulere, agro
imperio agere.

pellere,

et cwteris

expertibus soli in

^"^""^''spaulnluiu qii ela opperireliir, gravi


'enliaqiie vastata est {b) ?

lame

pesti

Quibus

swvitiis,

el

maxinie fenore op-

Ubi eranl, quando

riirsuf

pressaplebes\cumassiduisbenistributum clmUitiam
simul tolerarct, armala monlem Sacrum alque AventiMHni
iiisedit
:

P^P"'"^,
P""'"'"'"

cimi fame
^^^^'"''^^
^

laboraret,

pncfeclmn

aniion;r

''"T"^ '''' ^^'"'^ iiivalesicnlc,

Spul;ir-

tumqne tribunos

plebis

et nlia sibi

jura

rius Mclius

*,

qni csuriciili mullitudini frunicnta

piravit. Discordiarum el certnminis

utrimque
Qiiid

finis fuit

gilus est, rcgni affcclati

crimeii incurrit. cl cjiisdeiD

sccundum bellnm Punicum. [XVII.]


tantas

itaqiie

cgo

pnefecli instiinlia

pcr diciatorcm L. Quintiiim relalt


ciiiii

moras

vel scribens paliar, vcl lectiiris alferam?


fiierit illa

dccrcpitiim, a Qiiinto Servilio magistro cqiiitiini

Qii;im niisera

rcspublica tam

loiiga

a;lale
,

niaxiino et periculosissimo tumiiltu civilatis occisii?

pcr lot aiinos iisque ad sccuiidum belliim Puniciim

cst{c)? Ubieraitt, quando pesiilenlia maximaexoria,


diis inntilibussine

bellis forinseciis iiii|nictarc noii desislenlibiis et intus

remedio populusdiii multum(|ue

fali-

discnrdiis sedilionibusqiie civilibus, a Salluslio breviter


intiinatuin
cst.

gaiiis'

nova

lectisteriiia,

qnod niinqnam antea


(f/)?

feccrai,

Proinde
fiicrmit,

viclori;c

illc

non

exliibenda arbitratiisest
in

Lecii

autem sternebantur
vel polius sa-

solida

beaionim gaudia

sed inania solitia


'

bonorem dcoruni, unde

Iioc

sacrum

niiscrorum, ct ad

alia alqiie

alia sierilia

inala sub-

crilcgium

nomen

accepit. Ubi erant, qiiando |tcr de-

eunda illeccbrosa

incilamcnla

minimc qiiictorum.

cem continuos annos male pugnando


nisi

crebras el

ma-

Nec
sint,

nobis, qiiia lucc dicimus, boiii Romaiii pruden-

gnas clades apud Veios cxercitus Romaniis accepcrat,


per Furiiim Camilliim tandiMO subvenirclur, qucni

lesqirc

succenseant

qiian(|u:im de bac rc nec pctendi

nec inonendi, qiiaiido cos miiiiinc siiccensiiros

pnslca civitas ingrala d.imnavit (c)? Ubi eraiit, quando


Galli

csse enissimum esi. Neqiic eniin graviiis vcl graviora dicimus aucloribiis
iin|iarcs
:

Roniaiii oepcriinl, S|)oIiavcrunl,

incendcrunl

eornm,

et stilo et olio miiltum

qiiibns laincn ediscetidis el ipsi claborave-

riint, et filios

suos claliorare compellnnt. Qni aiilein


si

l.ndovicus vives scriheiuluin jMilat, inscenmm, ah inseendo: noii enini caiiilolinni mceiKleraiiiscrvl. >os l(!p;piidiiin crediiinis, insesstim, id est occiipaium, ab insideo, qiio \{'\\)i niitiir l.iviiis reiii eain iiarran^, lib. 5. ^osiricdd.,

siKCtMisenl, qii;indo inc ferrenl,

cgo dieerem,

incemum.
(|ii()(I
'

M.

Salluslius

(/fci(/.)

ail?

Plurinuv turbiv,

scditioncs,

el

nd poslremumbella

civilia orta suul,

dum

puucipotentcs,
,

quorum
putruin

in

grnlinm plcriqne conccsscrant


plrbis

sub lioneslo

uut
el

nomine dominaliones affeclabunl


,

bonique

mati civcs appettati

non ob nwrita
,

in

rem-

publicam, omnibHS pnritcr corruplis


locuplctissimns
el

sed

uti

qnisiue

Mss., Meliits .i.tiiiliiis. sic et Uvias, lib. i, 15-10. ' .^ni. et ali(HU)l Mss. iii (iiiihns cst Corh. vetnslissinins rii.s initilibns populns din mnltumqne futigatas : liahenl n(.T aildunl, sinc n'i< (/io, qnoci eliain oniillll \iiid. lU-gius aiileui C(kJ(!X , allc.r (;(nl)cieiisis cl alii (piidain niaiinscripti liahenl , (/i/.f inulilHnis innne rcnwdiiim populiis diu miilaiUiiucn su>|.ic;niiiir tiiinqiie futiiidln-^. ^cii ni;ilo (inidcni V(M'l);t, inane rcnicdinni, scrijita prinio ad orar.i lihri, inlexInin |poslca inigravisse ; pro(iuo bis loiji deiiiiiui ca-pisic,
fdiii,
:

ca|i.

injuria vulidior, quia


si

pra-sentin deilli

sine rcnudio.
(rt) (/))
I

fendcbat

pro bono ducebatur Porro

sciiplo-

iviiis, lih

o, cap. 15-18.
rii.

lltid.,
1(1.,

cap.

Mss

qnum

ji/piV.

lorti7iiii.
lii

ii';,'eiilini,
II.,

Sic saihisiins el ,>b.

plcbs.

Inmiiipir. M.

(r)

lih. -i.cai).

t3-la.

'(/) Iil.. lil).

Sic

MHs. tdili vcro, tenibiltu.

o, cap. 15. (f) lbid.,caj>. 10- io, cl

cap

.">2.

7
c:r(lil)iis

MRKR TKRTIUS.
iniplovcrnnl (u)? Ubicranl, cnni
in^^enlcin sti-a>;cni
cxsliiicliis csl, (|ui
aiilc
ill iiiKigiiis
(|iia

08
falidicus ulrumli|>ct

Pyrrho vinccrenlur, sccnrus


Qii:i!

prsiilciili Inin
Kiiriiis r.:iinilliis

dcdil,

cl ille

oxspcclarcl eventum.
iilriusqin; cxcrcitiis
1'yriliiis cxslilit,

liinc et
Iii

qiiam horreiida
t:imen siipcrior
iii-

icin|iiililic:)in in-

cbidcs?

qiia

gnilain

cl a

Vciciililins
il (b) ?

dciciuiil,

cl

dc Gallis
lii-

iit jaiii

possct Apollincm pro suo


nisi

poslca viiidicax
diis,
:iliaiii

In liac peslilciilia scciiicos

lclleclii

pncdicare divinuin;

proxinie ulio pradio


in tanta strago

iiovani pcslcin,
iiiiillo

non corporibiis lloinanogravis

Ronnini abscedercnt siipcriores. Alqiie


hciloiinii
rniii
:

niin, scd, (piod csl


lcrniil (f).

pcniiciosiiis, inorihns inlii-

cli:iiii

pcstilciili:i

gravis iixorta csl ninlie-

IJhi cranl, (inaiido alia

peslilcnlia

11:1111

piiiisipiani iiiatiiros partiis

cdcninl, gra-

dc

vciiciiis

inalronaniin exorl:i crcdila csl, (luariiin


iiiores

vida; iiioricl):iiitiir. Ubi sc, credo, ylCscnlaiiins (;xciisa-

Kiipr:!

(idcin uinltariiin alipie iioliiiiiiin

depre-

bat, (|uod arcliialruin

',

non obsletriccm

pn)(iicl)atiir.

hciisi siiiil oiiiiii pcsliiontia graviorcs

(rf) ?

Ychpiaiido
anibo

Pccudes quoquc
clnriim
ilia

siiuililer iiiteribaiil, iia ut jain


(Jiiid

dcfe-

in

Caiidinas

liirciilas

'

Saiunilil)us

ol)scssi

gcnus aiiimalinm cn-di^rclur.

hiems

cnni cxerciln coiisnlcs foediis cnin eis loeduin faccre


coacti sunl
dilius
;

ineniorabilis

tam

iiiciedibili

inimaniiatc sx'vieiis,
iii

im ut

eiiuilil)us

Uomaiiis sexcenlis obsi-

ul nivibiis horrcnda allitiidiiie cti:im

foro per dies

dalis,

c:cteri

ainissis

armis

aliiscpie

spoliali

qiiadragiiita nianentibus, Tiberis qiioque glacie diira-

privatiqiie lcgminihus, subjiigiini liosliiim cuiii vesli-

rcliir',

si

noslris

lemporibns

a(;ci(lisset,

quai

isti

nienlis

singniis

miltereuliir (c)

Vcl qiiando gravi

ct i|uanta dixissent? Qiiid illa itidein


li:i,

ingens piistilcnciiiii

liestilenlia

cyplcris iaboraiitibus mulli etiaiii in exer-

quamdiii

s:evivi!, (piain niiiilos

peremit? Qu;e

citu icti fiilmine perienint (/) ? Vel inlolerabili pestilciitla

quando item
adbibere

alia

in

anniim aliuin miiliogravius tendcrelur, fiustra prse(u). In

^stulapiuin ab Epidaiiro
alqiic

qiiasi

scnle yEscubipio, adituin est ad libros Siliyllinos

medicum deum Roma advocare


pulsa est
ig) ?
in

coiii,

qno genere oraculoruin,

sicut Ciccro in lihris

de Divi-

qnoniam regcm omiiiiim Joveni


inulta stiipra,

qni

natione conimcmoral, magis iiiterpretibns, ut possunt

jam diu

Capitolio sedebat,

quibus

Seu voluni,^dubia coiijeclanlibus, credi solet (Libro 2,


cap. bi). Tiiiic eigo dicium est eain esse causain pestileiitix', qiiod pliiriiiias

adolesceiis vacaverat,

non permiserant fortasse disceiiiio

re niedicinam. Vel cuin cons|)iianlibus


lioslibns
,

tenipore

des sacras mulii occupalas


m;igno imperili:c vel

Lncaiiis,
G;illis,

Bruliis, Samnilibiis,

Ktruscis el

privatim tenereiit

sic interiin a

Senonihus

priino ab eis legati pereinpti siint,


tri-

desidiie crimine iEsciilapiiis litjeraius est.


a multis

Unde autcm

deinde ciim prxMore oppressus exercitus, scplem


biinis ciim ilio pereuiitibus et

des

ilhe fuerant occnpalaj, neniiiie probitui ba;

militum iredecim
et

iniili-

hente, nisi quia lant;e numiniim


rat snppiicaium
;

diu fruslra fue-

biis?

Vel qiiaiido
qiiil)us
*

post

graves

long:is
iii

Romit;

atqiie ila

paulalim loca deserebantur


vaciia sine ullius olTonsione
qii;e

scdilioiies,
Iiostili

ad ultimiim picbs
seci^sserat,

Janiculiiin

a cnUoribus

iit

tanqnam

direptione
,

hujus mali tam dira

possenl humanis saliem iisibns viiidicari? Nain

calamilas erat

ul ejus rei caiisa,

qnod

in

exlremis

innc velul ad sed:indain peslilentiam diligcnler repetiia

periculis fieri solebat, dictator crearelur Hortcnsius,


qiii,

alque reoarata,

nisi

poslea eodein

modo

ncglecta

plebe revocaia,
(|uod
iiuili

iii

eodem

niagistralu

exspjn-

atqiie nsurpata lalitarenl,

non

uticiiie

niagnaj pcrili:e

vit,
illis

dictaiori

ante contigeral, et quod


luit.

Varronis tribucreliir, qiiod scribens de ;cdibus sacris

diisjam prxsente ^sculapiograviuscrimen

3.

Tum

vero lam mulla bella ubique crebrueriint


illi
,

lam mulla ignorala coinmemoral. Sed tuiic interim elct,'ans, non pe.slilenti;c depulsio , sed deorum excusalio procurata est.

ut inopia militum proletarii

qui eo quod proii

pignenda; vacabant, ob egestatem miiilare


lcs,

non valen-

CAPUT
\.

XVIII.

Quanla clades
,

Romanos sub
inler

hellis

hoc nomen acceperant,

militia; coiiscribei'eniiir.
Gr;ici;T>, tuiic
liostis cfTeclus

Punicis IriveriiU

frustra

deorum
,

prcesidiis expetitis.

x\cciliis
iiigeiiti
ftst.

eliam a Tarenlinis Pyrrbus, rex


gloria celebratus,

Jam vero

Pnnicis hellis

cum
in

utrumque
penderet,

Romanorum

iniperium vicloria diu anceps alque

iiicerla

Cui saiie de reruin futiiro evenlii consulenli

popuiique dno

|)r.cvaiidi

impetus

allerutrum lor-

satis urbaiie

ApoHo
Dico

sic

ambiguum oraculum

edidil,

tissinioset Oj ulentissimos agerent, quol minutiora re-

ul e duobus quidquid accidisset, ipse divinus babereliir.

gna contrila siint?


t;e?

(|u;e

urbes ainplx nobilesque delepcrdit* civitales?

Ait

cnim

te,

Pyrrhe, vincere posse Roina-

quot ainictc,

qiiol

quam

longe

nos. Alquc
>

ila

sive Pyrrlius a Roinanis, sive

Romani
111).

laleqiic tol regioncs lerncqiie vaslata; sunt? quolies vicii


liinc

\X)V.,

raudinas fwcas. Caeteri codiccs ctlJvius,

aKpie inde viclorcs? quid liomiiinm coiisumptiini


piignantium mililum, vei ab armis vacanlium
etiaiii

9, est, vel

Caudims

fiuculas. Aiigusliai niontiuin suiit in Caudiiia vallc

interAl)cllaniclBenevenlum,juxla(;audiuincpi-iduinsaiiinii
nofi i-rocul a

Benevcnlo

cl

capua

populoriim? qiianta vis navium niarinis


oppiessa
,

praiiis

siluin.

dtnptione. De liac seLov., direinplume , cessione \>\tih\s in laniculuin monlein, (lUjd Moutoriuin liodic vocaiil, egil iJvius lih. 11. (a) l.iv., lib. 5, cap. 37 seqq.
cailen lihri,
siHjfi., et lih. 7, cap. i. \ide Je supra, lih. 1, cap. 32; et lil). 2, cap. 8. (d) Dua; cx eis, Cornelia ct Sergia, },'enlis rucnint patrir cm, leste l.ivio, lih. 8, cap. 18, qiii nialronas ob id sceleris ad ceiiluin ci scptuaginla d.uniiatas dicit.

el diveisariim

lempestatum varielate sub.

niersa esl? Si cnarrare vcl comniciiioiare conemur,


iiihil

aliiid

(b)

IliiiJ., c.)|).

quam
niagiio

scriplores etiam nos erimus histo-

',

ria;.

Tunc

metu perturbata Romaiia

civiias

(f)

ad renicdia vana et ridenda currehat. Instaurati sunt ex aucloritalelihronim Sihyllinoruni ludi soiculaies,

(e) liv.,
(/")

Iil>.

Id.,

lil).

9, cap. Sseqq. 10, (ap. 31.

Kdili,

arclmtnm

M)iinulli

se. Redundat, Mss.,morarc/Mr.

se, et

abest a Mss.

((/> id.,

Ihid., cai). 47, in fine.

(a) urosius, lih. 4, cap. 5.

w
quonim
tiiia
,

1)E

CIVITATE DFI,

S. AlX.tJSTINl

lOlt

ccicbrilas inlor cciiluni aiinos riicrai insli-

monslrnlnr, imii:irc soiilciiliam, f|nam dcfcndcre noqiioiinl,

felicioribusqnc lcmporibns mciiioria ncgligcnte

erubcsciml

'.

pcricral.

Renovarunt cliam pontirices

liidos

sacros

inrcris, el ipsos aholilos aiinis

rctrorsum mclioribus.

CAPUTXIX.
qua

De

affliclioue

belli

Puiiici

secundi

Nimirnm cnim

qiiando rcnovali snnt, lanla copia


:

mociim

vires parlis utriusque coiisuinptw sunt.

rientium dilalos inferos eliam iudore dclcciabal

profecto miscri liomines ipsa rabida bella el cnientas

Secundo aulcm

bello

Pniiico

nimis longiiin
l;iiii

cst

animositales fiinereasqne binc atfiue inde victorias,

commcmorare
tibus, qui

clades duoniin populornm,


;

longe

inngnos agercnt ludos dicmonum el

opimas cpnlas

in-

sccum latcque pugiiantium


non

ila ut his

quo(|nu faleii-

fcrorum. Nibil sane miserabilius primo bcllo Punico


nccidit
,

lani narrare bella Roinnnn,

quam Uo-

quam qund
ille

ita

Romani
in

vicli siint

ut eliam

nianuin imperium laudarc instiluerimt, siniiliur vioio


fuerit ille qui vicit (a).

Rcgutus
))ro
lib.

caperelur, cujus
(

primo
1,

et in altcro liet

Annibale quippe ab Ilispnnia


supcralis, Gallia

menlionem fccimns

Lib.

capp. 15

24;

et

siirgente, cl Pyrenxis monlibus

2, cap. 25), vir planc


:

magnus

el vicior antea

do-

transcursa, Alpibiisquc disruptis, tain longo circuitii


auctis viribus
,

milorquc Poenorum

qui etiam ipsiim primiim bellnm


nisi aviditaie

cuncta vastando aut subigcndo


faucibus irrucntc
pra:lin
,

lor-

Puniciim conlecisset,

nimia laudis et

renlis inodo Ilali:c


bclla gcsia suiit
iiiani
,

quam
!

cruciita

gloriaj duriores condiliones,


eis

quam

fcrre possent, fcs-

quam mulla

'

Qiiolies

Ho-

Carthaginensibus impcrassel.

Illius viri ct caplivi-

snperali

qiiam multa ad ho^tcm oppida defo!

tas inopinatissima, ct scrvitiis indignissima. cl jiiralio

cerunt, qiiam mulla capta ct oppressa


pngn.TC
,

quam dire
!

fidclissima, et
git

mors crudclissiina si deos illos non coerubcscere , verum est quod aerei sunt , ct non
Ncc
roala illo

et loiics Annibali

Romnna

cladc glorios;c

liabcnt sanguineni.
2.

De Cannensi autcm mirabililer horrcndo innlo qiiid diram, ubi Annibal cum esset crudclissimus, lamcii
tanla inimicorum aliocissimorum
ci

tempore gravissima intra moenia


ultra

cxde
tres
(c)

saiialus, par-

dclncrunt.

Nam

cxundanle nimis

morcm

fluvio
siint;

jussisse perhibctur (6)?

Unde

modios annulo;

Tibcrino pene
allis

omnia urbis plnna subversa


siiblapsis.

rum aureorum
rcnt lanlam
iii

Carlbagincra misit
illo

quo

intcllige-

impclu

qiiasi torrcnlis impiiisis, aliis vclut sta-

prxliodignilatcm cecidisse
capcrct mensura

Romanuinc-

gno diulurno madcfaclis atqnc

Istam dcindc

nnm,

ut facilius

cam

quam

niimcrus;

pestcni ignis perniciosior subsccutus cst, qni correptis circa

atquc hinc stragcs turba; c;elera;, tanto

utii|iii

forum quibusque cclsioribus, ctiam teinplo


ei veliili

rosioris.quanlo inlimioris *, quae sinc annnlisjaccbnl,


conjicieiida poliiis

Vesia; so familiarissimo non pcpcrcil, ubi

quam nnntiandn

pularctnr. Dciiiqiic
,

vitam pcrpetnam diligcnlissima snbstilnlione ligno-

tnnla

militum inopia secuta csl

ut Romaiii
,

rcos

rum

non

tani

Iionoralae

quam damnata;
illic

virgines

facinorum proposita impunitale colligerciit


liberlaie donarent, atque ex
illis

servitia
laiii

donare consueverant. Tunc vero


terrila; virginos

ignis,

non tnn-

pudcndus

non

tum vivebnt, sed eliam s;eviebat. Ciijus iinpclu cx,

supplcrctur quani instiluerctur cxcrcilus. Scrvis ilaqiie,

sncra

illa fatalia

f|iKC

jam

Ircs

in
iilo

imo ne faciamus injuriam, jnm

libertis

pro Uo-

quibus

fiierant, prcsscranl civilnics (n), cuni

ab

iiiana republioa

pugnnturis arina derucriinl. Delracta


dicercnl,

incendio libcrare non possent, Mclellus poniifcx

sii:c

sunt tcmplis, tanquam Rumani diis suis

qiiodam
tus
vit

modo

saliilis

nblilns irrucns ea
vcl
,

scmiusiulaignis

Ponite
aliipiid

qiiai

tam
iiide

diu

iiianilcr

habuistis,

ne forte
mancipin,

abripnit (b).

Ncqne enim
ibi

ipsnm

agno,

utile

faccre

possint
niliil

noslra

aut vero eral


,

iiuiiicn

quod non cliam

si

unde vos, noslra numina,

facore poluisiis. Tuiic defcoiSbet icrnriuni,


,

fnissct

fugissct.

Ilonio

igilnr polius

sacris VcsUc,

etiam stipcndiis sufliciendis


in

cum
,

qujm

illa

Iiomini prodcsse poiucrunt. Si

autcm a se

usus publioos opes vcncre privnta;


qiiod babuit confercnlc

adco unoqiio-

ipsis ignein

non ropcilebant, civilaiem, cujus snlutom


etiam rcs ipsa nihil ca
istis

qiie id

ul pra;lcr singulos

tncfi pulnb.tnlnr, quid conlra illas aqiias flnmninsque

aiinulos aurcos singiilasque bullas, niiscrabilia digiiitntis insignia


,

potcrani adjiivarc

sicut

nihil

sibi

auri senatus ipse, quanlo


(d)
!

prorsus poiiiissc palcfccit. IIxc


jiccrcnlur a nobis
,

ncquaqunm ob-

magis cxtcri ordincs Iribiisque rclinqucreiit


lcrrct isios,
si iioslris

Qiiis

si illa

sacra dicercnt, non tiien-

temporibus ad lianc
vix fcramus
,

inupiaiii

dis his bnnis tcinpornlilins inslilula, scd signifioandis


actcrnis
;

cogerentur,

cum

eos

modo

quando pro

cl idco, ciim

'

ca quod corporalia visibilia-

supcrflua voliipialc plura donaiitur bibtrionibus, quaiu

qiie essent, pcrirc contingerct, nibil his

rcbus

niiniii,
' vcins codcx S. An)andi, quem defendere rtequcunl, noit cruhescnnl. Mss., quam crurnta praiia gcsta sunt ? Qtioties, etc. M. Sic eli;un Ms. 7(KJ. ' Kdili, t/i/irmiorj.s. Melius vero Mss. , i>0rHiorK , id cst, igiiol>ilioris tiirl>;e, cui nuu cralu.sns aiiuuli. ' Am. el Kr., piidcudis.

proplcr qiias fucrant


iisus

iiislilula

ct possc ad cosdcni
c;rcilaic niirabili
(iori
',

dcnuo roparari. Nunc vcro


sacris qiuc pcrirc possinl,

eis

potnissc cxisli-

mant, ul Bnlus terrona

cl loinpornlis fclioitas civilalis


iliis

perire non possel. Proindc ciim

eliain innncnli-

bus sacris, vel salutis contrilio, vcl


'

iiirdicitas irriiissc

(a)
'

l.iv. iuitio lib.


(

H,

ol Siliiis

Ital. lil). \.
(jiia;

(h)

iiniicnsis
si-ii

claclcs Itoncnii oxorcilus,

propcran-

sr)la odilio I,ov.,

qumiqiinm.
vii.<iernhili.

nas nrhcin
iil).

vicuui Apulix* conligit, Uoscrihitur a Uvio,

Sic

Mss. Al cdili,

2"2, c;i|).

(h)

lliiiin

iulilligit, l.aviniuui tt

AlbauK.^
'-'%7\Xl.

^_
Qf

U) livius, libry lU.

W^ DMf

j.__

(() l.iv.
.

lil). 'irt,
lil>

41 seqq. cap. 12.


21, ca\>

\Uj

id.,

57, el cap. rJO-CJ.

^"/^
-C

T.

MICHAtLO

OOLLEQB

101
liinc
l(;(>i()iiilMis

r,iitKU ir KTIIIS.

jy^
Tro
i.stis

pio cxlrcma

saliilo

cnlhiLi

siinl

iiiiii;e',

^-APITT XX.

De

aulcm

diis, qui pr(.|)i(rca coli

pnj.i

eaitio Sa<iuuliiiovum, quibns propter


dii

beiilur, (pii pro|)lcrca colcndi r(;qiiirunlur, ul hariiiii


lab(;nliiim ;itque tran.sciintiuin reruin fclii iias iiita sil,
piid

iiomunorum nmicitiam pircuntibus


tium non lulcrunl.

Homani mcxi-

iKibis (l(!l'eiis()rcs cl

cxeusatorcs eoriirn de Saiiiki

Scd
niliil

iii

liis

oiiinihiis

beili

Piinici

S(^piiii(li

niaiis,

guntiiiis pereimlibiis

respondebunt,

qiiod dc illo
,

niisciabiliiis

ac

niiscrabili
liiil

(incrcla
().
Ilirc

(lij,'iii(is,

Rcgiilo exsliiiclo
miiis

IIoc qiiippe inlcrcsl


civilas
;

quod

illc

(|iiani

cxitinin

Saj;unlinoniiii
aniicissiina

(|iii|)pi;

homo,

lix'C lota

utriusque tainen inter-

Ilispani;:

civilas

populi

Ilomani
cst.

itiis
,

(liitn
ciiiiii

causa conscrvatio

fidui fuil.

Pioptcr lianc cniin


isla trahsirc.
fideii ?

eidcm populo (idcm scrval, cvcrsa Annibal fiaclo focdcrc Koinanorimi,


<inil)iis

llinc

ad hostcs ct redirc
Coiiserv:iia

ille voluit, cl noliiit

caiisas (nix'sivit

crgo provocat deoruin irain

ari

cos irrilaict ad
:

iMiiliim.
iibi

Sagiintiim crgo fero-

possuiit ct diis propitiis perire

non solum quique


?

citcr obsidcbat
Icgali

qiiod

lloma; andituni cst, niissi


cjiis

homines, verum
liint,

eliani intcgrac civitates

Lltruni
illi

vodll,

ad Aniiibalcni, nt ab

obsidione disccdcrct.
,

eligant. Si

enim

fidei scrvala;

irascuntur
:

Conlenipti Carlliagiiicm

pcrgiint

f|ncrimoiiiam(|ue

qu;eranl pcrfidos a quibus colanlur


illis

si

:tuiem

eliairi

deponunt Acdcris
redcunt. Diim ha;
opiilciitissima,

riipii,

iiifccloquc ncgolio
iila

Romam
civilas

propitiis multis

gravibusque cruciatibus

afdicti,
friiciu

nior.-e aguntiir, niisera

iiitcrirc

homines civitatcsquc possunl, nullo

sux

rcipublic;c Romaiia;quc cliarisToiMiis

fcliciialis liiijus
(jui

coluntur. Desinant igiiur succensere,


suoruiii

sima

ociavo vcl noiio a

nicnse dclcta esl.


lior:

sacris

dcorum

perdiiis se infcliccs csse


illis

Cujus interitum Icgcie, quanlo magis scribere,


rofis
csl.

faetos piitanl. Posscnt eiiim


libns, veruni

non solum mancn-

Brevilcr tanicn

cuni

connncmorabo

ad

rem quippe
contabuit
:

qua; agitur, multuin pertinct. Primo fame

etiam favenlibus, non, sicut modo, dc niiseria murniiirare, sed sicul tunc Regulus ctSaguntini,

nam eliam
captiva
in

suoriim cadavcribiis a non-

cxcruciati horribililer ctiam penitiis interire.

Kullis pasia perbibc^ur,


ie

Dcinde omniimi lessa reriim,


nianus Aniiibalis pcrvcniret,

CAPUT

XXJ.

Quam ingrata
,

fueiit

salleni

Romana

civitali$
,

Scipioni liberatori suo

ingcntera
ferro

rogum publice siruxit, in quem aidentem eliam Iriicidalos omnes se suosque iniserunl.
agerent
dii lielluones
'

et in

quibus moribus egerit


fuisse describil.

quando eam SaUuslius optimam

llic aliquid

atque nebulones,

Porro inter secunduin


thaginense,

et

poslremum bellum Carmoribus


ct

sacrificiorum adipibus inhiaiites, et fallacium diviiiiitioiium

quando

Sallustius oplimis

caligine decipienles

hic aliquid agerent,


fidei

maxima concordia
pra^tereo
,

dixit egisse

Romanos (mulla enim


cogilans)
:

ciYilati populi

Komaiii amicissinue subvcnirent,

suscepti operis

modum

eodcin

coiiservatione
irtique

pereuntem perire non sinerent.


Custodiens

ergo ipso tempore


Ipsi

morum oplimorum
Roma;

maxiinceque

medii prarucrunt, cuni Ronxanae reipublicie


foedere copulata
est.

concordije, Scipio

ille

Ilaliaviue liherator (a),

iiiterjecto fidcliler

ejiisdemque
itaque
cxiiiosi
,

quod

Ipsis prsesidibus

placito junxerat, fide


;<b

belli Piinici secimdi i;im liorrendi , tam tam periculosi pra!clarus mirabilisque con-

vinKcral, juralione conslrinxerat, a perfido obsessa,

fecior, victor Annibalis domitorqueCarthaginis, cujus

oppressa, consiinipta est. Si


fulmiiiibus
nicesiibiis

ipsi dii

lempeslale alque

adolescenlia vila describitur diis dcdila templisque


(fc),

Annibalem
terrueriml,

postea

Romanis proximum
(b)
;

nuirita

inimicorum accusationibus

cessit, carens-

longeque miserunt

qne
tunc
dicere,

pairia,

quam

sua virlute salvam et liberam reddi-

jiriinum lalc aliqiiid facerenl.


hoiicsliiis illos
taiiiibiis
iie

Audeo quippe
,

dit, in oppido Linlernensi egit reliquam complevit-

pro amicis

Romanorum
ipsis

ideo pericli-

que vitam,post insignem suum tiiumphum nullo


illius

Romaiiis frangereiit fidem, et

nuUam
(jui

urbis

captus desiderio,

ila

ut jussisse perhi-

opcm

tuiic liabenlibus,

quam pro

Rdmanis,

bcaliir,

ne sallem mortuo

in ingrala patria

funus

fie-

pro se piignabant, aique adversus Annibalem opuleiiti eraiit,

poluissc tempesiate sa;vire. Si ergo tulo-

Dcinde lunc primum per Cneum Manliurn * proconsulem de Gallograicis triumphanlem , Asialica
ret (c).
liixiiria

res essent

Romana;

felicitatis

et gloria;,

tam grave
:

Romam omni
:

hoste pejor irrepsil (d). Tunc


stragula visa

ab ea crimen Sagimiina; calamilatis averierent


vero

nuiic

eniin priinum lecti aerali,et preliosa


|ierliibentur
alia

quam

stulte creditur diis

mam
urbi

victore Annibale

illis delensoribus Ronon perisse, qui Saguniina;

tunc inducta;
neqiiitia.

in

coiivivia psallriae, ct
qtia;
li-

liccnliosa

Sed nunc de his malis

nnn pntucrunt, ne pro ejus periret amiciiia, sub?

inlolerahililer

homincs palinnlur, non de

his qiia

vcnire

Si

Sagunliiiorum christianus populus essct,

bcnier faeiunl, diccre institui.


(le

Unde

illud

magis quod
inimicis cx-

el hujusmodi aliquid pro fide evangelica palerctur,

Seipione

commemoravi

quod cedeiis

qiianqiiam se ipse nec ferro, nec ignibus corrupiiset scd lamen si pro fide evangelica cxcidiiini

pjjleretur,

a spe palereliir qua in Christum crcdidcrat, noii mercede brcvissimi temporis, sed selernitatis inler

in snlis editis Er., iiitenninatce.

sed aHernitatis intermince potiretur.


M.

ind.

Cneum
vorat
,

vind. ct Am., duelliones.


nuiic valenlia.

Kr. et Mss., Gncum Manlium. Codices nostri inalliim. l|)suin Livius 39 Cneuin Manlium volsineni et de Gallis qni Asiam (scillcet Minorem) ineoleliant

(n) saj<iiiiiurn, siv(; saj^unius urbs olim clarissima Hisnani:<' iarrae(*nensis, non prfK^ul a lo(;o ul.i
illyis|..T;

((ini r,;illo}<ra'ci

etGalala;dicli sunt) Iriumphasse-memoral. M.

AnnDakrri evcrsionci.ivius,
lil).

Oo

lib.

(b) livius,

20, cai. 11.

21, cap.G-15. '

() Seipio Alricanus major. (b) 1 ivins. lil). 20, cap. 19; et A. (.ellius, lib. 7, cap. 1. (r) liviu.s, lil). 38, cap. 50-56.
((/)id., lib. 39,cap. 6.

105

DE CIVITATE
ail

DEI, S.

AUGLSll.M
,

tOl
,

Ira palriam, qunni libcravii, inorltnis cst,

prscsen-

lacics crat

subito qiiemquc

ubicumquc
,

fuissei in-

lein pcrlincl ilispnialioncm, quod

ei

Romana
,

numiiia

vcntus,
vico
,

in

agro
,

in

via, in oppido
,

in

domo,

in

(|uoiuni

lcmpiis aveilil Annibalem

non redilidc-

in foro

in

templo

iii

lecto

in convivio, iii-

nnit vicem, qu:c propier islam tanlumraodo coluntur


fclicilaiein.

opinaie alque impie luisse irucidalum? Quis gemiliis

Sed quia Salluslius eo tempore propterea hoc de inorcs opiimos fuissc


,

ibi dixil

morienliiim

qii.T

bicryniae

speclantiuin

forlasse
lio-

Asiana

eiiam fericnliiim fueruiil? Qiiam diira necessiias


spitiim
su:b,
,

Inxuriacoimncmorandum
illud a

pulavi, ut intelligatureliam

iion

solum videndi ncfarias


;

illas
illa

c:tdes doini

Sallustio
,

iii

comparalionc

aliorum tempoin
,

verum etiam pcrpetrandi


in

ab

blanda comi-

rum dictum
est inier

quibus

temporibus pejores ulique

tnte bumanilalis

repcnle miilalis vultibiis ad hoslilc

gravissimis discordiis inores fuerunt.

Nam

tunc

id

negotium

pace perageniluin, mutuis dicam


,

om-

secnndum

ct

postrcmum

bclluin Cariliagi-

nino vulneribus

cum

perciissus in corpore
?

cl per-

neiisc, laia est etiani

illa

lex Vuconia, ne quisliccrc


(a).

cussor in animo ferirctur


ria

Num
ad
,

et

isti

oinnes angupiibli-

dem feminam
tainen

faccrct,

nec unicain filiam

quid iniqnius dici aut cogilari possil, ignoro.

Qua Icge Venim-

contcmpserant?

num

deos et domcslicos ei
suis
siint
illaiii

cos,

cum de
?

scdibus

irremeabilcm

loto illo inlcrvallo diioruin hellorum Piinicoinfelicilas


fnil.

peregrinalionem profecii
liabebant
IIoc
si

qiios consiilercnl,

non

rum
lur
:

lolerabilior

Bellis

taiiHimmodo
consolaba-

ila est,

non

liabent cur

isli

in liac

foris conlcrcbaliir exercitiis, sed vicloriis

cansa de noslris leinporibus conquemnlur. Olim Ro-

domi

aulein nullnc, sicui alias, discordiae saeviebcllo Piinico uiio


lioc

mani

li;cc

vana conlttmminl.
ista
,

Si aiilem consuluci uiit


jier

bant.

Scd uliimo Scipionis, qni ob


invenit (&),
leta esl (c)
:

impetu allerius

rcspondealur quid

profuerunt, qiiando
,

liuma*.

eliam ipse Africani cognomen

nas dunlaxat leges

neminc prohibenle
interioribus malis
,

licucrunt

anmula imperii Roinani ab stirpe deac deiiide lanlis


rcspublica
,

malorum aggeribus opul prosperilate ac secu-

CAPUT
mana
quod

XXIII.

De

quibus

Ro

pressa
rilate
illa

Uomana
,

respubiica exagilata est


in

prcecedentc prodigio,
,

rerum

niide niniiiim corriijilis


,

moribns mala
'

rabie
,

omnium animalium

qua: hominibut

congesla suni
,

p!us nocuisse monslrelur

tam

serviunt

fuit.

cito eversa

quam

prius nocuerat tain

diu advcrsa

Carlhago. IIoc tolo tempore usque ad Cssarem Augusliim,


qiii
,

Sed jam illa mala breviter , quantum possiimus, commemoremiis qiia^ qnanlo interiora lanlo niise, ,

videlur non adhiic vel ipsorum opinione

riora exsiiterunt
viles
;

discordiae civiles

vel poliiis

iiici-

gloriosam

sed contcnliosam et exiiiosam


languidain
et

el

plane

ncc
,

j:iin

seditiones

sed

etiam ipsa bella


,

jam

eiiervein ac

libertatem

omni niodo

urbana
studia
,

ubi tantus saiiguis elTiisus est

ubi parliiim

extnrsisse

Romanis,
,

ad rcgale arbitrium cuiicta

non concionum

'

dissensionibiis variisqiie

revocasse
veluti

el

qiiasi

morbida vetuslate collapsani


:

vocibiis in altcrulrum, sed plane

jam

fcrro armisque

iiislaurassc

ac renovassc renipublicam
aliis

tolo

Scviebant

bella socialia, bclla scrviiia, bclla civilia


,

ergo

islo

tcmpore, omillo cx

alque

aliis

causis
foe-

qunntum Romanum criiorem fuderunt


Ii:c

quantam

Ila-

eliam alque eliam bellicas clades, clNumantinum

vastalionem descriionemquc fecerunt? Namqiie


adversus

dus

(d)

borrenda ignominia maculosum


de cavca
,

volavcrant
,

anleqiiain se

Romam
,

sociale Latiiim conisiibilitn


,

eniiii

pulli

ct

Mancino consuli

ut aiiint
tol

movcrct, ctincia animalia liumanis usibiis


caiies, eqiii
,

augurium

malum
illa

fecerant (e); quasi per


civilas
,

an-

asiiii

boves

ct

(|ii3nque
,

alia

pecora
ct

nos,qiiibiis

cxigua

Romanum
alii

circiimrcipii-

sub lioininum

dominio fuerunl

subito elTer:ita

sessa excrcilum alflixerat

ipsique Romanae
,

donieslicac lenilatis oblila, rclictis tectis lihera vagaIiantur


,

blic.t icrrori esse jain cocpcrat

conlra

eam

nuilo

ct

omncm

noii soliim

aliorum
,

vcnim etiam
exitio

aiigurio proccsscrint

'.

dominorum aversabantur accessum


quo ontnes cive
vel pcriciilo audentis
Qiiaiiti
,

non sine

CAPIJT XXII.

De
,

si

quis de proxiino iirgeret (a).


si

Milliridalis ediclo,

liomanos, qui inlra Asiaminvenirentury jussit occidi.

mali signum fuit,


,

hoc sigiium

fuil
fuit ^ ?

qiind

taiitum maluni fuit

si

etiam signum non

lloc

Srd

lurc

inqiiam

omitio

qnamvis

illiid

ncquasi
illi

nostris lcmporibus accidisset. rabidiorcs istos quaiii

qiiam tacuerini
in

qiiod

Mithridates rex Asi; nbiqiie

Asia pcrcgrinaiites cives


siiis

Romanos,

sua animalia patcrcinur.

alqiie iiiiiu-

mcrabili copia
jiissil {()
:

ncgoliis iiilcnlos, iino die occidi

CAPUT XXIV.
Iiiilium

De

discordia

civili,

quam Gracchia
fuit, seditiones

ct factuin esl. Qiiain illa miserabilis

rcrum

sediliones cxciluverunl.

aulem civilium bcllorum

"

rodcx

7(')0,

monstraretur. M,

Mss.. processenml.

(ii) liviiis. lil).

4l,cap.

Z-i.

' rdiii, mutiiis ul ita dicnm. Abcst, ut ita, a codlcilnis ninmiicrii lis; scd (>jus loco iii phirilnis legiinr, rcpniti\

'

(hj Atricainis iniiiof.


(c) I.ivius, liliroiT,
(il) Nuiiiyiilia urlis fuil llispanixTarraconcnsis gcslo ciim noiii;mii Itfllo nobilitnia ct a Scipionc Atricano l;iiuiein deicU. I)c illo cuni ^uinaiiliiiis faclo per c. llosliliuni Maiici

Itlili,

///(1

licuenml.

M;iiius;Tiiili

vero

iiou

liaJJciil,

lalitt.

Iditi,
Ita

confentionum. Mnniiscripli vcro, cmcionum.

ouod

oiniics \:ss. Al cdili, (juod qiianli imili siqnum fi it ? si Iwc siqniim fnit. qiioil lnnliim m/dnm fuit ; qiiunli

nuni fiitl(Tc,de<iuc
vi!is lib.
1

iii

taiisto

pulloruiu volilu de cavea

l.i-

^'^i-

ivius, llltro 5o.

iiwliim fiiil illiid, ciijif hor i; fnil ? Mis. Iiabcnl, civitium malorum. Slc etiam Cd. 76C. M et Oros. lib , ((() Juliiis ()l-.(ciiuMis de Trodiiiiis, cap.

lU

ic) nid.. libro78.

5. cap. 18.

m
Cracclionim
agros
(lchat.
n;,'iMriis loi;ilms cxrit:it:i^.
Si-(l

unKK
V(>l<l):uit riiirn
|i<>|)iil(Mlivi(l('r(>, <|ii()s ii()l)ilit:is |icr|)(M-aiii

Tl.llTllJS.
liDC csl
t;iiii
iii

1%
loco sui (ipciis
,

;i(lv<'r^ari;c
v:iii:i

su:i'

CMnsiiiuiiohis
illi

|iossi-

;i'(lcm vi(l(;iot? Il.cc

ridciilibiis

taiii

v('liist:iiii
;

iiii(|iiit:il(Mii

:iii(l(!ic

coii-

(liicli

sapiciilcs(mc slomacliaiitur, ct
nialoruin(|uc ciilloros
dc.

t:inicii iiiiiniiiiini

vcllcro,

p(^riciil()si$siiiiiiiii

iiiio

vero,

iil

i|)sa

rcs dosiiiit
,

bonorum
sciiiii

iiac

qici.-stioiiti

ciiil, poniiciosissiniiiiii riiil.


ciiiii

(}{i;v.

riiiicra r:ict;i
(|ii;i.'

Conc()r<li:c Discordi;(qiio noii cxciinl, sivc pia:U;riiii-

prior Gniccluis () oocisus ost?

ctiaiii, ciiiii

banim

(loariiiii ciiltiim

(;isqiio

Fcbrciii

ncllo;

nliiis rrater cjiis iioii loiigo

inlcrposito tcniporc?

Nc

li:iiii(luo pr;ctiil(!rint,

quibiis anliqua laiia


,

lcccruiil

qiio

cnim lc^ibns

ot

ordiiio

polcslaluni

scd turbis

sive cl istas colucrint

ciim sic cos, discedentc Con-

arnioriim(|iu>conflictil)usnoi)ilcsigii()l)ilcs(|iicnocabantiir.

cordia, Discordia S;cvicns usquc ad civilia bclla pcrduxeril.

Posl Gracolii olloriiis (h) int^Mloclioncni


,

Luciiis

Opimiiis cousul

(|iii

advcrsus cuni inlra Urboni arma

("ommoverat

co^iiio

cum

sociis

opprosso et cxstinclo
,

C.\PUr XXVI.

De

diversis gnueribus

belli

quot

ingenlem civium slragem feccrat


liabcret jani

cum

qu.TCSlioncm

posl cunditam

wdem Concordiw sunl


'

secuta.

judiciaria

in(]uisitionc

c;vtoros

pcrso-

Pncclarum vcro scditionibus


Concordi;c lcstein
c.icdis

qucns

tria iniili:i

liominiim

occidissc pcrliibetiir.

Ex

obstaculum, xdcin

suppliciique
putariiiit.

quo

Graccborum
Qiiantum ex

intelligi polost,

qiiantam miiltitiidiiicm

mortiiiTet

habcre potuerit lurbidus conflictus armorum,quandc


laiitam liabiiit judicioriim vclut examinata cogiiitio.

concionanlibus opponendam

hoc

profcceriiit

indicant secuta pcjora.


iion

Laborarunt

enim dcinceps concionatorcs,

cxempliim devilaro

Pcrcussor Gntccbi ipsius caput qiiantum gravc cial


laiilo

Graccliorum, scd superare proposiliim, Lucius Satiirniiiiis

auri ponderc consuli vcndidit

h;oc cniin

pa-

clioc:(>dein praiccsscini.

Inqua etiainoccisus cslcum

tribunus plebis, et Caius Scrvilius practor, ot


(a) .Marcus

multo post

Drusus, quorum

omnium

scdi-

liberis Marciis Fulvius consularis.

lionibus c.xdes primo

CAPUT XXV.

De wde Concordios ex
cwdium
illc

jam tunc gravissima-,


:

deindcj

semtuscon-

socialia bella exarserunt (b)


afflicta, et

quibusllalia vcbemcnicr
*

sullo in loco sedilionum el

condita.
,

ad vastitatem mirabilcm

desertioiiemqiie
(c),

Eleganli sane senntusconsulto eo

perducta
ipso loco

cst.
:

Bellum deinde scrvile succcssit


in

ubi
el bella civilia

funercus tumultus
ordinis
esl,
iil

commissus
,

quibus

'

qu;c prslia

commissa

siiiil,
,

est, iibi tot civcs

ciijusqiie

ceciderunt

:iodes

Concordice

quid sangiiinis fusum? ut onines fere Itabe gcntcs


f;icla

Graccliorum poenae
,

testis

concionanlium ocu-

quibus

Romanum maxime
sa;va barbaries'^

praepollebat

impcriuin

los fcrirct

mcmoriamqiic compungcret. Scd boc

tanquam

domarentur. Jam ex pau,

qiiid aliiid fuit,

quam
si

irrisio

deorum,

illideae
,

lemplum

cissimis, hoc csl


ribiis

minus quam scpiuaginta

gladiato

coDSlruerc

quae

esset in civitate

non

lantis dis-

sensionibus dilaccraia corruerel? nisi forte sceleris


Iiujus rea Concordia, qiiia deserueral

ad qiiautum
pervenerit
:

quemadmodum bellum servile contracium sit, numerum et quam acrem ferocemqiie


quos
ille
:

animos

numeriis imperalores popuU

civiiim,

meruit

in illa a^de

tanquam

in

carcere

includi.

Cur
ibi

Ron^ni superaverit

quas et quomodo civilates rc-

enjm,
poiiiis

si

rebus gestis coiigruere voliierunt,

nou

gionesqiie vastaverit, vix qui hisloriam conscripserunt, saiis explicare poluerunl


(rf).

icdom Oiscordi;e fabricaveriinl? an


sit, et

Ncque

id

ulla ratio

S(dum

redditur, cur Coiicordia dca


sil;
iit

Discordia dea non

secunduiii Labeonis dislinctioncm,

bona

sit

Vlss., seditionis.

jsta, illa

vcro mala

(c) ?

Nec

ipse aliud secutus videlur,


Saliiti

quam

qiiod adverlit

lemplum

consliliilum.
,

Romae eli:im Fcbri, sicut Eo igilur modo non

lantuin

miseralnlem. At manuscri|)ti, mirabilem. Eutropius He bello sociali el civili agens lib. 5, numerat consumplos ullra ceiituin quinquaginia niillia hoiTiinum, viros consulares 24, prselorios 7, senatores fere oOO. Consenlit oros. lib. 5, c. 22, sed multo plures exsiinctos Iradit Vel*

Ediii,

Concordiaj

veriim cliam Discordiac constilui dcbuil.

leius.
^

Periciilose ilaque

Romani tam mala dea

irata vivere

nse voculse, in quibus, desunt in uostris

omnibus ma-

niiscriptis.

M.

voliierunt, nec Trojaiium

excidium recoliierunt origi'


Ipsa (|iiippe

nem ab
iiiler

ejiis

olTensione sunipsisse.

quia

Lov., barbarie. Caeteri editi et Mss.,barbaries. (a) la Mss., caius Servilius prwtor. Mox omnes lihri, et
post
qiiia

deos

noii fiierat iiivilata, iriiim

dcarum
*
:

mnUo
{d) litcm
post
;

aiirci iiiali supposilioiic

commeiita esl
viclrix,
si

unde
quod

rixa
et
iii-

niiminum,

el

Veiius

ct

rapta

llelena,

: ubi l.ud. vives opinatur legendiim, et non mnlto se|ilem annos tanlum a saiurnino iribuno ad Marcuni l/iviuin Drusuin reperit. Oe Druso socialis belli auctore scripsil Livius lib. 7 1 ; de Saturnino autem ac Servilio Glaucia

lirajlore, lib. 69.

Troja delela. Quapiopler,


tcr deos
iii

forle indignala

Uibe

niillum

leuiplum liabcre mcruit,


;

(b) Socialia bella quse in Romanos socii eorum et cognati sii.sceperuiit, Eihrusci, Latini, Sahini, ctc. (c) B(!lluiii servile aliud sociali hello prius fuit, jquod ab

ideo jam lurbabal taniis tumullibiis civitatom


to

qiian-

alrucius poluit irrilari

cum

in loco illius cxdis,

' Nonnulli codices, mortmrum. M. tium. * sic \lss. Fdili vero, commenlata

Noslri
est.

EunoSjTOiiuodam servo cxcilalum, ciaCleoneservo altcro poslea junclis copiis roboratum scribit Liviiis lil). 50. Aliud autein poslerius conlractuin ex gladiatoribus, quos id.iiii ipse lih. Ori, niemorat quatuor el septuaginta capuae ex Liido Lentiili profugisse, ducesqiie Chrysum et Spartacuiu
eorniii exercilui pra; iiisse.
ruiil

Codd.,

mor-

Ducem

insuiier iideiii

liabue-

(a) ril>erius (iraaluis. vidi; siipra lib. 2, cap. 21, (b) (aii (;rac<:bi.l'lularcli. ia(;ia(xliis.

icS
(()

Mdo

sii|)r:), lit).

2, cap. 11.

OKiiomaiim, ex Floro lib. o. De islo posleriore bello Augustiuus liic et inlra lib. A, cap. 5. Appianus, (c) ]h'. gladialorio hello, l.iviaiia epitome 9o; in fine; llorus, lih. o, cap. 20; (1(! Bcllis civilihiis, lib. i rlularcliiis in vila \l. (:r:issi, (\ui hoc bclluinconlccil; Oio^
((/)

juiioiiis, Paliatiiset

veitens.

vide

iiifra,

Uh.

1, cai).

3.

SlNCT. AlJGfST. Vllt

(Quatre.J

i07
fi:il

DE CIVITATE DK I,
stTvile belliim
serviti.i
;

S.

.MCUSTINI
,

IC8
ctiam
scnatii

sed ot M;icocloi)i.m
siiiii,

provinciani
Siciliam

(liiriisam

obsesso

(a), dc
nibil

ipsa

priiis

(lciiopiilala

ct

(ioiiulc

curia,

tanqiiani de carcere,

producob;intur ad glaapiid

oraniqiie iiiariliiiiam. Qiiaiila cliain olqiiam liorrctula


roininisoriiit

diiim. .Mucius Scaivola pontifex, qiioniam

primo
qiiis

ialrociiiia,

cloiiide

valida

bclla

Romanos templo

Vestac

sanctius
;

liabebatur.

aram

piraiariim
oloqiii()?

pro

niagiiiliidine

rcruin

valcat

G.APUT XXVII.

De

bellocivHi
Inno.

Mariaiw alque

Stjl-

ipsam amplexus, occisus est ignemque illuni, qui perpotua cura virginum soniper ardebat, suo pene sanguine cxstinxil. Urbcm deinde Sylla victor iiilTavit,qui in villa publica,

non jam bello.scd

ipsa pace

s-

t^iim
miillis

vcro

Hlariiis

rivili

sangniiie

jam cruentus,
victus
civitale, nt

viente,septenimiIliadcdilorum' (undeuiique*iiiermi;i)

a(lvers:irnm sihi

partinm

pcremplis,

non pugnando

sed jubcndo proslraveral {b). In Urbe


vcllet

Urbo profngisscl, vix paulnlnm rcspiranlc


vcriiis
Tiiliiiinis

aulem
Ciiina
,

tota

quem

Syllanus quisque fcriebat

iiiar

snperavit

poslea

cum

unde
nec

tot

funera iiumerari omnino non poterant, dosuggereretur, sinendos cssc aliquos


vivei-e,

flnrio. Tnni vcro clarissimis


civitaiis exslincla sinit.

viris ititerfectis

Inmina

Syllffi

Ullus

est liiijus victoricv crndeliest

ul esscnt quibus posscnt imperare qui vicerant.

Tunc

iatem postea SijUa

ne dici quidem opus

quanta di-

jam cobibila

qiia; Iiac

alque

liac

passim
illa

fiiribiiinla

minutione civiiim
CatHiiiam Orat. 5,
flicta,
q;i.'

et

quanta calamitatc rcipnbHca; {In


10, 2i).
fiiil,

forebatur licontia jiigiilandi, t;ibula


gratiilatione proposila est, qua;
ordiiic splendido
,

ciini

magiia

ca-p.

De bac
si

oniin vin-

liominum ex

iilroqiie
,

pcriiiciosior

quain

scolora qiiiC

eqiieslri scilicet

aique senatorio
niillia

puniobantiir, iinpunita reliiiqiicrcntiir, ailelLiicaniis:


secula cst, Qua iiiorbi duxore iiiaiiuin ' periere nocoules. Sod cuiii jaiiisoli posseut superosse nocoiUes, Tuuc (lata iibcrlas odiis, resoliilaque leguin
;

occidendorum ac proscribendorum duo


neb;it.

conli-

Excessitmedicina

modum: nimiumquo

Contrisiabat numerus, sed consolabatur ino-

dus; ncc quia lot cadebanl tantum erat mceroris,


qiiantiim hetiliie, quia cxleri

non limebant. Scd


jiissi

in

Freiiis ira ruil *.


(

quibiisdam eorum
licet crudclis

qui mori

erant

eliam ipsa
morliiii;

Pharsal.

lib.

2, vers.
,

U2-146.)

oxterorum

seciirit;is,

gcncra

lllo

bello
iii

Mariano

atqive Syllano
iii

excopiis bis qui

cxquisita congcmiiit.

foris

acie cecidcrunl,

ipsa quoqiie
llieatra,

Urbe cadavccomplela
pliis

niantium manus diripucruiit

Qucnidam cnim sinc forro laimmanius bomines bo,

ribus
suiit
;

vici,

plales,

fora,

tem|ila

niincm vivum
vcr abjectum

quam
iii

beslise solent discerpere

cada-

ut

diflioilc

jndicarelur ([naiido
,

viclores

(c). Aliiis

oculis effossis el particulaiin


taiilis cruciatibiis diii
(f/),

runcrnm edidcrint
postca
qiiia

nlrnm prins
:

iit

viiicercnt, an

iiiembris ampulalis
vel potius diu
nioii

vivere

vicissent

ciim piiinuni violoria Mariana,

coacius esl
villac
,

Subliastat;i: suiU

qnaiido de exsilio se ipse resliluit, exocptis passim <]uaqiiavcrsum ca?dibus factis, caput Octavii consulis

eiiam

(e)

lanqnam

qiKcdam nobilcs

civilalos.

Una vero,
lum non

velut uiius rcus duci jubcretur, sic


Ilacc

tola

poneiotnr

iii

rostris (6), Ca;saret


*,

Fimbria

iii

domibus
(iliiis,

jiissa est trucidari.


,

facta suiit

iii

pace postbel,

riicidarciitur snis

duo Crassi, palcr


visccribus

cl

in

ut acceleraretnr oblineiida vicloria


obleiita.

sod ne

conspectii miitiio niactareiilur, Bebiiis el Numilorins


uiico Iracti
iiansto

contemneretur

Pax cum bello de crudeliiale


isla

sparsis

interircnt

Calulus

cerlavit, et vicil. Illud

cnim proslravil armaios,


,

veneno se manibns inimicorum subtraherct,


I)i;lis,

nudatos. Bellum erat


feriret
:

ut qui feriebatur,

si

posset,

Meriila, flamcii

pra:cisis venis Jovi

eliam suo

pax autem

non ut qni cvascrat, vivcret

saiigiiiiie lit;irct. In

ipsiusaiilcm Marii oculisconlinuo

sed ut moricus non repiigiiarel.

foriebantur
nolnissct.

quibus salutanlibus dexleram porrigerc

CAPUT XXIX.
plioiiis

CAPUT

XXVIII.

Qualis

De compnrntione Gotliicw irrnclndibnsqnns Roniani vcla Callis, vcl a bellornin civilinm ancloribns excepcrunt.

cnm

cis

fuei'U

Sijllana

victoria

vindex Mariana:

Qu;e rabics cxtcrarum genlium, qurc


criidelitalis.
biijiis

sicvitia

bar-

Syllana vcro vicloria sccnla,


crudeliialis,
fiiso

vidclifctvindcx
,

'

viad. Er. ct lov., pcdiliim. Al


l

Am.

ct manuscripli, deiion

posl

ianliim

sanguincm civiiim

quo

dilonim. siiirra;j:;i!ur i\iiis, I. H(S, njsi (piod oolo iuillia (loilitoniiii lru','l(lala rolerl.

soplom, scd

comparata

fiicral,
iii

nnito

jam

bcllo inimiciliis vicst.

0.2:
siiain

(iiiaUKir

lcgioiios,
iii

veiitiiiiis,

crndolius

pacc grassata

Jam cliam

so('ui:is,

vilhi

I. 0, nKiuil, coiilrari;o |iarlis rnlcin iuililica, (pi;e lu cani|io Martio

\;ileriiis,

oial.... (ililiiiiicnri jiissil. *


I

posl

M;irii

majoris prisliiias ac reccntissimas c;cdcs

ov., nnilpriimqiie. aI mss., iinde uliqiie.

addil;c fiiorant ali;c gravioros a Mario juvcno, atque

{n) l.iv., lib. 8G.

Carbonc cariimdcm parlinm Marianariim


immincnlc. non solum victoriam, vcriim
(lc^iiorantos

qui Sylla
ipsani

cti;iin

sdulem

cuiicla snis alionisqiic c;i'dibiis


late

iniploverunl.
'

Nani prrlcr slragom

per divoisa

Soiicca, lihio do r.U^monlia, can. 12. Beliiuiu liuuc a|i|ioll;il lloriis, lili. o, cap. 21 : divorMiiii iiil('liij,'0 al) 00, (pii iiitcr Sjllanarum i>artium scclatorosocisnslogitur sii|.i;i, cap. 27. ((/) I iiil liie Marius prdnr, c. Marii propinquus. Valcr. lili. i), caii. 2; rlor. lili. 5, caii. 21.
(/>)

(()

Sic noslri Mss. Iii B., mininmqiie sccuta cst, qua morbi diixcre, maiiiis. M. ' Codil. iiosiri omiitiinl vcriia Tnnc dala libcrtas odiis,
:

siibluistnla', id esl,

resoliiliiniic Irqiim fienis ira riiit.


* \ iiul. Aiii".

M.
,

et aliquol \iss.. subva.<itata\ vorius alii lihri, sub Lasla veualcs |ii()|iosit;o. l.oco liiiic Munici|iia, iiiqini, liicoiu aUoil llorus, lili. 3, cap. 21 Uali;o s|iloiididissima suli li;isla vcnioruut, S| oLluiu, lii^nni sulinoiioiu... ul loraiiiniiini, Pr.viioslo, l'Ui iilia.
(r) viud.

Am.

(i

<i

Ir. el aliquol iiiaiiuscripli

trucidarcntur a

tiiix.
(fl) I,ivius, lii).

00.
f.iv.
lilt.

{b) t)o lior fi siipiontiliiis vido

SO; Appian.

I.

dc

Bullis civil.; rlularcli. lu Mariu ct Sylla, clc.

ohsldcs juro bolli ol luodo ii.orlc (lainuali duci jnliouliir, civilatom jns.sil Sylla dolen. Non or-^o lic rr.Tiiosiiiiis, ul r.o(iu;o# visiini cst, sod de Sulinoiiciisilius iiiioll'uciiilinn (|iio<l liic dicil Augustiuus, uiiam civilalein tutaiu jussam cssc Irucidari.
n .sio(l:iinnaiam

109
Intronini
liiiic ih>

I.IHKIl TKIITIIIS
civiltiiH v!cl()i'i;i;
riiiicsliiis
,

110
lihcrlati;
i
i

oiviiiiii
,

<'oiii|iarari
aiii:iiiiis(|iio

pro
Jiis
ipit;

r(;ipiiltli<;e

ipsa curia iriirithivil. Ilii-

potosl?

Oiiitl

Uoiiia

tctriiis

dcinth; polciitiam, ini.Unni iiKirihns ilispar, viliis-

viilil, iilriiin oliin (alloiiiin

oi paiilo

aiili; (>iillioriiin
iii

onmibiis

'

iii(piin;ilns :itipii: cmriipltis


,

affcctnr
iila

jrriiplioiicni, an Marii cl Syll:u


p:irlil)US
'

alioriini<|tu;

(;oriitn

vidi;hatiir Aiitonius
vcliit palri;e

ciii

vcli(;nieiilcr

pro cadcm

virornin clarissiniornin
I

l:iiM|iiaiii siioriiiii In u d1 II* . V (>:illi i|iii(l(Mn Irii I


. .

libcrlalc Ciccro

rcsistehal.

Tiinccmcril-

iiiiniiin

iii s<i:i

incnihra fcrocitatcin
(piiihpiid cjiis
,

._-

i'

.*

scr:il niirahilis iiidolis


liiis (!:iii (;:i;saris liliiis

aihilcscens

illc ;iliiis C;i;s:ir,


:

ci(l;ivcriinl

MMiatnm,

iti

Llrho tota, |)r.c-

adoplivns

<|iii,

iil

dixi, post-

lcr arccin (-:ipitoliii;uii

iiii.c
;

sola
iti

nlcniiKpio dcrctisa
collc coiisliliilis
ctsi lcrro r;i-

<;a
iit

;ippcllatiis cst Aiigiisliis. Iliiic a(l(d(;s(:<;nli C:c.s:iri,


cjiis

esl

rcpcrirc potiicrunt
salicni

sctl

illo

potentia coiilra
spcnitis (;iim

Anloninni
ilc|iiilsa

iiitlrirctiir,

Ciccro

aiiro vitain

vctitliilcriiiil

<|ii:iiii

f;ivch;it;

ct opprt;ssa

Aiitonii

pcre
incrc
riiiit,

iioii
:

possciil, posscnt

lanicn olisidionc coiisnscnalorihiis jjcpcrcc-

domiiiaiiotie
iistpii; ;i<lco

instanraluniin
C.TCUS
nl(pi<>

reipuhlic:c libcrtateni
fiitiiroriiin
,

Collii
iit

vcro

t;iiii

iniillis

iiii|)rovidus

ut

niagis

niirnin sil (]uod alitpios pcrciiicnint.

illcipsc juvcnis,

ciijiis

digtiitalcm ac potcslatcm fo-

Al vcro Sylla,
toliuiii
,

vivo

adliiic

Mario,
riiit
,

ipsuiii

Capi-

vcbal, ct

cumdcm Ciceroncm
qiuisi

occidcmliim Antonio
et
illu

qiiod a C;illis Intniii

ad dcccrncndas

quadain

coiicordi:i;

pactione pcrmitterct,

c;c(lcs

viclor iiiscdit; ct ciiiu liiga Mariiisosscl claislc in

ipsnin libcrtaicin

reipublic;c,

pro

qiin

mullum

psus, fcrocior crHcnliorqiic rcdiluriis,


lolio

Capi-

clamavernt

ditiotii propri.nc subjiigarct.

pcr

scnatus ctiam consiilliim


privavil.

lani

iniillos vita

rcbiisquc
ahsciitc,

Marianis
ciii

autcin parlibiis, Sylla

CAPUT XXXI. Quod impudenler prascnlia incommoda


Clirislo imputeiil qin deos colerc non sinunliir, cuin lanlw cludes eo tempore, quo colcbanlur, exsliterint.

quid saticliim
scnnloii,
,

parccrcnl
,

fiiit,

quaiido
,

Mucio

civi,

pontilici

aram

ipsnin

ubi

crnnl, ut
plcxibiis
illa

aiuiit
iioii
,

fala

Roninna, miscris ambienli anitabiila ()

Deos suos accusent de


Chrislo
ni;ila

tantis mnlis,

qiii

nosiro
illa

pcpercenint? 6yllana porro


ul omitlamiisnlias

iiigrati

sunt de tantis bonis. Ccrtequando

postrcma
,

innumerabilcs inor-

ficbatit,

calebant arse

numinnm

Sabx-o

[Jiiire

lcs

pliircs jiigulavit

senatores, qiiam Cotlii vel spo-

scrtistpie rcceniibus hahibant, clarebanl saccrdolia

liarc poliicnuit.

C.\PUT XXX.
venium

fnna rcnidebanl; sacriftcabalur, hidebaiur,

fiireb:iliir

De

connexione bellorum,

qitce

ad-

in templis,
civibiis
,

qiiando passim lantus civium sangnis a

Cliristi pliiriina ct
,

gravissima prcecesserunt.
,

iion

modo

in

cetcris locis,
fundebattir.

(jua igilur fronte

quo corde

qiia
,

impudcnlia
suis

quoque deoruin
Muciiis.

allaria

verum inter ipsa Non elegii terafriisira

quainsipicntia

vel potiiis atncnlia

illa diis

non

pliim, qiio confiigcret TuIIiiis; quia


Ili

elegerat

iinpiitnnt, et lixc nostro impiilanl

Christo? Crudelia
aiicloribus
illa

vero qui

iniilto

iiidignius

insultant chri-

bella civilia

omuilHis

bollis

hostilihus,
,

slianis tcmporibiis,

aut ad loca Chrisio dicatissima


cos
iit

eliam corum laieulihiis, amariora


blica
iiec
afflict:i
,

qiiihus

respii-

confiigcrunt, aut illuc


Barb;iri

viverent, eliain
,

ipsi

scd perdiia omnitio judicatn est,

deduxcrunt.

Illud scio

el

hoc

mecum

quis-

longe ante advenlum Chrisli exoria sunt, ct scelcralaruin coiicatcnatione causaruni a beilo Mariano at-

qiiis siiie
(iit

studio partium judicat,


qttae

facillime agnoscit
et alia

omiitam caitera

mulla conimcnioravi,

que Syilano ad
Sylla fucral

bclla Serlorii

ct Catilin:e,
ille

quorum
:

miilto

plura qiise coinniemorare longuin putavi), si


aiite bella
,

ille

proscriplns,

nutritus (b)

iiide

himianum genus
perct

Punica christianam recitanla

ad Lepidi et Catuli bellum, quorum aller gcsta Syllana rescindcre


,

disciplinam

et

consequeretur rerum

alter defendcre cupiehat (c)


,

inde

vastalio, qtiarta illisbellis


Irivit
;

Europam Africamqueconnunc patimur,


tribuisset.
nisi chri-

ad Pompeii

et C;es:iris

quorum Pompeius

seclator
,

nullu? talium, quales


religioni

Syfhe fuerat, ejnsqtie polentiam vel ycquaverat

vel

stiana;

maln

illa

Mullo auteni

jamcliamsupctaveral;Ca;sarauiemPoiiipeii poleiitiam

non ferebal

scd quia iion babebat, qiiam lamen

ilio

ininus eorum voccs tolcrarentur, quantum altinet ad Romanos, si chrisli^inse religiotiis receptioiiem et dif-

victo int rfccloiiue tianscendit.

Hinc ad

aliiim Cyesa-

fnmnlionem

vcl

irruptio
illa

illa

Gallorum

vcl Tiberini

rem

qui post Anguslus app(;IiatU3 cst, pcrveiicrunt,


esl Christus.

fluminis igiiiiimqne

depopulatio, vel quod cuncta


illa

quo impcraiite natus


gustus
ciini

Nam
,

ct ipse
:

Aneis
et

mala prcecedit, bella


eliam alia,
qiia;

civilia

seqiierentnr.

Mala

niultis

gcssit bclla
viri

civilia

et

in

usque adeo incredibilia


si

acciderunt,

ctiam multi clarissimi


Ciccro,
pcii

perierunt

iiiler

qnos

ut inter prodigia numerarenlur,


libus accidissent, qiiibus ea
,

christianis

tempohomini..
illa,
.

dis(>rliis ilie arlifex

regcnd:c rcipublica;.

Pom-

nisi christiaiiis

quippe viclorem Caiuin Caisarem (qui victoriam


,

bus, tanquam crimina objicereut?Oinitto quippe


qii;e niagis

civilem clenienlcr exercuit


latn digniiatcmqtie

suisque adversariis vi-

fuerunt mira qiiam noxia, boves locutos,

donnvil) tanquam rcgni appetito-

iulantcs

noiidum natos de utcris malrum quscdam


,

rcni qiiorunidain nobiliuin conjuralio senatoruin vclut


() l'lularchus in SjUa, tcr cum intra paiicos dies stTijilionurn diversas labuias prO|>o"uisse scrihit.

vcrba clainasse

volasse serpentes

feminas et galli-

pro-

nas et liomines in mascitlinum sexnm fuisse conver-'


SuS
>
:

(o) ille pro.scdpt!/s, scilicel Q. scrtorius, Marianaruiri partiurn sociaior, de quo Liv. lib. 90; ille nutrilus, Caliliua
bvlla; a(llia;rctis.

et ca;tera hujiismodi

qiiae in

eorum

libris,

non

(f) i.epiirius rescindere, catulus


fib.

defendere cuviebat. Liv.

(/(((?;

Sic nosiri omnes codices. la B., vUiis n itius betic- M.

omnibus, oinisso^

6o

'

^Xstri codices, mcr(;(/itj7i(er.

U.

ttl
f-.ilmlosjs
.

DE CIVITATE DEl,
so<l liisloriris, seii

S.

AUGIISTINI

m
alqne
,

Tera sen
,

f.<l><:i

sint,

non Sed

atqne in;esiimablii niibc in mare dicnnt esse deje-

iiiftTMiit

lioniiinliiis

iKMiiiriem
pliiil

sed
,

sliiporeni.

clam
regno

qna

morlii:i leddilaqiie liltoribns,

liiiic

eiim plnil lerra, ciim

crcla

ciuii plnil liipidihiis,


seii

acre corrnplo, laniam orlam pcsrilenliam


Masiiiiss;R (a) oclingenta

nl in solo

non
iio

nl

prnmlo nppellari

sol(!l

hoc nomine,

omniab

hominum

millia per-

lapidilms; li:i'Cpiofecio eliain graviler kcdcre po-

isse referanlnr, et

miilio amplins in lerris liltoribns

tHcriml. Legimus
ifiso

apud
nsiiiic

cos

.Eln;cis

ignibus

proximis.
riim

Timc
ibi

Uticir,

ex triginla
,

millibns jiinioconfir,

moniis vcrlicc
ila

ad
,

lilliis

pioximum decurnlii|ue

qncR

eninl

dccem

rcnuinsisse

rcnliltns

mare

ftrbuissc

nl riipes exurcreiilnr,

mant. Talis iiaquc vanilas, qiialem ferimus


respondere compeliimur, qnid horiim non
n:e reiiginni tribiierel
,

eique

cl

piccs

naviuni
,

solverenlnr.

lloc

non

le-

clirislia-

viler noxiiim fnit

qiiamvis incredibililer niiriim. Eoigniiim


,

si

lemporibiis
isia isla

iliristi:inis
:

vide-

dcm

nirsiis .tsIii

lanla
nl
'
:

vi

favilhc scripscriinl

rel? El

l:imcii

diis

Miis iion
,

iribunnl

qiiornm

ipplulam

csse Siciliani

Calincnsis

urbis lecla

ideo cnliiiin reijniruiu


lur,

ne

vel miiiora p:iliaii-

obruia ci oppressa dirnerel


ti
,

qua calamilale permoIribnium


iii

cuni ea in:ijora pertnlerint a quibus aiitca cole-

misericoidilcr ejnsdcm anni

ei

relaxa-

banlnr.
' viiid. Am. F.r., xironim. Triginta millia frant milituin , .ipiid I liiaiii nd prxsidluin loiius A ricx ordiiiaia, tesle Orosio, qiii eosik-iii Aiii^u.^ilino cons>'nlieiis vocal. jiiniores. Mox inlra vouis Corlieieiisis codex et aiii quidaiu Mss. halieiil, riecem miUia remansis.se.

vere Uomani. Locuslarnm

eliani

Africa

mnlli-

tiidinem prodigii similcni rnisse,


piili

cum

jani es>cl po:

Romaiii provincia,
ciiiin

lilleris

mandavcrniil
ligiioriim,

coii-

sumplis
*

friiclibus

foliisquc

ingcnli

(a) Masiiiissa;, tanieisi

jam

obieral,

regnum

diciiur,

quod

el Lov., dirueretit. ManuscripU vero, dirueret. f.T.,diruerit.

vind.

Am.

pro iii;i\iniis iiierilis a |)Opulo liouiano daiuni Mici|!sa hlius ejus luin guberiiabat.
ipsi

LIBER QUARTlfS"\
In quo probalur aniplitudinem r.omani imperii ac diulurnilalcm ad>ciil)enJam esse, non lovi diisve rajjanorum , qiiilnis singulis vix singnla res et infiiiia qusque comniiilemla credebaiitur olDcia, sed uiii vero Deo lelicilalis auctoii, cujns poteslatc ac judicio regna terreiia consliluunlur aupie servanlur.

CAPUT PRIMUM.
De

De

Itis

quce prinio volumine dis-

partim ex
nieliam
,

litteris

eorum, qui nou tanauam


in

in

conlu-

pulnta sunt.
civltatc Dei dicere cxorsus, prius
ejiis

sed lanquam

honnrein dcorum suorum


:

respondendum

isia

conscripta posteris reliqnernnt

ila iit

vir do-

putavi

inimicis

qui terrena gaudia coiiseclantes,


iii

clissimus apud eos,Varro, el gravissima' aucioritntis


cuiii

rebiisqne higacibiis inbiantcs, qnidiiuid

eis tristc

rerum humanarnm
,

alqiie divinnruni dispertitos


,

misericordia polins admonentis Dei

quam

punientis

faceret libros
cujus(|ne
rci

alios

bumanis

alios divinis,

pro sua
iii

scverilale patiuntur, religioni increpitanl clirisiianac,

dignitaie
in
,

disiribncns,

non saltem

quae una est salubris ct vera religio. Et quoniam


sil

cum

rcbus linmnnis, scd


puncrct
nesii
:

rebus divinis Indos scenicos


si

in

eis

etiain

vulgus indoctum

velut

doclorum

cum

utii|ne
in

tnntummodo boni

et lioliii-

auciorilale in

odinm noslrum gravius

irrilantnr, cxi-

homines

civiiale

essent, iiec in rcbiis

stimaiitibus imperitis ea, quac suis temporibus insoliie

inanis ludi scenici

csse debuis>cnl.

Quod

profecio

acciderniit
;

per alia retro tempora accidere non


,

non
niain

auctorit:ite

sua fecit, scd quoniam eos Roiiia:


in

solere

corumque opinionem etiam iis qui eam falsam csse noverunt, ut adversum nos jiisla mnrmura
liabere videanlur,
su.ne

natus el educalns
iii

divinis rebus invcnit. Et


,

quocon-

finc primi libri


,

qu:c deinccps diceiida esscnt,

scienliye dissimulalione firm^in-

brcviter posuimus

et ex his
,

qu.Tdam

in diKibus

libus

dc

libris

qnos auclores enrum ad cognosccnhistoriam

sequeniibns dixinuis

exspectationi

legenlium

qux
con-

dam

pnpierilorum tempornin
,

memoriae
demoiifal>os,

restnnt reddcnda cognoscimus.

niaiidavemitt

longe alilcr csse qiiain piilanl,


;

CAPLT

II.

De

liis

qucv libro secundo


linenlur.

el lertio

strandiim

fnit

ct

simul doccndnni
,

dcos

quos vel palam colebant

vel occultc

adbuc colunt
ant vcris

Promiseramns crgo qiuiHlam nos esse diclnros adversus eos, qui Roiiian;v reipublica?clades
iii

cos essc immiindissimos spiritns et maligiiissimus ac


fallacissimos d;emoncs; usqiic adco
lielis
iil
,

rcligio-

aut

ncm

iiostram
ct

relernnt,

et

commemoralnros
qu;c

qn;e,

etiam

suis lainen criminibus delectenlur, quae

cumquc

qunntacumque occurrere potnissenl


mala
,

vel

sibi crlebrari per

sua festa voluerunt

ul a pcrpetran-

satis esse vidcrenliir,

illa

civitas pcrtnlit,
,

dis (bunnabilibns faclis huniana


inliiinilas, diiin
lM'tiir

rcvocari non
vcliit

possil

vcl ad cjns

impcrium proviiKi;c pcrtinenles


sacrilieia prohibiln luissent
,
:

aiitei

ad h;cc imilamla

divina pr.x-

quam eonim
prociil

qn;c omiii
illis

aucloritas. H.tc

nou cx noslra conjcctura procx


rcceiili

dubio nobis tribnereiit


i-ta

si

jam

vel

clare

bavinins,

sed

parlini

memoria

qnia
;

ret noslia religio, vel

eos a saeris sacrilegis

pro-

Cl ipsi vidinins talia


(f?)

ac talibiis nnminibus exliiberi

hibcrct.

H:rc in secnndo et tertio libro salis,qinin

ruarti Imjus et qninli de civilaie nci hbri mcminil Anijiisliiiiis iii Kiislola tW), .nd KvtKliuiii, siD liiicm anni 41.) siripla, eodciniiue ipso auno inclioalos cl lerleclos a se lius Uuus librus luslalur, nn. 1 el 13

tum cxistimo,
malis mnruin

absolvimus

in

sccundo agciites dc
,

qn:e inala vcl sola

vcl

maxima dcpur

Lov.,

S(ic. i/('</,s.

Uisseiiliunl ca;leri

hbn.

113
taiidu
siiiit
;

LlltKK
iii

UU AKiUS.
iicslc coiuisse

ii

tortio .iiitcin

dc

liis

qiuc

sliilti

sola

ohsctpiia ol ner lurpiuin hoiniiiuni ininisleria c lio-

perpeli oxiioiront, coi|>oiis vidolicol oxt(>rnaninu|iic

contenduiit
(pi:e

*.

OtiaiKpiain
ralio,

priiis velleiu

rorum,
iiiala

qii:c

plorniii(|uc patiniilnr ot
p:ilioiilor,

lioiii.

Illa

voro

p:inluluin iiKiuin^re,

sil

qu.o

pnidonlia,

non dico
niaii

sod lihonlor

lialioiil,

qnibus
civi-

cuin liominiiiii fclicilaliun iion possis oslondcn:, .scin-

ipsi

liiiiil

Lt (|nani pauoa dixi do sola ipsa

pcr
slili,

in l)elli(tis

cladihus ot

iii

saiigiiine civili, vol lio-

talc

atqiic

ojus iiiiporio? noc iiido oiiinia iisipic ad

tainon liumano,

cum
ciii

tcnohroso timoreet cnicnla


l;eiitia

C:osaroiii Augustuni.

Quid,

si
,

cinninoniorarc voluis(pi;o iion


silii

cupiditatc vcrsainitiin, ul vilrca


fragililer

coinpanilur

soin

ot ox:ij,'ger:irc illa
,

iii:ila

invicoin

splondida,

tiinealnr

liorrihiliiis

ne rc-

lioniiiios racinnl
qiii;

sicul suiil vastalioiios ovoisioiicsniiiiKii

pciite fiangalur,

hollaiiiiiini

sod ox ipsius

oloinciilis tcr-

volle gloriari.

de imperii magiiilndiiK! ac lalitndine Iloc nt f:icilius dijudicctur, iioii vancatqne ohlundamns


atif

renis accidunt robus? qu;e uiio loco Apiiloius brcviter slringit


iii

Bcainus inanl vcntositale jactali,

co libro qucin de Mundo scripsil


dicciis iniitalioncs,

(),

inlenlionis aciem aliisonis vocahulis rerum, cuni

torrena

omnia

convcrsioncs alqnc^
ireinoribus lor-

diinus iioptilos, rcgna, provineias

sed diios consli-

iiilerilus liabcre. Naiii(|ue iniinodicis

lu;inius homines (nam siiignlus quisqne hoino, ul iu

raruiu
et

iit

vcrbis

ejus

utar, dissiluisse
populis dicit
:

huinuni
nbrnplis
:

serinone una

litiera, ita

qnasi

elemcntum

est civilatis

interccptas urbes cifjn

ct regni, quant^ilihel lerraruin occnpatione latissimi),

etiam inibribus prolulas loias esse regiones


eliain qua: |)rius fuerant continentes
qiic
,

illas

qiiorum dnoniin hominum, paiipercm unum, vcl


tius

|io-

liospilibus at-

mediocrem

aliuin

pra>diviiem

cogitcinus

sed

advenis fluclibus iiisulalas, aliasque desidia maaccessu pervias faclas


: :

divilem timoribus anxiuin, mGeroribus lahcscentem,


cu|)iditateflagranlem,

ris pedoslri
lis

veiitis

ac procel-

nnnquam

.securum, sumper in-

cversas csse civitaies


',

iiicendia

de nubibus enii-

qtiielum,.perpcluis inimiciliarum conlenlionibtis an-

casse

quibus Orientis regiones conflagrataj perieiii

ruiil; et

Occideiilis plagis

scalurigincs quasd:iin
JEli\aa

helanlem, augenlem saiie his miseriis patrimoninin suum in immensuin nioduin, alqne illis augmentis
curas quoqiie amarissinias .^ggeranlem
;

ac proluviones easdein strages dedisse. Sic ex

niediocrem.

verticibus quondain eflusis craleribus, divino incen-

vero illum

re

familiari parva atquc succincla sihi^


vicinis,

dio per declivia


cucurrisse.
liisloria
,

lonenlis vice flaniinaruni flumina


.'vtque
,

suf(icientem,cbarissimuinsuis,cumcognatis^
amicis dulcissima

Si

lia!c

bujusniodi

qnae
,

liahel

pace gaudenlem, pietate religiosaiiuin corporc, vita parcuin,

uiide possein
illis

colligere voluissem
,

quando

sum, benignum mente,


quisqnam
fenil.
ila

iinissem quse
Chrisii iioinen

lemporihiis evenerunt
istoniin vaiia
*

anlequam

moribus tastuni, coiiscienliasocnrum. Nescio utruin


dcsipial, ul atideat dubilare qiiem praeiii

illa

el ver;e saluli per-

niciosa coiiiprimeret? Proiniserain oliam ine deiiionsiraluruin


,

Ut ergo

bis

duohus hominibus,

ila

in

dua^

qiios conini iiioros,

el quain

ob

cauijain

biis faiiiiliis, ita

in diiohus populis,,ita in diiobus re:

Deus verus ad angoiidum iinperiuni


nibil

adjtivai e (iignalus
;

gnis regula sequilur aiquitatis


biia, si

qua

vlgilanter adbifacillime videbi-

est, in ciijus poieslate sunt regna oninia

qiiamquc
poliiis
:

nosiia

inienlio corrigalur,
iibi

eos adjuveriiit hi quos deos piitanl, el

nius uhi habitel vanilas, cl

felicil.is.

Qnapropter-

(liiantum
niiiic

decipiendo ct
video
impoiii
,

fallciitk)

nocuorint
,

unde
iii-

niilii

csse

dicenduni

et

magis de

siverus Deiis colaiur, ciqiiesacris veracihus et bonis morihus servialur, ulile est ut honi loiige latoqiie diu
rcgiienl. Ncipie lioc tain
qtiihtis.
t:>s

crementis
cia
ttiin

Uomaiii. Nain

de noxia
colobanl,
in

f:illa-

ipsis,

quani

illis

utile

est,

daimoiium

quos velut deos

qnan-

regiianl.

Nam

qitanlain ad ipsos perliiiet, pie-

maloriim invexerit moribiis coruiii,


suiit.

secuiido

el

pnibilas eoi-um, qtia:

magna dona
lii

D'i

sunt,

niaxime lihro non pauca jaui dicta

Por oinnes

suflicit eis

ad vcnim fclicilalem, qua

cl isia vila

bene

autem absolulos
est,

lies libros
^

ubi opporluiiinn visnm


in ipsis
bellicis

agalur, el postea
terra rcgnuin

percipi:ituF ;vterna.

liac ergo..

commcndavimns
hoiioris
,

eliam

mal

bdnornm non
:

lain illis pneslalur, qtiam.

(luanluin solalioruin
tuin
,

Dous per Chriiii nomeii, cui t;mdeluloruiil pra;ter


contiilerit
,

rebiis liuinanis

malonim vcro regnum


(iiii

magis

re-

Barhari

bollorum
qtii

gnaiilibus nocel,

stios

aiiimos vasiant, sccleniin


qui eis scrvieudo subdunprjapria.

niorem
facil

honis

iiialis4|iic

i|uomodo

ni.ajore liccnlia; liis.:iuleni

solem suiim

oriri

supor bonos et malos, el pluil

tur,
(piid

non nocelnisi iniquilas


inalorum ab

Nani

jusiis (luidr

super juslos et

iniiistos (Muttli. v, 45).


bellis

iniquis doniiiiis irrog;ilur,


virtiilis
:

iion

est

CAPUT

II!.

An laliludo irnpem, quoi nomiisi


habenda
quale
sil,

pa-na criminis, sed

cxainen. Proinde boiius.

acqnirilur, in bonis sive sapientiuin


(elicium.

sit,

sive

malus aiitem eliamsi reeliainsi servi:il, liher est quod est giiei, servns esl; nec unius boininis, sed
gravius, lol domiiioruin,

quot viiionnn

De

qiiibiis

Jam
aiideiit

ilaqiie videainiis

qiiod taiilam laliviliis

quis, cuni agerct Scripiuia divina, A quo enim


csl (l\

liidinem ac

diiiturnilatom
:

imperii

Uoiiiani

illis

diis

\i\qmt,deviclusest,lmicet servus-uddictus
II,

Pelr.

Iribticre

qtios

eliani

per

lnr|)i(int liidoMiin

19).

cnncnissc. Mss., anicume. ' Codices Mss., uHa htorum vana. Sic Mss. 706cl^0.")0; M. c;(l(;ri vcro iioslri, nulla islornni van/i ; iiialc. * sola cdilio Ixiv., ubiopportunumvisinnoitcommemornIdiil,

vimus.
(u)

Uac

scnlenlia

iii

Apuleio rei^entui'; sciiuuiilia

nii-

At inclioria Kditi, vt vitro lcelitia eorum coniparetur. Iwtilia compO' noljo Mss. omjsso, corum, liabent, ut vitrea relur, id csl :iC(iiiiraUir. 2 Kditi, clihrissimum suia cocjmUi:,; oinissa parlicula.cwin.
.

nuue.

(yiam huhcn maiiuscriiili

flS

DE CIVITATE
IV.

DEI, S.

AUGUSTINl

1H
non

C.VPLT

Quam
cl

timilia sint lalrociuiis regna absque


juslilia.

cinas bnjulnntcs. Sin vero etiam ipsn brevissimi lcmporis beiicricia dooruin adjulorio iribuenda siinl,

Rcmota

iinqiic jiistili:i,

quid siintrcgna,
'

nisi m;igiia
stinl, iiisi

parum

adjiili

sunt

illi

gladintores, qui servilis condi-

Introciiiia? (]uia

ipsa

l:itrnciiiia

f|iii(l

lionis vincula ruperunt,

fngonmt, evaserimt

exer-

parva rcgiia? Manus


principis
cili

ot ipsa lioniinuin est

inipcrio'
pla-

filum magiiiim

ct foriissimiim collegerunl,

obodientes

rcgilur
pr;>:(!a

pacto socielatis

astriiigitiir,
si

rcgum suorum
celsitudini
ribiis

consiliis et jiissis,
el aliiiuot

lcge

dividilur.

IIoc nialuni

in

laniiim

meluendi,

mullum Romanae Romanis imperato:

perditonim hnminum acccssibus crescil, ut el lota


lcneat, sedcs constituat, civitatcs occupet,
subjiigct, cvidciitiiis rcgni

insuperabiles multa ccperunt

politi

sunt vi-

populos

ctoriis

plurimis, usi voluplalibus quibiis volueninl;

nomen

assuniil,

quod

ci

(piod suggcssit libido, feceruiil:

postremodoncc vin-

jam
dro
dit.

in

manircslo conferl non adempta cupidilas, soJ

cerenlur, quod difricillime cst racluin, sublimes regnanlcsqiie vixcrunl. Sed ad mnjora veniamus.

addila impunitas. Elcgantcr cnim el veraciter Alexaiiilli

Magno quidam compreliciisus


idem rex liomincun
iil

pirata respon-

CAPUT

VI.

De

cupidilule Nini regis


,

qui, ut lalius

Nam cnm
,

dominaretur
iiiterrogassel, qnid

primus
,

iniulit bella fiuilimis.

Justinns qui graicam


ei vidcrctur,

vel poiius percgrinam,

Tro-

m:ire liaboiet
^

infoslum
ut

ille

libera

contumacin

Quod

tibi

iii(|iiil,

orbcm

gurn
terra-

Pompcium
suorum

secutus, non laiine tanliim,

siciit ille,

rum
quia

vcrum
riim

etiain brevilcr scripsit bistoriam, opiis librosic incipil


:

sed quia id ego exiguo uavigio facio, lulro voror,


ctassc, impcrator ().

Piiiici|)io

rerum genlium
erat
,

tumagna
V.

CArUT

natioiiumqiie impcrium penes

reges

qiios

ad

De

fugitivis gladiatcribus,

quorum po-

fasligiitm

hiijus majeslalis

non

ambilio popularis
provehebat.

tentia similis fuerit regiw diguilatis.

sed

speciata
iiullis

inler

bonos

modcratio
:

Proinde omitlo quxrere


gaveril,
illa vila,

qiiales

Romuliis congre-

Popnli

legibus

tenebanlur
'.

arbitria princi-

quoniain mullum cis consultum esl, ut ex

pum
qiiain

pro

lcgibus orant

Fines
:

imperii tueri magis

daio sibi consorlio civitatis, pcenas debilas

prolorre

mos

erat

intra

suam

ciiique

Pa,

cogilare desisterent, qiiarum

melus eos

in

majora

Irinm

rogna

(iniebantur. Primiis
,

omniiim

Niniis

facinora propellebat; ut deinceps pacaliores essent


rebiis liiimaiiis.

rox

Assyriorum

veiercm

et qiiasi

avitiim genlibus

Hoc

dico,

quod ipsum

Bomanum

im-

morem
inliilit

iiova impcrii
bella

ciipiditaie
,

mulavil. Hic primus

perium, jani

mngnum

mulli!-

genlibus subjiigatis c*-

rmitimis

ct

rudes adbuc ad resisleii

lerisqiie tcrribile,

acerbe scnslt, graviter limuit, non


ingeiilis cladis op])rcs.sis*
iii
;

duin popiiios ad lcrininos usquc Libya; perdomnit.

parvo negolio devitand:c

Et paulo post
sita)

Niniis,

inquit, niagniliidinem quae-

quando paucissimi gladialores


fugicntes, cxcrcilum

Campania dc ludo
Ircs

dominalinnis
igiiur

coiitinua
,

possessinne

hrmavit.

magnum comparnrunt,

du-

Domitis

proximis

cuin

accessione viriiim

ces habuerunl, llaliam lalissime el crudelissime vaslavcrunt


{b).

fortior ad alios iransiret, et


ria

proxima qna^que victo,

Dicaiil quis istos

deus adjuvcrit, ut ex
pervenircnl ad re-

inslnimentum soquentis cssct

totius Orienlis poisle vcl

parvo

el coiilcmplibili bitrociiiio
Iniilis

pidos siibegit. >Qunlil)elnutem fide rcriim, vel

gmim,
liiin.

jam

r>(>innnis viribus

arcibusque mcluetiidco
diviiiitiis

Trogiis scripsorit (nniii qii;i>dnm illos fuisse mentilo.s,


aliae

An

(|uia iion
.'uljuti ?

diu fuerunl

(c),

ne-

(Idcliores liltcne ostendiint),

constat tanicn el

gnbuntur

Qiiasi vcro

ipsa ciijuslibet homiiiis

intcr nlios

scriplores

rcgniim Assyriorum a Nino

vila diulurna est. Isto ergo pacto

neminom
esl,

dii

adju-

rcge luissc longe Inteque


porsevernvil, ul

porroctum.

Tam
sit

diii aiilein

vant ad rcgnandum, quoniam


riunlur
;

siiiguli qiiiquc

citomocxi-

Romnniim nondum

ejiis .Ttntis.

nec boncficinm dopulandiim


in

quod

Nnm

siculscribiiiit qiii cliroiiicnm hisioriam perseciiti

guo tcmpore

unoqiioque liominc, ac pcr hoc sinin

sunl (n),

mille

ducenios ct quadiaginla annos ab


Niiius rcgnare coepil, pcrmnnsit

gillatim uliqiie

omuibiis vice vaporis cvanescii.


(|ui

aiino primo qno

hoc

Quid ciiim inlercst oorum

sub Romulo doos conior-

rcgnum,

doiiec iransferretur

ad Medos

(b). Inferre

lueriml, ot olim siinl morliii, qiiod post eoruni

lcm

Roiiiaiiiim laiilimicrovil iiii|)crium? cuin illia|)iid

iiiferos

causas

siias

agnnt

iilriim boiins,

an malas,

ad rcm pr;vscnlcm noii portinet. Hoc aulcm de oni^tiliMS


(f

intolligoii(iiiin

ost

qiii

pcr

ipsiim

impeiiiim

Mss. omilliint, arbitria principum pro legibus erant. Kusohiiis. (/)) Dc imiiorio ab Assyrlis ad Mcdos Iranslato pcr Arliaeni pra^tecliiiii Medonim, (lui Snrdanapaliini vicit, scripsor(^ .Uisliiuis, Diodorus, IMnlarclius, F.uschius, elc. Id ipso nnno qiio apnd laliiios Proca Anuilii ot Mimiloris ator, Aviiis autoin lUic:o Sylviaj nialris noimili rognire C(i'pl,
((/)
i

qiiamvis docodcinihiis siiccodonlibusqiie morlalibus

iiii

longa

spati:i proteiid;itur

paiicis
,

diebus

vil:i: sii:c

viirsim ra|ilimqiie transierunl

acliium siiorum sar-

M. ipsa, Si\w<l nl) omiiil)US iiostris Cddd. Mss. Al Lov., Mauus eteuim tpsu Itominuin est, cum ttuperio, ^lc. ^ Kdili, quid. At Mss., qiwd. ^ r.tlili, opprcssum. Al Mss., oppressit : iil seusiis sil, isUid liulii si^rvilis inoiislniiii luisse a lUiinaiio iinperio u|)* Sic

Vox,

pio.NNUiii, noii tacili iio}{()lio.


(r;)
(/')

r.ctcriNiiiiiiis Marocll.
l.iv.
lil). 1).");

cx
iii

c.icer.

l'liil;m'li.
iil).

3 de iu*pul)lica. (;r;is,so; oroius lil). 5, cap.


:2l).

Porro imporiiim |)Oiios Modos orosius. irocenlis quinquaginta , iisquo ad pOf,'oiu Aslyn^(Mii. Tum vero por cynini Canibysis niiiim ail l'orSiisiiaiislnliim cst , sl(.'tit(pie iioncs i'cisas annis (Inooiilis iriginla, usfiuo ad Alexaiidnini l^hilipjii litiuiii. Ilujiis ro(jiiuiii hrevi.viimum tempore dicit Auj,'ustinus, vol (luia illo oiiiios iiostovcisiiiii rorsarum rcgnuin i^aiicos imiioravil, vel (pua Maccdonrciim shi Gra^runi iiiiporinm nh Alcxandro conditnm aiino aiilG (^hristum m\ vix sorvaruiil suocos-soros ejus ustiuo a.l Sclcucum et Auliocliuni tratros, id osl, adaiiiiiiiii niilc ( lirislum lorc 210, quo tomporo, usiirplo por Arsaccm rii)ci[iaai, ro?;niim parlhorum oxorlum (!sl. Iloc aulcm iiiaiisil usquc ad annum posl Chrislnui circilor22G,
Ciiiitigisso dicit
fiiit

aiiiiis

2i, el

An^'iisiiii. siipra,

5, lap.

Aloxaiulri scvcri C:esaris (piintuiii, qno Arlaxorxos 1'orsa, dovicils ;'arlliis, rorsarnn)inslauravitiHiporium,(iuodcliaiu
a'lalo AUijiisiiui duruLiai.

(() .Miiiu bolli &orvilii> lcrtiu deloli auiil a M. l.icinio Crnsso.

117
aiiloin bclla liniliniis
:ic
,

LIHKK cniAIMLS.
el iiulo
iii

118
VIII.

cuHora profcdcri'
rc^iii fiipiililalc

(lAPlJT
uiani

Qiioniin
aituin
wiijithtritin

di-Diniii jii(r),iilio pnlfiit


(tttjita

Hu-

|)()|uiios

sil)i

iiuii

niuloslus

sulu

iiiipeiiiiin

uiiclitm

taivaluni, luin

coiileitTC el subdere, quid aliiid (|uain graiidc lalro-

mnijuin vix

rerum

luiiionein

cominiuen-

ciniuni iioiiiiiianduni csl?

dnm
lerrcna inler jtrofcclus suos
vcl

ctsc crcdiilcrint.

CAIUIT
atiiuc

VII. --

An regna
deorum

Doiiidc qii:oraniiis,
(|ii:iiii

si

plarcl, ex lanta

deonim

lurl):t,

dcfeclus

juvenlur vcl acscrantur

Roinani colobanl, qiicni potissimum, vcl


illiid
iii

<|niis

guxilio,

dooscroibmt
Noipio
eiiiin

imporiiim dilat;issoal(pie scrvasso.


pi:ccl:iro

lioc laiii

opoie cl

l:inl:c

plo-

Si nullo deoruin adjulorio

lani

niagniim

lioc re-

iiissimo
cin;c
'

digiiilatis
;

audeiil ali(|uas p:irtcs de:c Clua-

gniiin cl piolixuin

fiiit,

(|uarc diis

Roinanis iribuilur
loin|)oril)us(pie diuilia,

() Iribncrc

aut YoInpi:c,
ciii

qiia',

a voluplate

a|-

Hoiiianiini ro^Miiiin locis aiiipiinn

pcllala cst; aut Lubcntin.-c,


aiil

iiomcn est

a iibidine;

liinuiin?

QiKKCuiiKiiic eniiii caiisa est


Si aulein et
iiliid

cndein est
tri-

Vaticaiiu

^ pii

iiifantiim v:)gilil)us

pncsidct; aut

eliam

isla.

dcoruin adjulorio

Cunina;, qua;

cuii.is

ooriiin adininistrat.
libri liiijus
',

Quandi)

:iii-

bucndum
nliic

csse conlcnduHt, qiiairu quoruni.

Non

eniiii

lom possunl uno loco

coinmcmorari omiiia
ilii

gentcs, qiias Niniis doinuit ct subcgit, alius tuuc


si

iiomina dcoruin, aut dcariim

qua;

grajidibus vo-

colcbant dcos. Aiit

proprios liabuoriinL Assyrii,


iiiipcrii conslriieiidi

liiminibus vix conqirohcndere poluerunt, singulis rc-

quasi pcritiorcs labros


vandi, iiiiniqiiidiiain

atqnc ser-

bus propria disperticnlos


riim miinus uni
alicui

officia

nuininum? Ncc agroarbitraii


Jii-

iiioriiii siiiit,

(piando cl ipsi imsibi rcddiia, vcl

dco comniiltenduin
,

pcrium pcrdidcrunt, aul mcrccdc non


alia proiiiissa iiiajore,

sunt; sed rura de;e Rusiiue


gatiiio (b)
;

juga monlinm doo

ad JJcdos

liaiisire inalucrunl,

collibus deaui CoIIaliiiam, vallibiis Vallo.sallcm potuerunt imain

alqiic iiide rursus

ad Persas, Cyru invitantc

ct aliqiiid

niam pnvfeccrunl. Nec


rent

Scge-

coiiiinodius poilicciilc? Quaj geiis


tis fiiiibus,

nou angusiis

Orieii-

tiam talcm invcnire, cui scmel scgeies


:

commendacsseiit,
;

post Alexaiidri Macedonis regniim

magnum

sed sata frumenta quamdiu sub terra voluerimt habere

locis, sed brcvissiinum

lempure,

in

suo rcgiiu adbuc


iiilideics dii suni,

pnvpositam

deam

Sejain

cuni

usqiie perdural.

Hoc

si ita est,

aul

voro jam cssent super lerram el scgeiem


deaiii

f;iccrcnl
at(|iie

qui suos deserunt, ct ad liosles Iranseunt; quod nec

Sogetiam

frumenlis vcro collcclis

re-

Iiomo

fecil Caniillus,

quaiido viclor et cxpugnator ad-

conditis, ut tulo servarentur, dcarn

Tulilin;iin
illa

pr;v-

vcriissimtc civilatis,

Romain

cui vicerat

sensit in-

posucrunt. Cui non sufficere

videreliir

Segelia,

gialam, quam lamcn poslea

oblitiis injiiria',
:

memor
fories

quamdiu seges ab
aridas pervenirel?
deoruiii

iniliis

berbidis usqiie ad arislas


satis
iit

pairia:, a Gallis ileruin liberavit


siiiit,

aut non

ita

Non lamen

fnit

hominiiuis

ul

dcos csse fortes dccet, qui possunt bunianis

mulliludinem amanlibus,

aiiima misera

vcl consiliis vel viribus vinci.


belligeranl,

Aut

si,

cum
dii

inlcr se
aliis diis

d;cmonioriim turbo: prosliluerelur

unius Dei veri

non

dii

ab hominibus, scd

ab

caslum dedignata complexum. Prsefecerunl ergo Prosorpinam frumentis germinantibus


(c),

fortc vinciintur, qui sunl


liiin
;

quarumque
iiiler

proprii civila,

geniculisnodisfolliculo-

liabeiit

ergo ct

ipsi

se iiiimicitias

quas

quc ciilmorum deuin Nodolum, involumentis


ruiii

pru

siia

quisque parle suscipiunt.

Non

iiaque dcos

(bniin

"Voliilinain

cum

folliculi

palescunt, nt
segeles novis

suos dcbuii colcre civilas inagis, qiiam


adjuvarenliir sui.

alios, a qiiibus

spica exeal,

dcam Patelanam*; cum


,

P(jstremo, qnoqiiu inodu sc babcat


migralio, vel
in

arislis .Tquaiitnr

quia veteres sequare bostire dixe-

deorum
in

iste vel traiii.ilus, vel fuga, vel


,

riml,

deam

llostiliiiam "; florentibus frumentis de;ini


^,

pugna dcfeclio

nondum

iliis

tempuribus alquc

Floram, laclesceiitibus deum Lacturnum


scentibiis

matureest a
coiii-

iilis

lcrrarum partibus
,

Ciirisii noincii fuerat pruHlica-

tum

quaiidu

illa

regna per ingentes bellicas ciadcs


si

lerra

deam Malutam'; cum runcanlur, id aulerunliir, deam Runcinam. Ncc omnia


,

amissa atqne transiata sunt. Nain


tus et qiiod

post niille dncen-

mcmoro

quia

me

pigel ([uod illos

non pudel. Ilac

excmril aiinos, qiiando regiinm Assyriis

ablalum

csl,

jam

ibi

cbristiana reiigio aliud


ct

regnum
sa-

pra;(licarct

.i;leriiiiiii,

deorum falsurum

cultiis

' lov. et jjrobse notre manuscripti, rfHflnHrt'. Alii voteres lihri o.uiii viiid. Am. Er., C/oacH/a'. l-aclaulius, 1.1

ile

ialsa

liciig.,

c.

20

Cloaiiii;e

siuuilacruin,

iiupiil,.

crilegus inbiberel; qiiid aliud genlisiilius vani liunii-

ncs dicorenl,

nisi

regnum, qiiod tam diu coiiservalum


iiisi

csl, nulla alia causa


illa

suis religionibus dcscrlis ct

reiieriuin raliiis {is et qiii ?<'cloaea niaxinia (jnavil cnin noiniilu) coiisecravil, el quia oujus essct elli "gios iynoral);il, ex loco ilii uonieu iuiposuil. (,'onseiilit cyVriaiius (le Idoloniu) vauiiate, el ipse Augusliu. ialra, c.

iii
(c

recepta perire putuissc?


isli

In qua vuce vanitalis,


;

25. ruit ol \tinus,

liiucina diclwji

cluere, _qaoi\

csl pur-

gare, de qua
'

(|ux polerat esse,


similia conqiicri,

altcudant speculum suiiin


in eis

ct

si uliiis

pudor

csl,

erubcscant,

3
^*

15, c. ^9. Viiid. Aiu. Er. ol aliiiuulMss., yagitimo. odiuos noslri Mss., il dearnin. sic Mss. Al edili, iHilelenimi.
i'liu. lii).
i

Qu;iiiquaiii Hoiiiannni iiiipcriuin afflicUim c^l potius,

qii.im

niulatuni;
ci

qiiod

ct aliis aiile
:

Cbri-li

noiiien

icinporibus

conligil

et

ab

illa

est affliclionc rc-

crcatuin; qiiod ncc

isiis lein|)oril)Us

desporandumcil.

Quib cnini dc bac rc novil voliintatcm Dci?

^ Nosli oiuues Mss. sic habeiil hunc iQcnm, oslire dixeM. runt, deiim oi^lilinuin. 6 \iiiil. Ani. cl I.OV., dcMin r.actiirciam. Sed vclfribiis lilnis, (juos islliic stquiuiur, tavel Servius iii Goorg. 1, liicliinlcin danni, uou (lo;uu, cx varrono a|i|io!l;ius. ' \iu(i. Aui. cl Kr., Malmain. Al iiiciivros Mss. tiiin

Lov., Muliittim,

U9
autem pnucissiin idco
inodo cf* dicere audere
sliluissc, auxisse,

DE riVITATE
dixi,
isia

DEI, S.

ALCUSTINI
Nepiuno
Salaci.o,

120
Pluloni

ul inlclligcrcliir
niiiiiina

niilio

rcnl, addiiiir

Proserpina.
iii-

iniperium con-

Nain

siciil

inferiorein coeli partoin, id esl aerem,


;

conscrvasse Romnniini, qu;c ilasnis


orficiis,

quiuiit, Jiiiio tenel


lerr.T,

ita

inforiorcm maris Salacia, el

quirquc adhibciianlur
aliciii cretlcicliir.

nl

niliil

universuin uni

infcriorem Proserpina. Qiia;niiii

qiiomadmodum
li;ec iia csseiil,

Qiiando ergo Scgclia ciirarel impc-

snrciniit fnbiilas,
iria poliiis

nec inveniiint. Si eiiim

riiim, cui ciiram gererc simul el scgetibns el arboribiis

elcinenta muiidi esse, non quatiior,

eorum

non licobal? Quando de armis Cunina cogitnrct,


pnrvulorum cunas nnn permiltel)ain

velercs proderenl, ul siiigula dcoriim conjugia siiigulis

ciijus prppposiliira
tiir

dividereiitur elcmeiilis. Nuiic vero oinni

modo alfirAqua
:

exccdcrc? Qiiaiido Nodulus adjuvarel


spic.T;
,

bello,

niavcrunl, aliud esse a;lhcreni, aliud aeiein.

qui ncc ad rolliciilum


geniciili

sed tanlum ad nodiim

vero sive snpcrior, sive inferior,


piitn

uiiqiie nqiia esi


tanliiiii

pcrlincbal?
ct qiiia

Unum

qulsquc domui siue ponit


snrricil
:

quia dissimilis,
sit? El inferior

numquid
tcrra
,

in

ut aipia

osliariiiin,

liomo est, omnino

trcs

non

qiiid

aliiid

potcsl essc

dcos

isli

posiicrunt,

Forculum

foribus,

Cardeam

'

car-

quain lerra, quant;ilibel divcrsilatedistiiicla? Deiiide ecce jnm lolus in


tis
Iiis

dini, Liineiilinum limini (a). Ita


siniiil cl

non polerat Forculus

quatuor vcl
est

Iribus
:

olemcnMinerva
eniiii

cnrdinem liinenque scrvare.


IX.

corporeiis

completus
?

inundus
?

CAPUT

ubi erit? quid teiiebit

quid implebil

Simiil
filia

lurnilns Jovi

An impern Romani amptiludo el diufueril adscribenda, quem summumdeum


niiniitorum deorum, vel

cum
sil

his in Capitolio consliluta est, ciiin isla


si

noii

amborum. Aut

ailberis

partein siiperiorcm Mi-

cultores ipsius opinantur.

nervam tenere dicunt,

et

hac occasione fingere poelas


sil
;

Oinissa

igilur ista lurba

quod de Jovis capite nala


tiiis

cur non ergo ipsa posit

aliquaiiliim inlermissa, officium


beniiis
iiiquircre,

majorum deorum

de-'
iit

deoruin rcgiiia depiitntiir, qiiod

Jove snperior

quo Roina Inm niagna


imperaret.

factn esl,

aii

quia indignum erat prTponcre patri filiam? Cur

tiindiu

lol geiitibus
cst.

hoc opus
qiie

Nimirum ergo Jovis Ipsum enim deoriim omuiiim dearumvoliinl*


:

non de Jove ipso erga Saturiiiim justiiia ista servnta est? an qnia victiis est ? Ergo pugnarunt? Absit, iiiquiiinl
:

rogom essc

hoc

cjiis

indicnt sccplriim,

fabularum est
do

ista

garrulilas.

Ecce
:

f;ibulis

Iioc in alto colle Capitoliiiin. I)e isio

deo, qu.unvis a

noii credaliir, el

diis senliniitiir

mcliora

cur ergo
a^ipialis

l)0eta, diciiim conveiiieniissiine pr;cdicant,


lovis omnia plcna. Eclog. 5, vers. 60.
iiis

iion data est patri Jovis, elsi

non sublimior,

cerle sedes honoris? Quia Saturnus, inquiunl, lem-

( yirgtl.

porislongitudoest (a).Tt

mpus

igilurcolunl, qiiiSatur-

Ilunc Varro credit eliain nb


.voliim sinc

coli, qui uiiiim


noiiiiiic

Deum

iiuin colunt, et

rex deoruiii Jnpiter insinuatur naiiis


oniiii

simulacro cobml, scd nlio


si ila est, ciir

niincu-

ex leinpore. Qnid

indignuin dicilur,

cum

Jupilor
cst illc

iri.

Qiiod

tnin iiiaic Irnclalus csi Roina:

el Jiiiio nati (lictinliir

ex tcinpore,

si

cijelum

(sicul <|iiidom et in iiiiilncrum


?

Cifileris

gentibus), ut

ci fierel siiit

et

illa

terra,

cum
:

facta sint utiqiie roclum et terra ?


in libris

Qiiod

ipsi

ctiam Varroiii

ila displicct,

Nam

hoc qiioque

suis liabent

eunim

docli

<iim
iiir,

laiita; civit:ilis

perversa consueludine prcmere-

atque sapieiiles

neque de figmeutis

poeticis, sed

de

niqiinqiiam lamcii diccre et scribere dubilarct


iii

pbilosopborum

libris a Virgilio dicluin cst,

ipiod

(pii

popiilis iiistituerimt simulacra, et

metuiu

Tum

lat-^r

denipseriml, ct errorem addideruiit.

Conjugis ia

CAPUT

X.

Quns opiniones

omni|X)lensfecundisiml>ribusa;lher, laelse gremiiim oescendit, ( rirgil. Georg. lib. 2, vers. 325, 326.)
telluris aut terrai.

secuti sint, qui diversos

id cst in

gremium

Quia

ei

hic ali-

deos diversis niundi parlibus prwfecerunt.


Curilli clininJiinoiixoradjiingilur, qu.T dicilursoror

ipias differenlins volunt esse, atquc in ipsa terra aliiid

Tcrram, aliud Tcllurem, aliud Tellumonem


Ei
lios

piitanl (b).

rtconjux{Virfjil.,/l':ncid.lib.\,vers.Al)fQ[ihJo\em,'\uipiiuiil, in .Tilicre

oiniies deos hnbent suis nomiiiibus appellntos,

accipimus, inaereJunoiiem

elhxc

siiis olTiciis

disiinclos, suis aris sacrisque veneralos.


eliniii

diio cleincnta conjiincta siint,

aiterum

siipcriiis, altc-

Eniiidcin
jaiii

Tcrram

malrein deorum vocant


si

nt

ruin inferius.

Non

esl ergo

ille

de

qiio dicliini est,

poet.c tolorabiliora coiilingaiil,

secundum

isto-

Jovis omiiia plena


si

riiiii,

noii poelicos,S(^d sacroriim libros, non soliim Ju-

aliqiiim partem implet et Juiio.

An
?

utcrquc ulriimiii

iio !>oror el conjH.r,


(t(;iii

sed eliam inalor est Jovis(c).

Eam:

qiic implcl, ct

ninbo

isli

conjiigcs el

diiobiis islis

cliMnenlis, ct in singulis simiil sunl

Cur crgo
ipsi

.Tthcr
'

ciiiii

lcrinin Corerem, caindom cliaiii Vosiani voliini lanion s:opius Vestam noimisi ignem esse perlii-

dalur Jovi
osscnt
Pluloni
:

aer Jnnoni? Postremo

duo

saiis

boaiit (d), periiiicntem

ad focos,

siiie

quibus civitas

qnid esl quod mare Nepluno Irihuilur, lcrra


?

El ne

ipsi

qiioque sine conjiigibus remane-

' sic liabciil oinncsliliri. carnani innllet I.iidoviciisVivos. Fadfiii i| s;i, ( j7j(j cl crHt' vmalur al) ovidio lasl. 1. 6, v.

2.*>. (j) ricor. de Nat. door., Iib. 2, cai. {b) lerrnm ijisuin olomoiiluiii, lellinrm donm a vi passiva torra^ iiili.oroiilo, (juisi foiiiiiiaiii, ol lethmioiwm dcuin n vi ailiva, (piasi mareiu aiipellabaiit. vido ia ra, iib. 7,

cap. V,.
(loiililiiim

101, 102.
'

'^iiu;Jani

cxemplaria praibent, regem complelorem vo-

(r) llac cst arsunicntalio .Mi^jiislini : Torra, si |ioctis (Tcdimiis, vol otiam inlcrprt^tatioiii ooium my.sii-

lUut.
*

oa-, (pia

faliulas ojiismodi iiivol\iml, ipsa Uino osl


:

al

orr.i

Fditi, sj jpri

{ii)

duo. Ahesf, ., a Mss. (ardcn-. ((irnn, abovidio, lasioniin

lil).

0, vcrs. 101,

I0.>.

mater osl ominum dcorum vis. roQutcs. .(/) ovid. Kast. 6, V. 209;

eryo Juuo csl otiam maler Jo2(le Lcg.

C.iccr.

121
oss( iioii poicsl
<|iio(l
;

l.\\)EH
cl itlco
illi

QUAIITUS.
nitlioiia in iicllis,
l)i:iiia

m
Liber
in viiicis,

vir^'incs snlcrc scivin',

Ccres
:

in friinicnliH,
sit

siciilcx virgiiic, ila

iiiliil

cx

i^iic

nascadir.
iilii|uc
ciiiiii

Qium
nt> illo

in silvis, Mliicrva in ingcniis

ipsc

pMslreino
:

toinin

aholcri vaiiiiatcin ot cxsliii^in


(iiii

ciiain in ilia

lurba (|uasi plchcioruin dconiin


(;t

ipso

opuMiiil,

csl iiatiis

cx Vir^iiic.

Qiiis

fcrul
tri-

pr.csit iioiniiic Ijhcri viroriiiii sciniiiibiis,


I.ibcra! rriiiiii;inini()
p(;nlii('at
:

iioiniiie

(]ii(mI ciiiii

laiiliiiii

lioiioris ct (piasi (aslilalis

i;^iii

ips(! sit

Dicspilcr
M(;iia,
;

(pii

parliiin

Litcriiil, aii(|iiaii(lo

Vcsiain non

(uiihcs^^iiiil ctiain Vi;-

ad

(iicin

ipsc

sit disi

(piuin

pneqii;i;

nercin dicerc, nt vancscal in


virgiiiiias? Si ciiiin

aiicillis cjiis

lionorula
ci rilc

fcccrunt

mcnslrnis

fciiiiii;iruiii
:

ipsc Lucina,
fcr;it

Vcsta Vciiiis csl, qnoinodo

a parluricntibiis iiivoceliir

ipsc opciii

iiasccnli-

viigiiics a vciicicis opcribiis alisliiiciiilo scrvieniiit?

bus,
ipsc

cxcipiciido
iii

cos

siiiii

tcinc,

el

voccliir

Opis

Aii Veiicrcs ilu;c

siiiii,

iiiia

virgo, aitcra nnilicr?nii

vagilii

os

ajicri;!!, ct

vocctiir dcus Vaticaiiiis;


;

|iolius trcs, uiia virgliiiiin, (|u;c

ctiam Vcsla csl,

alia

ipse ievet

de lerra, el vocetur dea Lcvaiia


:

ipse

onjugatnriini, nlia mcrclricuin? Cni etiani IMiocniccs


(ioiiiiin

ciinas tucatur, cl vocctur dca Cuniiia

non

sil aliiis,
caiiiiiil,

(hiliaiit

(lc

prostitutionc

filiariiin

anlcqiiain

scd ipse in dcabus


et vocanliir

illis, qiia; f;il;i

nasceiilihns

jungcrciit cas viris (). Qiiai illariim cst malroiia Vui-

Cannentcs
:

(b)

pr.csil forluilis, voccliiriiii;

caiii?Non
Absit

nliqiic
iit

viigo, quoniam liabel

inuritiiin.

qne Forluiia

iii

diva Riimiiia iiiainniain jiarvulo

uiitein

merclrix,ne

filio

Junonis el co-

opcrarioMinervyc facere videamur


Ii;i'c

iiijiiriain (b).
:

Ergo

niulgeat, qnia rumain dixerunl vcleres mainmain in diva Foliiia polioiiem ininislret ; in diva Lduca

nd coiijiigatas

iiitelligitiir

pcrlinere
fccil illa

seil

cam

escam pr;cbcal
late Volupia
l)us

de pavore infaiitnm
de

Pavciili;i iiun

nolumus
esl,

imilciitur in co

quod quod

cmn

Marlc.

cupeinr(/:); de spe quye


;

vcnit, Vcnilia;
;

de voliipqiii-

Uiirsus, in(|uiunt, ad fabulas redis.

Qux

isla jiistitia

de actu Agenoria

stimnlis,

nobis

succensere,
iion

lalia

dicimus de

diis

ad niiniiim actuin
*

homo
dea

iinpellitur,
,

dca Slimiila
facieiido;
,

eorum;
qiiod

el sibi

succcnsere, qui h;cc in tbeairis

nominetur, Slrenia
Niimeria
,

sit

slrciiuum
;

libcntissime spcclanl

crimina dcorum suoruin? Kt

qiuie

nunierare doceat

Camoeiia

qu;e
;

csscl iiicrcdibile, nisi conleslalissime


Ii;ec

proha-

cancre: ipscsil et dciis Consiis, pra-bendo consil a


ct

rclur,
in

ipsa

tlieairica

crimina deoruin suoruiii


deoruin.

dea Sentia

senlcntias inspirando

ipse dca Juveii:T;ta-

lionorem

insiitiita suiil' eoriiiiidem

CAF^UT XI. De vmtlis diis, ijuos doctores Paganoruin unum eumdemque Jovem esse defendunl.
Qiiolquot libet
*

tas, quae post


tis

pnelextain (d) excipiat juvenilis

exordia

ipse sit el
;

Forluna Barbata, qu;c aduilos


bonorare noluerunt
m:isculiiiii
*
,

barba induat

qiios

nl

boc
vel a

igilur pliysicis ralionihiis ct dispu:

qualccumque numen saltem


harba Barbatum, sicul a
noii

deum,
,

latioiiihus asserant
iiiiiiidi

niodo

sil

Jupiler corporei

liiijus

iiodis

Nodutiim
liahct,

vel

certe

aiiimus, qui

universain isiam

molem ex qua-

Fortunam, sed quia harbas


:

Fortuiiium no;

liior, vel

quot eis placet, eleinentis constructam aiqiie


iinplet et

niinarent

ipsc in Jugalino deo conjiiges jungat

ct

compactani

movet
:

sorori et fratribus cedat

modo inde suas partes modo sit a;llier, ut aerein


(c);
;

cum

virgini uxori

zona solvitur, ipse invoceiur,


:

et

dca

Virginiensis' vocelur

ipse sil
:

Mutunus
si

vel Tutunus",
oiii"

Jmioncm subtenusam desuper amplectalur


totiim simul

niodo

qui estapiid Gr^ecos Priapus


nia qua; dixi, et

non pudet, h;cc

cum

aeie

sit

ipse coeluin, tcrram vero

qnscumque
siiit,

iion dixi (non

enim omomnia

tanipiam coiijugem

eamdemque maircm
(ne
sit

(quia boc in

nia diceinda arhitralus suin), hi omiics dii deat>que sit

divinis turpe noii esl) fecuiidis imhribus et seminibiis


fetet
;

unus Jupiler: sive

ut

quidam

volunt,

isla

modo autem

necesse per cuiicla discurniulii a

parles cjus, sive virtutcs ejus, sicul eis videlur, qui-

rerc) dciis uiius, de


dicluin pulant

quo

poeta noliilissimo

bus

eum

placel esse

mundi nnimiim

qiiae

scntentia

vclut

magnoruni multumque doclonim


sit,

est.

H;ec

si

ila

Deum namque
Terrasque, tracUisciue ( nryil. aeorg.
iiiaris,

ire

per omnes

c(Jt'lumque

prorundum

siiit
:

(quod quale

noiidum interim qu;vro),


;

ipiid

lib. 4, vers.

2^1,

%ii. )
iii

Mss. filures, inespater


iia
iii

alii

Bispater, vel Diispater

ipse in ajtlicre sit Jupiter, ipse in aere Juno, ipsc


iiiari

viiMJ. Ain. ct Er., fidulica.

Neptnmis,

in iiileriorihus

ctiam maris

ip.se

Sain

Edili, voluerit. Mcliiis Mss.,

Mss. hic 01 iurra.cap. 16. In edilis vero, Slnnua. noluernnt : retercutlo ;.d
coieiidaiii deaui, iioii

lacia, in tcrra PIiilo, in teria inferiore

Proserpina,

cos qni adullis, liurbutam


slilucruiit.

deuin in-

focis domesticis Vesla,


in

iii

fahiorum fornacc Vulcaniis,


ct
slellu;,
iii

sic Mss. Al cditi, virqinensis.

sidcribus sol

el luna

divinaiitibus
initi;itor

Apollo, in

merce Mercurius,
S:itiiriiiis

in

Jano

in

Termiiio terminator,
'

in

tempore, Mars cl

Editi, instiluta esse

dissenliciilibus manuscriplis.

viud. Ain. Er. ct noiiiiiilii Mss., MOtunus. I ov. ciim a'ieliaiu Mss., Mvtinus. 1'lcriiiuc vero vclcrcs liiiri, vulunus : (luil)us couscutiuut Aiuoliius lili. -i, cl acUiiiliiis lil). 1 de lalsa llclig., c. :20. roslea Ain. cl Kr. sulijitiuut, vel Tutinus. viiid., vel Tulumus. 1'auciMss., velTulurius. ounics prope alii, vii ntlunus. \loc iMuaii l.ovaiiicuscs, Liitlo\ici
*

quot

* M;iijiiscri|)li p^iuci,

lii

quollibel. Plcritpui lcruiii, quodlibel. * Oliscrval l.iicJovicus vives legi aliis iu Jiiiris, juuilor. oniiiibus lainen (pios iiJSj)Cxiiiius est, initialor. sic cliaiii

Gcutcs atque
(a)
(i>)

\ives coujccluraiiiscculi, oiiiis(;iuul. Ariiol., lib l. .nlvcisiis Et quia uon suppli ccs Mulu;io i'rocuiuhiiiitis, :
1

utiiiio, clc.
liis

uoslri ,Mss.

M.

Uc

inlra,

lil).

6, cap. 9.

() l)e rlio;iiicibus Uoc traJunt Eusehius, de Prseparalione evaii^'clica, lil>. \, cap. 10, cx saiiclKJiiiathrmc ; Ailianusiiis
iii

oraliiHJc coiilra Geuliles;

de

Aruicuiis,
fiiio,

(:yi.rii.s, I.ytiisalii

i.(;riiitorcs.

tow.v.va.

(b)
(lc.;e

ulcaijo Juijonis
(|iiia

ex Jove

Miiierva;
arliuin

wiojciurio,

iiihtniiiiciUis

aulcm artiuin cudciidis pric-

caruicutcs aputl A. Gcllium, lib. 16, cap. 16, dute, J osluerla cl frosa iioiiiiiiala;. (c) 1'avenlitui aputl 'rerliill., ad Nationcs, lib. 2, cap. 11. (a) Vclus codcx Eaurcusis iii iiilerliiic;iri spalio atlilil, posl XV annos. Glosseina iioii iiicpliiiii. i'rivtextam eiiiin vocalianl logaiii iiurpura ciicuiiitcxlaiii, ana iiuit iii^gislratu.s t:iiiluui, scd cliain |)ucri uteliauliu' u.si^ue ad puberlatciiif
qiio tciiq

fftcKj. vi(J. i'luloiiciii

inCrilia.

(() \idc iiilra, lib. 7, taj. 0,

oru

toi^^aiu Yirilcin inuiiei^aui.

123
Iicnlorcnl,
si iiniiiii

DE

ClVl TATE DEl, S.

AUGUSTINI
vcro parlcs Dei

124

Dctitn coItTcnl prmlenlinre

com-

fclicitis

crcdi polcst, qtiam Dei parlem vapulare, ciini


J;iiii
,

pcntlio? Qnitl oniin ejus ct)nlciniicrclitr, ctim ipse co-

pucr vaptilai?
qiias
,

fieri

lascivas, ini-

lerclur? Si auleni metuentlum fuil, ne pr.tlermiss^c


sive ncgleclOR parles ejiis irascerenlur
voiiinl, veliit
iiiiiiis
:

iinpias

alqiie

omnino damnabilcs, quis


stiis

ferre

non ergo

nl

possit, nisi

qiii

prorsiis insanit? Postienio qtiid ira-

aiiiin;inlis li;vc
qti;isi

liil;i

vila

esi, qiia;

scitur cis a qtiibus noii colittir, ciim a

parlibus
stias

omncs

conlincl dcos,
partcs
;

siias virttilcs,

vel

mem-

non coiatur? Rcstat ergo


liabcrc vitas, sibi

ut diciit

omncs dcos

br.i, vel

sed snam qu;c(|ne pars

li:il)cl

vilam a

quenique vivcre, iiullum eorum esse


;

c;rleris separaiatn, si prseler alleram irasci altera polcst, ct alia piacari,


alia coiicilari. Si

partem cujusquam sed


et coli possunt; qnia

oiniics colcndos, qui cogiiosci


iniilii

aulem

diciltir

lam

siinl,

iit

oinncs noii

omncj
qiie

siimii, id csl toltitn

ipsum Jovcm poluisse ofquippe earum


lialiel

possint.
crt;do

Quorum

Jnpiler, tptia rcx prxsiilct, ipsiim

fciitii, si

pnrlos

cjtis

noii ciiam singillalim minulaiiin-

ab

eis piilari rcgntinv constituisse, vel auxisse


fecit
,

coiereiiUir,

stiilic

dicitur. Nulla

pnvtcrmiHerclur,
colcrettir.
Lilia,

cum

ipsc

unus qui

oinnia,

Romanum. Natii si hoe ipse non deum opus lam magniim potiiisse
cuin

qiiem alitim

aggrcdi crcdaiu

Nam

ul alia omillam, qua: stint innumera-

omnes occupati
'

sint officiis et opcribiis propriis,

cum

dictint

omnia sidera

parlcs Jovis csse, et

iicc altcr

jrrual in alterius?

rcge

igiltir

dcortim

omiiia viverc aiqne ralionales aiiiinas habcre, et ideo


siiie

regiitim

hominum
XIV.
:

poluil propagari et augeri.


inconrjruen-'

controversia deos esse, non

vidciit

quam

miillos
,

CAPUT
liuic

AugmentaregnorumJovi
cum,
si

non colant, quam muUis sedesnon conslniant aras paucissimissidcrtim stanoii stalu.inl, qtias lamcn
'

tcr adscribi

Victoria, tU volunt, dea est, ipsa^

negotio sola sufficerel.

tiiendas esse ptiiaverunl, ct singilkitim sacrilicandiim.

Hic primiim qua;ro, cur non eliam ipsuin regnuin


aliquis deiisesl?

Si

igilur

irascimtur qui non singillalim coluntur,


,

Cur eniin non


in
sittjue

ila sit,

si

Victoria
esl, si

non
in

mctnunt
Si

pautis

placatis

toto coelo

irato

dca esl? Aut quid ipso Jove


Victoria faveat
illos,

hac causa opus


,

vivcre'

aiilcm

stellas
colniit,

omnes
''sto

ideo coluiit,

quia
iii

propitia

et

sempcr eal ad

Jove sunt qiicm

compendio possent

quos vult csse victorcs?Hac dea favcnie ct


eliam Jove vacante vel aliud agente,
siibdil;c
tiu.u

illo

uno

oinnibiis stip|)licarc. Sic eniin


iii

nemo

irasce-

propitia,

rctur, ctim

illo uiio

ncmo
niiilto

conleinncrclur, potitis
illis,

gentes non

rcmancrcnl? qu*
'

rcgiia

non

i\m\u, cultis
qtii

quilmsdam, jusia irascendi cnusa

cedcrcnt?

An

foite displicet

bonis, iniqtiissima imiii-

pi;cieriiiissi csseitl,
:

nuinerosioriliiis pr;c-

probitaie piignare, el liiiilimos quielos niillaniquc

LcreUir

pr.fserlim

ciini cis

de siiperna scde fulyen-

juriam facicntcs ad dilatandum rcgniim bcllo sponta-

libus, turpi nudiiate distenttts pr.Tponerelur Priapus.

C.Vi^UT XII.

De opinione corum qui Denni animam


mundum
corpiis Dei esse putuvcrunt.

nco provocarc
laudo.

Plane

si

ila

seiitiunl

approbo cl

mundi,

et

CAPUT XV.

An congruat bonis

latius velle regnnre.

Quid
vel
iiii

nonne debel movere acutos liomincs, qualescunique liomines? Non enim ad hoc ingeilliid,
iit

Yidcant eigo nc forle


gaiidcre de regni

noii pcrtineal

ad viros bonos,

htlitudine. Iniqiiitas

enim eorum

opiis esi excellenlia,


si

deposito sludio contentio-

cuiii quibiis jusla hella gcsta siint,

regnum
si

adjtivit ul

iiisaitcndant,
niiiiidus ut

muiidi aniiiiiisDcus cst, eitiueaiiiuio


Cat, ul sit
,

cresccrel
slitia

qiiod ulique

parvum

csset,

qiiics et ju-

corpus

uniim aninial constaiis ex

rniiliiiiorum conlra
iiijtiria
:

se hclliim geri nulla pro-

animo

et

corpore

alque

iste

Deus

esl sinu

quodam

'

voc;iret
aiii-

ac sic felicioribiis rcbus bumanis

nalurae in se ipso coniinens omnia, ul ex ipsius


ni:i, qtia vivificaltir

omnia

regiia parva cssenl concordi vicinilale Ui-tanlia;

lota ista molcs, \\lx alquc aniinai


*

el ila essent in
iii

mundo regna

pliirima gcntitim,

iit

siinl

cnnctoriim vivcntiuiii pro ctijtisquc nasceiitis

sorle

urbc doniiis plurinue civitim. Proindc belligcrare

sumanlur,
Dei.

nibil oninino rcmaiicre


si ita

',

qtiod iion sit pars


ct pcrdomitis gentibus dilalarc

rcgnum, malis videlur


qiiia

Quod

est, qtiis iion vidcal

quanta impieias
foIici',3s
,

bonis necessitas. Scd

pcjus csscl
noii

ut

cl irreligiosiiasconscqu;ilur, ul
qiic,

quod calcaveri

quisinjiiriosi justioribus

dominarenlur, idoo

incongruc

parlcm Dci

calccl, ct in

omni aiiimanlc occidici

diiilur ctiam ista felicitas. Scd procul diibio Itlicilas

dctidi),

pars Dci Irucidctur? Nolo omnia diccre qu;


,

niajor cst, vicinum boniim halicre concortlcm,

qnam
siinl,

possimt occiirrerc cogilantibus


recundia non posstinl.

autcm

sinc ve-

viciiium niahim subjtigare bellanlcm. Mala vola

C^VPUT
Si

De liis qui sola ralionnlia animantia XIII. partcs csse unius Dci asserunl.
ralionalia
,

optare habere qiiem

otleris, vel

qiicm limcas,

ul po^sit
,

cssc qtiem vincas. Si ergo

jii>la

gcrendo hello

noii

aulcm sola animalia

sicul sunl lio-

impia. non iniqua, Romani impcrium Uiin mngntim


acipiircre
polticruiit
cis
,

niiiics,

parles Dei essc conlcinlnnl

non video

qtii-

numqiiid lanquam alnpia


?

tlca

dem,

si

tolus niinnlus csl Dous, tioomodo bostias ab

colcnda cst

eliam iuiquilas alicna

MtiUiiin eniin

cjus partibtis scparciit.

Scd

obliiclari

quid opiis csl?

ad istam latiiiidincm imperii


iiitts, qiia'.

cam cooperotam
iit

vidc-

De

ipso ralionaii animanlc, id esl homiiic, quid inlV)rlc,

facicbat injiiriosos,
gcrereiitiir
,

csstMit ctim qiiibns

jiista bclla

cl aiigcrclur iinpcrium. Ciir

tam,

iiic fdiii ailduiit,


tis.

omnibus suppUcarelur

Abcst a nia

BllMTij

bic

oinncs Mss.
Aiii.

l-.tlili

autom, sinns qnidam.

I.0V.,

ne alter; disscnlientibus edilis

aliis

cl nia.iu-

vcir.t s liUii. n;i.ucndi.

viml

Kr.,

rcmwicrc

Slc oliain iioslri Mss. folcsl. lov., rcmatwc

M.

scriiilis
1

poac.

\iiul.

\m.y.T.,non({ispliccl. r.xpuucU cst ncgaliyaur

Abi.bl,

;oo!>(',

Mm.

cUiritalc mauust.ri|>loruai.

m
aulftin cl lni(iullas
(lo:i

lAimi QUAIITIJS.
non
sll, vcl

m
ip.sl

cxlcrnaruni gcndii

taiiicii

se

non ridcbanl cum

lalia

deliramcnia non
colel):iiil.

liuin

si

Pavor

cl l';>lIor cl Fcbris

Uoinaui CKSC

apiid poctas lcgebaiit, scd in tcmplis


igitiir

Jovciri
siip-

ineriicrunl?

llis igilur (iiiahus, id cst


(liiin

alicna iui^iuilalo
iniiiuitas cxcilar,

de omnibus rogarenl

ei uiii

lantiimmodo
,

cl (lca Vicloria,

l)clloruiu causas

plicarenl.

Non

cniin

qiio misiss<;t Victoriam

si

dea

\icloria (^adcm hclla lclicitcr lcnninat, cliain lcrialo

0^1 ci siib illo r(;gc cst,

posset

ei

audcre rcsistcre, el

Jove

crcvil iinpcriuin.

Quas

cniin hic parlcs Jiipilcr


cjiis

8u:im poliiis laccrc volunlalcin.

lialicrct, cuin

ca

(jikc

posscnl bciidicia

pulari,

CAPUT

XVllI.

FcHcHutem

et

Fortunam qui dias


'.

dii liabcnlur, dii vocanlur, dii colunlur, ipsi pro suis

putant, qna ratione secernunt


Qiiid qiiod ci relicitas
ineriiit,

pariibiis
aliiiuaui

iiivotaiiliir ?

llabcict autciii

bic cliaiii

illo

dea cst? a-dcm acccpit, arani


pcrsoliila
siint.

parlcin

si

n^giniui ctiani ipsc appcllarclur,

saera ci congriia
:

Ipsa

criion

sicul appcllatur
est Jovis
,

illa

Vicloria. Aul

si

rcgnuin niunus
?

go

sola colerctiir

ubi

ciiiiii

ipsa rsscl,

(|ui(l boiii

cur iion ct victoria niunus ejus babeatur


si

essct? Scd qiiid sibi vull, quod etKortiinadea putatur,


cl colilur? fortuiia

Qaod

pioroclo liabcrelur,

non

lapis in Capitolio (),

An

aliud est fclicitas, aliud fortuiia? Qiiia


:

6od vcrus Ucx roguiu cl Doininus dominanliuin {Apoc.


XIX, IG) cognoscerctur
attjuc colcrctur.
A'<''"''

poKist cssc et mala

felicitas

autem

si

iiiab

fueril, fclicitas iion eril.

Ccrle omiies deos ulrius(|ue

CAPUT
rebus

XVI.
et

0'"^

'/""^

Romaui

ovniibus

scxus

(si

et

sexum

babeiil) nonnisi boiios exislimaie

omnibus motibus deos singulos dcpulantes,

debemus.
alii

Iloc Plato dicit

{De

liepublica,

lib.

2), lioc

axlem Quietis extra portas esse voluerunt.

pbilosoplii, lioc cxcellenles rci|)ublic:c

populorum-

Miror aulcu) plin-inium


Singiilis

quod

ciiin

dcos singulos
atlribucrcnt,

rebus ct pene

singiilis inotibus

que rcctores. Quoniodo crgo doa Forluna aJiquando hona est, aliquando mala? An forte quando niala esl,
dea non
vertitur?
est,

vocaveruiil dcain Agciioriam, qua; ad agcndiim exci'


taret
;

sed

iii

malignum dxmonem repente conisla;? Proleclo qiiolquot

dcaiii
;

Stimulam, qu;c ad agcnduin


dcain Murciam
,

ullra uiodura

Quot sunt ergo dea;


fortiinati
,

sliniularel

quu: praUcr
,

modum non
Pompoiiius,

homines
foriun;c,
et

hoc cst bon;B forluna;. Nain

cum

inuverct, ac lacerct

bomincm

iit

ait

sint ct alii plurimi simiil, lioc est

uno tcmpore,

in<-.l%

murciduin,

id est iiiiuis
,

desidiosum el inacluosnm (b);


;

numquid
liis

si
,

ipsa essel, simul et

maia esset

deam Slreniam
diis et

quaj faceret sirenuum

liis

omnibus
:

bona

aliud

illis

aliud?

An

illa

quae dea cst,


;

deabus publica sacra facere susceperunt


,

Quie,

semper hona est?


enim
et

Ipsa csl ergo Feliciias

cur adhi:

leni

vero appellanles

quai

faceret quielum
,

cum
il-

beiilur diio nomiiia?

Sed hoc ferendum

csl

solet

scdein

haberet exira portain Collinam

publice
fuit

una ros duobus nominihus appellari. Qiiid

lain suscipere noluerunt.


in(|iiieli,

Ulrum indicium
significatum est
,

animi
illain
,

diversa; sedes, diversie ara;, diversa sacra? Est causa,


inqiiiunt
:

au putius

ita

qui

quia feliciias

illa

est,

quam

boni habcnt

lurbain colere perseveraret

noii

plane deorum

sed

pra;cedeutibus meritis; fortuna vero qu;e dicilur ho-

daemoniorum

eum quietem

babere iion posse


:

ad

na

sine ullo

cxamine merilorum

fortuitu accidit hofortiina nonii-

quam
initii

vocai verus Mtdicus, diceus

Discile a

me

quia

minibus
natur.

et bonis et malis,

unde eliam

sum

et

liumiUs corde,

el invenietis

requiem anima-

Quomodo

ergo bona est, qu3e sine

bus vestris {Maltli. xi, 29).

venit el ad bonos et

uUo jiidicio ad malos? Ulquid autcm coliliir,

CAPUT
An
tal,

XVII.

An,

si

Jovis

summa

quu;
potestas est, etiam

ita

c;cca est, passim in quoslibet incurrens, ut

Victoria dea debuerit a'stimari. forte dicuiit,


illa

suos cultores plerumque pnetereat, et suis coniemptoribus haircal? Aul


si

aliquid proliciunt ciiltores

quod dcam Victoriam Jupiter mitregi

cjus, ut ab
qiiitur,

illa

videanlur ct ameniur, jam nierita se-

alque

lauquam

qiios jiisserit veiiiat, et in

deurum obtemperans, ad eorum parte considat? Hoc


sed de
illo
,

nou

fortuilu venil.

Ubi est ergo

'

definitio illa

foiiunx'? uhi esl quod a forluilis etiain


pit? Niliil enira prodest
Si

nomcn acccsi

vcre dicilur, uon de

illo

Jove, qiiein deorum regeni


vero Rege
quae nulla

eam

colere,

fortuna est.

pro sua opiuioiie


sa;culoruui
,

coiifinguiit;
niillat noii

autem suos cullores


est.

discernit, ut prosit, forluna


,

quod

Vicloriam
,

non
et

An

et

ipsam, quo voluerit


solus
:

Jupiter miilit?
ei

subsiaiitia est, scd


qiicin volueril;

angelum suum

et facial viiiccre

Colalur ergo

ijise

non eiiim polcst

jubeiui

ciijiis

consilium occuitum esse poicst,

eam quo

voluerit niiltenti Fortuna rcsisiere.

Aul

ini(|uum
lion

110:1

polcsl'.
cl

Nam

si

victoria dea cst, cur

cerie istam mali colaiit, qui nolunt liahere nicrila,

deus est

liiumpbus,

et vicioria; jungilur vel


isli

quihus possit Dca Felicitas invitari.

iiiaritus, vel

fraler^vel lilius? Talia quippe


si

de

diis

CAPUT
Tantum

XIX.

De Forluna muliebri.
numini tribuunt, qiiam

opinati suut, qualia

poeta; fingcrcnt, atqiie a nobi


isli,

exagitarenlur; respondercnt
la

ridenda essc ligmen:

saiie hiiic, velut

poetarum
F.r.

non

veris attribuenda niiminibus

el

Fortunam vocanl, ut simulacrum cjns, quod a inaIroiiis dedicalum cst (et appellala esl Forluna niiiliebris \Liv.
mcni()ri:c com2J), eliam loculum esse inendaverinl {Plutarch. in Coriolano et lib. de Forlunu
l.

test,

l.ugd. ven. i,ov., cnjns comilium tni(fuum esse non polesl. M.

occuUum

esse po-

(a) (b)

vide supra,
(,)ui.s

lib. 2, cap. 29, n. 1. ivjrnpoiiius sil, ignoralur : an Allicus,


aii

an

I..

Pom-

lioman.), alque dixissc non seiiicl, sed itcruni, (luod


cani
'

poiiiiis

Alcllanaruin .scriplor,

oiiuics vixeruiit cum re, i'()m|,oiiius Mela,

Cu. roinpoiiiiis oialor, <|ui Ciceroii;; ari ([ui posl Cieeroiieiii Iik;t'(jiii|joiiius,

rite

matronx

dcdicaverint.

Quod quideui
U,

ai

aii .lulius

|ioela liaKiciis '


I.ld. \iVKb.

ciijus (Jiiiiitiliauus niciniuil,

an jurisTOnsullus.

Sic Mss. Al edili, feccrunt. Abesl, crgo, ai) oiuiii))US noslris Mss.

1-27

DE CIVITATE
sil,

DEI, S.

AUGUSTINI

128

venim

mirari nos non oporlcl.

Non enim

malignis

veri Dei

d;vmon;bns etiam

sic difficile esl fallere,


isli

qiiorum arles

ubi esl

munerasunt,non ipssesuntde.'B.Venimlainen virtus et felicilas, quid aliud qiKTritiir? Quid


non
snflicit?

alqiie versnlias hinc polius

adverlere debuerunt,
forluiiu accidit
,

ei sulficit, cui virlus felicilasque

Omnia
qnia

qiKid

illa

doa

lociita est, qua;

non

qnippe agcnda complcctilur

virtiis;

omnia optanda,
;

qnse meiilis venit. Fuit eniin Forluna loquax, et mula


Felicilas; ulquid aliiid
',

felicilas. Si Jiipiter, ut liaic darct,


si

ideo colebanir

nisi ut

homines recte vivere


,

bonuin aliquid esl laiiludo rcgni atque diuluinitas,

non curnrent
nliis

conciiiuta sibi Forluna

qua;

illos
si

sine

ad
est

eamdem

pertinei felicilatem

cur

iion inlellectum

bonis merilis f:ceret forlunatos? Et cerle


virilis

For-

dona Dei esse, non deas?


alia tanla

Si

autem

putala; siint

tuna loqiiitur, non sailcm miiliebris, sed


loqiierelur, ut noii
ips;c,
qu.ne

potius

dex, sallem

deoruin turba non qiia-rerclur.

simulacrum dedica-

Consideratis enim

olficiis deoruiii

de;rumque oinnium,

veruiit, pularentur taiitum

miraculum muliebri loquaPagani

qua; sicut voliicruiit pro sua opinalione linxerunt, inveni;int,


si

cilalc finxisse.

CAI^U T XX.

De

possunl, aliqnid quod ab aliqiio deo prae-

Virlule et Fide, quas

letn-

slari possit hotnini

habenli virluiem, Iiabenii

feliciia-

plis cl sacris lionoravenuit, pra;ieniiiUcnles olia


f,u(e simililer

bona,

tcm. Qiiid doctriiKE vel a Mercurio, vel a Miiicrva (a)


jieleiidum essel,

culenda fuerunl^

si

recle aliis

divinilas

cum

virtus

omniasccumiiaberel? Ars

tribuebalur.

(|uippe ipsa bene recteque vivendi, virtus a veleribus


:

Virtulem quoqiie deam fecenmt


dea essel, mnltis
fiierat

qij;e

quidem
qiiia

si

definita est.
liis,

Unde ab eo

qtiod

grxce

a.psTvi

ditiinr vir-

pncferenda. Et nuiic
i[)sa

dea

nomen

arlis Latinostraduxisse putaveninl(f').

Scd

non

esl,

sed dfmiim Dei est,


:

ab

illo

iinpetrelur,

si

virlus noniiisi ad ingeniosiim


qiii

posset veiiire, qiiid


catos, id cst acntos,

a quo solo dari polest


t'irl)a

et ninnis

falsornm deorum

opus erat deo Calio paire,


faccrel,

vanescet. Sed

ciir tt

Fides, dea crcdila est, et

cum hoc

possetconferrefeliciias? Ingeniosum

accepit cliam ipsa teinpiiim et aliare? Qiiain quisqiiis


pruilenler agnoscit,
liabilacultim
iili
illi

quippe nasci,

felicilalis est.

Unde, etiamsi non

poiiiit

se ipsurn

facit.

a nonduin rialo coli dca Felicilas, ut hoc ei conciIi;ila

Uiide aulein sciunt

qiiid sit lides ciijiis


iil

priinum ct

donarel,

coiifei ret lioc


filii

parcnlibus ejus culloribus suis,

inuximnm
Sed
ciir

officium esl,

non suffecerat

verum credalur Denm ? virlus? nonne ibi est et fides?


in in

ut eis iiigeniosi

nascercntur. Quid opus eratpar-

turienlibus iiivocare Lucinam,


las,

cum,

si

adessei Felici-

Quarulo qiiidem

virtiitein

quatuor species

dislri-

non soluni beiie parerent, sed


er;it

ctiain boiios?Qiiid
V;-

bucnd;im csse viderunl, prudcnliam,


litudinem, ternpcranliani.
species suas

jiislitiim,
isl;c

for-

necesse

Opi deie commendarenascenles, deo

Et qiioniam

singula;

ticano vagicnles, dea; Cuninye jacenles, dea; Runiin;c


stigentes,
tes,
reiit

babent, in

partibus justiti;e fides est;


,

inaximunxiue locuin
scimus
II,

apud nos habet


ex

quicumqiie
(Habac.

deo Stalilino slanles, dex Adeonae adeiinAbeonai abeunles; deae Menli, ut boiiam habe-

qiiid

sit,

qiiod juslus

fide vivit

mcntem

deo Vohimno

et desc

Voltimn*, ut bo-

4).
si

Sed

illos

miror a|ipelitorcs multitudinis deoest,

na vcllent;
diis

diis nuplialibus', nl

bene conjugarentur
cl

nim,

fldes

dca

quare

aliis

tam multis deabiis

agrestibus, ut fructus uberriinos caperent,


ipsi

iiijuriam fecerint pr;etcrmiltcndo eas, quibus simililer a-des el aras dcdicare poluernnt?

niaxime

div;e Fructeseae;

Marli et Belloiise,
;

nt

Cur lemperantia

beiie belligerarciil; de;c Yictori;', nt viiicerenl

dco

dea csse non meruil,


inani principes

cuiii

cjus iiomine nonnuUi

Ro-

Honori', ulhonorarentiir; dea; Pecunia;, ut pecuiiiosi


esseni
bereiit
;

non parvam gloriam conipararint?Cur


dea non
iti

deo Jisctilano

'

et filio ejus Argentino, ut h.i-

denique

fortiliido

est,

qu;c adfuit Mucio (a),

ciim dextcram porrexil


lio {b), ciim se

flammas; qn;c adfuil Curiii

pro palria

abriiplam lerram pracci(c),

ajream aigeiileamque peciiniam? Nam idco patrem Argenlini .^sculanum posuerunl, quia prius .Trca pccunia in usii csse coepit, post argcnlea (c). Miror

piiem dedil; qua; adfuit Decio pairi


lio (</),

et Decio

fi-

autem, quod Argenlinus non


anrea subsecnta est.Quem

geiiuit Aurinuni, quia et


isli si

cnni pro exercitu sc voveruiit?Si lamen his


inerat fortitiido,

deum

haberent.sic-

omnibus vera

undemodo non

agilur.

Qu;ire prudenlia, qiiaro sapientia nulla niiinintmi loca

ut Saturno Jovem, ita et patri Argentino et avo .Alscunecesse laiio Aurinum pra;ponerent. Quid ergo erat

nierucriinl? an qiiia in noiniiie goncrali ipsiiis virtulis

omnes colimtnr?

Sic crgo posset ct unns Deus coli,


dii ptitanliir.

proptcr h;cc bona vcl aniini, vel corporis, vel cxlerna, lanlam deoruin turbam colcre el invocare; qiios ncqiic
biis

cujus parlcs cx>teri


tiile et lides cst, et

Sed

in illa uiia vir-

ornncs coinmcmoravi, nec

ipsi

potuerunt onini-

pudicitia, (|u;e tamcri eKlra inaidi-

biK propriis

altaria iiionicruiil.

CAriJT XXI.
lule snllem
II;is

Quid donn uon


'

bonis humanis minutalim dcos ininutos cl singulos providcre;

singillatimqiie digeslis

cum

posset nia-

inlclligenles Dci, Vir-

gno

facilique

compendio una dea

Felicilas cuncUi con-

el

Fclicilale dchuerint esse conlcnli.


fccit
:

ferre; nec solutn ad b(nia capienda

qnisqnam

aliiis,

deas non veritas, scd vanilas


ad quid. M.
\l.

iiu;c

cniin

scd iieque ad depellenda mala qu;ererelur? Ciir cniin


>

'

In n., el

vjnd Am. et nonnuUi


Kr. et :iliquot Mss.,
^oiiniilli maiiusci

manuscriiili

diis

conjugali-

'

ripilr, j//is.

bus.

Miii

(juod

uium non

itUcUigenles

Deum,

vtrlute sal-

'

deo Honortno.
liic

tem.
(a) Miirius fliclus Scx'vola. Liv. hb. 2, cap. 12. (/') l.iviiis, lil). 7, ca|. (j. (r) !.! , lil,.8. caii. J).
(</)

>

ii>li

el

iiilra

{a) Mercurius prieeral


in^oiiiis.
(ft)

cloquenlix',

nonaHLs

in

Andriam Tercnlu,

...
acl. l.

consUinter, /f.scalono. Miuerva a^libus e

i^c^.

1, verR. \,

M.,

lii).

11,

caj'.

-28.

Dc ihdcni

infra.

lil).

, cap. 18.

(r) rliii. Ub. 00, lap. 13.

129
c&M'X iiivocaiul; pniplor fcssos
iliv;i

LIBKR QUARTUS.
Fossonia',
|)rofieret, si haiic

r,o

dcam propitiam non

habcrct. Ulqiiid

pler hoslcs dopollcndos diva

IViiloiiia,

pioplcr ;rgi()S
siiiiiil

crgo

coiistiliiit

Rom.inis deos, Janiim, .lovcin, Marllcrciilciii,

iiuMiicus vcl Apollo, vcl if^sciilapiiis, vcl nnil)()


(|iiaiuio

tem, Picuni, F;iiinum, Tibcriniim,

cl ti

csscl

graiidc periciilniii?

Nec
iicc

(Umis Spiiiiciidi^a llul)i^'o


,

quos alios?

uti|tiid

Tiliis

Talius addidil Saliirnum,


(|iios-

sis', ul spiiias

ex agris cradicaiel;
:

Opcin, Solcin, Luiiani, ViilcaiiMin, Liiccni, ct


cuiii(|iie alios

ul iion acccdcrel, rogarcliir

iina Kclicilalc prajscnlc

addidit, inlcr qiios


?

cti;iiii

dcani Cloaci-

ct tnentc, vel iiulla iiiala cxorircnliir,


pcilcienliir. l\)strcnio quoiiiam
l)us

vcl

rncillimc

nain', Fclicilalc ncglccla


lot

utquid Niima lot dcos ct

dc

diialiiis islis

dca-

dcas sinc

isla ?

an cam fortQ in lanta lurha videre


ccrte rex dcos ct ipsc

Virtulc cl

K(;licil:ilc Iractainiis, si
iioii

Micilas virtusi

non poluit?

Ilostiliiis

novos

lise-t pra;iniimi,

dca, sed Dci donuin csi:

au-

Pavorcin atqiie Pallorem propiiiandos non


ret,
si

iiitrodiicc-

lcm dea

cst, ciir noii dicatiir et virliitcrn i|)saiii

con-

deam

istam

nossct aut colcrcl.


el pallor,

Prascnle

lcrre; quaiukKpiidcm cliuin virliitcni consecpii rdicilas


niagiia est?

quippc

F^elicilalc

omnis pavor

non propilia-

CAPUT

XXII.

lus abscederet, sed pulsus aufiigcrcl.

De

scumlia colcndorum

deorum,
Yarro

2.

Deindft quid est hoc,

quod jam Romaniim impe-

qtinm a se Varro gluriatnr collatam esse Homanis.

riiim loiigc lateque crcsccb;it, cl adlinc iicino Felici-

Quid crgo

cst,

quod pro

iiigciiii

bciielicio

lalcm colebal?
licius fuil?

An

ideo grnndius imperiiini, <|uain fcibi

jaclal praslare se civibus suis, quia iion


iiieiiioiat

solum coin-

Nam

qiiomodo

essel vera fclicilas, nbi


eiiiin est

deos, (pios coli oporlcai a Uomanis, vcruin

vera noii eral pielas? Pielas

verax veri Dci

etiain dicit quid ad


liii

qucinquo pcrline;it? Quoniam ninoiiicn


:

cultus, iion cultus falsoriim tot

doorum, quot dannio-

|)i'()dcsl^,

inqjit, liominis aliciijus medici


cl

nioriim.
cil:ile

Sed etpostea

jain in deoriiin niimcriim F'eliciviliiim

formamque nos jc,


dicit niliil

quod

sil

medicus
alque

igiiorare

iia
si

suscepla,

magna bcllorum

inlelicilas

prcJesse

sciie, deiim esse

^sculapiiim,
ila

subseciita esl.

An

forle jiiste esl indignnta Felicilas, et iion ad

iiescias

eum

vaicliuiini opilulari,

ignorts

quod
pus,

et

lam soro,

honon-m, sed ad conluel Fcbris, el

cur

ci

debca siipplicare. Iloc cliani


(i,cens, iioii

alia simililiidine

nieliam poiius invitain csl, ut ciim ea colcretur Priaet Cloacina,


iion

allirmat,

modo benc
si

vivere, scd viverc


sit

et Pavor, et Palior,

omnino neiuineni posse,


possil: queni

ignoret quisnam

faber,

cajtera

numina colendorum, sed crimina co


si

quis pislor*, quis leclor, a qiio quid utensile pelere

lenliuin?
5.

adjulorem assumere, quem duceni,


nuili

quem

Ad exlremum,

ciim turba indignissima Innla

doctorem

eo inodo

dubiuiii esse asserens, ita


si

dea coleiida visa

est, ciir

non

vcl

illiislrins

caeteris

cssculileni cognitioncm deoriim,


qiie

sciaturquam quis-

colebatur? Quis enim feral, quod neque

iiitcr

deos

dcus vim et facullateni ac polestalem ciijusqne


liabeat.

Consenles quos dicunt

in

consilium Jovis adliiberi,


Fclicil;is consii-

ni

F.x eo enini polerimus,


*

iii{|uit,

scire

qucm

nec inter dcos quos Sclectos vocant,


tuta est'?

cujusque causa

deum advocare atque


el

invocare debea~

Templiim aliquod

ei

lierel,

quod

el loci

mus
Quis
si

ne faciamus, ul mimi solenl,

optemus a Liuiililas.
;

sublimitate ct operis dignitale praccmineret. Cur

enim

bero aquam, a

Lymphis vinum. Magna sane

non aliquid melius, quam

ipsi

Jovi
si

Nam

quic ctiam
ciiin

noii huic gratias agerct, si vcia

monslraret

et

Jovi regnuin nisi Fclicitas dcdil?


ret, felix
fuit.

lamcn

regna-

unuin vcrum Deuni, a qiio essenl omnia bona, ho-

Et potior est

felicitas

regno.

Nemo
csse

minibus colcndum docerel?

enim

dubitat, facile inveniri

C.\PUT XXIll.
divino,
1.

De

hominem
qiii

qui tiineat se

Felicitate,

quam Romani, mul-

ficri

regem

nullus aulein invcnitur


si

se

iioiit

lorum veneralores deorum, diu non coluerunt honore

felicem. Ipsi ergo dii,

per auguria vel quolibet

cum pro omnibus


agii

sola sufficerel.
.,,

niodo eos poss

coiisuli pulant,

de hac le consulecedere
:

Sed unde nunc


siint, el Felicitas

si

libri

et sacra

eorum
quae

reiitur, uiruin vellcnl Felicitati loco

si forle

vcra

dva

esl,

cur non

ijisa uiia

aliorum sedibus vcl allaribus jain fuisset locus occupatus, ubi ajdcs major alque sublimior Fclicitali con-

colcietiir conslitiita esl, qiix' posset


fcrrc, et
aliiiuid

iinivcrsa

con-

compendio facere felicem?

Qiiis

enim opiat

siiuereiur, eiiam ipse Jnpiter cederel, ut ipsum verliccin collis Capitolini Fclicilas polius obtincret.

propler aliud

quam

ut felix fiat?Cur denique

Non
ficri

Inm scro
Liicullus

liuic lant;e de;c

post lot

a;dem constituii ()?

Romanos principes Cur ipse Romulus fealiqiiid

enim quispiam

rcsisleret Fclicitaii,

nisi,

quod

non
si

polest, qui esse velletinlelix. Nullo


ei

modo omnino
fcccrunt trcs

licem

<:ii|iicns

coiidcrc civitateni, non liuic lcmpliiin

consulerctur, faccrcl Jiipiier, quod

polissiinum struxil?
siipplicavit,

Nec propler

diis caclcris

dii,

Mars, Terminus, et Juvenlas,

qiii

majori el regi
siciil lia-

quaiido nihil deesset,


iicc prius rex,

sic

ha-c adesset.

suo nullo

modo

cedere loco volueruiit. Nani

Naui el ipse
'

nec, ul puiant, poslea deus

benl eorum

litlera;,

cuin rex Tarquinius Capitoliuin qui


ci

fabricare vellet,

eumque locum
diis aliis'

dignior aplior-

vetercs

libri

non pauci, Fossona.


aliciiiol

'

que videbatur, ab
niliil

cernercl pryeoccupalum,

viiid. Kr. et

Mss., spiuensis.
lii

sic iioslri manuscrii.li.


*

15.:

(juomodo
rei,

prodest. M.

iioii

aiidens aliqiiid coiitra


laiilo niimini

eorum

faccrc arbilrium'

hic Mss.
l.ov.,

KiJiii

aiiieni, pictor.

aijusque rei caum. Ahest,


trl.is coiulita; circilcr

cl

cicdens cos

suoqiie principi volunf

ab

aliis libris.

: naiii huiic iii annos (;riini crnsulaliiiii Licinii l.ucuili, a (^iio a;dcs lolicilali, i\\\iA bclluiii i|-se udversus Milliiidaiciu

(a)

Anno

(ilifi

Te

iiliti

lelicilns comtitula, est ul

lemplum. rarlicula, u

cl

litTancm rcgcs

al)csl a ni;iiiiis<Ti|iiis.

felicitcr gcsbiiisct, consiituia tuii.

Sola editiol,ov

a diis ultcnu.

loi

DE CIVITATE
iibi

DEI, S.

AUGLSTIM

iS2

talc ccssiiros; qiiia miilli erant illic

Capiloliiim

coiislilutiim cst, pcr angiiriuin quxsivil,

utrum coniiide

ccdere locuni vcllcnl Jovi


oiniies volucrunt, pralcr

alque

ipsi

cedcre

deos, quas ab cis scntiebant dari, aliqua vocabula inde flcclcntcs,sicuta bello Bellonam nuncupavcrunt, non bcllum; sicut a cunis Cuninam , non cunam; sicut a
scgciibiis

illos

(inos
:

commcmoravi,
alquc ideo C;iisli

Mnrtcin,

Torminum

(n),

Jiivenlatcm
est, ut

Segeliam non scgetem; sicut a pomis Ponionam, non ponuim; sicui a bubus Dubonam', non
,

piioliuiii ila

conslruclum

eliam

trcs inlus

bovcm
rcs

aiil

ccrte nulla vocabuli decliiialione, sicut

esseiit

lam obscuris

signis, ut

hoc vix liomincs do-

clissimi scircnt. Nullo inodo igiliir Felicilalem Jupiler

nominanuir, ut Pecunia dicta est dca, quaj datpccuniam, non omnino pccunia dea ipsa putata esl
ips.-ie

ipse

conteinncrei, sicul a Tcrinino, Marlc, Juipsi

ila

Yirlus,qii;K dat virlulem


,

Honor, qui honorem;


Yicloria
,

vcntalc conlemplus est. Scd

eliam qui non cesseillis

Concordia
cloriam.

qiiaj

concordiam

quae dat vi-

ranlJovi, profecioccdereiilFelicilali, qucc


fccerat

regcm

Ita,

inquinnt,

Jovem. Aut

si

non cederenl,

iion id

conlcm-

ipsa qiiae datiir,


liciios datur.

cum sed numen

Felicitas deadieiuir, iion


illud allenditur a

quo

fe-

plu ejus facerent, sed quod in


scuri esse mallent,

domo
illa

Felicilalis ob-

quam
iii

sine

in locis propriis

CAPUT XXV.
licel

De

eininere.

uno tanlum colendo Deo


,

qui

nomine

iijnoretur

4.

Ila

dea Fclicitatc

loco amplissimo et cclsissenlitur.

tamen

felicitalis

dnlor esse

simo consliUila, discerentcives uiide oninis boni


pelciidiim essel aiixiliiim.
alioriiiii

voli
Isla

Ac

sic ipsa

suadenle nalura,

nobis reddila ralione, mulio facilius eis

qiio-

deoruiii

supciflua inulliliidine dcrelicla, co-

rum

cor non niniis obduruit, pcrsuadcbinnis forlasse

Icieliir
pliiiii

una Felicilas, uni siipplieaiclur, imius tcm-

qiiod volumiis. Si
iioiinisi

cnim jam liumana

infirmitas sensit,

freqiieniarctiir a civibusqui feliccsesse vellent,


qiii

qiioriim essel iicino


i|isa

nollel

alqtic ila ipsa a se


Qiiis

ab aliquo Oco dari posse felicitatem; ct hoc senserunl homines qui lam miiltos colcbanl deos, in
qiiibiis

pelerclur

qu;c

ab oinnibiis pclebalur.

el ipsiiin eoruin

regom Jovcm

quia
,

ejiis

no-

oiiiin aliqiiid

ab aliquo dco,

nisi fclicilatem, vclit

ac-

mcn
rei

quo daretur

felicitas,

ignorabanl
illo dari,

ideo* ipsiiis

cipcrc, vel qiiod ad felieiiatem existimal pertinere?


rroiiiilc si felicilas liabei
in

nomine, qiiam credebant ab


:

eum

;ippcl-

poteslale

cum quo

lio-

lare voliierunl

salis

ergo jiidicaninl', ncc ab ipso


,

niine sil(lialiet aiilcm,


tilia cst,

si

dca

cst), qiuc tandcin sliil-

Jovcdariposse fclicilalem
uiiqMC ab
diiin
illo

qiiem jam coIebanl;scd


felicilalis

ab

aliqiio

cam deo

pclcre,

quam

possis a se

qucm

noniine ipsius

colcn-

ipsa iinpclrare? Ilaiic ergo deain siipcr deos c;x;teros


iiDiioiMie

csse censebanl. Conlirmo prorsus a qiiodam Dco,


:

cliam

loci dignit:ile

dcbuerunt. Sicut eniin

qiicm nesciebant, eos credidisse dari fclicitaiem

ipse

apiid ipsos lcgilur,


inaniini(<>),
riiiit

Romani vclercsncscioquem SumJovcm, ad qucm diurna


fulinina

ergo quairaiur, ipse colalur, et

sufficit.
:

Repudiclur
illi

cui noclurna fulmina tribuebant, colue-

sircpitus innumerabilium d;cmoiiioriim


ficial bic Deiis
,

non
Illi ,

sufin-

niagis qiiam

cui

non

sufficit

niunus ejus.

perlincreiil.

Scd postquam Jovi tcmplum insigne ac


a.'dis

quam, non
tis,

sufficiat

ad colendum Deus

d;itor felicilafelicitas. Ciii

siiblimc construclum esi, propter

dignilatem sic
invcnialur
iion
qiii

cui iion sufficil ab


(

accipiendum ipsa
liabel liomo

ad

cum

mnltiliido connuxit, ut vix

aiilem sufficil

n(m cnim

qiiid

ampliiis

Sumiiiani nomcii, qiiod aiidire


saltein legisse meiniiicril. Si
csl, qnoniaiii, qiiod

jam

potest, se

oplarc debeat), scrviat uni Deo dalori


cst ipse qiiem

fclicilalis.

Non

aulem

fclicilas

dea non
;

nominant Joveni.

Nam

si

cum

datorein

verum

est,

niiinus csl Dei

illc

felicitalis agnoscereiit,

non ulique

aliiim, vel aliani, a

Dcus
riiiii

qiKcratiir, qiii
iiiiilliliido

eam dare

possit, ct dcoruin f;ilso-

qiia daretiir felicitas,

nominc

ipsius Felicilatis inqiii-

noxia

rcliiuiiiaUir,

quam

sliillonim

rcrciit; iieque ipsuni

Jovem

cuiii tantis injuriis colcii-

liiiiiiiniim iniiliiliido
f;iciciis,

v;ma scclaUir, doiia Dei deossibi

dum
ruiii
,

pniarcnt. Istc alieiiariim dicitiir adiillcr^ uxoistc

cl ipsiini, ciijus ca doiia suiil, obslinalione

pucri

()

piilcliri

impudicus anialor

el

siiperb;c volniitalis oirendens. Sic

enim careie
felicilatein
:

rajitor.
iioii

polcst inrelicilaie,
lil,

qiii

laiKjiiam

dcam

co-

CAPUT XX YI.
Scd

De

luais sccmcis, quos sibi dii cele-

ct Dcuiii

dalorcm
qiii

felicilalis reliiiqiiil

siciil

carcre

brari a suis culioribus exeyerunt.


finijebnl liwc

iioii

polcst f;imc,

paiicm pieliim

liiigil,

et

ab hollomerus,
:

niine qui

verum

liabei,

non

ait Tiilliiis (b), ct

liumana

pclil.

CAPUT XXIV. Qua rnlione


inler decs colant ipsa

ad deos Irnnsfircbnl
def<'ndnut

diviiin mnilcin

nd nos. Mcrito dis-

Pngnni,quoa

plicuil viro gravi diviiioriini criiniinim pocta conlicior.

donn divina.

Ciir crgo ludi seenici, ubi liacc dictilantur, caniitanlur,

Libel

aiilem

eorum
,

considcrarc raliones. Usque


insipieiiles fnissc

aciitantur, deoriim lionoribusexhibcnliir

inter

n<lo'ine, iiKiniiiiil

majores noslros

rcs divinas a doclissimis coiisciiliiinlur? Hic cxclamct

crcdcndiini cst, nl b;rcnescirciil miinera divina csse,


iion

Ciccro,iioii contra figinenla |ioolariim, scd coiilra

dcos? Scd quoiiiam seicbanl

iicniini talia nisi aliF.r., liciit

(|o

deo largiente conccili

qiioriim dcoriini nomiiia

n bobiis
M.

Mbonam. Lugd. vcn.

ct I.ov., sicul
ct.

bohiis
' '

i:iil'oiiiiin.

noninvcniebanl, caiuni roriim nominibiis appcllabant


(n) Tcrniimim iliiJlFlnnis lili.
s<iiiini
I,

Kdili, el idio. At maniisrri[ai

non habcnt,

sio \iss.

K.tlili

voro,

iiiilitiiiu.
Iii

inoniorat

aliiciiicliisiiinei. iioii
;

(b) riju.

Iib.

2, cap. b-2

luvcnlalcin Marlein. ovid. lail. 0, vcrs. IZl-loi.


1

iviiis lih. 1.

^ sic iid^lri oiiiiios M:vs. (n) Ca.iyiuodis. Ildiiior.

n., ndiillcrator.

U.

lliDiJ. lib.

20.

[b) luscul.

I,

cap. 26.

m
iiisliliila
iiiajttriiin.

iMw.n QiJAiniis.
Aiiiioii cxclaniaroiil' ct
illi,

134
,

Quid

jurisperilis dici'

Siipcrniia
iii

non noccnl.

Qw.v.

Kiint
Il:i!c,

nus

ruciiiHiK?

ipsi

dii

is(n

siiis

liiinoril)iis cxliiltciKln

aiilcin illa qu:i; prolnla


iiiqiiit,
iioii

niullitiidincm iiocciit?

nMgilavcriinl, nlrocitcr inipcrariiiit, cladciii nisi (icrcl


I!;'niiiiliariiiil; qiiia ncj^icctiiiii

CKsc dcos llcrculeiii, ylvsciilapiiim, Casto:

csl

ali(]iii(l

scvcrisi'a-

rcm, Polliiccm
ncs
fiicriiit
,

proditiir cniiii
hiiiiian:i

:i

doclis,

(jiiod iioini.

sinic viiKlicaniiil;
rtiiin csl,

(|iiia

id

(|ii()(l

iic({lccliiiii

iiicral

ct

coiKliliono dcfccciint. (Jiiid

placatos sc cssc nioiistrariinl.

Iiilcr coniiii

aliud '? Qiiod

corum
;

qiii siiil dii

non

li:ihcaiit civil:i-

coinnicnioratur virtiitcs cl niiraiidn lacln (|uod dicaiii.


Tilo Latiiiio*, rnslico Uoinano patrifainilias,
csl
iii

tcs vcrn simiilacra

quod

vcriis Dimis

ncc scxuni

lia-

dicluin

bcal, ncc a'l:itcm, iicc dcfinila corporis mcnihrn. Il;cc

soiniiis,

iii

scnaluin

iiiintiaict,

iil

ludi Uoiiiaiii
in

pontifox nossc popiilos noii vull


piit:it

naiii (alsa (;sse


f:illi
iii

non

instaiirarciitur

quod

priiiio

coniin dic

qiiodaiii

\ Kxpcdirc
Quod
i|)se

igiliir

c.\islini:it,
iii

rcligiono

scclcrnlo

qui populo spcctaiilc ad supplicinm duci


,

civiialcs.

dicere eli;im
diihitat.

lihris

Rcruni diviiiarcligio, qiio

jussns cst

niiuiinibus vidcliccl cx ludis liilaritatcin

nim

Varro non

Prxclara
ciiiii

|ua'rciitil)ns, trislc displicuisscl iinpcriiiin.


illc
,

Cinn ergo

conliigiat libcrandiis infirmiis, cl


lihcretiir inquirat,

veritatcni qiia
faliitiir.

qiii soiniiio coinnioiiitiis


,

crat, poslcro dic jussn

crodaturci cxpcdirc ipiod


ciir

laccrc noii ausiis cssct

sccuiida noctc lioc iden rur:

Pocticiim sanc dconiin geniis

Sc;cvola rcspuat
sic
vidi;Iicct

sus severius iinpcratiim cst


fccil.

amisit iilium
,

quia non
ci

eisdcm

liltcris
iit

non lacciur

qiii:i

deos

Tertia noctc dictiim


si

cst lioiiiini

quod niajor
sic

dcformaiit,

iicc boiiishoininihiis
,

comparcntiir, ciim
sic

poena,

non
iii

faccict, iinniiiicict.
iiicidit

Cuin ctiain

non

aliiim faciunt fiirari

aliiiin

adullcrarc;

ilcm ali-

aiidorct,

niorhum

acrcin ct liorribilcm. Tuiu

quid aliter

tiirpitcr

alipic incpic diccrc ac facerc;

vero ex aniicoriiin scntcntia ad niagistralus rem delulil,

Ires inter se

deas cerlasse de pr.Tinio pulchritiidinis,

ahpie

in lectica allalus est in


,

senalum

cxposi-

viclas duas a

Vcncrc Trojain everlisse

Jovcm ipsum
aliqna con-

toqiic

S(imnio

rccepla continuo valetudinc, pcdibus

converli in bovcin aut cyciiiini, ut

ciiiii

siiissaiuisabsccssil. Taiito stupofactus miraculo scna-

cunibat

dcam homini
nihil

iiuhcic, Satiirniim libcros de-

tus quadruplicata pecunin ludoscensuit inslaurari ().

vorare

deniqne posse confingi niiraculoruni


,

sanum sapit, subditos lioniincs malignis daMnonibus a quDrum doniinatione noii iibcrat nisi gralia Dci per Jesum Cbristum Domiiium
Quis non videat,
qiii
,

atque vitiorum

quod non
ahsit.
:

ihi

reperialur

alque ah

deorum nalura longe


me, ludos toUe,
honorcs
si

Scsvola pontifcx maxipra^cipe populis,

poies

ne

tales

noslrum,

vi

compulsos esse exbibere talibus


?

diis,

quae

diis immortalihiis dcferaiit, uhi

crimina deo-

reclo consilio polerant turpia judicari


ludis poetica

In

illis

ccrle

rum
Si

libeat mirari, el quae fieri possiint placcat imilari.


tihi

numinum

criiniim

freqiienlantur,

qui

autem

responderit populus, Vos nobis impor:

ludi cogcnlibus nuniinibus jussu scnalus inslaurabantiir.

lasiis ista, ponlifices

dcos ipsos roga

quibus

insli-

In

illis

ludis

corruptorem

pndicili.e

Jovem

lur'.

ganlibus

isia jiissistis,

ne

talia sihi jube;int

exhiberi,

pissimi bislrioiies cantabant, agebant, placebant


jllud fiiigebalur
,

Si

Qua;

si

mala sunl,

et

propierca nnllo

modo de deoinjuria
,

ille
**

irasceretur

si

auiem

suis cri-

riim m:ijestale crcdenda, major est

deorum
le

niinibiis

etiam

(iciis

deleciabaliir,

quando colerelur,
conderet,
cui

de quihus impiine finguiitur. Scd non

audiunt, da;:

nisidiabolo servirelur? Itaneiste

Romanum

mones sunt, prava docent, turpibus gaudenl


solum
iion

non
per

dilaiaret, coiiservaret iiDperium, quovis

Uomano,

depulant injuriam, side


forre

illis isla

fingantur;
si

displicebant talia

homiiic abjectior? isle daret

feli-

sed eain potius injiiriam

non possiint,

cilatcm

qiii

tam

infelicilcr colebalur; et nisi ila co-

lerelur, infelicius irascebalur?

eorum solemnia non agantur. Jam vero si advcisus cos Jovem interpcllcs, niaximeob eam cansam, quia
cjus pliira
clianisi

CAPUT

XXVII.
(luibus

De
in

tribus

generibus

deorum, de

crimiiia ludis scenicis aciitantur;

nonne
a \ohis

Scwvola ponlifex disputavit.


litteras,

Deum Jovcm

nuncupalis, a quo regiiur lolus

Relalum
Scrcvolam

est

doclissininm

ponrificcm
:

at(|uc administratur hic

mundiis, eo

illi

fit

(b) dispiitasse iria

genera tradita deoriim


tertiiini

ni;ixiina injiiria, qiiod eiim ciiin islis


tis,

colendum puta-

jnum
esse,

a poetis,

allerom a pliilosophis,
Priiiium

a prindicit

eoruniqiie

rcgom esse perhibeiis?

cipibus civitalis.

genus niigatoriiim

quod

CAPUT

XXVIII.

An ad oblincndum

niulta dediis finganlur indigna;

secundiim

dilatandum-

non coiigruerc

civitatibus,

quod haheat aliqua supopulis iiosse.


:

querccjnum profuerit Rontanis culius deorum.


Niillo igitur

pervacua, aliqua etiam

qiise obsit

De
cl a

modo

dii

lalcs, qiii

t;ilihiis

placantur,
sit

supervacuis iion magna causa csl


an exdumarenl

solet

enim

vcl polius accusanliir honorihus, ut

majus
de
illis

crimon

qiiod cis faisis oblcctanlnr, quain


'

si

vera diceconservar.t

Mss.,

ornisso, non.

renlnr,
ct Lov., placa-

Romaiium

impcriiini

augere

ct

* *

Kdili, i.filino. Noiiiniili Mss., l.alinio.

Sic iiiaiiubciipti ciiiu viii(J.

Ain. Kr.

polnissont.

Iloc cniin si possent,

Gnccis potius doin hiijiiscemodi

banl.
*

num lam
farlis.
*

grandc confcrrcnl, qui eos

vctus libcr Faurensis,

()^(lis coiisenliuiil Liviiis, lii>.2,c.oG, acVal(!rius, lib. 1, ca|). 7, cl -i, (uiin (Jc plel! jioniiiiciii ili(;mil, quod ruslici ; l.oiiiaui a|i|iel- l.Hionc sij^nilican; volt^hat Cicuro , somiiiiiiii

hoc

ii)smii

narrans
iil(! (;st

iii

litiio

primo dc Uiviiialionc, cap.

^(5.

{b) Ip.sc

l,c;ip.

7)'.),

SCKvola, qiii a Ciccroiic, dc oralorc, lil). laudaiur ui piruperHoruin cluquentisdnius, ct

a viris perilis dici. Qnid uliud, (putm quod eorum, otc. F.xpungoiidum, quam : nani ahcsl ah omnibus manuscriplis ot, si ad. diliir, vcrha siit)SC(iiiciili;i, (iiuu ponlllicis Scu;vohe suiil, cnm proximc pra;ccdcnlil;iis malo coiiiKiclil.
Sic Mss. Editi autcin,
Iviili
:

"

.^liquoi M^i.,essenoiipHlant. El

quidaiu a secuiida manu

eLv(juenliuritjuris])e>itisstinus,

csse compuiul.

135
.-.liiis

DE CIVITATE
ilivins
.

DKl, 5.

AUGUSTINI
istos tnebalur,

f-6
et por
illud

Iioc csl
,

Imlis

sconicis

linnorabilitis

nos sooundiim
niim regem
vidonliir.

pulobcrilndri.i-

(ligniiisquecoiiieriinl
riiin
,

qnando et a niorsibus poeia,

riinumaiispicium loco non cesserat Jovi, plus

quibiis dcos dilacorari videbanl


,

so.

noii

snb-

hominum, qiiam rogem deornm


qnoiiue
alio

timuisse

Irnxcriinl
iies

dando
,

cis liconliam innle Iraclandi honiiel ipsos scenicos

Reoeptis

lompon; provinciis
reirorsiis Terininus

quosliltcrot

non lurpes

judic:i-

memoralis, nostra pcne momoria


cessii
,

vcruiit, sed dignos


biicruiit.

eliam pracclaris hoiioribiis bapolueriint aiireani pecuniyin

quando

Jiili:iniis (),

doorum illorum
jiissil

oracnlis
,

Sicui

auteni
,

dedilus,

immoderato ausu naves


porl:ilialiir
:

incendi

(|ui-

liabcre Roinani

qiiainvis

deum Auriniim non

cole-

bus nlimonia

qua exeroitiis

desiiliitus,

reia
*i

sic ol ;irgonlcam

habere potucrunt,

et jcrenni,

mox
est

eiinm

ipso hostili viilnere exslincto, in tantam


,

ncc Argeniiniim, ncc cjus patrem coloreiit .^scii:

redaclus inopiam hostibns

ut iiide nullus evadtrol

uii-

laniim

ot sio oinnia

qii.nc

retexerc piget. Sic ergo et


niiUo

diqiie

incursantibus
iiisi
iilii

mililem
illic

imperatori.^

Tcgnum
possent
;

inviio qiiidcm
diis
,

Deo vero

modo babere
sive

morte lurbaliim',
constitiierentur,

placilo pacis

imperii fines
;

vero

islis falsis el miillis ignoratii

hodieque persistunt

non qui-

conlomplis

alqiie illo

unocognilo*

et fid sincera

ac

dem

tanlo delrimento, quanliim conci sserat lladria-

moribiis culto. et melius hic

regnum babereni,quan-

nus, scd media lamen compositione delixi. Vano igitnr aiigurio deus Teiminiis

tumcumqiie liabprent,
pilernum
,

et post li:ec* accipereiil seiii-

non

cessit Jovi

qui cessil

sive

liic

baborent, sive non haberent.

Hadriani

volnnlnti,

cessit eliam Jnliani temerilali

CAPUT
Nam
fiiisso

^"XIX.

be

fiihjtale auspicii

quo Romani

et Joviani (b) necessilali. Viderunt ha;c inlelligonlio-

regui fortiludo
illiid

el slabilitas visa est indicari.

res gravioresque
civitalis, qii;c

Romani

sed conlra consiietndinein


,

qiiale esl qiiod

pulcberrimiim auspioium

dicinoniacis* rilibus fucral obligala


:

dixornnt

qiiod pnulo ante

commemoravi, Marregi

parum valebnnt
.sentiebant
,

quia et ipsi eliamsi

illa

vana esse
Dci

nniiir:T!

lcm
riini

el

Terininum et.Iiivenlatem nec Jovi

deo,

lamen rerum sub


,

iiniiis v(>ri

rcgimine atque imperio constituts


si,

loco ccdere voliiisse? Sic

cnim

religiosnm cul:

iiiquiunl

gnilicaliim est, M:irliam


iicinini
ffiie

gentem,

id csl
;

Romaiiain

lum, qui Deo debetur, exhibcndum pulabant


vientes, ul ail Aposloliis
tori
,

ser-

locnm qiicm toneret dalnrnm


deiirn

lerminos propler
;

Romanos quoTorminum neminem

creaturw

potiiis
i,

qunm Crea2.')).

qui est bcnedictus in soecula

{Rom.

IIujus

comniotiirum

juventiilom etiam

Romnnam

Dci veri erat auxilium necessariiim, a qtio mitlcren-

proptcr
lur sancti viri el veraciler
pii
,

qni

pro vera

religio*.

de uu
fio

Jiivenlniein iiomini ossc oci5snr:im. Videanl or-

qiiomodo baboanl* islum rcgi-m doonim siiorum

ne morerenlur, ul

falsse a

vivenlibus lollereniur
diis

el

datorem

rogiii sui
,

ut ciim

atispicia isia

pro adesset.

CAPUT XXX.
res

Qualia de

Geutium etiam

cutlO'

versario ponercnt

cui

non cedere pnlcbrum


.

eorum

se sentire fnteuntur,

Oiianqiiam h;oc
qiiid

si

vera sunt

non liabent omnino


stint

Cicero

atigiir

irridel

auguria

(r )

el

reprehendit

timeanl.

Non enim
qiii

confessuri

qtidd

dii

bomiiios corvi ot corniculai vocibiis

vitre consilia
).

moiste
,

cesserint Clirisio,

Jovi cedere nolueriint. Snlvis

derantes

De
,

Diviuaiione
qui

lib.

2, cap. 57

Sed

qiiippe imperii finibus Chrisio cedere poluorunt, et

Acadeniiciis

omnia esse contendit


in his

incerla

iii-

de sedibiis locornm

et

maxime de corde credonlinm.


in

dignus cst

qiii

babeat ullam

rebus aucloritaiii

Sed antoqiiam Cbrislus veniret


deniqiic isla
scriborontiir,

carne

anteqiiain

tcm. Dispulat apiid eiim Q. Lnciliiis Halbus

socim-

qiuc de libris eoriiin pro-

ferimus

sod tamen poslcaqtinm facluni est snb roge


illiid
,

do de Deorum Natura libro, et cum iies ex natiira rerum velut physicas


opinionibus
ul a
rnliiilosis
ila

ipse
et

supersiiiio-

philosophicas

Tarqiiinio

auspicinm, aliquolics Romnnus e\crlioc osl voisiis in


,

inscral, indignatur tamen inslitutioni simiilacroriiin


cl
,

f iliis fiiftis est

fiipim
illa

f;ilsuinqiic

loquens

Videtisnc

i<ji-

osloiidit ;iuspioium

qtio Juvei Ins


,

non ocssoral

tiir,

pliijsicis

rebus bene atque utililcr invenlis, rU'


el

Jovi; et gons M:irtia .MisGallis, in


perii
iii
,

siiporanlibiis atqiie irrnnipcnti-

tio sil

trncla

ad commenlitios
,

fictos

deos ?

Qiicc res
,

ipsa

Urbe

contrita cst; et lermini im-

genuit fnlsas opiniones


perstitiones pene
et

errorcsque turbulenlos

el .u-

defioiontibiis mullis ad

Annibalem
It;i

ciTilalibus,

auiles.

Et forma: euim nobis dcorum,


:

nngiistimi fncranl

cnarclati.
,

(;vaoiiatn est pul-

wlnles
,

ei vestilus

ornnlusque noli sunl

qencra prw-

cliritiido

auspioionim
.

remnnsit conlra Jovoin con,

lerea

conjugin, cognationcs,

omuinque Iraductn

ad

tiimacia

non deoriim
cossissc
ot
;

scd d:rmonioruin. Aliiid cst


iindo
ccs^^eras

similitiidinem imbcciUilnlis liumnua!.


lis

Sam

et

perlurba-

eiiim non
3ii;inqiiam

aliiid

redissc.

animis inducuntur

acccpiinus cuim

deorum cupidi{ul

postoa

in

Oriont;iIibiis

parlibns Ila-

Inles, agriliidincs, irncundins.

Acc vcro

fabulw
,

fe-

Iriaiii vdliiiilnto miitali

siiiit

lcrmini imporii Romani.


noliilcs, .\rmeiiiam,

runl

dii

bellis

prwliisquc cnriieyunt.
,

Nec solum

ul

Ille

namqiie Ires provincias


.

Me-

opud Ilomcrum

cum duos

e.xcrcitus coulrarios alii dii

snpolamiam
io
(rt)
:

Assyriam
ille

Porsanim conocssil impo-

Er. I.ugd. ven. l.ov., undiqiie lioslibus incursiinltbm,

nldous
wnqnilo
Fiiiii

Torininiis, qui

Romanos
llhris.

toruii-

milite impernlorvi mnrtc tiirbnto. > Ain. ot Mss., da^monicis.


* F.dili,

M.

'

Inv.,
l/>v.,

rffrnfjanliliiis

cttoris
alii

ul fnLsa

a vivcntiluis toUerclur. Al Mss., ut fakie

sic Mss.

nnlfiii, poxl lior.

a rivcnlibus
ct nianu.scripti,
(/)

lollcrcnlur.

quomodo

liahebunl isliim. Kdili


M.ss., ul

hnbranl.
ul ri. Mclius (ai Vide Kulro| iuiii,
*
FjJiii.

nini

(a) luliaiiiis nposlala. vid. infra, lib. 5, cap. 21. siioccssoris iniiaiii. (r) Aiiguroin sc ipse profl.clur fuisse in libro 2

do I egi-

lib. 8, (a|i. U.

llUS.

J-.7

ex alia parle defcudcrent {Hiadia


si'd

T, vers. 61 sqq

ipsediccret dc rcligionibiis loquens,

iuult;i

cssc vcra,
eliaiii
,

etiam

ut ciim Tilanis uut ciiiu C.ifianiilnis

sua pro-

qme
(li;il,

noii

modo

viilgo scirc

non

sil utile,

sed

piia bclla gesserttnt. Ilwcct


tissinic,
6';.

dicnnluret cirduntiir stulsuuntuvtiue


tevilalis
(lcrcii-

t;imetsi ct

l:i!sa siiiil,
i(l(!()

aliter cxistimarc

popiilum expc-

et

pleiia

sunt

vanitaiis

(ii;cC()S

tehMas

;ie

niysl(!ria ta(itiiriiit;it(!
lotiiiii

28). Kcci!

inUMiiu qiuo
l)(Mii(lo
.

coiiliioiiliir (iui
li;vc
:i(l

paricliliiis(|iic

claiisisse.

ilic

cerie

eiinsiliinii

liiiil (loi)s

r.ciiruiiii.

ciim

supcrsrilio-

prodidit veliit sapientium, pcr qiios civiiatcs cl pnpuli


iTgereiitiir.

iiciu perliiicrc dical

;\(1

rcligioiiciu
:

voro, qu;c ipsc

Ilac laiucn lallaci;i

iiiiris

mndis

iiialigni

seciiiuluiu Sloicos vidclur (loccri!


soplii

Non

cnim

pliilo-

d;ciuoiies deleclaiilur, qui cl deceptorcs et dcc(!pt()s

solum

iiiquil

Dfri(m clium niajorcs nostri super'.

pariter

|i()ssi(l(uil,

a qiiorum doiiiiiialione iion libeiat

slitioiiem a religioiie separavcrunt

Nam
,

qiii totos

dies

iiisi gr;itia

Dei per Jesiiui Chrisliim Doiniiiiiiii nostruiu.

precubanlur

inquil,
,

et

inimolahanl

nt sibi sui liberi

2. Dicit cliam
ctissiinus,
qiiid csset

idem nuctor
lii

aciiiissimiis atqiic

do-

supersiUes esscut

snperstiliosi sunt appcllnti {\'ide


:

Laco-

qiiod

soli ei

videautur animadvcilissc
ciiin

cluniiuin, lib.'*, cap. 28)

([nis iiou iiileHig;\l ciiui

l)eus,qui crediderunl

cssc aniinaiii

nari

cliiiii

consiicliidiiiciu civil;\lis liiucl,


,

religiouciii

luotu ac ralioiie

munduiu

giibernaiileni (a).

Ac pcr
;

l;uid;ue uKijoruui

caiuque a
id

siiporslilioiic velic se-

hoc, ctsi noudiim tcnebat quod veritas liabet

Deus

jungerc, sed

quomodo
illi

possil

nou

iuveiiire?
,

Si
qiii

enim verus, non anima, scd animac quoqiie


clor ct conditor
:

est elle-

eniui a luajoribus

suiilapiicllali siipersliliosi
,

t;imen

si

contra prajiidieia coiisue-

tolos dics precabaulur el lmiiiol;\Ianl


illi',

iuiinqiiid ct

ludinis liber csse posset, uniim


tercliir

Dcum

coleiidiim fa-

qui iuslilueruul (quod

istc reprcheiidil) deoriiiu


disliiicla
,

atque suaderct, motu ac ralioue niiindum gu:

siiuulacra diversa

xiaie el vesle

deoruui
tau-

bernanlem

ut ea

cum

illo

de hac re quaistio lema-

gem^ra

coiijiigi;i

cogiialioiies? ll.ec iiliinic

cum

nerel, qiiod

eum

diceret essc

animam, non polius

ct

qii:im siipcrsiilidsa eulpauUir, iinpllcat ista ciilpa


jore.-.taliiim
iiiijilicat

ma-

animac

'

creatorcm. Picit ctiatn antiquos

Romanos
maiisisset,

simulacioruiu iiislilutores
,

al(|iie ciillorcs:
iii

plus aiinos

cenlum etscptuaginta deos sinc simulacro


<

et ipsiim
iiiiatur

qui quantolibet eloqnio sc


,

li-

coluissc (6)
c

Quod

si

adhuc,
t

>

inquit,

<

hcrlalem
rieiari
;

evolvere

necesse habcbat

ista

ve-

castius dii obscrvarentiir.

Cni

scnlenti;fi su;e le:

nec quod

iu liac dispiitatione disertus iusonat,

siem adhibet inter csetera


iiecdiibitat

etiam genlem Judseam

niutire audcret in populi


Cln-istiaui
noiiiii)o

coucione.

Agamus

itaque

eum locum

ila

concludere, ut dicat, qui

Deo

iiostro gralias.

iiou CckIo et

primi simulacra dcorum populis posuerunl, eos civitfltibus suis ct

Tcrra)

sicut isle disputat, sed ei qui fecit


;

coelum et

metum dempsisse,
stoliditate

et

errorem adJipossc in

lerram

qui has supersliliones


,

quas

iste Balbiis vel-

disse

prudenler existinians

dcos facile

ui balbiitiens vix reprehciidit


sti

per allissimam Chri-

simulacrorum
ail,

contemni. Quod vero non


;

liumililalem

per

Aposlolorum pr.edicalionem,

Errorera iradiderunl

sed, addideruni;

jam

uii-

pcr lidem martyru.ii pro vcritale morienlium et cuiu


veritale vivenlium
,

que fuissc eliam sinc


esset Deus, qui

simiilacris inlelligi vult errodicit

non solumin cordibus

religiosis,

rem. Qiiapropter cum solos

animadvcrtissc quid

verum etiam

in a;di!>us superslitiosis libera

suoruin

servituie subveriit.

eum crederent animam miindum gubemantcm, casliusque existimat sine simulacris obreligionem, quis

CAriJT

XXXI.

De

cpinionibus
licel

Varronis, qui

scrvari

non videat quantum proprolecto et

reprobata persuasione populari,

dd nolitiam

veri

pinquaverit veritati? Si enim aliquid contra vetusta-

Dei non perveneril, uiium iamen deum cole^ndum esse


censuerit.
\.

lem

tanti posset erroris,

unum Deum,
proximo

quo muiidum crederet gubernari,


colendum esse censeret; atque
in

ct siiic

simulacro
in-

in tani

Quid ipse Varro, quem dolemus

rebus divipo-

ventus facile fortasse dc animae mutabilitaie cominoneretur, ut naluram


poliiis

nis ludos scenicos,


stiisse
,

quamvis non

jiidicio proprio,

incommutabilem, qua!

cum ad deos colendos


uonnc
ita

luultis locis velut re-

ipsam quoque animam condidisset,


sentiret. II:cc

ligiosus lioitclur,

conliletiir,

non se

illa

cum

ila

sint,

Deum verum csse quxcumque lales viri in


ludibria posuerunt,

judicio suosequi, qu;B civilatem Roiiianam instituis'-e

suis litteris
confitcri

mullorum deorum

cominemoral, ut
rel,

si

eam

civitatem

novam

conslilue-

ca potiiis occulta

Dei voluntale compulsi


igilur a nobis

ex

n:ilur:E polius forniula

dcos nominaqiie eorum

sunt,

quam persuadcre

couali. Si qiia
,

se luisse dedicaturiijn non dubilct confiteri?Sed


iiuoiiiam
iii

jam
ul
illa
,

inde testimonia

proferuntur

ad

eos rcdarguendos
(piaiita et

vetere populo esset

acceptam ab antitenere
,

proferuntur, qui nolunt advertere de


nialigna

qiiam

quis iiominuni et

cognominum historiam
dicit,

daemonum

potestate nos liberet singiilare


i

imdila est
scriberc ac

dcbere se

et ad

eum

finem

sacriflcium i:im sanc


ritus
'

sanguinis fnsi cl doniim Spi-

perscriitari, ut potius cos

magis colere
vcrbis

impcrtili.
el I-ov.,

(|iiam despicere

vulgus

vclil.

Qiiibus

homo
Er.

nm

potius animce. Caiteris in lihris, el

acutissimus satis
iion
sibi

iudic;il,

non se aperire omnia, qu;c


ipsi nisi

anima'.
(a) l)c (luiliusi icero, dc Nalura deorum, lib. 1, cap. 2. hisidria ^um^e, caj). 8, scribil uh i\ so (Ii) 1'liiiaiiliiis iii

tanliim conteuipt.ii cssent, sed etiam

viilgo despicienda
isia

vidcrcntur
dciiui
,

lacerentur.

Ego

vcliuiin

Uoiii:iiiis.

nc

exisliiiiarent
li;ihere

imaginemDei, ;hu
;

Ixiini|

conjicerc pulari

ni^,i

cvideriler alio loco

iiis s|)eciciii aiil ^iiiimalis

tbrinam

al^pKi

iii

riori-

Ms. 70f), iiP.parave.rant. M. sola erJilio 1X)V.: Numfiuid non

tms ccnliiin sr[itii:t^inla anii s tcini la quiileni (uecta, siiiiiilacra voro conoiuni ah ijsis nuUadedicala.conler Iliii. lib,
e.t

illt.

54, cap. 4.

Sadct. Auglst. VII.

{Cinq.J

*59

DE CIVITATK
\X\ii.

l>i: I,

S.

.VUr.USTIM
:

iio

CArU T

Ob iiunm specicni
sihi

utilitatis priiici-

rena suiit
vis
illis

inlelligenlibus el limc spiritii.^Iihns qiiamin maiiiftistatione

pes Geniium

npud suhjcriox

populos falsas

reli-

nondum

pradicanlihus, cl

qii.
iii

gioues volueruut prruimiere.


Dicil
oti.ini

temporalibiis icbus significarctur iclcrnitas, ci

dc gr>ncralionilms (leorum magis

ad
;

qiiibus Dei donis csset vcra fclicilas.

poclns,
<*l

qnam

nd pliysiros fuisse popidos inclinalos


cl

ideo cl

scxnm

gencralioncs dcorum majores


orcdidisse

siios, id csl

veicres

Romanos
uliqiie

ei

eorum
ob

C.VPUT XXXIV. De regno Judaiorum, rjvod ab uno el vero Deo institulum alque servatum est, donec iii
vera religione manserunt.

coiisliluissc

coiijiigia.

Qund

noii

aliam

rauam
(leiiliiim

facluin vidctiir, nisi qiiia liominumvcliil priicl


sapieiiliiim
iii

Iiaquc ut cogiioscercntiir cliam


quihiis solis inhiant

illa

lorrona liona

negormm

fuil

populum

in

qni mcliora

cogitarc noii pos-

reiigionihus falleie, ct
.sod

co ipso non

soliiin

colcrc,
est falfallio-

sunl, in ipsius
in

iiniiis

Dei csse posila potosl;ilc, non


qiios colendos
in

imiiari eiiam d;cii:ones, qiilbus

maxima

mullonim falsonim.

Romnni anlca

lciidi ciipidilas. Siciil

cnim dpomoncsnisicosqiios

crcdiderunt,

popiilum suum

iCciypto de paiici-ssi-

lendo deocperinl

po-sidcre non possnnl; sic cl

mis

miilliplicavit, et indcsignis mirahilihiisliiicravit.

miiies priiicipcs, iKni sane jusli, scd dcemoniim similcs, ca, i\\\x.

Noc
gens

Liici:iam

mulicros

ilb-c

invooaverunt

qiiando
ct

vana cssc novcrant, religionis nominc

cariim

partiis, til miris

modis miilliplicarenlur,
crescerct, ab

populis lajiqnam vera suadobant, lioc iiiodo coscivili


sociclali vcliil arclius

illa

incrcdibiliier

.(Egyptioriim
volentiiim

alliganlcs, qtiosiiiiiliter suh-

persequeiilium cl infaiites

omnes necarc

dilos possiderciit.

Qiiis

aulcm infirmus

et indoctns

manibus ipsc
iiiina

libcravit, ipse servavit.


;

Sine doa Rnfucrunt; sine


:

evailerel siniul fall:ces et principes civitatis el d;c-

suxtiriiiit

sine Ciinina in cunis

tnoncs?

Fdiica et Potina escam

poliimque sumpserunt

sinc

CAPUT
poru.

XXXIII.

Quod judirio

ct

poieatute Dei veri

lot

diis pucrilibus educati

sunl; sine diis conjiigali-

omnium regum

alque reguorimi crdimta siul lcin-

bus

crmjugnli; sine

cultu Priapi conjiigibiis mixli.

Sinc iiivocationo, Neptimi marc transeniitihiisdivisiim


igitiir illc

Dcns
nralis.

rclicilaiis aiirtor cl

daior, qiiia so-

patiiit, et

scquciites eoriim inimicos flnctihus in

se

lus cst vcriis Dcus, ipse dal regna lerrena ei bonis ct

rodcunlibusobruil. Necconsecravorunt .iliquam deant

Ncque

Iioc

temere ct quasi

foriniiu

qnia

Mnnniam

quando de

cceio

manna

siimpsoriinl

nec

Deiis cst,

non forluna; sed pro reriim


sibi
:

<trdinc
ciii

ac

qiiando siiienlibus aqiiam pcraissa jtelra profiidit

tcmporiim ocrulio nobis, iiotissimo


ordini iciiiporuin non snbdiliis

Jamen
ipsc

Nymphas Lympbasqne
Martis ct Boilon.T,

colnerunt. Sine insanis sncris


,

servit, sed

cum

bclla gcsserunt

cl sinc vicinria

tanqiiam

doniinus

rcgit

niodcratorque disponll.
nisi

quidcm non vicerunt, non eam tamen deam, sed Dei


siii

Fclicitatem

vcro

non dat

l)Onis.

Hanc enim
lamen

nninus

liabucrunt. Sine

Segctia segelcs

sinc

possnnl ct non habcre cl Iiabere scrviciites, possuiit


el

Bubona

Iioves.

molla sine Mellona,

poma

sine

Po-

nou
in

baberc ct liabeie rcgnantes. Qu:c


ca vila crit, ubi

mona

et prnrsiis omiiia, pro

qiiibiis tantit; falsoriim

plena

ncmo jam
illo

servlet

*.

Et ideo
ne

rcgiia tcrrciia ol bonis

ab

dsintur, el malis;

deoium lurb;c Roinani siipplicandum piitaverunt, ab Hno vcro Deo muKo feliciiis acccperunt. El si iion
in

ojus cullores adliuc in provectu animi


:b

parvuli liaRC

eum

pcccasscnt impia curiosilatc, tanquani magi-

eo nnir.crn
lioc esl

qiiasi

mngiium

aliquid concupiscant.

cis arlibus seducti,

ad

alieiios

dcos

et

ad

idola dein

El

sacraiiioutiim veleris Testamcnti, ubi oc-

flueiido, el

poslremo Chrislum occidcndo.

eodem

ciiliuiii

crat

novum, quod

illic

promissa el dona lcrM. habcnt veteres

regno,

elsi

non spatiosiorc, lamen

feliciorc mansis-

'

rleriqiic
scripli
:

v^ ap/ii.. sic eliam Ms. 76(.


,

scnt. Et

niinc qiiod por


illiiis

omncs

ferc terras gentesque


:

* ?ubst'<ieiili senli'iitia, (]iiani nulli noii

dispcisi sunt,

uniiis

vori Dei providoiilia osl

ac

lihri

isllixc

t^dili

vind.

Am.

Rr. r.ra-niittuiit

ut qiiod
ar.-c
,

deorum

falsoriim iisquequaqiie simulaora


sacrificia
prolii-

reqna tnmdi liujus neus bonis el mdlh foniinimiler pra'st(il, ne boiiicaUmipuim Dei mugna munera concupiticmU. rnuKiue siihjmigiiiU nirsnin iiUc^^jrani illani sPQlciitiaiii : r^l ideo rcqna terrena et bonis ab illo dantiir, <!tc. Non d{\ ii.icseiiteiilia, ul noiiiieino c\isliniavit, scd verhis <i priiniissis <'Si dhsevvatii l.udoviri vivcs tJe et l.atiiiii, ahrsse illa a in.inuscriplis ol c marKinc iii iPiliiin irre|)sisse. Haic verba omitluiil etiam noslri
vcrha
F<
idi'o
Slss.

iuci,

tcmpla evcrUiiitur, ct

licnlur, dc codicibus eoriim probcliir quemadmodiiiu


lioc fuerit tanlo

ante propheiatiim; ne forte, ciim

logorctiir

iii

nnsiris, a nobis piitarctiir cssc confictiim.


scqiienii vidciidum

Jani quod scquitur, in voliimine

M.

est, et bic dandiis liiijus prolisilalis

modus.

LIBEIt QiriJYTUS
liiitio

(")

do

lolliMula fali opininnc agit,

nc demiim cxisunl qui


iii

sis ailsrril.i siipcriorc liliro monsli-a\it, rcl;rre

l\oinaiii iniiierii vires et incrcnicnta, qn non possc diis ial tauini velint. Indc ad qiiTstiouoni dc iir.rscicnlia Iioi dclai siis, prob;*!

aiiforri. lt>6tt'a dc nionlnLS Uoniauorum aiiliquis dicit, el quo ('oruiu liborum noslrjc voluntatis arbilriiiin \hit tmm nnTito, sivi! qiio Dei jvidirio tacluin .>>it, ut illis a<l .iiiiroiKlum iiii|i<'riu!ii Dous ijise vorus, queni non colcliant, adjulor liierii. Docctjtostrciiio qua: vera diicouda sil fciicilastJiristiaiioruni iiii|uTatoruin.

mn

PRyEFATIO.
Qunni.nni cnnslat oniniuiii rrrum optandaruin
(u) Scri|4us

tudiiicm essc felicitatem,

f 'oni-

nimi Oci, et
houiiiiilHis,

non esi dea, sed doideo niillum deum coicndiini csse ab


qiioc

uino Uii.

iiisi

qui polcsl cos facere fcliccs

uiiU

m
si illn Icn

l.ll!i:il

QUINIUS.
dicniit stcllas, acccpia qiiidcin poic
,;;iH'
:i

142
sumiiio Dco,
ricc('ssit:iti:

csscl,

sob

oolcrul.i nicrilo
(|ii:i

(liccrcliir
(|iii

j:uii

C()iisci|iicnlcr

vidcanuis,

caiis:

Dciis,

p.iicsl

arbilrio siio isla dcccriicrc, sed inlalilins


biis iiigcrcndis illiiis

cl iila lionn darc, qna; liaiicic possuiit cliain iioii hoiii,

oniiiino jiissa
cst,

coiii|)Icrc

ilaiu;

ac pcr
lani

lioc

ctiam non

fcliccs,

llonianntn iinpcriiim

dc

i|)so

Dco seiilicndum

qiiod

indignissiniijiii
si
;

niagiiiini

lanupic (linlnriinni
ill:i,

cssc volncrit. Qnin


cololianl, inulcl
iilii

visuiii

cst

dc stcllaruin volnnialc senlirc? Qiiod


poliiis
sit
ill.i

oiiini lioc dconiiii ralsoriiin

(piaiii

diciinliir sl(II;i; significire


iit

ista

qiiam laccre

lilndo iion IVcil, c( nnilla


fncrii

jaiii dixiiiiiis,

visiiin

quasi loculio (iu;dani

Dositio,

pr.Tdiccr.s

opiiorinnum cssc, dicemiis.

fulura, iion agcns


iiiipciii

(non cnim niQdiocritcr doclorurn


scntcnti;i
,

CA1'L)T PlilMLM.

Cnusoui Homiuii

om-

homiiium
solciit

fuil

isla

iion

qnidcm
,

ila

iiiumque regiiorum ncc fortuitam csse, nec in stella-

loqiii

malhcmalici, ut

veibi gralia
,

dicant,
lloinici-

rum

posiiionc coiisistcrc.
magiiitudiiiis inipcrii Uoniani

Mars

ila jiositns

homicidam
iit

siginficat; srjd

dam
Causa crgo
luita csl,

facil'

vcrunitamcn

nec

for-

coiicedainus non cos ul

ncc ralaiis((t),sccuiiduin corniii scnlcniiam

debciit loqui, cl a pliilosophis accipcrc oporicrc .scr-

monis rcgulam ad ea
|)Osilioiic

pr;cnnnli;iii(Ia, qu;e

sive opinioncm, qui ca dicunt essc fortniia, qnai vol

in

sidcrnm
niliil

se repcrire

nuHas causas habcnt,


lioiniiium voiunlalcm
coiilinguiil.

vcl

non cx aliquo ralionabili


falalia,

piitant

qui

fil',

quod

niiqiiam diccre potueruiil, cur

iii

vit;i

ordine vcnicntcs; el ea

geniinoriim, in
,

qu;c

pr; ler

Dei ct

actionibus, in

cvcnlis,

cujusdam ordinis ncccssilalc


propterca quisquam fato

in

professioiiibus

arlibs,

honoribns, cyclcrisquc rebiis ad


lincnlibus, atqiic in ipsa inorle
diversitas,
iil

Proisus divina providciilia regna consli-

humanam
sit

vitam pcr-

lunntur liumann.
tribuil, quia
fnti

Qux

plerumquc tanta
qiiantum ad hxc
iiilor

si

similiorcs

cis sinl,
ipsi
in

ipsam Dci voluntalcm vcl polcstalcm


atlinel,

mulli cxlranei,

nomine appellat, scntenliain


lioc
illo

quam

se

geinini,

lciicat,

liiignam

perexiguo tcmporis intervallo


in

conigat, Cur eiiim non


IJclurus

primiim

nascciido scparali,

dicit, qiiod

posica

conccptu anicm per

estjCum ab
fatum?
loqueiidi

qnisqnam
lioniines

unum concubitum nno

qu;x.'sieril

quid

ciiam

dixeril
usiinia

Nam

iiiomcnto semiiiali?

id

qiiando audiunt,
intclligunt
nisi

CAPUTII.

consuctudinc non

De geiuinorum
dine.
reliqnisse

simili dissimilique valctU'

vim

posilionis siderum, qualis csl qiiando quis nasci:

Cicerodicil, Hippocratcm, nobilissimum

lur, sive concipilur

qnod

ali(|ui

alienant a Dcivo-

medicum,
simul

scriplum

quosd;im

fratres,

luntate, aliqui ex illa ctiam

hoc pendere coiifirmant.

cuin

a^grotarc coepisscnt.

SeJ

illi,

qui sine Dei voluniaie decernere opinantur

ingravcsceret

^idera quid agamus.vel qiiid bonoruin habcanius

ma-

eteorum morbus eodera tempor^j codem levarctur , gcminos suspicaSloicus,

tum

(fl).

lorumve paliamur, ab auribus omnium


sunl
;

Quos Posidonius

multum

astrologiic

rcpellendi

non solum eorum qui veram religionem tenent,


licet

scd qui deorum qualiumcumque,


lunl esse
agit,
iiisi

falsorum

vo-

dedilus c;idem constitulioncastrorum natoseademque cnnceptos solebat asserere (b). ita qnodraedicns pcrli-

culiores. nt nullus

H;rc

enim opinio quid

aliud

omnino colalur aut rogetur Deus?


nobis dispulalio iion est insliluta,

nerecredebatadsiniillimamtcmpcricm valetudinis,hoc pliilosopbus aslrologusad vim constitutionemqiic siderum,qu?elueralqiio lempore concepli natiquesunt. la liac causa niulio cst ncceptabilior el de proxinio credibilior conjectura

Contra quos

modo
qiii

sed contra eos

pro defensione conim qnos deos


adversanlur.
Illi

medicinalis

quoniam

pulant, chrisiiau.TR religioni

parcntes
ila

vero,

qni positionem slellarum


qualis quisque
sit, et

quodammodo decerncntium
ei

ut erantcorpore afiecti, duni concumbcrent,


dia

primor-

conceptorum

affici

poluernnt, ul conseculisex

quid

proveniat boni qwidve


si

ma-

mali accidal.ex Dei volunlale suspcndunt,


slcllas putant

easdem
sibi

habere hanc poieslaicm Iradilam

terno corpore prioribus incremcnlis paris valetudinis nascerenliir ; deinde in una domo eisdem alimcntis
niitriti, iibi

aerem

asumina illius potcstalc, ut volentcs ista decernanl; inagnam calo faciunt injnriam, in cnjus velut clarissimo
seiiatu ac splendidissima curia opinantiir scelera

et loci positionem et

vim aqnarum male


afficien-

plurlmum valere ad corpus

vel bcjic vel

dum

',

medicina teslalur; ci.-dcm eiiam exercitatiogerer(,Mit,

nibns assuefacti tani similiacorpora

facienda

decerni

uteliam
siiniiiicr

qualia

si

aliqna

terrena

civitas

decrcvisset gcnere hiimano decernente fuerat cverlcnda. Qualedeinde judicium de

ad a>groiandiim uno tempore eisdcm causis


nioverentur. Coiisiilutionein vcro
coeli

bominum

factis

Deo
non

ac sideruiii,

relinqnilur, quibus coilcstis nccessitas adhil)etur,cum

qua; fuit quando concopti sive nati sunt, velle irahere

Doiniuus
(fl)

illc

sil et

siderum et hominum? Aut

ad islam mgrotandi parililatfm.cum lam mulla diversissinii


'

si

gcncris divcrsissiiiiorum alTectuiim

ct

cven-

Non deerant qui ad fortuitam sive fatalem causam bic rccurr('iulum i^ularent. Testis est Cicoro in liljro secimdo
d(j niviiiaiioiie,
t
;uiiiliris,
^>

vind.

Am.

ct Er.:

liomicidam non

facit.

Abest,

wn,

cap. 47 . L. quidem larutius Kirriianus, nosler, iii jirimis chaldaicis raiioiiiIjOs ejuilitiis, urhisctiam noslr;e nalalem diem re[)etel)at al) iis F'arilil)Us, quilm.s cuin a llomulo condilam acoe|)i niu, Rom;;iriquc, iu jiigo cum essel luna, natam esse di cehal, ncc ejus lau canere dubilabat. o vim maximam erroris! Ktiaume urhis naUlis dies ad vim stellarum el lun;E penmcliai? Fac in puero rcferre ex qua alleciione cu'li primum siiirilum dujcril num hoc in latere, aulin ca;iiieulo, ci quibus urus effecla cst, jxMiil valere ?
iiviuii,
:

cseleris libris. sic nostri Mss. Nonnnlli edili, qui


'

sit.

M.
,

ItaCorbeieiisiscodex.
M.SS. pleriqiie,

Alii

wss. curu sditis

dum.
*

amp/en-

effectnum.

in libris qui exstant Ciceronis ei Hii locratis. Suspicor riceroiiem lioc dixisse iii libellode Taio quem qui atlenlius in.spexerit, inveniet mutilum laceruinque, ei pleniim mendorum ad nostrani a.'iatem
perveiiissi!.
5.

(o)

^oa invenilur

LUD. VlYES
'b) Cicer.

rusrul. 2,

de

Divinai. 1, ct

dc omc.

143
toniin ciHleni leinpore in
roeli) siibiiila
uniii<%

bE CIVITATK DEI
rcgionis (crra eidom
iiasci
,

S.

AUGUSTIM
,

144
iii

isla diciinus

(|uando

moribiis, operibiis, casibiis-

poluerinl concipi ci

nescio cujns

qiie geniinoruin

piurima |)luriinmnquc diversa mon-

sil

insolcndx. Nos aulem novimus geminos, non soel peregrinaliones liabere diversas
,

stramus?

lum aclns

vennn
racilliIlij)-

CAPUT

iV.

De

Esau

et

Jacob geminis

muUum

eliam (lispares SDgriluclines perpeli. De qua re

inter se

morum el actionum

quatitate disparibus.

niam, quanlnm
pocrates
iioii
,

milii vidclur, ralionein rcdilerel

Nati sunl
divcrsis alimcnlis et cxercilalinnibus,
<iiia;

duo gemini anliqua pairiim mcmoria (ut


loqiiar) sic aller posl alleruin
,

de corporis temperaiione, sed dcanimi voluniale

de insignibns

ut po-

vcniuiil, dissimiles eis acciderc poliiissc valcludiiies.


Piirro aiiloin Posidonius, vcl quilibcl ralalium siiiiriiin

slerior planlam prioris leneret. Tanla in eoriim vita

fnerunt moribusque diversa


riliias,

tanta in aclibus dispa,

lania

in

asscrtor, miriiin
nulit

si

polcsl

liic

iiivenire quid dical

si

parentum amore dissimilimdo

ut

impcrilonim mentibus

in eis,

quas nesciunt, re-

bns

illiidcrc.

Qiiod enim conanlur efficere de inlervallo

ctiam inimicos eos inter se facerel ipsa dislantia {Gen. xxv, 2i-34). Numqiiid boc dicitur, quia uno ambu-

cxigiio leinporis,
tur, babiieninl,
l:ora: nolalio,
liiin

quod

iuler scgcmiui,

dum

Imie
nascerenalio

aliiis

sedcbat, ct alio dormiente alius vigilabat,


periinent ad ilias
,

propicr

cocli parliciilani,

ubi poiiilur

lo(|uente alius tacebat; (Juae

iiiiiiulias,

(piem lioroseopiim vocanl; aul noii laniii

quae ni>n possuut ab eis coinpreliendi

qui

coiistilulioiicm
valet, qiianta invenitur

geniinoruin voliinlatibuiit,
;

sidcrum, qua qiiisque nascitur, scrialius noii scrvivil


;

h\is, aclibus,

moribus, casibusque divcrsitas

aut

pliis

unde malhenialici coiisulantur? Uiius duxit


,
;

cliam valct, f|uam esl geminorum vel


ris

Iiuinililas

gene-

nicrcenariam scrviiiiicm

uiiiis

:i

cadem,

vcl iiobililas, ciijiis


,

maxiinam

divcrsitat' Pi

niatrediligebalur, alius non diligeb;itur

iinus liono-

Donnisi in hora

qiia quis<|iie iiascilur, ponuiit.

Ac

rem

qiii

magiiiis
Qiiid

apud eos habcbalur,


de uxoribus
,

ainisil, alter
filiis
,

per

Iioc

si

lam ceieriler

alter post

alterum nascilur,

indepliis esl.

qiiid

de

quid

nteadcm

jiars

horoscopi inancal, cmicla paria qux'ro,

de rcbiis

quanla divcrsitas? [V.] Si ergo hx'C ad


minulias temporum
,

mix

in iiullis

possunl gcminis invcniii

si

aulcin se-

illas pertineiit

qu.-c inter

se lia-

<iucnlis tardilas

horoscopum

nuilal, parenles diversos


nuti possunt.

bent gemini, el conslellalionibus non adscribuntur;

quuMO, quos gemini habere

quare aliorum conslellali(mibus inspectis


tur?Si autem idco dicunlur,
qiiia iion
ficjuli

ista dicuii-

C.APUT
ruin,

111.

De

ad ininuta in-

argiimeiito

quod ex roia

A'-

comprehensibilia

sed ad

tcmpurum

spatia pertinent,
liic

gidius miUliemalicus assumpsit in quwstione gemino-

qua; observari notarique possunt; (|uid


illa

agil rola
in

figuli,

nisi

ut
,

homines luleum cor habenles


ne mathemalicorum

Frusira iuique afTerlur nobile illud


figuli

commentum de
hac

gyruin miltantur
conviiicanlur?

vaniloquia

rota, quod

respondisse ferunl Nigidium

qiia"Slioiieturbaliim, undeeiFigiilusappeliatus est (a).

Dum

eiiim rotam figuli vi (luania potuit inlorsisset,


ilia

CAPUT

Y.

Quibus modis
vanam
ipsi
,

convincanltu' mathematici

ciiirenie

bis

numcro de alramcnto lanquam uno


;

scieiitiam profitcn.

cjus loco suinnia cclcritale pi.icussil


siiiil

dcinde inventa

Quid iidem

quorum morbum

qiiod codeiii
,

signa

qnoc fixerat, dcsistenie


iilius

molu, non parvo

tempore gravior leviorque apparebat amborum


dicinaliter iiispiciens
tus est,

me-

intervaUo in rolae
iiii]uit,

extremitale dislanlia. Sic


,

llippocratcs, geniinos suspica,

in tanla rapacilate coeli

eliamsi aller post

nonnc

satis istos re<l:irguuiil

qiii

voliinl si-

allcrum tanla celeritate nascaliir, quaiila rotam bis


ipse percnssi,
sniit
iii
,

dcribus dare, quod de corporuin

siinili

teinperatioiie

in

coeli

spalio pliirimu:ii esl


dissimilliina

hinc

veniebai? Ciir enim similiter


allcr

eodemque tcmpore, non


sicut
iiati

inqiiit

quaccumque

pcrhibenlur

prior,

altcr

poslcrior a<grolabant,

nioribus casibusque geminoruni. IIoc figmenlnm


est,
si

fiierant, qiiia uliqiic simul nasci


Aiit si
iiiliil

ambo non

poicrant?

irailiii6
iitr.

quam

vasa,

qiia; iila roiaiioiie

linyuii-

moinenli attulit, ut diversis lemporibiis


,

Nam

tam mulliim

iii

ca;lo iiilercst, qiiod con-

agrolarcnt

(juod
iii

divcrsis

leiiiporibus

nali siml

stellaiionibus com|irehendi

non polest, ul
,

alleri

gc-

quare lcmpiis
riiin

nasceiido divcrsiim ad aliarum re?

iiiinormn lia;redilas obvcniat


ciir

alteri

non obveniat;
sunt
,

divcisitalcs valere conlcndiint


,

Ciir

potucrunt

audent c.clcris, qui gcmiiii


,

iion

cum

iii-

divcrsis temporibus pcrcgrinari

divcrsis teinporibu
filios

spexerinl coruni conslcllaiiones


qii.T

talia
,

proiiunliarc

diiccrc uxorcs
cl
iiiulia

diversis tcmporibiis

procrearc

ad

illiid

secrctum
,

pci lincnt

qiiod ncnio potest


?

aiia

propierea quia divcrsis tctnpor.bus

comprchendcre
^i

et

momcnlis nnnotare nascenliiim

nali

suiit,

cl

non potucriinl eadcm causa diversis


agrotarc?
,

auleni proplcrca lalia diciinl in aliiinim gcnitiiris,


li:rc

ctiain liinporibns
iiiora niuiavil
c:i;lcris

Si ciiim dispar iiasi

cndi

quia

ad proiluciioia spalia lenipiiniin pcrliiient


illa

horoscopuin
illud

ct disparililatcm

intiilil

inomcnta vcro

partinm

miniilarutn

qti;e

inler

rebiis;cur

iii

agritudinibus man>il

sc gcmini possunl hahere nasccnics, rebiis minimis


Iriluiuiilur, de(|iialibu8
siili
:

(luod habcbal in tcmporis xqiialitale conccptiis'' Aiit


si
f;ila

malhcmalici
qiiaiido

iion solcnt

con-

valctuilinis
in
ortii

iii

conccplii

siint,

aliarum veio

(quis
,

cnim consulal

sedrat
?
)

quaiido
niimipiid

rcruin

cssc dicunliir, non ileliercnt iiispcciis

(iianibiilct

quando
meniiail A.

vel
r.cl.

<|uid

prandcal
,

iialaliiim conslcllationibus

de valctudiiic aliquid dihor.n


,

(fl) Ni.,i(Iii
lil'.

lib. 11)

03]).

U,

ccrc, qiiando cis inspicienda conccptlonaiis


cl loiian.

non nuu

I,

viTs ti3y cl

be(|<|.

datiir. Si aulciii idco

pr.vnuiitiant a-grituJiiie

ir.
iiispcclo concpplionis

im.n
lioroscopo,
;

0'JiNTiis.
viiatis voliintas
|ilioiiis

114
vlvcnlinm
.'

q(ii:i

iinlitanl

<':is

iim

umux

fata concft-

nniincnta nasceiilinin
niin

(inoinodo (licoronlcuilibot (m,

onlo

iiascoutiuiii

fjoiniiionmi ox iialivilatis liora

qnaiulo a-gro-

(l.APLT VI.
OiiaiKpiam cl
corto

De

(jrminis

dispnm

ncxus.
,

iiiliinis

cssot, ciini ot allor(|ui iion

liaI)ol)al (siinilciii

Imrain nativitatis, lucosse liahciol paril(;r a'j,'n)taro?

in ipsis

goniinorum concoptibiis
suiit

uiii

Doinde qnaTo
livitatc

si laiita
,

distantia cst tcinporis

anibonmi cadoni niomonta

iii

nalitiit siib

lemporum,

uiide

},''iini'iiiii

iit

por
,

cadcm

liaiic

oportoat cis coiiiiiasonliis,

coiistcllatioiic fatali altor concipialiir

sloll.itionos

(iori

divorsas

pniplcr divcrsum lioro-

altora fcmiiia?
viviiiit,

Novimus gcmiiios

divorsi
;

soci imi
taol.i

ct

ob

lioc

divorsos
liinc
,

omnos cardincs

soxus
(),

ambo adbuc
siiil

ambo a;tatc

vigenl adlinc

ubi
qiioruni cuni
;

vis ponitiir,

iit

eliam divcrsa

intcr se similcs

corporum spccics
instilulo tanieii

siiit

fala

niide lioc accidcrc poluit

vorsiim tcmpus lialiore


iiiio

cnm conim conreptns dinoii possil?Aut si dnornm


,

(piaiiliim

in

divcrso soxupotcst;
ita

cl
,

pniposito vitc
(luos neccssc esi
iile
iii

sunt disparcs, ut, prxtcr actus


,

momcnlo

tomiioris concciptoriim poliicriini cssc


fata disparia

a virilibiis distarc

fomineos, qiiod

ad nascondiim

cur nou cl diioriim iino

oflicio

Comitis militat et a sua


illa

domopene

sein-

momeiilo lemporis nalorum possint cssc ad vivcndiim


aique morieiidnm
fata disparia ?

per percgrinaiur,
prio

do solo patrio et de rure pro,

Nam
,

si

unum mo;

non rcccdit: insuper (quod csl incrcdibilius


crcdanlur; iion autein

si

menlum

f|uo aniiio conccpti

suiil

non impedivit
cur,
iino

astr.ilia fala

mirum

si voliiii-

ul alter prior, alior poslerior nasccretur

taies hoiniiium et Dci

munera
;

cogilenlur),

ille

conjuprolem.-

momentosi duo nascuntur, impodiat

aliqnid, nt altor

gntus,
i;eiiiuil
,

illa

virgo sacra est

ille

numcrosam
jam
salis
:

prior, allcr posterior moriatur? Si conceplio niomeiili

illa

nec nupsil. At enim plurimum


iiihil sit
,

vis lioro-

unius divcrsos casus in ulerogeminos liabere permiltit; cur naiiviias momenli uniiis noii etiam qnoslibet

scopi valcl? IIoc qiiam

disscrui.

Sed qualccumque
et in

sit

iii

ortu valcre dicunt

numquiit

duos

in terra diversos
biijiis arlis vel

casus habcre permittat


potius vanitalis

ac sic
lol-

ronceplu? ubi
;

omnia
mento,

commenia

(osiiim esl

et tanta

imum concubitum cssc mauit natura; vis est, ut cum conceperit


et
iioii

hmtiir?Quid

est lioc

siib iina

quod uno tempore , uiio moeademque coeli positione concepli


,

femina, deindeallerum concipere omniuo

possit

():unde

nccesscest, eadem esse in geminis inoforte, qnia diverso boroscopy

diversa liabeiil fata

qiiae illos
,

perducant ad diversa-

Bieiita conceptiis. Aii

rum horarum
ris

naliviti.tem

ct

uno momenlo tcmpode duabus maliabere


noii fala

"ai'S""'. ^ui
aiit illa in

ille

in

masculum

dum

nascerentur.
igitur iiou

sub

iiiia

eadcmque

coeli posilione
,

fominam commutala est?

Cum

tribus diio paritor nali

divorsa

nsipioqiiiiqiie absiirde dici

posset, ad solas corporuni


inr

possunt,
vol

qiiae

illos

pordiicanl ad diversam vivendi


?

dilfeientias

arflaiusquosdam valere sidereos, sicut


el
,

moriendi
fata
,

necessitatem
quie
,

An

concepti

nondum

solaiibucaccessibus
aniii

decessibus videmusetiam ipsins


et liinaribus incremeiuis atqne

babent

nisi

nascantur, habere non potesi

tempora variari

ruiit?Qiiid est ergo qiiod dicunt,


nalis inveuiatiir, mulla

hora concepiioposse divinis

decreiiionlis aiigeri et miniii


siciil

quaidam genera rerum

ab

istis

dici

echinos

et

coucbas

et mirabiles aestus oceaiii

Unde

etiain illud a

nonnuUis prx^dicatur, quod qui,

noii

autem etanimi volunlates posilionibus sidoriim


isti,

dam
berel

sapicns horam elegit


,

qua

cum uxore

concuinpostre-

subdi: iiunc

cum cliam

nostros actus inde reliin

uiide filium mirabilcm gigneret.


,

Unde

gare conanlur, admonent ut quaeramus, unde ne


ipsis qnidein

uio ei hoc est

qiiod de
,

illis

pariler aegrotantibus gepbiio-

corporibus eis possit ratio


,

isla

conslare.

minis Posidonius

magnus astrologus idemque


fieri,

Quid eiiim tam ad corpiis pertinens


sexus?
sexiis
et

quam

corpovis

soplms, respondebat, idco


fuissent
iiati
,

quod eodein tempore

tamen sub eadein positione siderumdivcisi


qiiid iiisipien,

eodemque

concepli.
,

Nam

ulique pro-

gemini concipi potucriint. Uude

pler lioc addebat conceptionem

ad liquidum codom
roiislabat o
nt
iiio

ne dicerelur ei non lempore potuisse nasci quos eodeiii tompore fuisse conceptos
,

tiusdici autcredi polest,

quam siderum posiiionem


fuii,

qu;ead horam concepiioniseadem ambobus


iioii

facere
>

hoc, qiiod simililer simulque aegrotabant, non daret de proximo jiari corporis temperamenlo sed
,

camdom quoque
biis

valeiudiiiis parililatem sidereis nexiiii

cunMjuo habebateamdem constellasexum diversum afratrenon haberet; ct positionem siderum, quae fuit ad horam nascenlium facere potuisse, ut ab eo tam mullum virginali sanctipoluisse, ut,
tioiiem,
tate distaret?

alligarct. Si igiliir

conceptu lanla vis est ad

ajqualitaioni faloriim ,non dcbueruiit


f.ita

nascendo eadem

C.\I'L!T VII.

De

elecltone diei

quo uxor duciiur,

miitari. Aiit
,

rum

pniplerea mutantur fata geniinoquia temisoribus diversis nascuntur, cur non


si

quove in agro

uliijuid
,

plunlalur aut serilur.


qiiod
iii

Jam
cet
ita

illud

quis forat

cligendis diebiis iiova

polius intellig:rinus jam

fuisse niulala
?

ut diversis
iiati-

qiuodam

suis aclibiis fata moliuiitur?

Non

erat videli(iliiim;

lcmporibus iiabcerciilur

Itane non miitat fata

ilie ila

natus,

iit

linberet

admiiabilcm
:

scd
vii-

potius

ut coiilemplibilcm gigneret

el

idoo

Mili, dmuitus. Ai Mss. alii, diviniiis; alii, quod magis r-lacel, dtmms, id est maihemaiicis divinaiidi artein hioGlCliUldis. Noslri \ISS., (/iyi;;i/M. M. (a) De his asiiologids caidiaibus .Manilius. lib. 2. vers.

{(i) iMeri lamon posseut superfetet imilior, et facium osse iiomiuiiquam ul coiiceplo uno (otu allonim conccpciit, docot Arislolelos, lib. 7 de iiisloria aniinalium, cap. 4,

l'liiiius, lil).

*Uri ul ie(jq.

7,

cap. II

el llippocTales, lih

ile

SiipcrtVta-

tiouo

147
tloclDS clcgil

DE CIVITATE
linnm
quoil

DE!, S.

AUGLISTLM
nnlla csl.

il8
hnro-

qm

miscerctnr

iixnri.

Fecil er^o

screre bumanis mcnlibiis atqiie firraarc, iinn


scopi iiotali cl ins|iccli aliqiia aite,
(|ii;i'

faiiim

quod

iion linbcliat, cl ex
iii

ipsiiis

faclo' coppit
stiil-

c.ise fatalc,
liiiain

ejiis iialivitalc

non
iit

fiieral.

CAPU T
tcm

VIII.

Dc

liis

qui uon aslrorinn posilioiiein

singularcni
,

Eligilur dies

cliicalur

iixor:

sed conne.xionem causariim ex


fali

DH

volunlale penditt-

ci\ido

proplcrca quia
,

polcsl

iii

dieiii

noii

boniim,
ergo

Homine appellaut.
noii

nisi e ipaliir, inciirri

ct inrdicitor diici.

Ubi csl

Qui voro

aslrorum consiitiitioncm,

sicitii

cst ciim

quod nasccnli jam sidcradeereverunlVan pnteslbomo,


qiiodeijam conslilutum csl,
diei clectionc miilarc
,
,

qiiidqiic concipitiir, vcl nasciliir,vel incboatur, scd

om-

nium coniiexioncm sericmqiiccausarum, qua (iiomne


quod
fit,

clquod
ab

ipsc in cligcndo die consliliicrit

noii

poterit
fali

iiomine appcllant

non mulium cum cis de


;

alia polestaie imilari?

Dcinde

si soli

bomiiics

iion

verbi conlroversia laborandum atquc cerlandum cst

autem

oniiiia
,

(|iiai

sub coolo sunt, constcllationibus

qiiandoquidem ipsiim causariim ordinem


coniicxionem Doi summi
.siali
,

et

quand:'m
ptiic-

subjaceiit

ciir aiios cligiint dies*

accommodatos poqiii-

Iribuuiil

vobmtali ct

nendis vilibns, vcl arboribus,vel segeiibus; alios dics


(pii

optimc et vcracissime credilur el ciincla


(iant, el nibit

pccoribus vel domandis, vel admillendis maribiis,

Lus eqiiarum

vcl

boum

soire

felcnlur armcnla, elcoctcra ima


elc-

antcquam

iiiordinalum relinqiiere;
illo noii

jusmodi? Si auleni proplerea valenl ad bas rcs dies

quo sunt omnes potcslatcs, quamvis ab

sinl

omnium

voluniaies. Ipsam ilaque pra;cipue Doi


,

cli,quialerrenisomnibusco!poribus,siveanimanlibiis,
sive

non animaniibus', secundum

siimmi volimtntcm
diversitales leinpo-

cnjiis potcslas iiisuporabilitcr

pcr

cuncla porrigiliir, eos appcllare fatum

sic probatur.

ralium moincntorum, siderum posiliodominatur; coi>Amix-i Scnecse sunt,


sidcreiil qiiam iniiumcrabiliasubiino
ni>i fallor, hi

versus:

lemporis puiiclo
Duc, summe pater, allique doininalor poli, Quocuiiique plaouit.iiiilla pareiidi iiioia est. Ailsiiiii inipigor: facnolle, coinitahor geinens,

vcl

nascantur, vel oriantur, vcl incboentur, cl lum

diversos exiius kabeant, utistas obscrvaliones cuivis

pucro ridendas esse persuadeant,

Qiiis ciiim

cst

laiii

M liisque aliar lacere quod licuit bouo ' . Ducuiil volcnlein lata, nolenteiii traliuiit (a).
1

cxcors, ut audcatdicere, omnes arliorcs,

omncs berver-

bas

omncs

bestias, serpentcs

aves

pisces,

Nempe
pellavit

evidentissime hoc ullimo vcrsu ca fata ap,

miculos, momenla nasccndi

singiliatiin

haberc di-

quam supra

dixerat suinmi patris volimtiidicit


,

versa? Solent lamen bomines ad tenlandam peritiam

lem

cui se

paratum obedire
;

ut volensducauir,

matliematicorum alTerread eosconslclialiones miilo

ne

noleiis tiabatur

quuniam

scilicet

rum

aiiimaliuin doini

quorum
suai

ortiis

propler banc explo-

Ducuiil volenteni fala, nolcntcm irabunt.


Illi

raionom

diligeiiter

observani

eosiine

quoquc versus llDmcrici


quos Cicero
in

liuic senlenlia;

sulTragan

niatbematicos pricfermitcaileris, qui constellationibiis


inspectis dicuiil

lur,

lalinum verlil:
*

non cssc homiiicm nalum, scd pecus.


an
aratro, an cusiodix

Talos sunt liominum nioiilos, qnali


.]u[)[

pator ipse

Audcnt etiamdicerc quale pecus, utrum aplum lanicio,

iter aucli.eras lusU'avit iuiniue terras {b).

an vcclationi

doinus.

Ncc

in

liac
:

qua^slionc auclorilatem

haberet poeCica
,

Mam

ct ad canina fala tenlanlur, el

cum magnis ndSic dcsipiunt

sontcntia

sed quoniam

Sloicos dicit

vim

f.ai

asse-

mirantium clamoribiis
liomines,
iit

isla respoiideiit.

renles, islosex
(le illius

Homcro

vcrsus solcrc usurpare, non


opi-

existiincnt, ciim boino nasciiur, caclcros


ila

poeta;, sed de istorum pbilosopbornm

rcriim ortus

inbibcri, ut

cum

illo

sub eadcm

roeii

iiioiie tractaliir,

plaga ncc mnsca nascalur.

Nam

si baiic

admiscrint,

lalioni

cum per islos adbibenl quam dc falo


, ,

versns, quos dispuliabent, qiiid sentianl

procedil ratiocinatio, quic gradatim accossibus modicis cos a

rsse falum

apcrtissimc

declaralur,

quoniam Jovem
a qiio

muscis ad camelos clcplianiosque perdiicai.


,

appcllant,

quem summum deum putant,


faloriim.

con-

Ncc

iliud voluiit advcrlore


,

quod dccto ad scminanin

nexionem dicunt pendcrc

(lum agrum die


vcniiint, siinul

lam mulia grana

terram
siinul

simul

CAPU T
\.

IX.

De
ila

pra^scicnlia Dei ct iibeia liumiiiis

gcrminant, cxorla segcle

her-

volunlale, conlra Ciccronis definiiionem.

besciml, pubescunl, na\cscunt;et lamcn indc spicas


cirleris coaivas, atquo,
les, alias
iit

ila
,

dixerim,

congermina-

llosCiccro

rcdargucre nititur, ut non

exisli

rubigo inlcrimit

alias

avcs dcpopulantur,
i>tis

mel

aliquid seadvcrsus cos valere, nisi auferat divi(c).

aiins iiomines avclluiit.

Qiiomodo

nationem
alias

Quam

sic conatiir aiiferrc, ut

nogcl esse

conslelM. Corbeiensis niale, Ubiit ; ot, bono, in rasura Kdili, (iiialis. At pnibio n(>l;e .Mss., qiiaii. VI quidam, qiialcs. lii altoro versu colbertiiuis codox, loco, auclifcrns ; habel, aslrifcro, Ncutra leclio rospondot gr;eco sic nuiia

latioiies fuissc dicluri suiit, qiias

tam divcrsos exitus

liabcrc conspiciunl
eligere,

an cos pamilcbit bis rcbns dics

easquc ad coelcslc ncgalmnt pcrtincrc decrcsubdont bomincs,


volimlatos?
(|uibiis solis

liim, cl solos sideribiis


iii

iiabeuti
Ilis

lcrra Dciis dedit libcras

omnibus
roins qar voos cstin cpiclillicnidn imtliropcnj Oion cp' cinar agesi palcr andron lc Ihednlc.
id cst,

consideratis,

non immcrilo croditur, rum aslrolo^i


niulta

mirnbililcr

\cra

rcspoiidonl,

occulto

insralii

linctii fiori spiriliiiim

mm

nonormn, qnonim

ciira csl
iii-

mens

rst terrcstriiim

has falsas cl noxiis opinionos de aslralibiis hlis


'

Qitalcm dinn adducnl palcr

hominum, hominumquc

deoriiinqu^l,

Fdili, dissciilionlilius scriiilis libris, fato.

'

Mss., cnr (iliirr

eliiiiinl

dirs.

(n) Knist. 107 propc riiiom. (h\ odvssoio 18, vor.s. 130, 137.
(r)
I.ii).

Mauusci

1) ti

iK>ii

liaboiU, aivc

non miimatitibut.

2dc

Diviiial.

INTliS.
8ci(!iiliain riitiironiin,

im^
:

cnni(|uo oiniiilnts
vcl
iii

Yiiiltiis nnllaiii

pr.csciiMiliain fiiliirDrniii
iiii

(pioiil;im utriiiinpio arlnini-

^SKC oiniiino coiilciKlat,


iiiillain(|iic
i'i;riiin
,

Dco,

v(>l

in lioiiiin<^
I)(>i

',

cssc

11(111

possc, scd
si

si

altcruin connrinabilur, al

pr.rdiclioiicin. Ita ol

prxscicii-

tcriiiii lolli

clcgcriinus pr;cKcii;iitiam fiituioriiin.


:irliiliiiiiii
;

liani

n(>},'af

ot oiniiciii |ii'0|)li(;liain Iikm; ciarionMii

co-

tolli

V(>!iiiii:i(is

si

clc;^(;riiiiiis

\oIiiiit:ilis

nalur cvciicre van.B iirsjuincntalioiiibus, cl


sllii

o|ipi)ii(:ii(li>
:

arbitrium,

tolli pr:c.sciciitiain

fiiliiroriiin.

Ipsi;

i::ii|ii<-,

qii;tilain

oracnla, (|j.c

laiiilc luissiint ivfclli


liis

(|n:c

ut vir magiiiis et (focttis, cl viti; liuman:i; pluriinuiii

liincii
riiin

ncc ipsa conviiicit. In

antcin niatlioinalico;

ac pcritissiim; coiisulcns. cx bis diiobus clcgil lilicruin


voliiiilatis ailiiliiiim
:

coiijccturis rcfiilanilis ejiis rcgnat oralio


siiiit,

(|iiia

ipiod nl conlirinarctur, ncgavil


:

vcre lalcs
Miillo
suiit

nt

s(

ips;c ticslruant

ct rcf(;llaiit.

pr;cscicnli:im fiiliiroriiin
libcros,
fccil
s:icrilog()s.

;il(pio

il;i,

dim

viill

lacoi
animii:!

antcin lolcrabiliorcs qni vcl siderca fala

Kcligiosiis

aiilcin

constitiiuni, (|uaiii islc, qui tollit pr;rscicntiain fiituroriini.

nlruin(|iic cligii, iilrum(|no conlitelur,

ct fide piot:iti8
si

Nainctcoiilitericssc Dcnin et ncgarc pr;csciiiin*


,

ntruiiupie cdiifirmat.
pra'scioiitia

Quomodo,

iiiqiiil? Naiii
ilta

est
qii.n

fiitiiroruin

apcrtissima
cti:ini iliiid

insaiii:i

cst.

Qiiod et ipse

fiitiirorum,

soqiioiiliir

oiiinia,

cinn viderct,

tontavit assercro, ipiod scri-

conncxa

sniit,

donec co

pervciii:iiiir,
si

ut nibil
iii

sit ii

pliiin esl, Dixit

insipieus in corde sito,

Non

est

Deus
eniiii

nostra vohmtalc. Porro


lunlaie,

csi aliipiid

noslra voiit

(Psal.
(liiaiii

XIII, 1)

scd non ex sua persona. Yidil


:

cisdcm

rcciirsis gradibiis
fiiliiroriim.

co perveiiilur,
por
ill;i

csset invidiosuin et inolesiuin

idooqtie

Cotlam
in lihris

iion sil pra>scieiili:i


sic rcctirritur
:

Nam

oiiiiii
oiiiiti:i

fecit dispiilaiileni

de

liac rc

advcrsinnSloicos

Si csl volimlalis arbitrium, noii


iioii

dcdeoruin

Natiira (Libro 3), et pro Lucilio Balbo, cui

fato

fiuiit

si

oiniiia falo liunt,


:

iion csi omiiiiiiir


iioi

Stoicoruin partesdcfendendas dodit, maliiit ferre senI(!ntiaiii, qiiain

ccrtiis
est,
fieri

ordo causaru;n

si

ccrliis

cansarum ordo

pro Cotta, qui nullam naturam divinain


Iii

ncc rerum

cerliis cst
nisi

onlo pra-scienti Deo,

qiiar

e^sc conlcndit.
ipso apcrlis>iiiic

libris

vcro de Divinatione cx se

non possiint,
:

pnccedcntibiis el efficioiilibns

oppugnat pra;scicnliam fiituroruiu.


ne fatuin cssc conliboram volunlaieni. Puiat enim,
fiituioruni,
ila

causis

si

roruin ordo pr;cscieiili


sic veiiiiini, ut ea
sic veniiint,

Dco

ceriiis

non
:

cst.

l!oc auleni lotiiin laccre videtiir,


scntiai, et perdat
scieiitia

non omnia
st iion

venlura pra^scivit

porro

omnia

ut ab illo venlura pnvscit;! pra-scieniia

concessa

esse coiiseqiiens fa-

sunt, non esi, riiquit,


turoriiiii.

inDco

omnium

fii-

luni, ul negari omniiio

non

possil.

Sed quoquo modo

e habeanl tortiiosissimsc conccrtaiionos ct disput;iliones pliilosoplioriim, nos nt confitemtir


vortiin Dciiin, ita

5.

Nos adversns

islos sacrilegos atistisalqnohnpios.


fiaiit,

ac praescicniiam

suminum et voluntatcm siimmamqne poteslaleni ejns coiifilemiir. Nec liinemiis ne


ille

et Deiiin

dicimns omnia scire anlequam

ot vo-

hintale nos facero, qiiidquid a nobis nonnisi volenli-

bus

fiori

senlimus

ol

novimns. Oinnia vero fato


fieri iato diciniiis
:

ficij

ideo non voluntaie faciainns, qiiod volunlatc faciinus,

noii dicimus, iino niilla


lati

(jiioiiiaiii

qnia
raili

id

nos facturos

pnescivit, cnjus praiscieiitia


liiiiuit,

nomen

tibi

solct a

loquontibus poni, id est io

non potest. Quod Ciccro


;

ul oppiignaret

coiisiitutione

sidcrum

cim^i quisf|ue

concoplus

aiit

navaubi

pr.cscicnliam

et

Stoici,

ul

non omnia necessilale


falo fieri cuniendorent.
iii

tus ost ((luoniain rcs ipsa inaniter asscriliir),

niliil

Hori dicereiit, ipiainvis


2.

omnia

lere

inoiislramus.

Grdinem

aiitoin

catisarum,

Quid

cst ergo (iiiod Ciccro tlmuil ut eain label;ctare


si

pr.cscienlia

volunl;ts Dei
faii

piurimum

potcst, iioque neg^mtis, neqiir;

futiirorum,
Jiili

disputaiione deteslaprsscita sunt omnia


pr;cscil;i

vocabiilo nunciipnmiis, nisi forle ut falum a fiindo


id esl a loqiieiulo ()
:

nileretur? Vidcricct quia

dictum iiilelhgamus,

non enim
quvniaoi
in

fiitura,
siint
:

hoc ordinc vonient, quo vonUira esse


el si lioc

abniicro possniniis osse scriptiiin in Ulteris sanotis,

ordine veiiicnt, ccrtus est ordo reruin


:

Scmel locutus
poteslas Dei esl

cst
,

Deits,
libi,

diio

liwc audivt;

pcycscionti

Deo

cl

si
;

cerliis est

ordo rcruin, cortus


ficri
:

et

Domine, misericordia, quia


ejus
,

csl

ordo causarum

non cnim aliquid

potesl,
si

reddes micniijue secundum opera


12, 15).
esl,

{Psai.

lxi,

([iiod

non

ili(itia

elficicns causa pr;ccesserit


(|uo
fiuul.
fit

aufit;

Qiiord

ciiini

dicliim

csi

Semcl locntus

lein ccrtus csi


falo,
inqiiit,

ordo caiisamm,

omne

qiiod

inlelligitur,

Imniobiliier, hoc est incoiniiiiilabi-

fiuul

omnia qua;

Quod

si

ila esl,

liler, e>l locutiis, sicut

novit incomiiHiiabilitcT

omnia
ita(|uo

iiiliilest in

noslra potcstatc, iiullumqueeslarbitrinm


:

qua; futura siint, ct qu.Te ipse lacturiis cst.

Hac

volunlatis

quod
;

si

coucedimus,

inqiiif,
;

omnis linmana

ralione possemus a fando fatum appellare,

nisi

hoc

vita sitbcertilur

frustra lcges dantur

fruslra objurgn;

nomoii jam

in alia ro soleret inlelligi,

quocorda homi-

liones, laudes, vituperationes, exhortalioncs adliibenlnr

num
ut,

noluinus indinari.
si

neque ulla justitia bonis prccmia,


stitutn

et

nudis siipplicin coniiidigiia

Deo
iii

ccrtus esl

Non est aiitcm conseqiieiis, omnium ordo causarum, ichjo


arbitno.
ICt

sunt.
et

Uxc

ergo nc conseqiuintiir

et

niliil sil

noslr.a; voluntatis
iii

ipsa: qiiippc

iibsiirda

perniciosa rebns Iiumaiiis,

non
lias

vult csso

nostnc voluntatos
cst

caiisarum ordiiic

siinl,
;

qui cortus

firrscientiam

fuinrorum

alqnc
,

in

;ingusiias

Deo ejusquc
ita (|ui

pr;cscieiiii;i

coiilinclnr

qiioiiiam et

K>arc;at aiiimiun religiosiini


biis,

iit

unuin cligal e duo-

humana;

voliiniales hiimaiiorum opertiin

causx

siint.

aul csse aliquid

iii

nosini volunlate, aul esse

Atque

onincs rcrum causas pra;scivit, profcclo

'

^ostri

oiiiti :s

Mss., vel in homiiw, vel in

'

Mariuscri|ili,

prtvscicntiam.

o.

M.
cL

Al

odd.

40.')0

M,i

Vrwstium.

yu

() A faiido fcrc omncs scriptores voUM-es ijciivant, 80(J variis inodis. (.luod coiisLiUuiiil l'arc;e faiulo , iiiqiiiL vjr10,. ile i.ia^iia l,aliiia, lil>. G, S >2.

\r,\

DE CIVnATE
(>is

Di:i,

S.

AUGLSilM
fataleiii,

1.S-2

ui

cntisia eliain

iinstras

volunlatcs ignorare non


procscivii.
'

saruin ordinein diciint csse


fali

vcl polius

ip..,iini

|Hiinii,
-i.

qnas noslroruin opcruin causas esse


illinl

N;iin el
si

qiiocl

iilcni

Cicero conccdil

niliil

iiomine appcilant (Libro de Fato, capp. i\, 12); qiiod nos abborrcmus, prxcipue propicr vocabulum,

Jieri

c;iusa cfliciens
et seqq.),

non proicedal {Libro de Fulo,


ad eum in hac eum adjuval, quod
qux>slioiio
dicil,

quod non

in re

vcra consuevit

intclligi.

Quod vero neSioici

cnp. 10,

saiis esl

gat ordincm

omnium causarum
eiiiiii

esse certissiinuin cl

rcdargncndiini. Quid enim


iiiiiil

Dei pr.TscicntiK

notissimum, plus

cHm quam

quidcm
esse

ficri
;

sine causa, sed non oninem c:iuqiiia csl

delestamur. Aut

Dciiin esse negai, qiiod quideiii

s;iiii

f;il;ilcin

causa forluita, csl natuia-

inducla alierius pcrsona in libiis dc Dcoruin Naliira


facere molitus est
:

lis,

esl volunlari;i? SuHicit quia

omne quod

fit,

non-

aut

si

esse confitetur Dettm, qtiein

nisi

causa pncccdenle

fieri

confitetur.

Nos enim eas

negat pracscium futurorum, eliain sic dicit nihil aiiud.

c.uis;)S,

qiix dicunlur fortuilo;, unde ctiam forluna


;

quam
nium

(|uod

ille dixit
xiii,

iusipiens in corde stto,

Non

esl

noinen accepit, non esse diciinus nullas, sedlatenlcs

Deus (Psal.

1).

Qui eiiim

iion est prx'scius oiii-

easquc Iribuiinus vel Dei


iiiiiin

veri,

vel quorunilibel spiriil-

futuroruiii,

non

est ulique Deus.

Quapropter et

voliintati

ipsasque naturales nequaquam ab

voluiilates nostro; tantuin valent,

qunntum Deus eas


ips;c

lius

voluntale sejungiinus, qui esl auclor omnis con-

valere voluit aique pr;scivit


lent, cerlissime valent
;

et ideo quidquid va-

ditorque naiurae.

Jam vero

causse voliinlari;e aut

el

quod factur* sunt, non

Dci sunt, aut Angeloriim, aut

hominum, aul quoruinsuiil voluiilales


illi,

omnino
ille

faclurai

siint

quia valiluras alijue facfnas


pra;scieiitia
falli

qnc aniinaliuin

si

tamcn appellandae

prxscivit,

ciijus

potcst.

animaliuni' rationis experlium motiis


qiia

qiiibus aliqiiid vel

Quapropter

si milii fati

nomen

alicui rei ailliibendtini

faciunt secuiidum

naluram suam, cum

pluceret, magis dicerem fatumesse infirmioris, potentioris


illo

appetiinl^ vel cvitanl. Angeloriim


dico, sive

aiitcin voliintates
;

voluntatem,

qiii

cuin iiabet in potestatc, qua.n

bonorum,

qiios

Angelos Dei dicimus

sive

causarum

ordiiic,

qiiem non usitato, sed suo niore


arbitrium nostrx voluntalis

inalorum,

quos angelos diaboli vel eliam dicinones


:

Stoici falum
auferri.

appcliiint,

appellamus
loruin.
tcs

sic el

bominiim bonorum

scilicet ct

ma-

Ac per hoc colligiiur, non essecausas efficienomnium qu;e fiunl, nisi volunlarias, illius naturx
spiritus
vila;
:

CAPUT

X.

An

volnntatibiis

homimun aliqm domi-

tietur necessitas.

sciliccl qu;T;

est.

N;mi et aer

istc

scu
l.

ventiis, dicilur spiritus

sed qiioniam corpus cst, non

Unde nec
iit

illa

necessilas formidanda esl,

quam
dis-

esl spirilus vitae. Spiritus ergovit;, quivivifical oinnia, crcatorque est


si)irilus, ipsc esl

formidiindo Stoici laboravcruiit causas rcriiin


tingucrc,

ila

omnis corporis

et

omnis

crcati

qtiasdum .siibtrahcrcnt necessilali, quas:

Deus, spiritus uiique non crcalns. In

d;ini subilerent

atqiie

iii

iiis

quas csse sub neceSbit;ito


nosiras voluntates, ne

ojus volunlale sumina potc>tas est,


spirituiim

quK* crcaiorum

nolueruni,
vidclicct
taii. Si

posucnmt

eiiain

voluntates bonas adjuvat, inalas judicat,


;

non
eniiii

csseiit liberae, si stibderentur necessi-

oinncs ordinat
iiiisdani

et

quibusdam

tribuit polcstatcs', qiii-

nccissitas no^tra

illa

diceiida esl, qu;e

non
ila

iribiiil.

Sicul enim omiiium nalurarum


polesiatuin dalor, non volnnla-

non
ficit

est in nosira polesiaie, sed, etiainsi

nolimus, ef-

creator esi,

omnium
suiil,

quod

polcbl, sicut est necessitas morlis; inani-

lum.Mahe quippcvoluntatcsabillo nonsiinl; quoniam


conlra naluram

qux ab
;

illo esl.

Corpoia

igitiir

feslum esl volinitatcs noslras, quibus recte vel perpcram viviltir, siib t;ili iicccssilale non csse. Mulla enim
faciinus,

niagis subjaccnt voliinlatibus

qii.vdain nostris, id cst

qnx,

si

nollciiitis,

non utique facerenius.


:

omiiium

aiiiiiianliuin
;

mortaliiim, cl inagis iioinintiin

Qiio
cst;

priiiiilus pci liiicl


si

ipsiim vcllc
:

nani,

si

voluiniis,
si

qiiam bcsliariim

quxdam

vero angeloruin
;

scd oin-

noliimiis, iion esl

non enim vcllemus,

noU

nia inaxime Dei volunlati subdiLi suiit


luiilntes

cui eliain vo-

leinus. Si
dtiin

aulem

illa

delinitur e>se necessitas, secun-

onines subjiciuntur,

qiii:i

non habciit polcit.iqtie

quaiii diciiims

neccsse essc

tit

ita

sit

aliquid,
liber-

stalern nisi qii;)in ille concedit.

Causa

reriiin
f;i-

vcl ila liat; iiescio

cur cam timcamus, nc nobis

quaj
ciunt,

facil,

ncc

lit,

Deus

est.

AWx

vero caus;c cl

tatcm aulcrat voluntatis. Ne.itie cnim et vitain Dei et


pnescientiaiii Dci
stil)

el

Uunt;

sicul

sunt onincs crcati

spiiitiis,

necessilale ponimus,

si

dica-

niaxime rationales. Corporales auiein caus;c,


iiiagis fiiinl, qtiain ftciuiit,
ficiciilos aiiiiuiiicranil;!-.
;

quac
cf-

nius nccesse c>se Deuin


pi;rscirc
:

scmper

viverc,

el

ciincta

non

suiit iiiler caiisas

siciit

ncc poteslas cjus niinuitur,


iioii

cuiii

di-

(|iioniaiii

bnc

posstiiil, qiiod
ii^itiir

citur iiiori falliqtic


tesl, nt polius, si

posse. Sic eniin iioc non

po-

ex ipsis

faciuiil spiriluiiin voluiitalcs.


qiii

Qiioniodo

possot, niinoris csset

uliqiie poleqiii

ordo cansaruin,
cil,ul
sariiin
niliil sit

pr.TScicnti cerliis est

Deo,

id efli-

stalis.

Rccle quippe oninipotcns dicitur,


et
falli

tanien

in

nostra voliintate, ciim inipsocaiilialieaiit

inori

non

poicst.

Diciliir

ciiim

oinnipolem
:

ordine magniim

locuin noslr.i; voliincis, qui liiinc

facicndo quod
ci si

viill, noii

paticndo

(iiiod iioii viili

qiind

latcs? Cuntcndalcrgo Cicero


'

cum

cau-

accidcrci,

neiitia(|uam cssel oninipolens. Undtj


potesl, quia

proplcrca
*

vjnd. Am. F.r., cotUendit. lloc loni Mss., aiiimanDH.

Sic etiain,
mnlive vcl apprtJinl.
qiii.

quxdam non cum dicinius

omnipotcns
til,

csl.

nccesse csse

ciim volii-

* sol.T cililio l.dv., *

nim

qnitl boni

mus,
c

iibero vclimus arbilrio; ct

vcrum procul dubio

Mc
lia

\iiid. Kr.

ct jiliircs Mb.s. Al l.ov.,


cdiiis vcro, potcstaicm.

^oiiiiulli

Mss., qiui.
*
iii

Vss.

iii

dicimus, cl non idco ipsuin libcrum arbilrium nccesigilur silali subjiciinus, qux adiniit libcrtatcm. Sunl

i:i5

I.IUI.K
ips:i:

QIJIMUS.
i\m
esl qtiidtpiid
est,

iU
iialuialitcr csl, cujuscuinqiic gciie-

nostni! voliinlatos, cl
raciiiiiis,
(|iiO(l

nicitiiil (|iii(l(|niil

volciulo
;iii-

iioii

licicl, si iiollciiitis.
voliiiilait; iiolciis
;

^J|irKl(|iii(l

ns

cujtislihet :i;stiiiiationi8 cst; a

qtio suiil hcKciiiiiiuiii


|iiil

leiii alioniiii lioiiiiiiiiiii


liliir,

(|iiis(|iic

pa-

iniiia

formaruin,
:

forin:R
(pii

scminum, moius
c:iriii

cliaiii

sic voltiiilas val(;l

ctsi iioii illiiis taiiicii


'.

atqiic foriii:iriini

dedit ct

(irigincm,

lioiiiiiiis
lariltiiii

voluiitas, sod polcstas Dci

Naiii

si \oliiiitas

clirilii(liiicin,valelii(liii(;iii,

propag:ilioiiis fectmdilalein,
,

csscl, iicc posscl (piod vellet,

potciiliorc vo-

iiiembroriim

dispositionem

salulcin coneordia;

liiiilalc
Iiiiitas

impedirctur
esset
;

iicc sic taincii voliiiitas, nisi vo-

qui ct niiima: irralion;ili dcdit mcmoriaiii, sciisiim,


appctitiini
;

iicc altcrius,

sed

ejtis cssel, tpii vellet,

rationali :nitem insupcr mciitem, intclli:

clsi iioii possttt iinpltnc (piod

vellet.

Undc

(piid(pii(l

geiiti;un, voliintalcm

([ui

iioii

soliim
;

Cdltini ct tcr-

prcicr
tribiierc

suaiii

voluntatciii

pnlitur

lionio,

iioii

debct

ram,

iicc soluiii angcliiin el honiinciii

sed iice cxigiii

liiiiiiaiiis

vcl angelicis vcl cujus(]iiani crcati


,

et contemptibilis animantis

viscera,

ncc avis peiifoliiiin

spirilus voliintalibus
slalciii voleiiiibus.

scd cjus potius, qui dal potc-

nulain

',

iicc l:erb;c

flosculuin,

nec arboris
ct

sinc
nihil cst in noslra voluntalc,

siiariin'.

partium
:

convciiicnli;i,

qtiadam

veliili

2.

Non crgo proptcrca


pr.Tscivit
:

pace dereliquit

nullo

modo

esl credendiis legiia et servitutes a

hosuae

quia Deus
voIiHilatc
vil.

qtiid
qtii

futuruin

essct in nostra
iiihil

nilnum eortimqtie doniinationes

non cniin
si illc,

hoc prxscivit,

prccsci-

providenli:c legibus alieiias esse voluisse.

Porro

qui prasscivit qiiid fulurum csset in

CAPUT
rinl

XII.

Quibus moribus
,

anliqui

Romani merue,

nostra voltinlalc, non uliqtie nihil, sed alii|uid prx*scivit; profcclo el illopra;sciciitc est aliqiiid in iiotra

ul

Deus vcrus

quamvis non eum colerenl

eu-

runi auf/erel iinpcrium.


i
.

voluntale. Quocirca nullo inodo cogiinur, aul rctenia


pr;rscicntia Dci tolleni voluntalis :irbiiriimi, aiil re-

Proindc videamus quos Romanoriim mores

et

quam ob causam Dcus verus ad augendum imperium


adjuvare dignatus est,
in

tento vulunlalis aibitrio

Deum

(qtiod nefas esl) negare

cnjus potestaie sunt eliam

prroscium liitinoriim

sed utrtiinque ainpleclimiir,


illiid,

regna

terrena. Qiiod

ut absolutius disscrere posse-

ulrunique fidelitcr et veraciter ooiifitemur;


beiie credamiis;
vivitur,
si

ut

mus

ad

lioc
,

pertinenlem et siiperiorem librum coiiiii

hoc,

ut bene vivamns. Malc

autcm

scripsimus

quod

hac re potestas nuUa

sit

eorum

de Deo non bene creditur. Unde absil a


adjuvanlc sumus libcri, vel erimus. Proin-

deorum

quos

etiani

rebus iiugaloriis colcndos puta-

nobis cjus negare pr;cscienliam, ut liberi esse veliinus


',

runt; et pniesenlis voluminis parles stiperiorcs, quas

qiio

huc usque perduximus


ne quisquam
,

de

fali

qua;slione lollenda
esset

denonfrustiasuiilleges, objurgaliones,exhorl;itioiu^s,

cui

jam pcrsuasum

non iilorum
at(]ue

laudes et viluperationes

qnia et ipsas

futuras essc
vaiiliiras

deorum
Dci

cuilu
,

Romanum imperium propagatum


fato potius id

prxscivit, et valent plurimum,

quantum eas

scrvaliim

iiescio cui

tribueret

qtiam

csse pia:scivit
qiiaj

et

preces valenl ad ca iinpetranda,


praiscivit:
et

se precanlibus concessurum esse

summi potciitissinuc voiuntaii. Vclcres igitur primique Romani (|uaiitum conim docet et com,

juste prajmia bonis faclis, et peccatis supplicia constiiula sunt. Neqtie

inendat historia

quamvis ut
,

ali;e

gonles,
,

cxcepta
el

cnim ideo peccat liomo


pra^scivit
:

^,

quia

una populi IIebra;orum

deos falsos colerenl

nou

Dcus

illuin

peccaturum csse
non

imo ideo noa


ille,

Deo

victimas, sed d;inoniis


liberules

immolarent
,

tamen lau,

dubiUiliir

ipsnm pcccare, cum peccat, quia


polest,

cujus

dis avidi, pecunioi


divilias

erant

gloriam incjenleni

pra;scieiitia faili

non

falum, non fortu-

fionestas

volebant {Sullusl. in CatiL, cap. 7)


,

iiam, iion aliqnid aliiul,


pr.xscivil.

sed ipsum peccalurum esse


iili(|ue

haiic ardenlissime dilexerunt

propter Iianc vivere

Qui

si

iiolil,

noii

pecc;it

sed

si

voluerunt, pro hac eniori

non dubilaverunl '.C;cteras


qtioiiiam scrvire vide-

jeccare noiucril, etiam lioc

ille pra'scivil.

tiAPUT

XI.

cupiditalcs liujus unius ingenli cupiditale pressenint.

l)e

universati

providenlia Dei,

cujus

Ijisam deniqiie patriam

suam,

letjibns

ornnia eonlinenlur.
et vertis ctim

batur inglorium

dominari vero atque imperare glo,

Detis itaqiie

summtis

Verbo suo
iiiius

ct

riosum, prius omiii studio liberam

deinde

dominam

Spirilii sanc.o, qii;c tria tinuni suiit,

Deus

om-

csse concupierunl. llinc est qtiod regaicnidoniinalio-

nipotens, crealor el factor omnis anima; alque omiiis

neni non ferenles, aiinua imperia binosqiie iinperatores sibi

(orporis
qtie
suiil

ciijus suiit pariicipalionc felices,

quicumqtii

fecerunt
,

qui consules appellali sunt a


atiitie

veritale,

noii

vanitate felices
e.x

fecit
;

consulendo
domiiiando
liiis

non reges aut domini a regnando

lioininem ralioiiaie aiiimal ciim peccanlcm

anima

el corpore

qiii

cum

ct reges utique a regeiido dicii ine


,

nec impunilum csse permisit, nec


inalis

videantur, ut regiium a regibus


;

reges auteni,

sine niisericordia dcreliiiuil; qui boiiis cl

cs-

ul dictuin cst, a regendo


plina
leiilis,

sed faslus reglus "f " tliscihenevolenlia consiN

senliam
",tiam

etiam

cum

lapidibus
vilain

vitam

sciniiialein

putata

esl

rcgeiitis, vel

cuiii
,

arboribus,

sciisualem ctiain cuin


cuiii

sed supcrbia dominanlis. Expulso ilaque rege


,

|teco(ibus
lis

vitam inlelieclualem

solis

Angc-

Tanpiinio

cl

consulibus
in

institutis

scctitum

cst

dcdit

quo

est

omnis modus, omiiis spccies,

quod idcm auctor


qiiod civilas
,

omnis ordo; a quo


>

cst nieiisura, iiiiinertis, poiidus; a

incredibile

Romanoriim memoraln est

laudibiis postiil,
,

adepla

liber-

veriio, tst, carciit libri ca;teri. * Oiiiiies i.rnpc .Mss., lU libere vdiinm. * l'lurcb proba; itolt; Mss., taurensis, Coi beiensis
,\(,'(/(W cicini

Un., Dei eU.

tale quantiim brevi crcverit, lanla cupido gloriw inceb,

etc.
'

uko non

peccu( honio. (jcrvasiaiius, .Vfc pecctU

Noslri Mss., pinnulam.


1'liires

M.
In
B.,

hotm.

'

Mss.

vincere volucrunt.

pro

liac

et

IfiS

DE CIVITATE
cu|iiili)

DEI, S.
pcr

.\UGUSTIM
illas
,

i:jC
,

scrnl (Sallust in Codl. cap. 7). Isla ergo laudis avidilas

moribus corriimpendis

rapiciido i,.iscris
(jiii

ot

{^loria; iiiulla illa iiiiraiida focit, lauilaliilia

civibus
jain

largicndo scenicis tinpihus. Liulc


*

lalos

scilicct alqiio gloriosa secuiiduui lioiiiinum exisliiiia-

niorum labcs

siiperabaul

alipie

abiiiidabanl

lionoin.
2.

quando scribebal
Salliisiius lennporibus suis
,

isla Sallustiiis,

canebalque Virgilius,
,

Laudal idom

niagnos
C;i:-

non

illis

artibus nd
iis

bonorcs et gloriam

scd dolis
:

cl prccclaros viros

Marcuin Caloneiii el Caium


diu
illa
,

atque falbu

anibiebant.

Undc idom

dicit

Sed

pri-

sarcni

diccns

(iiiod

rcspiiblica

non

liabuil

nio inarjis aiiibilio

quain uvnricia aniinos hotnimiin exer


*

(|iicinqiiaiii

virtule

inagnum
,

scd sua mcnioria (uissc


Iii

cebut

qitod latnen viliuin propius virlutem


,

eral. ISain
is

illos

duos

iiigenti virluic

diversis moribus.
sibi

luiuli-

fjloriatu, lionoretn

itnperiuin botius el iguav

feque sibi

bus aulein Ca suiis posuil, quod


litini,

niagnuin inipc-

exoplatit :sedille, inqiiit, vera via nililtir


boiioi artes desutit,

huic

quia

cxcrtiluin, belluin iiovum cxoptabat, ubi virtus


,

doUs ntque

fallaciis cotUendit (Sallnst,

enilcscere possel [Jbid.


in

capp. 53

54).
,

Ita liebal

'

i Catil., c. 11).

Hyesunt

ilhc boiia:arles, i)cr virluteni

votis viroruin

virlute
,

magnorum
virtus

ul

cxcitarel

scilicet,

non per fallaccm ambilionom ad iionorem


;

in belluin

miscras gentes
nl

el flagcllo agitarel BcUoiia

el gloriam ct imperiuin pervenirc


ct

qii.nR

lamen bonus
est boiius,

sangninco,
IIoc
illa

csset nbi

eoruin

enilesccret.

ignavusaique
nititiir.

sibi

cxoplant

scd

iile, id

prolcclo laudis aviditas et gloriie cupido fa,

vera via

Via

virliis csl, qiia nititiir taiiqua:n

ciebat. Aniore ita(iue primiius liberlatis

posl eliam
,

ad possessionis finem,

id esl

ad gloriain

lionoieni

doininationis

et cupiditate

laudis et gloriai
rei

multa

iniperium. IIoc insilum babiiisse Homano?, eliani deo-

inagna feccrunl. Reddil eis utrinsqiie

lestiinonium
ail

rum apud
lcs qiKC

illos

.Tdes iudicant

quas conjunctissimas

eiiam poeta insignis illorum

indc quippo

constitucrunl, Virliitis ot llonoris (a), pro diis iiabcii-

Nccnon rar^iuinium ejcclum Porscnna juhehat Accipore, injfcnliquc urlieni obsidione premebat:
wtneadae in terruin pio
(

danlur a Dco. Undc

intclligi potest

(luem

fi-

lilierlaie ruel)aiil.

nem
(Iiii

volobaiit csse virlutis, el (|Uo eain

leferebant

rirciil. /Eiieid. lib. 8, vers.

Gi6-6(8.)

bnni erant

ad lionorcm sciticet

nam
,

mali nec

Tiinc
aiit

ita^jue

niagiiiini

illis

fuit

aut fortilcr emori


libertas

liabebanl

eam

quainvis honorciii liabore ciipcreui


id cst dnlis

liberos vivere.

Scd cum essel adepla


,

qtiem malis artibus conabantur adipisci

laiita

cupido gloriai incesscrat


,

iit

paruin essel sola

atque
4.

fallaciis.

libcrtas

nisi

el dumiiiatio

quirerelur, diim
,

pro
idein

Hlcliuslaudattis eslCalo.
,

De

illo

qiiippe ail,

Quo

iiiagno liaberetur

quod

velut loquenlc Jove

niinus pctebat gteriain

co illum

niagis sequcbalur (b)


,

pueta dicit,
Quin aspera .luno,
(,)u:e

(Ibid., cap. 5'). Qiiandiiquidoni gloria cst

ciijiis iili

cnpiditate

flagrabanl

mare uunc lcrrasquc mclu ca-lumque

judiciiim

bominiiui

bciie

de
,

laligat,

meciimqiie tovehil Itomauos reruiii domiiios gc.iiieimjuc logalaiii. Sic placiluin. veniei hislris laheiilihus oita^,
Coiibilia iu niolius reieret,

hdiniiiibus opinantium. Et ideo


qiiai

mclior

cst

virlus
,

liumano testimonio

oonlcnla

iion

est

nisi

cuiii

domus

.Assaraci 1'lilliiam clarasqiie

Myccnas

consciciiti;e suic.

Unde

dicit

Apostolus, ISam

(jloria

Servitioprcmet, ac
(i.twid.

viclis domiiiahilur Argis.


lib.
,

nostra
1
,

licec est,

tcstinionium conf>cienliw nostrcv


,

(II

Cor,

\,vers. :279-285.)

Qiiye qiiidcm Virgiiius


liira

Jovein induccns tanqiiam fu-

12). Et
,

alio loco

Opus

aulctn

suum

probct nmis-

pncdicciitcni, ipse
:

jam

fncla recolcbat

cernc-

quisque
et

et ttinc

in semelipso tuntutn cjloriam habebit

batquc prascnlia
illa

vcruin

propterea comincinorarc

non

in ullcro (Calat. vi, 4j. GlofiJtm ergo ct lionoiin|icriiiiii


,

volui

ut

oslcndcrem dominationcm posl libertarionianos, ut


el
in

rein ct

qu;c sibi exoptabaiit


,

et qi.o

bonis
seqiii

tcm

sic liabiiissc

eornm

magtiis

arlibus pervcnire nitcbantur boni


lati-

non debet

virtus
dibiis poucrcliir. Ilinc esl
illiid

ejiisdem

scd ipsa virtulcm. Ncque

eiiiin est
iilii

vcra \\rboiiuiF

poctic

(piod

ciiiii

aliartim

gciilinm artibiis eas ipsas pro-

tus,

nisi qiiiB
.

ad

eum

finoni

tcndit,

est

prias

Roinanorum

artcs rcgnaiidi atiiuc imperandi cl

bominis
pctivit

qno
,

mcliiis

non

cst.

Unde
(c).

ct

bonores quos

Calo

peterc noiidebiiit, sed eos eivitas ob

subigeiidi ac debcllandi

populos aiitcponcrct

ail
cjiis

virlntem iion petenti dare

F.xctKlcnt alii spiraiUia moUins xra : Credo eqtiidcin , vivosduceiil dc iiiannorc vultus Orabiint causas mciiiis ; calique mcaius

5.
:

Scd cuiu

illa

momoria
ct

diio
,

Roinani essonl virvirliis

lulc

magni, C:csar

Calo

longe

Catonis ve-

Uescrihciil radio, ct stirgoiilia

'

sidcra

ilicoiit.

ritati

videtnr propinquior fuissc,


:

quam

Cacsaris. Tro-

lu regere imporio pojiulos, Komane, momciilo. Ila; tihi ciiiiU arlo.s, paci(iMo ' iiniioiioie mureni, 1'arcere .siilijticlis, vx dohollarc sti|)(M lios.
( /l.ueid. lib. 0, vers.

'

^onnulli Mss., labe

rfhrariortim

solcmni

vilio oiiitssa

8i7-8C)o.)

5. Ilas nrles

illi

lanlo pcritius exerccbant, (iiianio


,

liltora oxtriMUi, (piia cadoiu osl prima siil)so(]uoulis vocaroiimiliaiile loclore.rauro aiite littli, iiiqiiociariiis sonah.-l logoiuluiii forsiiaii, qiiii talcs ; aul oorlo, liibcs meriim liic ipsi a|>i)ollaiiluv lioiiiiiios viliosi ; (luomodo a 1'laulo iii Petsa,
|

niiiius se voluplatibiis dabaiil

et

enervalioiii

aniini

cl

corporis in concnpisccndis ct aiigciidis diviiiis, cl

act. 5, scen. 3, vors. 4, (liciliir liomo, lahes popli ; ol a Cicorono. orat, pro Soxl. oap. 8, ll.-^lico qiiod oppomiii >oslri Vss., lubc. sic lcgit Mon^l l;ihi illi ol C(oiio.
(i

nioii ttnn riid>iliivcrtiiil. sic eliam Cdtl. 20^1 otSflo.'); at Ms. -20.")2, proplcr iiatic ci iiiori tioii dubildrcrtitit. (;d. -^O.^iO, vrnptcr lititic vivcre voliieriml, vroptcr liatic viiiccre volnc'iiiil,

F.lciiiciii. criliiT.,

ag. i80

iidiiiiie lalc.s

jam wortim

labe

proplcr
iili

76<) soi
'

K.diii.

tion dibitaveriiiit. I.ectionem Ms. M. fidebal. Castiganuir aucloritale veteruin mauuliatic etitori

supcriihant atque r.hiiudabatit, qiuindo scribebat ista SalluM. sliit.f, ciincbulqiie yiniiiiiis. ' idiii, propiiis viriiiti. Mss., propius viitut:m. Fl sic

suiiuis.

iu anliquis exonmhvihiisSalltislii.

criptormi).

Ms. 7(>G, fiilqctiliit. M. lov , pansip'c. Kditi alii ctiin mamiscriitis, p(/7c.

M. Ms. lW,judicio. (a)liv., lib. 27, cap. 2."). illain asscqucbatur. (()) Aiiiil salliisiium, co maiis (h) \id. rlularcli iii tatonc iiuuorc.
''

\m
iiidj (iii:iliscssct
illt)

LIIJKH (Jl INTUS.


loniporerivilas,
ftl

15S
viiiiiin

anloa
:

(iiialis

rcs priv.iljc. IJnde corriipli nioiibiis


trario

coii-

fuissoi
iiKiiiil
,

viilcaiiiiis in ipsa

scntcnlia Calonis

^olUc,

posuit

publice

cgestalein,

piivaliin

opii-

cxistiinine,

umjorrs

iiostros ariiiis rciiiiiiiilicuin


itu cssc.t
,

liiiliani.

cx pnivd iniKindiu
riinuui cain civiuui
,

fccisse.

Si

mi(//6i piiUlicr-

CAil]T XIII,

uos

liiihcrcums.
cl

Qitippc

socioriiin

(tlijuc

prwterca uriuoruin
illis

eiiitoruui

mnjor copia
muijuos
,

laudis (lui cttm sit vitium, ob hoc virlus putatur, (juia per ipsum vitia mnjora
,

De umore

coliibcntur.

uobis <iH(tm
feccruul
jusluiu
dilicto
,

cst.

Sed

alia fuere (lucn illos


;

<iuw uobis uiilla situt


,

doiui iii(luslria
,

foris

Quamobrcni ciim diu


stria (), voluil

fuisscnt rcgna

Orienlis

iiiii-

iuijicriiini

(uiiinus in

consiilcnito lihcr
liis

Dcus

uc(iue

el occidt-iilaie lieri, qiiod


laiitiidine et

tcni-

tY/iu'

libidini obnoxius. l'ro


,

nos iKibciniis
,

porecsset poslerius, scd imperii


tudiiie illuslrius.

magnigcn-

lu.xuriiim atque uvariliuiu

publice egcstutein
scqiiiinur
;

Idque

privatiin
:

talibiis

|)olissiinum concessit
ni:ila
iiiultariiiii
i:e

opuleutiam

luudainus

divitias,

iuertiam

liomiiiibus ad doniaiida gravia


tiuin, qui

inter bonos el inulos discrimcn

uulluin

ouiiiin
:

causa honoris, bmdis


in

cl gloi

virttitis

coiisiiliierunt

pnvinia ainbitio possidel. Nequc miruin


rutim
libus
,

patriye

ubi vos

scpaislo

qua ipsain gloriain rcquirobant,

saliilein-

sibi
liic

quisque consiliiim capilis, ubi doini votuplapecuni(C aut gratice servilis


,

qne cjus uno

.salutl sii:c

prseponerc iion dubitavcrunt, pro

eo

ftt

ul impelus

vilio

id est

amore

laiidis

pecunia; cupidi-

fial in
C>.

vncuam rempitblicam(Sallust. inCatiHn.,c. 52).


aiidit
lia;c

tateni cl multa alia vitia


saiiius videt
,

coniprinieiiles. [XIII.]

Nam
ait

Qni

Calonis voiba

sive
,

SallustU

qui ct aniorem laudis vitiuin esse cofut.'it

piilni (lualos

landantur Roniaiii volercs

omncs eos
:

gnoscit
I.aiulis

quod nec poelain

Iloraliuni,

cpii

tales iniic fuissc.vcl plures.

Non

iia
,

csl

alioquiu

vera non csscnt


iiicinoravi
iii

ainore tumes, sunl certa pincuia quse te lcr puro leclo |jolcruiil recrcare libcllo.
(

(luse

ipse ileni scriblt

ea quse coin(

Epistolarum
in
cariiiiiie
ila

lib. 1, epist. i,

vers. o6, 37.

secuiulo libro luijus operis


,

Cajj.

18),

Idcmqiie

lyrico

ad repi imendam

doiiit-

nbidicit, injurias validioruin ncin plebis a paiiibus


,

ci

ob eas discessio-

nandi libidinem

cecinit

alias(|ue dissensiones donii


,

fuisss jain inde a priiicipio

ncqiic amplius acquo ct

Lalius regnes aviduin domando * Si irilum, (luain si Libyam remotis

modeslo

jiire

acluni

quam
fuil

expulsis regibus
,

qiiam

Gadibusjuugas, el uierque fauius


Serviat uui
(

(b)

diu melus a Tarquinio


qiiod propler
linircliir
:

doiicc

belluin

grave

Cartnin.

ipsum cum Etruria susceptum fucrat,


iinpcrio patres exerpepulissc,
;

lib. 2,

carm.

2, V3rs. 9-12.)
,

postea vero servili

Verunitamcn qui
iiiipetnito Spirilu

libidines

lurpiores

fide

pietatis

cuissc plobem, regio


cl
,

more veiberasse, agro


,

sancto

et ainorc intelligibilis piil-

caiteris cxpertibiis

solos ogisse in iinperio


illi

qii;>
iUi

cbritudinis iion refrenant, mclius saltem


hiiinanat laudis etgloriae,
niiiiiis

ciipditate

ruin

discordiarum

duin

dominari vellent,

non quidem jam sancti, scd


qnos de Republica

servire nollent, finein fuisse bellum Punicuin secun-

turpes sunt. Eliam Tullius hinc dissimulaie


in eisdeni libris

dum
ab

'

quia rursus gravis metus ctepil iirgere, alque

non potuit %
queni dicit

scri-

illis

periurbalionibus, alia majore cura cohibcre

psil, ubi loquilur de instituendo principe

civilatis

aninios inquietos, el ad

concordiam revocare

civi-

alendum esse

gloria

et

conseiiucnter

lem. Sed per quosda.m paucos, qui pro suo niodo Loiii eranl, niagiia adininislrabaiUur alque , illis
,

commemoral majores

suos multa mira alque praeclara

gIori;E ciipiditate fecisse.

Huic ergo
id

vitio

iion soluin
et

loleialis

ac

temperaiis inalis, paucoriiin


illa

bononim
populus

non resisiebant, vcrum eliam

excitandum

accen-

provideiitia rcs
dicil
,

crescebat,

siciil

idem bistoricus
,

dendum
publicyc.

esse ceiisebaiit, putantes hoc utile csse rei-

mulla

sibi

legenli el
,

aiidienli

qiine

Quanquam

iiec

in

ipsis pbilosophi;ie libris

Roinanus domi
clara

iiiilili;eque

mari atqiie lerra pra;se

Tullius

al) Iiac

pcsle dissimulet, ubi

eam

luce clarius

facinora

feceril,

libuisse

atlcndere

qu;B
scie-

confiletur. Cuin

enim dc

studiis

talibus loquerelur,

rcs

maxime

taiita

uegoiia susliniiisset;

quoniam

quae ulique sectanda sunt fine veri boni,


sitale laudis liumana^,

non vento-

bat sa;penumero parva


hosliuin
copiis

manu cum magnis


opnlentis

legionibiis

hanc
:

iiitulil

univcrsalem geiieartes

conieiidisse

Roinaiios, cognoverat paivis

ralemqiie

seiileiitiain

llonos
,

atit

omncsque ae-

bella gesla cuin

regibus; sibi(|ue

ccuduntur ad sludia gtoria

jacenlque ea semper quce


Quoest.
lib.
I
,

inulla agiiaiiti constarc dixit,

paucorum civium egie,

apud quosque improbantur {Tuscul.


cap. 2).

giam virtutcm cuncla palravisse


divilias

eoqiie faclum ul

paupcrtas, muitiludinein [laucitas superarct.


atqiie desidiu
,

CAPUT

XIV.

De rcsccando amore taudis hitmnute,


gtoria oinnis in

Sea postquain luxu


rupla
est
,

iii(|uil,

civilas car-

qnoniam justorum

Deo

sit.

rursus respublica mayuitudine sui iuiperalorum atque nuujislraluum vilia iustentabut. Paucoruin
igilur virtus ad

Iluic igitur ciipidilali melius resislitur siiie dubila-

gloriam
ipsa

honoreui
nilentiuin

iinperiuiii
,

vcia

lione

quain ceditiir.

Tanto cnim quis(|ue


iinmiiiulilia

est

Oeo

via

id esl

virliiio

eliain a Cat(

ne

siinilior,

quanlo est ab hac

iiiinulior.

laudata cst. llinc tral donii industiia, quain coiiime-

moravit Cato
Mss. sccuudo.

ut aerarium essel

opulenluin

'
,

lenuts
ptinico '^

Ms., 766, f.atium rcqnes avidum dominando. M. viud. Am. lir.: hlicun rullius iiide siiere non potuil. ^oii

niale.
(a) As.syriorum scilicet,

m, 20:W, 20o2 ct 20j3, fmem fnisse betlo


M.

Medorum, 1'ersarum, clc, de qui-

bus

sui'ra, iib. i, cnp. 7.

(6) I.ibycus st Cladilanus, interprete Poriib;r.

159
yiKx;
(juia
iii

DE CIVITATE DE J,
Iiac vila clsi noii funditus

5.

AUCUSTliNI
eliam
po.sl

ItfO

ciadicalur ex corde,
iion

(pia volobaiil

moi

l.-iu

taii(|uaiii

ivciv in

eliaiii

Lciie

piolicieiilcs

animos lculare

orc

laiidaiiliuin.'

cessai;
juslilioi
'

salleiii
:

cupidilas gloiiai supcreliir dileclione


si

ul

alicubi jacenl,
si

(jux apud (juosiiue

CAPUT XV.

Dc mercede

temporuli

quam Deut

iinitiobaiilur, si boiia,

recla suiil, eliain ipse ainor


,

rcddidit bonis moribus

liumunorum.
vilain a;leriiain
,

liumana; laudis eiubescat

ct cedal

amori

vcrilalis.

Quibus ergo non erat Dcus dalurus

Tain cniin esl boc viliuni inimicum pix' iidei.si niajor sil cupidilas gloriae quain Dei limor vel iii corde
aiiior, ul

ciim sanclis Angelis suis in civilaie sua coelesti


ciijus socielateni pietas-vera pcrducil, qu;c

ad

nou

exlii-

Oominus

di(.eiel,

Qiwmodo
,

poteslis credere

bct servitutera rcligioiiis


caiit,
nisi uni

quam

ya.Tpux>

Grujci vo-

glorimn ab inviccm exspeclunles

el glorimn quai a solo


? llein

vcro Deo;

si

iieque hanc eis terreiiani

Dco
duin

esl
,

non qtiarenies {Joan. v, 44)


,

de quibus-

gloriam

qui in euin credideranl


,

el verebanlur palain

exceileiitissinii imperii concederet, non icddcrelur incrces boiiis artibus eoruni, id est virtutibus,

coiilileri

ail

Evangelisla

Dilexerunl gloriam liomi,

quibus ad lantain gloriain pervenire nilcbantur. Da


lalibiis
eiiiiii
,

uum

magis

quum Dei
:

{Id. xii

45).

Quod

sancli

Apo-

qui proptcr Iioc boiii aliquid lacei e

sioli iion feccruiil

tiui

cum

iii

bis locis pnedicarent

vidcnlur, ut gloriliceiitur ab liominibus, cliam Domiiius


ail,

Clirisli nonicii, ubi


ail
,

nou solum iniprobabalur(siculillc


apud quosque unprobanliabcbalur;
suinniu; dclcsialKmis

Amcn
hoc

dico vobis
el
isti

perceperunl

nierccdcm

Jacentqite ea semper, quce

suam{Matlh. vi,2). Sic


cominuni
,

privalas res suas pro re

tur),

verum etiam

esi republica, et pro cjus ;ciario


rcsiiieriinl,

conpa-

lcueiilcs quud audicranl a bono Magislro eodcmquc


iiicdico niciilium, Si quis
Irus,

tciiipserunt,
lri;e

avaritio;
;

coiisuliieiuiit

menegaveril coram homini,

consilio libcro

ncque delicio secuiiduin


:

i>uas

negabo eum coram Palre meo


{Matili.

qui in

coelis est

el

leges, neiiue libidini obnoxii


laiiiinam vera via nisi sunl

his oninibus

arUbus

coram^ Angelis Dei


nes crudelcsiiue
lioiie salulis

x,53; Luc. xu, 9j;

inler

ad honores, iinperiuin

iiialedicla el opprobria, iiitcr giavissimas pcrscculio-

gloriain

honorali suiit in omnibus feie gcntibiis;


;

pcciias

non sunt
laiilo

dclcrrili a priedica-

imperii sui legf^s imposucrunt niullis geii;ibus

Iio-

humanui

frcinilii

oneusionis

liu-

dieque

lilleris el historia gloriosi soiit pciie in

omni-

inanx. Et quod divineque vivenlcs, dcbellaiis quoduinniodo cordibus duris, alque iiilruducla pace jiistilise, ingcns iii Ecclesia Cbrisli
iii

eos divina facieiites alque diccntes

bus geiilibus. Non esl qiiod de suinini


juslilia

ei

veri Dci

conquoranlur

perceperttnl mercedcni

suam.
civiluli

CAPUT
lutum.

XVI.
,

be mercede sunctorum civium

gloria coiisccula est


fiiie

non
:

in ea

lanquam

wlcrnai

suae virtulis

quievcruiit

sed eain quoque


ciijus gratia tales

quibus utitia sunl liomanorum cxempla vir-

ipsam ad Uei gloriam refercnles,


craiit, islo

quoque fomile eos, quibus


illius,

coiibuicbaiit,

Merces aulciu sauclorum longe


oi>piobria suslincnliuin procivilale
hiijus dilcctoribiis odio.-,a cst.

alia esi etiani


*

hic

ad amorcm

a (juo ct ipsi lales licrciil, accciijiroptcr

Dci,

qux

inuniii

dcbant. INauKiuc

iic

liumanam gloriam boni


:

lila civilas

sempiterna

cssenl, docucrat eos .Magisler iilorum, diceiis


facere justiliam veslram

Cavete

esl

ibi

iiuUus orilur

qiiia

nnllus

moritiir: ibi esl

coram liominibus

itl

videtimini

vcra ct plciia fclicilas, noii doa, sed


hdci pignus acccpimus
pulcliritudiiii
,

donum

Dci

iiide

alwquin merccdcm non hubcbuis apud Putrem vestrum, qui in coclis est {Matlh. vi, 1). Scd rursus ne
ub
eis
;

qiiamdiu pcrcijrinaiitea cjus


:

suspiramus

ibi

non ontur

sol siipcr

lioc

pcrvcrsc inlclligemes bominibus placcre mctue-

bonos

el inalos
:

{Matih. v, 43), sed sol justitia; solos


ibi

reiil, niiiiusque

piodcssenl latcudo quod

boiii

suiit,

prolcgil bonos

noii erit

magiia iiidnslria, dilare


iibi

demonbtrans
iiKluil,

riuo line iiinolcsceic debercni, Luccunt,


,

;craiium publicum privalis lebusaiiguslis,


rus
lalis

tlicsau

opera vestra corum Iwminibus


,

ut videant

bona
ctclis

communis

cst

vcrilalis.

l>roindc

iioii

soluiii

ul

fuctu vestra

el glorificcnt

Ptiirem vcslrum, qui in

inerccs lalibus honiinibnsrcddcrcliir,

Rumaiinm
;

est {Id. V, IG).

Noii crgo, ut vidcumini ab eis, id csl

imperium ad

buiii;iiianigloriaiiidilatalum csl
:i;tci'n;c
II

vcruni

liac

intcntioiie ut

eos ad vos converti


tstis
:

vclitis

quia

ctiam ut civcs
peicgrinaiitur
iiiliic:iiilur
(

illius civilalis

qiiaiiKliii liic

non per vos arun-id


veslrum, qui in

scd ut glorificenl Pairem


(|uciii

(Uir. v, G. ), diligciilcr cl
,

sobi

ic ilbi

Ciclis cst,

ad

conversi

fiaiil

(piod

e.voiupia

cl

vide.ml quaiita diloclio dc-

cstis^llos

sccuti suiil martyrcs,

qui Scicvolas, cl

bcatiir supcriKC patrio) propler


taiiluin

vilam :ctcrnam
dilecia

si

Curtios, ct Dccios,
ill.ilas

non

sibi

infcrendo ptjcnas, scd

>uis

civibus

lcrri.iia

csl proplcr

fcieiido, ct virlute vcra, quoniain veia pieiatc,

homiiium

glori;ini.

pl iniiumcrabili
illi

mullitudine suiciaruiit.
,

Scd

ciiiii

CAPUT XV 11.
et

Quo

fruclu [iomani bella gcsscrini,


,

cs^ciit

iii

civilale tcrrcna
illa

(piibui iiroposilus crit


,

quctnlum his quos vicerc

contulerinl.

oiiiuium pio
cl

ofliciorum
,

linis

incolumiias
;

'jiis,

l.yiianlum cnim pcriinotad haiicvilam morlaluim,


vila

rcgnum
;

iion in ccelo

sed in lerra

iioii

iii

jEtcriia

scd in dcccssione moricntiuin ct succcssiouo (|ui(l aliud amareiil quam gloriam , niorilurorum
:

qu.c paiicis dicbus diicilur ct

liiiilur, qiiid
,

inloic.M

sub

cujiis

imperio vivat liomo morilurus


iinpia cl iiiiiiua iion

si illi (jin

impcranl, ad
aliqiiid

cogant

AuL vcro

^oiiuulli niaiiusciipti, supcrctnr delccttttionejustitiw. M. .N().>ui iiiaiiuscniili, vcl cort:m. l-diti lioi ; id osi, \oostol' s, de (iil)us nvc. Al Uss.

nocncrunt Uoniani geulibus,

(|uil)ussubjii|^!lis

<!iilca.

Mss. niagiio conscnsu, pro vcritatc.

1C(
iin|iosii(iiiiil
HiMiii

Lini.R
lcpossiias
,

UUINTUS.
r,\lM)T XVIII.
l'Jiiisti(ini
,

102

iiisi

(iui:i

itl

f;clniu

(>.sl

in-

(Jhudi

iiliciii

(I

jiK idiiliii fxne


;;i

dchrant

sir:ij;c l>(>lliniiii?

Qiuul

si
:

conconlilcr
scd
niilla

fimt
};Io-

si

aHtinid fcciriiil

o ilitcclione wteniot

idipsiiin lioivl iiieliore siicccssii

csscl

juitria:,

cum

tauta HoiHaiti (jcsscrinl pro liumaua (jlo"

ria Iriniiirlinnliuin.

Nciiuccnim

ct Hoiiiaiii iion vivc-

ria ct civitate terrena.

banl

lloc si sul) lcj^ibus suis, qu;is (;clcrisiiiiponcl)aiil,

\. Qiiid
qiio

pr^o m.T^niiin cst pro


<'iiii(l:i

ill.i

irlcnia ro;l(!slijiiciiii(Ia

ficivl siiio .M;ulc el

nollona

'

ul noc vicloria lociiin

p:ilii:i,

s;i-ciili
,

Iiiijiis

(in:iiiililK;l

halicicl, nouiinc vincculc ubi

ncmo piiguavcrat,

noiiuc
coii-

IihiiKruiiciila

coniciniierc

si

pro

Ii:ic

lcinporali aUpie
illa fa-

Uomanis

ct cactcris gonliliiis
si

una essel eadcuKiue

lorrcna

(ilios IJiuliis poliiil el


?

occidcrc (), (piod


difliciliiis

dilio? piwscrlim

moxfierel,
faciuiii csl

qii<>d|)"Sicagr;ilissiiiic
,

coie iiomiiiciu cogit


iiiloriuicrc,
(iliis

Sed ccrle

esl (ilio

aiquc liumanissimc

iii

(iinncs ad Koiiia-

quam quodpro
vel

isla faciciidiiin cst,

ea qiuc
,

mini

iuipcriuni

pcrliiiciiles

socielalein
;

acciperer.l

coiigrcganda

vidchanlur alqiic scrvanda


, ,

vel
id

civiialis et

Uoiuaui cives esscut ac


:

sic
,

cssetomuiuni,
illa
:

doiiare pauperibus

si

exisiat lenlalio qu;n

quod cratantepaucoruin laulum quod plebs qii;e siios agros nou liaboret, dc publico vivcrcl
pastiis

pro

fide at(|uc jiislilia fiori

compcllal, amillore. Felinoslros non divitia; tcr,

qui

liccs oiiiiu

vel
,

nos

vel (ilios

ejus

per

boiios administialoios
,

rcipiiblicic

rcii:c faciuut

aut nobis viveiitibus ainillcnd;e

aiit

giMiiiis a

coirordibus prxslarclur

quain victis cx-

nobis morluis, a quibiisnescimus, vel forte a quibus


nolumiis, possidendte
:

tor(|uerelur.
2. (a)

sed Deiis feliccs

facit,

qui est

Namquid
ipsas
'

inlorsiladincoliimitalem bonosqiic
dignitates, (juod
alii

inoiilium vcra opulenlia. Rrutoaulem,


cidit
,

qui.i (ilios

oc-

inorcs

ccrle liomiuum
,

infciicitatis

perhibet (cstimonium etiaui poela

viceruiil, alii vicli smil


illuiii

omnino non video,


,

pracler
in

laudator. Ait eniin:


Nalosqiie palcr nova bella moventes uhiira |)ro lil)orlale vocaliit, Inrelix, ulcuiiiciue ferenl ea lacU niinores

gloria; liumana;

inauissimuui faslum
,

quo

pcrceperunt meiccdem suam


dine arsorunl
eniiii
,

qui ejus ingcnti cupi-

Ad

iinMiaiii

el ardenlia bella

gesscnmt. Numqiiid

illorum^gri iribula non solvunt? nnuKiuid eis

S(>d

versu sequonti consolatiis esl infelicom


patria;
(

licel discere,

quod

aliis

non

licet? numqiiid iioumiilti


,

vincilamor

laudnmque immensa cupido.


lib.

senatwres sunl in

aliis terris

qui

Roniam ne
,

facie

^neid.

Q.vers. 820-823.

quidein norunl {b)1 Tolle jaclanliam

et oinnes liosi

Ilrc

siinl

duo

illa,

liberlas et ciipidilas laiidis

huma-

miues quid sunt


Sivculi

nisi
,

bomines

Quod

pervcrsiias

n;ie, (iu.Te;id facla

compulore

uiiraiida Roin.Tnos. Si

admitieret
;

ui boiioraliores essenl qiiiqiie ine-

ergo proIiberl;Ue moriturorum et cupiditale laudum,


qu;c a morlalibus expetiintur
tuoriiiil
; ,

liores
niis
,

nec sic

pro maguo

haberi dijbuit honor huuia-

occidi

(ilii

a palre po,

quia nullius est ponderis fumus. Sed uiamiir


:

quid magiiiuu esl,

si

pro vera libertate

cliam in his rebus bene(icio Domini Dei nostri


sidereinus quanta conlempserint
,

cou-

quac iios ab iniquilalis et mortis el diaboli doiiiinatii


liberos facil, nec cupidilate

qiia;

perlulerint,
gloria
,

quas cupidilates subegerint pro


eani lauqiiam
nierueruiit
tiain
:

bumana
Iioc
,

qui

cbariiale liberandonim

merccdem talium
eliam
ut

virtuluin

.iccipeic

roge, sed a dXMiiouibus


filii

bumanarum I;iuduiu, sed bominum non a Taniiiiuio et daemonum priiicipe, nou


,

et valeat nobis
;

ad opprimenin

occidunlur, sed

Cliristi

paupcres inter

filios

coni-

superbiam

cum
est,

illa

civitas

qua nobis
,

putantiir?
2. Si

regnarc promissum

tanlum ab hac distet


,

quan-

alius
,

eliam Romaiius princeps


filium
,

coguomine

tum
tale

distat coclura a terra

temporali Ixlilia vila


,

Torqualus

non quia conlra

patri;im, scd

setcrna, ab inauibus laudibus solida gloria

a sociesolis et

etiain pro patria, tauien quia contra iinperium


id est coulra
lioste

suum,
,

morlalium societas Angelorum, a lumine

quod iinperaveral paler imperalor


jiivenili

ab

Iiina;

lumen ejus qui

fecit solera et lunani

niliil sibi
si

provocalus
;

ardore pugnaverat
niali esset in

licet

niagnuin fecisse videanlur tantae palrioe civcs,


illa

pro

vicissel, occidit

ne plus

exemplo im(6):

adipiscenda fecerinl boni operis aliquid, velmala


siistinucriut
;

perii conlempli, qiiani boni in gloria hoslis occisi

aliqua

cum

iili

pro hac terrena jain


sint.

utquid se jaclent

qui pro immorialispalria; legibus


(ilii

adepla tanla fecerint, lanla perpessi

Praesertim

omuia, qu;e multo minus quain

diliguiitur

boiia

quia rcmi.ssio peccatorum, quae cives ad aeternam colligit

terrenaconlemiiunt?Si Fiirius Camillus eliam ingra-

palriam, habetaliquid, cui per

simile fuil asylum illud

umbram quamdam Romuleum , quo mullitudi,

nem

qua

illa

civilas conderetur

quorumlibet deli-

lam palriam, a cujus cervicibiis acerrimoium hostium Veienlium jugum depuler^it, damnaiusiiue ab aemulis qnia non habebat a Gallis ileruui liberavil fueral
, ,

ctorum congrcgavit impuniias.

potiorem ubi possei vivere gloriosus

'

(c)

cur ex-

vind. Am. Er. : noc svfficeet Bellonoc displicebat. * Kdili, et ipsas. Exjjuiigendum, et, quod abesl a maniiscri|.ii.s ul sensus sit, bonos mores esse ipsas horainuin

sic verius l-ov. el Mss. At


,

tollatiir velul grande aliquid foceril, qui forie in Ecclcsia ab inimicis canialibus gravissimam exhonora-

ret reipiiblica;

nln quia Marti

tionispassus iiijuriam, nonse ad ejus liostes hacrelicos

di;;iiiLalos.

nic iiici| il ca|iut 17 in Mss. (b) Doiiaiiscivilate mullis gentibus,eliam in scnalum (!X iiircb huiil adw^ripli, luoruiil()uc senalores, tamelsi iHi.s r.(jiiiaiii min(|iiani vonis.si;iit, ul civos alii, ({ui nuii{ii)
I

>

Gallicnni omnes Mss., compulit. Sola edilio lov., gloriosiiis. (a) ^arral Livius, lil). 2, cap. o.
Ib) Confor supra ad lib 1, c:ip. 23. (f ) Vide supra, lib. 2, cap. i7 ; el lib. 4, cap. 7.

Homam

qu2i(i videruii'.. I.lu.

ives.

m
iruiisHilil
,

HE CIVITATE DEI
aiit arKiuaiii

S.

AIGUSTINI
.

164
suos
(

coiUni

illain

ipsc

h:rrosiin

nuere nie
viii,

c(

sine niorluos sepelire mortuos

Id.
j.i-

condidil, sed eain polius quanliiiii valuil

al) ii.Trcli;

22)

Si

M. Reguliis, nc crudellssimos nosics


,

coruin pemiciosissima pravilale


iioii

'

defc.ndil

cuin alia
,

rando

fallerel
,

ad cos ab ipsa Roni;i revcrsiis est

sit,

non

iil)i

vivaliir in lioniiniiin gloria

scd

iihi

quoninm

sicut

Romanis
,

eiiin

leiicrc volenlibiis rc,

viia acquiralur;rlerna?Si Muciiis {a), ul ciim ['orsen-

spondissc ferlur
l:iteni iflic

posleaquam Afris scrvierat


;

digni-

na rc?c pax
prcmclial
liiil,
,

fierct

qui gravissimo bello

Uomanos
ardcnlem

hoiiesti civis liaberc iion |)nssct


,

cumque

qnia Porsennam ipsuin occidcre non poiii

Carthagiiicnses

quoniam conlra eos


illius

iii

Romaiio sc:

ot pro co allerum deccptus occidil.

iialiicgerat, gravissiniis siippliciis necaveriint (n)

aram anleoculos cjus dc\tcramcxlendil, dicciis mullos lales, qualcm illum viderct, in ejiis cxiliuin conjiirasse
taiiiim
;

qui crucialus non suiit pro fidc

palrinc

conlc?

mncndi,ad cujusbcaliludinemfides
(Psal. cxv, 12),
rit

ipsa perducil

aut

cujus

ille

forlitudinein
,

ct

conjuralionem
*

quid relrihuclur Domino pro omnihus qu.e reliibnit


si
,

pcrhorrcsccns

sine ulla dilatione


:

se ah

illo

pro

fidc qu;c

illi

debcliir

l.ilia

fu4

bello facia pace compescuit


piitaluriis cst merila sua
iiuin
, ,

quis rcgno coeloriim im-

iiomo passus

qualia pro fide

quam

perniciosissiV

si

pro

illo
,

non unam mascd persequenle


inipendcrit? Si

inis

inimicis dchebat passus est Reguliis


'

Qiioinodo

neque hoc

sibi ullro

facicns

aulcm
tior

se audehit cxtollcre de volunlaria paupcrtate


,

aljquo patiens, lotiim

nammis corpus
,

cliristianus

iit

in

bujus

vila; percgriiiatione

cxpediiibi

Ciirlius armaliis cqiio


lerni;

concito in ahruptum hiatuin

amhulet viam. qu;c pcrducit ad palriam,

ve-

se prxcipitem dedit

deoriim suoriim

oraciilis

rx

diviii;c ipsc
,

Deus

cst, ciim audiat vel Icgat L.

Va-

serviciis, qiioniam jusserant ul illuc id, (|nod

Roma-

lerium

qui in suo defunctus

est consulatii

iisque
collatis

ni hahcrenl oplimiim, mitterclur, nccaliiid inlelligere

adco

fuisse

paupercm

iil

nnminis a populo
?

poiiieruiil,quani viris armisqiie se cxccllere, iindevi-

cjus sepultura curarctur (b)


tiuin Cinciniialuni
,

audiat vel Icgal Quinjiigcra pos-ideret,

lclicetoportehat ul dcoriim jussis in illiim iiilcritum vir


proccipitareiiir arniatiis (t)
:

cum quatuor

quid se

magnum

pio

ct ea suis

aternapairiafccissedicluriisest,qniali(iuem (idcisuie
passiis

ut dictator
sul
in
;

manihus coleret, ah aratro cssc abdiictum ', ficrct , m.njor ulique Iionore quain conAul

inimicum
illo

non se

iillro in
;

lalcm morlem miln

victisque hoslibus ingenlcni gloriam consecutuni


(c) ?

lens, sed ab
iiiino

missus ohierit

quandoquidcm

Do-

eadcm paupcrtale mansisse


,

qiiid se

suo eodcmque rege palria; sux ccrtius oracu,

giuiin fecisse pr?edicabit


iiiijus

qiiod

iiiillo

pra.'mio

mamundi

lum accepil aminam autem non possunl


Si se

^'olile timerc eos qui corpus occiduiH

fiicrit

ab

relern;e illius

palri;c socielale scdiilaiilis

occidere (Maltli. \

28)

clus
rhi
,

cuin Fabricium didiccrit


rcgis
,

muneribus Pjr-

occidendos ccrlis vcrhis


,

qiiodammodo

coiise-

Epirotarum

promissa eliam quaria parle

crantcs Decii devoveriinl

nt

illis

cadcntibiis ct iram

regiii

Romana

civilate

non poluisse

divelli

ibi-

deoriim saiiguinc suo iilacanlihus


lur exercitus
[c)
;

Romanus
illiiis

liberare-

quc
Nain

in siia
illud
,

paupertate privalum nianere maliiisse?


id cst

niillo

modo

supcrbieiil' sancti marpatrinc par-

quod rempublicam,
,

rem

populi, rein

lyres

tanquam digiium
*

aliquid pro

pairiaj

rem commiincni

cuin habereiil opulcnlissiipsi in snis


,

licipalionc
si

fecerint, uhi .Ttcrna esl el vera felicitas,


siii

mam

atquc dilissimain, sic


,

domibiis paubis consiil

usqiie ad

smguinis effusinnem, non soliim suos

pcrcs crant
fuisset
,

ut quidain coriini

qui jam

fralres pro (luihusfundebatur {d), veruni ct ipsos iniinicos, a quihus fundchatur, sicut eis

ex

illo scn;ilu

paiipcruin hominiim pellcrclur


in

pncccplum

est,

iiolalionc ccnsoria,
sis

quod dcccm pondo argcnli


;

va-

diligenles, charilatis (ide et fidei charilatc certaruiit?

hahere compcrlus est (d)


,

ila

'

iidcm

ipsi [laupe-

Si Marcus Pulvillus dedicans sedcm Jovis


Miiicrvic, falso sihi
illo niiiilio

Jiinonis

rcs cranl
riiim
:

quorum

triumpliis puhliciini diiahalur rera,

ab

invidis

morte
,

filii

nunliat:i, ut
ita
,

nonne onines Cliristiani

qiii

cxcclleiiliore
,

pcrlinhalus ahscedcrct
ejiis

atque

dedicaita

proposito divitias snas commiines

raciiiiit

scciinduni

lionis

gloriam collega

consequcrctiir

con(e)
;

tcnipsil,nt eiim eliam pnijici iiiscpullum jiiherel


ct sic in
ejiis
:

id quod scriplum cst in Aclibus Aposloloruin, nt disIribuatur unicuiquc , sicut cuique opus cst ; et nc-

cordc orhilalis dolorciii glori;c

iipidi-

nio dicat ali(|uid proprium

sed sint

illis

oiniiia coin-

tas viceral

quid

magnum se

pro

Evaiigclii saiicli prJ!-

munia
oh

Act.

ii

45

ct iv

52

inlclligunt se nulla
,

dicationc

ona cives superna".

palriyi;

de divcrsis

li-

hoc ventilari oportcrc jaclanlia


,

id

faciendo pro

beranlur et colligunliir crrorihiis, fccisse dicturus csl, sollicito ait Seciii Doininiis dc scpultura palris sui
,

oblinenda socielalc Angclorum


qiiid
illi

cuni pcue tale ali-

feccrinl pro ci.nservanda

gloriaRomanoruin

Aliquot Mss., riun/fl/e. .Mss. 76G cl 20o5, pravilule.


lii

'

Mss., diibildtinne.

F.(lili,

supcrbianl.

M manuscriiiti,

supcrbient.

vo\,
lii

ai.<<'i, ah(\st

cxlex. perccptione. (V Mucii^'1"' i^ccvoia (iictus a da.lc dcxlra^mamis. l iv., lib 2, ca|.. 12, ir>, cl Plul.ircii. in l'.il,licoi:i. ^ (b)"c:urliiis.vi(leliviuin, l.7,c.6.\alcr. Maxim. V. o, c.u.
* Gervasianiis
I.

'

II.,

(Klductum.

i.ov., m' ita

lil.. li!.. (a) ('.') supra, Krratiiin csi (i (b)

a noslriscodidlrtis. M. .M.csi. .vi a cxleris hbris caji. l;j, 2*. 1, l-^cap. Jo. J*.
iii

M.

pra;iioiiiiiic '^inv 1
l.iir.ius

ct in olnlus

anno

(r) l.iv.

lih.Ket

10.

dicel.:.liir ciiiiii,

(\\Mom ;k1 redcn.iilio(d) \ro qiiibiis fimdcbntiir ; ncm, ul lii.->us csl cliri.sli sanguis. scd ad cxcinplimi loih:ili:isK.), liidiiiis. De lorlitudiiie (ideiiinh, imiiiil Iro, ciiisl.
iiiiiic

mn

scd Publius, vah^rius Piiblicola; post, Vcrgicl iioiiin siio qiiarlo, ronsulalii obiit, sed aniio nin cl (itssioconsiilihiis, scxlo aniio posl cx| ulsos regcs,

non

l.iviiis, 111.

2, ra|. U>. Dioiiysiiis lih.

fi.

ju.Uitiw. 07, e.Templa natn sunt palicntin; nmi dona I.EONAHD Cooii.w;s.
Sic

(r) l.ivius, lih. o, cai>.


7.

\alcr.

V.axim., lib. i, cap.

(f)

rlutarclius

at

liviiis

culavcr

clTerri

jii&sissc

suiLit.

lU). i,

(d) cornclium nufnnum iiiiclligil dc quo valer. Maxiic cap. 9; A. Gcl., lih. 4, cap. 8; Livius, lib. It.

k;:;
r>.

IJIIKK QUIMIJS.
lLi'c cl
:tli:i
,

f06
,

si qici liiijii.scttmiuli
.si(;

loperiiiiitiir

iii

virtutcs liahel
(li!ig:it
,

iit

eliaiu ipsos diligat inimicoti


'

cl ila

/illoris (>oi'iiiii,
l:i

qiiando

iiiiiotcscciciit, (|ii:uiilo t:ui-

iil

siios

osoros
;

vol detnictores
iii

vfdit corresii-

r.iiii:i

pr:c(iic:ir('iUiii', iiisi

Uonianiiin

iinpcriiiiii loii.

clos luibere consortcs


pcriia
:

non

tcrr(;ii:i

palria, seil

^i! iaiciiiic

porroclmii,
iilitil

ni:ijjni(i( is

siuccssiiiiis ;m;^ci(!-

iii

hiiidaloribus
,

aiilciii siiis (pi:iiiivis p;ii'\iprn-

Iiir? 1'roindc |>cr


(liiitnrniiiu
,

inipcriiuii tuiii

laliim l:tuupi(i

dat qiiod ciim latubint

iion

t:iiiioii

p^irvipciuht
,

i|iiimI

vir(iriini(|iic
,

t:uitiinini virlulihtis pr^uclaiiilf^ntioiii

amaiit;

iicc
:

eos

viilt

fallere

laudaiilcs
iil
iii

iic

dccipi;ii
ille laii-

nini alipic ^loriosiiiu


(|iiani

ot illoriun
,

iiicrccs

diiigiuites

idco^pie iiislal ardciilor,

potius

qn;vrcli;uil cst icddila

cl
:

uoi)is projiosila iiciil si

detiir
liir.

a (pio h;ibol
:il.oiii

bomo

qiiidipiid

oo

jiirc

biuda-

ccssaii;p (oninionitioiiis cxcni|)Ia

virliilcs, qiia-

Qiii
,

conlcmptor

glori;e

dominalioiiis csl
,

rum
lis

isl.T

uioiuiupie
ia

siiiit

siniiles
,

quas

isti

pro civila-

avidiis

bcstias siiporat sive cnidelitatis vitiis


(|iiidaiii

sivc
.

lerrcn;e gloi

tciiucnuit
,

pro Doi gl(,riosissinia


;

luxuri;e. Tales
ctira

Romaiii
,

fucriiiit

noii enini

civitate noii

tciuicriiuiis
iioii

piidorc piingainur
:

si

lc-

cxislimatioiiis aiiiissa
t;iles

dominalionis cupidiiaie
,

iiiicrimus, siqicrbia
<Iicil

oxtollaiuur

(pioiiiain, sicul

caruerunl. Miiltos

ftiissc

prodit hisloria

sed

Apostoliis

iii(ti(ja:

sunt pasiioues hujtts teniporcvclabilur in nobis (lioin.

hujus

vitii

summitatem

et (juasi arccni qu;uii(lam


;

Ne
,

ris
viii

ad futuram yloriain,qucc
,

10 C;esar primus obtinuil

ciijiis fuit taiila

luxiiries

18

).

Ad

liiiuianain

vcro glDriaiu

prxsciuisipic

ut uihil ab eo putareliir virilo


delitas
tiir.
,

melucndum;
,

tania crusi

leiuporis satis digiia vita arstiniahalur ilioruin.

Undo
iicu

ut nihil inollo haberc credorettir

nescirc-

ctiam

Jtid;ri,

qui Cluisltim occidonint, revclanto Tcin

slanieiilo

Novo, qiiod
ol

Vctore velaluiii
,

fuil, ul

Etiam talibus lameii domiiiandi potestas iioii datur iiisi siimmi Dei providentia , quando res humaiuis
loquente Dci sapienlia

pro lcrrcnis
pi\)vidoiilia

lomporalibiis bcncficiis

qiia;

diviiia

judical talibus dominis dignas. Aperla de hac re vox


diviiia est
,
:

pcrmixlc bouis malisqueconcedil, scd pio

Per me

re(jes rc-

:clcniavila nitiiicribusqtic pcrpetiiis clipsiiis


civitaiis sociciale colatur
siiiie

supcnuK
,

gnant,ct lyranni pcr


.Scd

me

lenent tcrram (Prov. viii, 15).

Dcus

uniis el veriis
;

r(!ciis-

ne

tyraiiiii noii

pcssimi alque improbi rcges, sod

istornm giori:E donati sunl

ut hi

qtii

qu;ilibusel

votcre

nomine
,

fortes dicli

cxistimcnlur

uiide

ait

cunique virtulibus terren;im gloriam


acqtijsiveriint
,

qua:sicriiiit
viliis

Yirgiliiis

vincereiit cos

qiii

magiiis

dato-

Pars mihi pacis

erit,

dcxtram
{Aineid.

i-em verae gloiia; et civilalis a;loma; occidoruiit atque


r(.'spuonint.

lcligisse tvranni : lib.''!, vers. 200.)

apcrtissime alio loco de Deo dictuin csl, Qui regnare

CAPUT

XiX.

Quo
el

inter $e differanl ctipiditas (jloriiv,

facit

hcminem hypocrilam
exposuerim
honos
:

propter pcrvcrsilatem

po-

cupiditas doininalionis.
,

pnli [Job xxxiv, 50).

Qiiamobrem, quamvis,

ut potui,
jii-

Interesl sane iiiler cupidilalem Iiuiiian;e gloriae

el

saiis

qu:i

causa Doiis iinus verus el

ciipiditatem dominatiouis.
<]ui

Nam

licet proelive sil


,

ut

stus

Romanos sccundum qiiamdain formam


adjiiverit

terreiuu

hiimana gloria nimitim deleclalur


;

eiiam domi-

civitaiis

ad

lanli iinporii gloriain

cim-

nari ardeiiter aflectet

lamen qui veram


couciipiseunt
,

arum laudum gloriam


bene
jiidicaiilihiis

humadant operam
licel

sequendam
tior,

potcst tamen

el alia causa cssc laion-

propter divcrsa nierita generis huniani, Doo nia;

non

displicere.

Sunt enim inulta

in

gis nola quain nobis

diim

illiid

constel

iiiler

omnes
nec

nioribus hona, de quibus miilti beiie judicant, quuinvis ea


liintur

veraciter pios,

neminom
(iii;iiido

sine vera pietate, id est vcii


;

mulii non nabeaiit

per ea

'

hona morum

ni-

Dei vero cuku, vcraiii posse habcre virtutem (a)

ad gloriam et imperiuui vcl dominationem, de


,

eam veram

essc,

gloria; servit

humaiuo. Eos

quibiis aii Sallusiiiis

Sed

ille

vera via nililur. Qiiis,

tamen qui cives non


et XLvii,

sint civitatisa;teriia;, qua; in sa-

quis auteni sine ciipiditale glori;e

qua

veretiir

homo

cris Litleris nostris dicitur civilas Dei (Psal. xlv,

5;

benejudicantihus

disiiliccro,

dominariatqueimperarc

et 9,

ctc), utiliores esse tcrrenae civitati,

desiderat.ctiam perapcrtissima scoloraquajritplerum<pieoblinere quoddiligit. Proindequi gloriaiuconciipiscit,

quaiido habeiit

virtulem vel

ipsam, quam

si

ncc

ipsam.
vuiit
,

Illi

aiitem qui vera pietate

pncditi beiie vi-

aut vera via nititur,


,

aiit

certe dolis aitpic fallaoiis

si

habeiit
rehtis

scientiam rcgeiidi

populos

niliil

coiitendit

volens bonus videri esse

ipiod iion est

est fclicius

humanis, quam

si

Deo miseraiito

{Sallust.inCatil.). Ei'\ileo virlutes habenii ui;igna viitiis

haheant potestatom. Tales autom liDiuines virtutes


siias, qiiantasctiiiiqiie in

cstcontemnere
.spectu Dei est
,

gIori;iin;

quia coiilemplus cjus incoiiliiimano.


qiio glo,

hacvila possunt habero, non

judicio
fecerit

autem non aperitur


ad oculos hominiim
,

Iribuunt

iiisi

giati;c

Dei, qiiod eas voleiilibu?, credcileril;

Qiiidquid
ria;
C:.l

enim

dcnlibus,

petonlibtis
sibi desit

simulqiie

iiitolligiinl,

contcmptor api.areal
ad majorem gloriani
,

ad majorem laudoui
facere
si

hoe

quantum
est
iii

ad

porfectionem

jiistili;e, qiial.-

credalur
,

noii esl

illorum saiictonim .Angelorum socielate, cui so


Qiiantunilibet

unde

se suspicantiiiin sensibus alitcr esse


,

qiiani sulaii:

iiiliintur apt;irc.

aulem

laiideliir aiijiiii

spicaiilur

ostend;tt.

Scd qui contemuil judicia

pr.xdicetur virtus, qiia; sine vera pietale servil boiiiiiiuni

(l;mlium,co!itcmiiit etiam stispicantiiim tcnieritatein


(IiKirum tamcn,
liiiem
'

glorix,

nequaquam sancloriim

exiguis
iii

iiiitiis

si

vore liomis cst, non coniemiiit sacst qui

comiiaraiida cst, (luoruui spcs posita est

gralia cl

qtioniaiii

i:iiita; jiisiiiia;

dc Spiritu Doi

misoricordia veri Dei.


'

Kxliii, et

M\u,

per ea. Ahosl, et, a manuscriplis. vidcri tiuod non e:l ; oiiiisso, esse, quod

Sic Viiid.

Am.

F,r.

ct plcriquo .Mss. At Un-., nt susiir:o-

liabciit

nes.
(a) vide iiira, lib. 19, (ap. 25.

uuiaustrij

li.

<G7

DE CIVITATE

DEI, S.

AUCUSTIM
;

lo3

CAPUT XX.

Tam

turpiter servire virlnlcs

humance

nobis csse voluit

lamcn nuillum

est ad nos, ct valdc

gloria:,

quam

corporis volnptati.

supcrat vires nostras,


liquido
tiir

hominum

occiilla disciiterc, et
IIIc igi-

Solcnt philosoplii, qui fincm honi lunnani in ipsa


virUilt; conslituiint,

cxamine merita dijudicare regnorum.


jiidicio,

ad iiigcrcndimi pudorcm quibus-

unus verus Deus, qui nec

nec adjutorio
i,uanlum

dam

piiilosophis, qui virlnles

quidem probanl, sed


illani

deserit genus
voluit,
vcl

humanum, quaudo
:

voliiit, et

eas voluptatis corporalis fine nietiuntiir, el

pcr

Romanis regnuni dedit qui


altcrum

dedit Assyriis,
coli,

seipsain putant appctendam, istas propier ipsam, la-

ctiam Persis, a quibus solos duos dcos


,

unum
qunnco-

bulam qMamdam verbis pingere, iibi voliiplas in sclla regali qiiasi delicata qiisdam regina considal; eiqiie
virtules famul;c sui)jiciantur, observantes ejiis niitum,
(il

boniim
iit

malum

conlinent

litlcrac

istoruui

taceam de populo Hcbraeo, de quo jam


saiis visuin est,

dixi,

tum
liiit

qui prajier

unum Deum non

faciant qiiod

illa

imperaveril

qu;R prudenti;c ju-

et qi;andoregnavit. Qiii

ergo Pcrsis dedit segetcs

beal, utvigilanter inquirat,

quomodo

vohiptas regnef,

sine cullu deae Sogetix', qui alia dona terraruin sine


cultu tot dcoriiin, qiios
vel eliam rcbus
isti

et salva sil; jnslitioc jubeat, ut praislel Ix-ncficia quae

rcbiis singulis singulus,

potest ad

comparandas amicitias corporalibys com;

singiilis pliircs
cullii

prirposiierunt

ipsc

modis nccessarias

niilli

faciat injuriain,
;

ne offcnsis
forliludini

etiam regnum dedit sine

eorum, pcr quorum


lionii-

legibus voliipias vivcre secura non possil


jiibeat,
lal
iil, si

cultum se

isti

regnasse crcdideriinl. Sic etiaiu


qiii

dolor corpori accidcrit, qui non coinpel-

nibus; qui Mario, ipse Caio Cicsari;


ipse et Neroni (a)
;

in

inorlcm, tencal

dominam

Augusto,
(ilio,

siiam,

id est

volu-

qui Vcspasianis, vel palri vel

platem, fortiter in animi cogilalione, ut per pristinaruin deliciarum

suavissimis imperatoribiis, ipse et Domiiiano crudelissimo


:

suarum recordalionem
;

niiligct praa-

et ne per singiilos

ire

necesse

sil,
:

qiii

scniis doloris aciileos

leiiipcraiiti;e jiibeat, ul lantiim


si qiia

Conslanlino christiano, ipse apostat;e Juliano

cujus

capiat atimeiilonim, et,

dclectant, nc pcr im-

egregiam indolom dcccpit amore dominandl sacrilega


ei deteslanda curiosilas,
ciijus vaiiis

nioderationem noxiuni aliquid valeliulinem turbel, et


voluplas, qiiam etiam
in

dodiius oiaculis
naves, qiiibiis
;

corporis sanitate Epicuici


erat,
Ita

quando

freliis seciiritate victoriac,

uiaxiinam ponuiil, graviler o(Tendatur.

virtulcs

victus iiecessarius porlabatur, incendit

dcinde fer-

cuin tota sujc gloriac dignitaie' taiKiuam impeiiosnc


ciiidam et inhonestsc mulierculae servieiil voliiptaii.

vide instans immodicis ausibus,


tatis occisiis
,

in locis bosiilibiis

etmox merito tenieriegcnum reliqiiit cxor-

Niliil

hac pictura dicunt esse ignoniiniosius et deciliim,


iit

formiiis, et
cliis
biii
:

quod miniis ferre bonorum


dicunt.

aliter iiide noii posset evadi, nisi conlra illud

possit aspc-

aiispicium dei Tcrmiiii, de quo siiperiore librodiximiis


satis

ct

verum

Scd

noii
si

exisliino
talis

de{Cap. 29),
sit

Romani

iniperii termini niovcrenlur. Ces-

decoris csse picturam,

eiiain

ling;itur,

enim Terminiis deus

nccessitali, qui

non cesserat

ubi virtulcs liuniaii;c glori;e seiviant. Licet


gloria dclicaia inulier

enim

isla

Jovi. Hajc plane Deus unus et verus rcgitet gubcrnal

non

sit,

inllala

tamen

est, el

ut placet
ci digiie

et sioccullis causis,

numquid

injustis?

multuin inanitatis babet. Uiide non


lidilas

scrvit so-

qu;cdain firmilasqiie virlutum, ut

niliil

provitolerct
pla-

CAPUT

XXn. Tempora

exitusque bellorum ex Dei

dcal prudenlia, nibil dislribuat


forlitiido, nihil

jiislitia, niliil

pendere jndicio. Sic etiam tempora ipsa belloriini, sicut in ejus arbilrio est jiistoque judicio

tcmperantia moderetur,

nisi

undc

et misericordia, vel attealia citius,


(6),

ceatur hominibus et veiitos3C gloricc scrviatur. Nec


illi

rere, vel consolari

genus hunianum, ut

se ab isla foedilate defcnderint, qui. cuin alicn;i

alia tardiiis fmiantiir.

Dcllum Piratarum a Pompeio

speriiant jiidicia velut gloria contcinptorcs, sibi sa-

bclluin Puniciim tertiuin a Scipione incredibili celeritate et

pienles vidcntur cl sibi placent. Nani


si

corum

virtiis,

tcmporis brevitate(c) confecta sunt. Delluiu


fiigitivorum gladiatorum
,

lamen
laudi

ulla est, alio


:

modo qiiodam

hiimaiue siibdi-

qiioque

quamvis multis
Ilali:i-

tiir

nequc cnim

ipse qui sibi pbicet, liomo

non

Romanis
anno

diicibus cl duobiis consulibus victis,

est.

Qui

aiitein

vcra pietate in

Deum, qiicm
ca,

diligit,

qiie borribiliter contrita

alque vastata, tcrlio tamcn

crcdil et
displicel,

sperat, plus intendit in

in qiiibus sibi

post

innlla

consunipla

quam

in ca,

si

qua
:

in illo suiit, quyc

non

Picentcs, Marsi
Italicic,

et Peligni,

consumptum esl '. genles non exterse, seJ

lam

ipsi

qiiam veritati placeiit

nci|iic id Iribiiil, iiiide

post diuturiiam et devolissiniam sub

Romano

jr.m potost placcre, nisi ejiis miscricordi;r, cui mctiiil

jiigo scrvilulcm, in lihcrlatcm

caput erigerc tcnlavcimpcrio siibjuItalico

di-pliccre

de his sanatis gratias agons, dc

illis

sa-

runt, j;im niullis


gatis
,

n;iti()nibiis

Romano
(rf)
:

r.andis preccs fundciis.

CAPUT

XXI.

Romnnnm

delctaque Carlbaginc

in

quo hello

regnum n Dco vero

esse

Romanis sxpissime
runl, et

victis, ubi et

duo consules pcrie:

disposiluui, a qno csl omnis polcslns, et cnjus providcnliti reqnntur nniversa.


Qiiac cui.i ita siiil,

alii

iiohilissimi scnatores

non diulurno laconsnmmatumest.

non Iribuamiis

daiidi regiii
(lui

alque

sio vind. .\ni. et Mss. At Er. ol I.ov.,


allt>riim

imperii polestalcm, nisi Deo vcro,


iii

dat fclicitaicin

(n) Hiiios (oiijiiiis^il,

rcgno coeloruin

solis piis

rcginiin vcro icrrciiiim


ciii

crii.iolis Mariiis, ricinciilissiiniis C. AUfrnsUis, pfssimus ^'ro.

bonuni, altorum nialiim Cxsar opUmos pniiceps


;

clpiis ct impiis, sicut ci placct,


cct.
'

nihil injustc pla-

Qiiamvis enim aliqnid dixerimiis, qiiod apcrtiim

Uriindusio solvil roui(b) (iu;iili;(;;o>,ini() dio poslquam I. r,;r.iciTO j.ro lcfjo Mani.ia. lionis. rsl. i.Tininiilimi l.iii'.

Ita.

Abqiiol probrr nol;e Mss.. ri/r?i loln sua; qlorvi diqnilasic Ms. 71H5. Al Ms. 20jo, cuni tolu aua qloiia iliiimUUii. M.

enUCirvlnw, cons.immu(() mlra (fintum (mnimi qnnm niiadncwito tnm oiwiino cst, ail l.ivius l. 4i). U Florus l. i;
pdlnilinii scrihil. ((/) loui. liviuin,
lil)l)-

"il-TG, el Do,

%.

IINTUS.
incii
t(>in|tor(i

170
(r/).

Iracluin cnl Iioc

iiiuliiiii

11:1111

(iiiinliis

dobila iiccarolur
lis

Nam

si illc

tam

impiiis ciim taii-

i>i:iiiiins
diiiii

(iiKMH

dodil.

Scd

1h'I1iiiii

1'iinicimi scciiii-

ct

t;iiii

iinpiiH copiis
qiiilius

Iloniam

fui.sHcl ingrcsHiis, cni

ciini in:)\iniis dctriiiiciilis


ici'

cl ciiiaiiiiliilo rcipiiUini:iii;is

lioporcissel?
lisscl?
iii

lionorcm
Doiiin

locis m;irtyriim dciii-

blic.v

aiiiios dccciii cl

octo
:

{(t)

vircscxtc{!>)

qiia

pcrsona
,

linicrcl?

ciijiis

iioii

iinavii, ct pciic coiisiinii>sil


Kopliia;;inl:i

diioliiis i)r;cliis

IVrnio

s:iiigiiiiiciii

fnsiim
isti

ciijiis

pudicitiam vcllcl

iiil:i('t:ini ?

Uoiiiaiiornni

inillia

cccidcriiiil.

l{cl!ini

()iias

autcin

pio diis
,

siiis

voccs
ille

liai)(>rcnt

quanl;i

Piinicmiipriiiiniii pcrvi^inti ct licsaiinos pcnictiiiii (c)

insHlt;itioiic

jaclarcnl
(piia

qiiod

ideo vicissel,

idco

cst:

liclliini MilJirid;iliciiiii

(inadra^Miita aiinis

(</).

Ac

laiita potiiisscl,
al(|iio

qnolidianis sacrificiis iilacabal


cliri.sli;iiia

ncqnisiinaiii

arltilrcliir riidiiiiciita Uoni;iii(iriiiii liiissc

invitabat dcos, qiiod riomanos ficcrc

rortiora ad bclla ciliiis pcragonda, siipcriorilms

lom-

roiigio

non

poribns,

multiini

iii

oniiii

virtiilo

landalis,

bcllinn

iocis, ubi

siiicliat? Nain proi)iii(|iiaiitc jani illo iiis nutu suiiim;cmajcstatis oppressiis e^l, ciiiii

Samiiiliciim aiinis Iractimi cst


in qiio bolloita

fcrnic(]iiiii(iiiagiiita(6'):
iil

cjiis faina nbi(|uc

crebresccret, nobis apiid C;irlliagincm

Romani

vicli snnl,

snb jiigiim cliam


gloriam proplcr

dicobalur,
qiiod
ille

lioc

crodcrc

spargcre, jactare

I'ag;iiios,

iiiilicreiitnr. S(^d (piia iion diligebaiit

diis

amicis protcgcntibiis ct opiiiilanlibus,


vinci omnino Romanis sacra non
,

jiisruiam, sed jiistitiani proplcr gloriam diligorc vidc-

quibus immolare quolidic fcrcbatur


noii posset

paccm factain fa!diisqiic rnpcruiil(/'). II;cc idoo coiiimcnioro, quoniam mulli prxloritarum rcrutn ignabaiiliir,
ri,

ab cis, qui
lieri

talia diis

facereiit, iiec
agiiiit

a quoqnani pcrmittcrcnt.

Et non

quidameliam dissinudalores
illico in

sua)

scieiili;io, si leiii-

miseri gratias lanla} miscricordiye Dci, qui,

cum
lanla

poribus cbrislianis aliquod bclluni paulo diulius


vident,
liunt,
rilii

Iralii
iiisi-

statuissct irrnptione iiarbarica graviora pati dignos'

noslram rcrigionem prolcrvissimc


si

niores iiominnm castigare, indignationem

suam

cxclamantes, quod,

ipsa iion essct,

cl vctcre

mansuctudinc tcmperavil, ut illum primo facerel mirabiliter vinci


,

niimina colerentiir, jani

Romana

illa

virtuic, quoe

ne ad infirmorum animos cvertendos


,

adjuvaiilcMarle ctBelloiia
cit,

laiila

celeriter bella confe-

gloria

daretur dainionibus
;

quibus

idquoque celerrime fmirelur. Ricolant igiturqui

constabat
qui contra

deinde

ab his Barbaris

eum Roma

suppiicare caperctur,

icgerunl

quam

diuluriia bella, quain variis evcntis',

quam

luctuosis cladibns a veieribus sint gesla

Romanis,

omncm consuetudinem beliorum aiile gestorum ad ioca sancta confugienteschristianne roIigiO'


nis reverentia luerentur
,

siciit solet orbis terrarum velut procellosissimum pe-

ipsisque dyemonibus atque


,

lagus varia talium

malorum lempeslale

jaciari

et,

impiorum sacrificiorum

ritiby.s

de quibus

ilie

pr;e-

quod nolunl, aliquando fateantur, nec

insanis adversns

sumpserat, sic adversarentur pro' nomine clirisliano,


ut longe alrocius bellum cuin eis

Deiini linguis se inlerimant, et decipiant imperitos.

quam

cuni bomini-

CAPUT

XXIII.
,

Colhorum

De bello in qtto Rlindagaisus rex dccinonurn cullor, uno die cum ingenlibus
memoria rcccniissimo tempore

bus gerere viderentur


lorque r^^ruin et
vit
,

ila

verus Dominus gnbernamisericordia nagella-

Romanos cum

copiis suis viclus esl.

et

tam

incrcdibiliter victis supplicatoribus dae-

Qiiod tamen nostra

moiiuni, nec saluli rcrum praesenlium neccssaria esse


sacrificia illa

Dcus mirabiliter et misericorditer fecit, iion cum graUarum actione commemorant sed quantum in ipsis est, omnium, si fieri poiest, liominiim oblivione se;

monstravit; ut ab

his, qui

non pervicanec

citer

coiitendunt,

sed

prudenter

altendiint,

propter pra;sentes necessitales religio vera deseralur


,

pelire conanlur

quod a nobis
Cuin

si

tacebitur, simiiiter

et

magis selernae

vitse

fidelissima exspectaiione

eri.mus

ingrati.

Rbadagaisiis

rcx

Gotlioruin

teneatur.

agmiiie ingenti et
slitutus,

immani

j;im in Urbis vicinia coiitaiiia

CAPUT XXIV.

Quce
el quitin

sit

christinnontmimperalormu,

Romaniscervicibus immineret, unodie


ut ne

vera felicitas.

celerilale sic viclus est,

uno quidem

non di,

Neque enim nos chrislianos quosdam imperatores


ideo fclices dicimiis, quia vei diiilius imperarunt, vel imperanlesfilios morte placida reliqueriint, vei hostcs
reipublicoc

cam

exslinclo

sed

vulnerato Romaiiorum

niullo

amplius
exercilus
'

quam ccntum millium alque ipse cum filiis


, ;

prosterneretiir ejus
'

mox

capius poena

domuerunt,

vel inimicos civos adversiis se

Sic Mss.

al ediii, eventibus.

insurgcntes et cavere et opprimere poluerunt.


et aiia vitae hiijns

Ha'c

Abest eiiam nostris Mss. M. et Mss., plures probse notae ^ec habent, citm M.
bris.
3

Kr. el

ix)v.,

sednec. Abest parlicula, nec, abaliislia

rumnosie

vei

munera, veisoialia,

F.x isonianis

Gallicanis
lil).

non

filiis.

ncslri.

(a) Suffraf^atur Livius


1.

3, et Orosius

1.

4, c.

20

50, et ^lorus 1. 2; at Polybius notant hujus bclli annos luii-

quidam etiam cultorcsdaenionum accipere merucrunt, qui non pcrtincnt ad regnum Dei, quo pertinent isli
:

et lioc ipsius misericordia


qiii in

faclum est,

iie

ab

illo isia,

iiim sejitemdecim.
(b) Aliero piailio ad rhrasymenum lacum, ad Cannas comiuisso. l.ivius I. 22 ; Florus 1. 2.

eum

crederent,

velutsumma bona desideraronl.


si

Scd

fclices

eos dicimns,

juste imperant,
obseqiiia

si

intcr

AugusljnoconsentitOrosius.AiroIybiiis l.1,pcr viginti tquaUior annos [>eracluinscribil: quia vidirlicct aiirios ifjse aboccasionemovendibellinuiiierat, alii veroab eius suscc(c)

linguas

sublimiler

honorantiuni et

nimis

hiimililer sainlanliiiiii
'

non exlollnniur, sed se homiquidam, qraviora diqnos; omisso,


a manuscriptis.

plione. (d) Fiorus, lib. 3, cap. 5, (e) F.utropius et orosius annos (]uadraginta novem in hoc bcllo numcraiit. Florus (luinqua^inta : ncc|)liir(;s sunt,
si

Sic (iluros Mss.

Alii

pali. At cdili, qraviore diqnos. * Eclili, dcinde cuin. Al)cst cnm,


3

FDbiiim Ourgclem consulem linilur. Attamcn Ap|>ianus ocloKinLa coinj.uiat, i[)Siqn.j Saiunitcs in Livii lib. 23 dicunl 6e |)er
conluiri [/ro[)e annr,s ciirn popuio lioinano
(fj

ad

bclium gessisse,

V:dc

I.iviuin,

lii'.

5).

Mss. omitlunt vro. Oinitliint etiam noslri omncs. M. (a) rJiisquam du(;cnta millia Oolhoruni fuisse feruiiMMii. lus ^-milius, libro 1 llislori;e lYancorum; omsius, lii). 7, cap. 57, clalji. iitc Hhadaijaisi cladi-s sub Moiiorio coiiii"-i'' * auiio diri.sl; 400. Vide Anguslini Scrnioncm lO.i, lo"
caii.

Sanct. August. VII.

(StX.J

171
ncs essc mcmineriinl;
si

DE CIVITATF.
dilalanclum maicslali cjus

DEI. S. AUGIISTINI
sio vindicatus esl (a),

m
quem
regni participem fccenit,
(b)
;

suam poicslaicm ad Dei


famulam

cullum mnximc

cum

parviilum hahcrct fralrem


*,

avidior fidx' so-

colunt; si plus faciunt; si Dcum limcnt, diligunl, timcnlhabereconsortcs; amanl illud rcgnum, ui)i non ignoscunt; si camdem 6i tardius vindicant, facilc

cictalis

quam

niini;c potestatis.

CAPUT XXVI. De
l.

fule et pielate Tlieodosii Augusli.

Unde

et ille

non solum vivo servavit quani dc-cjiis

nnvindictam pro necessilale rcgcndne tucndacque


luihlica;
,

behat fidcm, veriim cliam post

mortcm pulsum
,

non
;

pro

saturandis

inimiciliarum
iion

odiis

ab ejns inlerrcctore Maxinio Valentinianum


vnliim fralrcm,
in sni

ejus par-

fxsernnl

si

eaindom vcniam

ad impunitalem
;

partcs imperii

lanquam chriaffcclii,

iniquitalis, sed ad

spem

corrcctionis indulgenl

si,

stianns exccpit pupiihim,

palcrno custodivit

miseriquod aspere cogunlur plcruuKiuc decernere , comiicnsant; cordiic lenitate el heneliciorum laigitale
si

qucin dcstilulum omnibus opihus nullo negotio possct


aufcrre,
si

lalius

regnnndi cnpiditale magis


fl.ngrarcl
:

quam bchuma-

luxuria

tanlo cis csi casligalior


;

quaiilo posset
,

ne facicndi charitalc

imde poliuseum, ser-

tsbc

liherior

si

nialunt cupidilalihus pravis


:

quam
la-

vata cjus imperaloria dignitale snsccplum, ipsa


nitatc ct gratia consolatus est. Deinde

quihuslihet gciiiihus imperare


ciiint, iioii

el si

Uxc omnia

cum Maximuin

propler ardorcm inanis gIori;e, scd propt.-r


feliciialis

terrihilem faceret

illc

snccessus, hic in angusliis cii-

cliaiiialem

anerme

si

pro suis peccalis,

rariini suanini non est lapsiis ad curiositales sacrile-

Dco humiiitatis cl miscralionis et oryuonis saciiricium immolare iion negligunt. Tales chrisliauos
biio

gas

al(iiic iliicilas,

sed ad Joaniiein in

.il]gy|)li

ereiiK

Ycro

eonslitiitum,

qucm

Dei servum prophclandi spiritu


didicerat, misit; atquc

iniperalores dicimus esse felices intcrim spe,

postt^a
,

prxdiium fama crebrescente


eo nunlium victori;e

ab

re ipsa
venerii.

luturos,

cum

id,

quod cxspcclanius

ad-

ccrlissiiiiuin acccpit.

Mox lyranni

Maxiini exslinctor Valenlinianum pueruin impcrii sui

CAPIT XXV.
Nam

De
,

prosperilalibus,

qms

Conslanlino

partibus,

unde

fiigatus fuerat,
:

cum

miscricoidissima

imperalori cliristiano Deuscontnlit.

vcneratione reslituit

coqiie sive perinsidias, sivequo

bonus Deus

ne honiiiies

qui

cum

crcdercnt

alio paclo vel casu proxiniccxstincto,

alium tyrannuiu
legi-

propler atcrnam vitam coleiKhim , has suhlimilatcs neminem conscci rcgiia tcrrena existimarent posse
qiii

Engenium,

qui

iii

illius

iinperatoris locum non

time fuerat suhrogatus, accepto rursiis pn^phetico rcsponso, fiderertus opprcs.sit, contia cujusrohustissimniii excrcitum magis orando,
vit.

quod hi spiritus in duimonihus supplicet Constanlinum imperalorem lalihus multuin valerenl non sui.plicantomda^monihus, sed ipsuinvcrum Deum
,

nisi

quam

feriendo pngiia-

Militcsnobis, qui aderanl, retulerunt, exlortaslbi

colcnteiii, tantis lcrrenis implevit

muncrihus, quanta

esse de manibus quiccuiiKiue jaculabantur,

cnm

(n) oplare niillus auderel: cui etiam condere civilatem

Theodosii parlibus
iret, ct

in

adversarios vchemens vcntus


iii

Ttomano imperio sociain , velut ipsius Roma) filiam, coiised siiie aliqno da;monuin templo simulacroque Roccssil. Diu impL-ravil (b), universuin orhcm

non

soliim,

quaecumque

eos jaciebanlnr,

concilalissime raperct,

verum eti;im ipsoriim tcla in corum corpora retorqueret. Unde ct pocla Claudianiis, qiinnivis

uianum unus Augustus tcnuilet defendit

in

admini;

a Christi noinine alienus, iiiejus lainea

slrandts cl gereiidis bcUis victoriosissimus fuit

in

laudiinis dixil:

lyrannis opprimendis (c) per omiiia prosperalus cst

grandaivus a-griludinc cl scnectute dclunctns est filios impcranles rcliquit ((/). Sed rursus ne imperalor quis;

/^".olus

quam
tini

idco chrisliaiius cssct


,

ut lelicitatem Constan-

niinium dilectc Oeo, cui fundit ah anlris armalas liicmes^^cui iniiital a-lhcr, Kl conjiirali voniiinl ad ciassica venli in ran:(iijrico de lertio ilonorii consulatu, vers. 96-08.) (
siciil

mercrelur

cum
;

proptcr vilam aeternam qniMiuc


;

Viclor aulcm,

crcdiderat el pncdixeral, Jovis

si-

deheat cssc christianus


Julianuin ah
sil

Jovianum

nmlto

citius

quam

mnlacra, qu;e advcrsiis

eum

fuerant nescio quibns ri-

tulit
(e)
;

interimi

Gratianum ferro tyrannico perniilonge quidem inilius, qiiam Magiium


vclul
noii

libus vclut coiisccrata, elin Alpibus constiluta,


snit
:

dcpo-

eorumquc fulmina, quod aurea

fuissent, jocancl so

Pompcium, colentcm
ille viiidicari a

Catone

Romanos deos (f). Nam poluil quem civilia hclli


"
, :

libus (ipiod illa Ixtitia pcnnillchai)

Cursoribus,

ah

eis fulminari velle diccntihus, hilariter

bcnigncque
'

quodammodo hicrcdcm

rfliqncrat

iste aiitcm, quaiii,

vis piai anima; solalia talia iion rcquiiant

Thcodo-

donavit. Inimicorum siiorum filios, quos non ipsius jiissus, scd belli absiulerat impetus*, etiam nonduin

Aliquol Mss., CTcrceH/ Mss. 766, 2031 cl 2033, exseM. riint. MC > 1'amiores manuscripti cuin editis, Jovvuanum. M. etiant nosUidinncs. Kiili, videlicct. Al oinncs >!ss., vclut.
(n)
(b)
(;()iiblaiiliiii'{olini.

...

chiislianosad ecclesiam confngicnlcs, chrislianos liac

occasione

fieri voluit, cl

christiana charitate dilcxil;


ct

In

cxcusis lepchatnr, liaberet

fralrcm, nvidior fide

sociclatis.

Minos

liiiiinla cl

unuui iiiipcrassc prodit Orosius, hb.


cl I.lciino.

i.articula, el, non csl in imdions ii()t;c nianubciinlis, (iuorum ctiani ancloriial." cmciulamus, fidc. Mss. iiosiri omitlniil, cuifundit ab aiitris /Lotiis armatas

scl

7, cii.

26. (f) Miixenlio

hknws.
nimirum

(^iicoiislanliuiii, conslnntiniiiii et c.onslantcni.


(c) c;csuiu vidciiccl

ah AiKliagalliio Maxinii Ivranni pric-

fcclo.

Flonis, Iib. 4, cap. .>, u rcliisiaro (/) Qui, ut scribit j)U|nlh), 1 liuorr, im|.(Tio vilissimi rc},'is (id v.sl laoloma^i (li;surt ronsiliiss|ia(ionum, cl nc (piid inali dcsit, Sci>liniii t loris sui gladio tnicidatiis, siih ociilis uxoris sux hbcrof

...

M. Ploriquc Mss., qim non nmus jmsu ; ct quidam proseKorie nuiinlur, scd bclli absliileral impctiis ; omisso. sed. -lc-cndum, quos non ipsiiis, scd belli abstulcrat impctiis. ubstulebellt jussu, ipsius non quos "iO.)o, Ms^. 760, 20o2 el M. rat impcliis. (mi rhcodosius Maximum Aquiiciae agcniem ccpit el
.

(q) iiilcremit.
(Ii)

v:ilcntinianum scilicctjuuiorem, Valenlimam scnions


liliuiu.

rum(4uc morilur.

vidc

l.iv. lib.

\[

cx

Juslina

LinKR SKXTIJS.
iicc privavil

n
csst;

rcbus, cl

'

aiixil lionoribiis. In
v;ilt'n;

ncinintni
pfnnisii.
lla

dcniliim

vitlco

(|ni

iii:inircstissiinis
:iii

doci?-

posl vicloriain privalas iniinicilias


Ilflla civilia,

incntis, (piibiis ostcnditur


(pi:c

(|ii()d

isla
,

tcm|)or:ili:t,

non

siciit

Ciiina

t;l

Marins el S\

cl alii

sola

stulli

h:ihcre concupisciinl

niliil

(lcoriini

lalcs iicc linila

liiiirc

volucninl,

sctl inajjis tlolnil

cx-

lalsoruin iinmcrosilaH prosil, confiilali at(|nc convicli

(rla oiiain cuiiinam iioccrc voluil lcrininala. Inlorliicc

conantur asscrere,
latcm, sed propter

noii

propter
<\\\:v.

\\It.

pr:csentis
fiitiira

utili-

oinnia cx ipso inilio iinpcrii sui non


niis ct iniscricorilissiinis

quicvit justissi-

cam

post inortcm

esl,

lcgiltus

advcrsns iinpios la-

colcndos dcos. Naiii

islis qiii

propler

aini(;iti:is

muiidi

joranti Kcclcsiic siibvciiirc, quaui Valciis lucrcticns


.avciis

bujiis voliint van:i colcrc, cl

nnn sc pcrmilti
quinquc

])ucrilihus

Arianis vclicincnlcr arilixcrat: (Tujus Ecclcsi;;


iii

scnsibiis compicruiilur,

iiis

libris satis arbi-

sc

mcmhruin essc magis qiiam

lcrris

rcgnarc gan-

iror essc rcspoiisum.


disscni, et
iii

Quorum

tres priorcs cuin cdi-

dcbal. Simiilacra Gcniilium ubiquc cvcrlcntla praccpil, satis intclligcns iicc

miilloriim

manihns cssc cwpisscnt, aucos responsionciu

lcrrona imiucra

iii

tl;cmonio-

divi (iiiosdam ncscio

quam advcrsus
Dcinde ad

ruin,

st>il

in Dci vcri csse posila polcstato.

Quiilautcm
qiiamlo
iii

scribcndo prxparare.

me

pcrlatum

cst,

fuit cjus

rcliglosa biimiliiatc mirabiliiis,

quod jam

scripserint, scd

tcmpus quxranl, quo sine cnim cuiquam vidcri

Tlicssaloniccnsiuin gravissimum sceliis, cui jam, opi-

pcriculo possinl cderc. Qiios admoneo, non opteiil


qiiod cis iion cxpedit. Fatile cst

scopis intcrccclciitibiis, promiscral incluigcntiam,


iuultii

lii-

quorumdam, quici cobacrebanl, vindicarecomimperaloriam celsitudiiiem pro

rcspondissc, qui laccre noiuerit. Aut qnid est loqiiacius vanilate? quac
si

pulsiis esl, ct ecclesiaslica cocrcilus disciplina, sic

non ideo polestquod

veritas, qiiia,

egil pccniicntiam, ut
illo

volucrlt, eliain plus polcsl ciamarc quain verilas.


:

populus orans magis flerel videndo proslralam,

Sed considerent oinnia diligenter

ct si forle, sinc

slii-

(liiam

peccando timcrct iialnm?


quae

ll^cc illc

sccum,
est,

cl si

dio partium judicanles, talia essc perspexerint, qii;e


potius cxagitari

qna

similia,
lulil,

commemorare longum

bona

quam

convelli possint garrulilate im-

opera

ex

isto

lemporali vapore cujuslibct cul-

pudentissima ct quasi salirica vel niimica levitate,


cobibcanl suas migas; ct polius a prudciitibus cmeiidari,

niinis et sublimitatis

human;e; quorum operum mcrcujns dator esl Deus solis


vit.-c
^

ces cst aeterna

felicilas,

quam

laudaii ab imprudentibus eligant.

Nam

si

veraciter piis. Cxtera vero


subsidia, sicut ipsum

bujus vel fastigia vel


tcrras,

non ad lihcrtatem vera dicendi, sed ad liceuliam


lodicendi

nia-

miindum, luccm.auras,

lempus exspectan, absit

ut eis evenial quo'l


felix appel!

aquas, fructus, Ipsiusque bominis adiimam, corpus,


sensus,

ait TuIIius

de quodam, qui peccandi licentia

menlem, vilam, bonis malisque

largitur

in

labalur:

miserum,cui peccare licebal(a)

Unde

quis

quibus csl eliam qux'libet impcrii magnitudo,

quam

quis esi, qui maledicendi licenlia felicem se putat, mullo


erit felicior, si

pro temporuin gubeniatione dispensal^.


2.
*

boc illi omiiino non

liceat

[XXVII.]

cum

possil de-

Proinde jam etiam

illis

respon-

posita iiianitale jactantixetiam isto lempore, lanquani

Sic Mss. At editi, sed. Nonnulli Mss., solus.

studio consulendi, qiiidquid voluerit


et

contradicere

* tiic apud Aiii. tr. et Lov. factum est caput \igcsimum scpliinuni el tiiulus isie additus : coiura invidos inveclio ..imiuslini, qui scripsenmt conlra editos jam libros. Sed id leiilatuin sine aucloriiale iuanuscriplorum, et refragaate auliciuiore edilione Viudcruiiaua.

quanlum possunl
*

',

abeis, quos consulit amica dispu-

tatione, honesie, graviter, liberequodoporieiaudire.


Edili, possil.

consuluumr

Verius Mss., possunl aiuica disputalione.

eos inlcllige qui

((i)siimlcciuidpiaiiiLle ciiinainTusc. Quoest. lib. 5, cap.iy.

LIBER SEXTVS.
nactenus contra ecs qui propler banc temporalem vitam colendos deos putant nunc autem auversus cos qui cultum quos Augusliiius iibris quinque seciuenlibus contiilaiurus, osleiidit ipsis creciunt ijro^ter vitain a?ternam exbibendum liic in primis ODinioneni de diis ciuam abjectani babuerit ipsemel varro theologiuj gentilis scripior commendatissiinus. AlTert tbeologise islius genera secundum eumdem tria, labulosuin, nalurale el civile ac mox de fabuloso et de civili demonstrat, uibil ha;c genera ad lulurse vitse lelicitatem conlerre.
:
:

PR^FATIO.
Quinque superioribus
libris satis

contra omnein curantis induslriam, non malo medici,

mihi adversus eos

sed segroti insanabilis

morbus

invictus est. Hi vero


,

videor dispuiasse, qui multos deos et faIsos,quos


esse inulilia simulacra, vel
iiiciosa

qui ea quoe legunt, vel sine ulla

vel

non cum magna

immundos

spiriluset per-

ac nimia veteris erroris obstinatione, iniellecta et


considerata perpendnnt
,

doemonia, vel certe creaturas, non Creatorem,

facilius

nos

isto

numcro

veriias cbristiana convincit, propler vitoe liiijus niortalis

lcrminalorum quin^pie voluminum plus, qiiam quastionis

rerumque terrenarum

utilitalem, eo ritu ac ser-

ipsius

necessilas

postiilabat,

salisfecisse

vitute, quae graece ^urpiU/. dicitur, et uni

vero Deo de-

quam minus
diam, quain

dissernisse jiidicabnnt; tolamque invicliristiana; religioni

betur, venerandos et colcndos putanl. Et nimiyequi-

de bujus

vitae cladi-

dcm
ullos

stnltilise vel perlinaciae,

nec islos quinque, ncc

bus terrenarumque contritione ac muiatione reruin


iinperiti facere conanlur,

alios

quanticiimque numeri libros salis esse

non solum dissimulantibns,


faventibus ctiam doiiiaic-

possc, quis nesciat? quando ea putatur gloria vanitalis,

scd contra
clis,

suam conscientiam

miilis

cedere viribus veritalis;

in

perniciem ulict

quos impietas vesana possedii, omninoesse

qiic cjus, cui viiiura lain

immanc dominaiur. Nam

ncra rccta: cogitatioiiis alque ralionis, plenamijue

17o

DE CIVITATE

DEI, S.

AUCUSTINT
fiilciciidam, ila singulas pnrticulas Incri

176
assernn-

vissimse lemcrilnlis el pcriiiciosissimsc aniniosilaiis,

que

dubilnrc non polcrunl.

Inr, nt si id
liis

qnod snb

alterius tntcla ac poteslalo cst,


sit iiiconveiiiens

CAPUT PRIMUM.
i.

De

qui dicuiU deos a se

uon

peiainr ab altero, tam

et

absurdnm,

proplcr prceseiilem vilain coU, sed propler wlcrnam.

ut mimica; scurrilitati videalur esse simillimum.

Quod

Nunc crgo qnoniam

ileincops, ul proniissus
,

onlo

cnm

fil

a scicntibus mimis, dignc ridentur in iheatro;

cxpclit, eliam hi rcrellcndi el docendi sunl

qui non

ciim vero a nescienlibns slnllis, dignins irridennir in

proplcr islam viiam, sed propier illam quai posl mor-

mniido. Cui ergo dco vel dcae, proplcr


retur,

qiiid

supplica-

lem

fiilura esl,

dcos Genlium

quos

qnanlum ad

illos

clirisliana reli-

deos

allinet,

quos

instilueruiit

gio deslniil, colendos esse conlcndunl; placei a veridico oraculo sancli Psalmi sumere exordium di<;pulalionis

civilaies.a doctis solcrter inventum memoria-qnc


iiiaiidatum cst; qiiid a Libcro
,

verbi gratia, quid a

mcc

Bealus cujus

esl

Dominus Deus

spes

Lyniphis, quid a Vulcano, ac sic a cxlcris, quos partini

ipsius, ct
4:es

uon respexil

in vaiiitales el insanias
in

menda-

commemoravi
aquam

iii

qiiarlo libro, parlim

pnelereun-

{Psal. xxxix, 5).

Verunilamen

omniijus vanita-

dos putavi. Porro


a Vnlcano
est;

si
,

a Cerere vinum, a Libero panem,


a Lyinpliis

libus insnniisi|ue mcndacibus longc tolcrabilius phi-

ignem pelere crrcris


intelligi

'osophi audiendi sunt, quibus displicucrunt

isl;E

opisi

quanlo m;ijoris dcliramenti csse

dcbet,

Miones errorcsque populorum


ruiil

qni popnli conslituc-

simiilacra

numinibiis, niuliaque

de eis, quos
lin-

deos immorlalcs vocant, falsa atquc indisna sive


xerunt,

cuiquamistorum pro vila supplicetur ailerna? 3. Qiiamobrem, si, cum de regno terreno quicreremus, quosnam illud deos vel deas hominibus crcden-

sive ficta ercdidcrunt, ei crediia eoriiin euliui

dum

esset posse conferre, discussis oninibus loiige


est
,

sacroriinique rilibus niiscuernnl.


qui, clsi

Cum

bis

hominibus,
iii

alicnum a veritate monstralum

quoquam

isto-

non libcrc prandicando, sallcm utcnniqiic

rum mullorum numinum alque


terrcna cxislimare constitui
:

falsoruin saltem regna

dispntationibus mussilando, lalia se improbarc teslati

noiine insanissima; im-

sunt.non
tractalur
:

nsqiie

adeo inconvenicnter qu;estio


,

ista

pielatis est, si .tterna vila, quji lerrenis

omnibus

re-

ulrum non unum Dcum

qui fecii oninein

gnis sinc ulla dubilatione vel comparatione prjcfcrenda est, ab istorum qiioipiani dari cuiquain posse crcda-

spiritualcm corporalemque crealuram, propler vilain


quae post morlcin fulura est, C(di oportcat; sed ninllos deos
,

tur?Ne(pie enim propierea


regnuin darc noii posse
excclsi sunl, lioc
visi

dii

tales

vel
illi

terrenum
iiiagui et

qnos ab

ilbi

uno faclos

el snbliiriler collo-

sunt, quia
el

catos quidam

corumdcm phiiosophorum
dici

cxleris ei-

qniddam parviim
iii

abjeclum, ipiod
curare.

ccllentiores nobiliorei^quc senscrunl (a).


2.
illos,

non dignarentur
,

lanla

suhliinitate

Sed

Caetcrum qnis ferat

aiquo contendi

deos

quantuinlibet

'

consideratione fragilitalis humance ca-

quorum
singiila

in

qiiarto
,

libro qiiosdain

coininemosiii-

ducos apices lerreni regni merilo qnisqueconlemnat;


illi

ravi (Capp. 11 et 21)


gulis

quibus rerum exiguarum


,

dii tales

apparuerunt, nt indignissimi viderenlur,


alipie

distribuunlur oflicia

vilani

icleriiaia

qiiibns
mitli.

danda

servanda dcbcrent vel

ista

comturba,
,

cniqiiam praislare?
simi
viri, qiii se

An
ut

vero

illi

peritissiini et acutis-

Ac per

lioc,

si

(ut snpcriora pioximis duobiis

pro magno beneficio conscripta doscirelur

libris pcrtraciata docucrunl) nnllus

deusex

illa

cuisse

gloriantur,

quarc

cuique

deo

vel

quHSi plebeiorum

vel quasi

procerum deornm

fcnpplicaniliim esset, qiiid a

quoque esset peiendum


{b) vi-

idoneiis cst regna morlalia niortalibns dare, qiianlo

nc

ahsiirdilale lurpissima, qualis joculariler in miiiio

miniis potcst immortalcs ex mortalibiis faccre?


4.
lliic

fieri solcl,

pelcrelura Libero aqiia, a Lymphis

accedit (juia
isl.m, scd

si

jam cum

illis

aginius

qiii

num

(c); aiictores

crunt cuipiain honiinnm diis im,

non propicr
lem
fiitnra
illa

propler vilam quaj post nior-

inorlalibiis supplicanti

ut

cum

Lymphis

petierit
Iioc

esl, exislimant colendos

dcos;jam nec
polcslnti tniivcritatis

viniim, eique respondcriiil, Nos

aquam habeinus,

proplor

srdtcin, qii;e
'

dcorum lalium
,

a Lihero peie; possit recle dicere, Si viiiiim iion Iiahclis


,

(|uam dispartila

et

propria

non ratione

salicni datc

niihi

vilam Klernani? Qiiid


illje

liac

sed vnnilaiis opinione tribuuntur, omnino colcndi


siint; sieut

absurditatc nionyirosius '? Nfiine


(solenl

cachinnanles

crcdunt hi qui cullum eorum \\lx hujus

cnim essead risum


dirmoncs,

facilcs[rf]) si

non alfeclent
Iioino,
aiidis

mortaiis utilitnlibns noccssarium esse contoiulunl

fallere nl

siipplici

respondcbunl,
,

contra qnos jam qniiupic pnrcodcnlibns voluminibiis


s;itis, ()iiantiiiii poliii,

pnlasne
noii

iii

potcsialc iios liabiTe vilam

qiias

dispnlavi. Quoe

cum
,

ita

sint, si

hahere vel vilcm? Iinpndcntissimre


vitam aUernam a
lalibiis diis

igitur slulli-

corum

qui colerenl

deam Juvcntatem

a;Jas ipsa llo,

lisc cst,

pelere vel spc-

rercl insignius; contemptores aiitom ojus


aiinos occiiinboront juvcnlulis, vcl in oa
nili

vel

inira

rare

qui vit.c hujiw airumnosissim;e alqiie brcvissi-

tanquam

sc-

ni.T, el si

qua ad eain pcrlinent adminicnlaiulam


F.r.

ai-

torporc

'

frige>=ccroiil

si

malas cnltornm snoruni


;

spociosius et
vind. Am.
iMatn in
cl ploriqnc ^lss., monstruosius.
()

fcstivius

Forluna barbata vestiret

qnibns autcm spcrnerctur, glabrosaut male barhalos

Timxo.

{b) Ijlili, Mimiihia ; alM.ss. consianlcr, l.ymi liis. Miitaia olim usl a I.atinis lillcra a (;r:pco ii.niiliic, Miiiiplic, quo vclcrcs aqiias vrl aqiiannn dcas a(>pcllabaiil. (c) Vide .sn[ira, lil). -i, cap. 2.

vidoremns
qiic istas

cliam

sic rcclissime

diooromus

hnc

iis-

dcas singulas possc, suis ofGciis quodam-

KcloR. o, vcrs. 9 : Scd raoiramet.si eo lori faniles (ii(H:e iiilclUganliif, iion ad riiicinluin, sed ad cxaiulieiuluin. (V) Alliidil ad illud
virj^ilii.

lcs Nyinpli.T riscre.

Sic Mss. Fditi vorn, qunnlalibct. Ji. Ms. 7tJ6, dispcrlila. bic Mss. Al cdili, corporc.

177

uiu:ii SI ;XTUS.
locorum, lu

178

iiKxlo liniilalns '; nc pcr Iioc iiec a Jiivoiilnlo o|iorlcrc


))Uli

omnium divinarum liumanarunuiuc rerum


offiria,

viluiii

;i-l(<t'iiniii

(|ii:r

ntiii

ilnicl harbaiii; iicc a

uomina, qcnna,
c. 3,
(/(.'

causas apcruisli {Cicero


igiliir vir
t:iiii

lib-

i,

Korliina liaihuta honi


spcrandiiiii, ciijiis
caiiKlciii
iii

ali(|iii(l

posl lianc

vilaiii

cssc
iit

(Jinrst.

Acad.). Istc

iiisi''nis

ex-

hac vila |iotcslas nnlla csscl,


,

cclloiitisipic pi>rili;c,
iiiis

ct ipiod (h; illo

(.'ti:iiii

Tcn

iiti.i-

sallcin

:clalciii

ipia;

harha

iiKluilur,

ipsa

(dcganlissinio vcrsiculo hrcvitor ait,


doctissiiiius undocuiii(|Uc
/)('

pr;8larcl. Niinc voro, ciiin canini cnlliis ncc pioplcr


isla
(|iiia

\ ir
(

Varro

ipsa cl

(pia!

piilanl cis siilidila

sil

ncccssaiins

metris, in seclione de vcnibus pliaUeciis.


iniilla
laiii
\i)'^\t,

iiMilli

colcnlcs Jiivciilatoin dcani iniirnno in


(pii t:iiii
iit

:ili(piid

ei

.sdihcn; vacass(!

illa ;ctale viy;iicrunl, cl iiinlli noii

enin colcnlcs gau-

inin;iiinr;
(piaiii

iniilta

scripsit, (|nain iniilta vix (pKini-

dciit

rohorc jnveiilntis;

itciiKpic iniilli Fortiin;c bar-

lcgero

poiiiissc

crodaunis

isto,

inipiam, vir

halic snpiiliccs ad iinllani vcl dcrornKMii haihani jicrvciiirc potucrunt, cl si ipii


(^aiii

taiilus ingcnio, tantiisipic doclrinn, si rcriini velul di-

pro harha iiniiclranda

vinarum, de quihus

scrihil,

oppiignator cssct auiuc


siiiior-

vonciantiir, a h;irhaiisejuscontonipt()rihusirridenlur:

dcsMiictor, casquc non ad rcligioncm, scd ad

itanc dcsipit cor hiiinaiium, ul, cpiorum dcoruiii

ciil-

sUtioncm diccrct
in cis ridcnda,

iiertiiicrc,

iicscio utruni taiii iiiulla

tuin proplcr Isla ipsa loinporalia cl cito pr;iclcrciintia


iiiniicra, (piihiis siiigulis siiignii

contcmneiida, detcslaiida conscribeiia

pnccsse perhihcnliir,
rel.

Cum

vero Deos eosdem

coluci

it,

colendosqne

iiiancin liidihriosuiiKpiccogiioscil, proplcr vitani ;clcrccnsiicrit, ut in


aiii

eo ipso opcre liltcraruni suaruin dine pcrcant, iion incursu


liostili,

credat cssc fructuosuin? Uaiic d:ire


lii

illos

possc
cat se timero
civiuni ncgligcntia,

sed
a

iiec

diccre ausi sunt, qui cis, ut ab insipicntihus


,

de qua

illos veliit ruiiia lihcrari

populis colcrciiliir, ista opcra lcinporalia


iiiniis

(pioniain

muUos
II.

se dicit, ct in
piitavcriint,

memoria bonorum pcr liujusmodi


(pi:iiii

lihros

no

(piisfiuain

corum sedcrct
recoiidi atque servariutiliore ciira,
sensisse

Melelliis

de

oliosiis, niinut:itim divisa trihnerunt.

CAPIJT

Quid
sil,

inccndio sacra Veslalia, cl iEiieas de Trojano excidio

Varronem de

diis

Gentium
et

credendum

pcnaies liherasse pncdicaiitur

et tameii ea lcgenda

quorum

talia et

gencrn de

sucra desa^cuiis prodit, quoe a sapicntibus et insipientibus

mc-

texil, ut reverenlius

cum

eis agerel, si

illis

omnino
rilo ahjicicnda, elveritali

religionis inimicissiina ju-

reticeret.

dicenlur

Quis Marco Varrone curiosius


iiiveiiil

quid cxistimare dehemus, nisi liominem

isla qupcsivit? qiiis

acerrimum ac perilissimum, non tamen sanctoSpiritu


liherum, oppressum fuisse su;e civilatisconsucludiiie
ac legibus
et tameii ea,

doctius? quis consideravit atleiitius? quisdis-

linxil aciilius? qiiis diligciilins pleiiiiisque

coiiscii;

quibus movebatur, sub spe-

psit? Qiii lamclsi miiius est suavis eloquio, doctrina

cie

lamcn alque
cruditione,
vocaiit,

commendandae
lll.

religionis tacere noluisse?


sil

sententiis ita referliis est, ut in


illi

oiiiiii

quam nos sacularem,

autem liheralem
doceat,

CAPUT

Quw
el

parlilio

Varronis librorumsuodivi'

studiosum rerum tantum

islc

quanlum
in lihris

rum, quos de Anliquilatibus rerum humanarum

sludiosuni verhorum Cicero delecial. Denique et ipse

narumque composuil.
Quadraginta
lios

TuUius huic
Acadcmicis
tioiicm
iiiquii,
,

lale

testimonium perliibcl, ut

unum
,

libros scripsit Antiquitatum

() dicat

eam,

qiiye

ihi

versatur, dispiila,

in res humanas divinasque divisit, rebus

buma:

se hahuisse

cum Marco Varrone


ait,

liomine
dubilafaciiii-

nis viginU quinque

divinis

sedecim

tribuit

istam

omnium

facite aculissimo,

el sine ulla

sccutus
ruin

iii

ea partiUone raUonem, ut rerum liuinana-

tione doctissimo.

Non

Eloquentissimo, vel,

libros

senos quatuor parUbus daret. Iiitendit

dissimo; qnoniam revcra in hac facultaie multum im-

cnim qui agant, uhi agant, quando agant, quid aganl.


In sex itaque primis de hominibiis scripsit, in secuii(lis

par est
eis

scd, omuium, inquit, facile acutissimo. Et in


id

lihris,

esi Academicis,

iihi

cuncta duhitaiida

sex de

locis,

sex terUos dc tcmporihus, sex quarabsolvit.

esse coiitcudit, adJidit, sine ulla dubitalione doclissimo. l'rofoclo de hac re sic cral cerliis, ut auforret
duhitalioneiii, quaiii solol
iii

tos

eosdemque postremos de rebus


seni, viginU et quatuor liunt.

Qualer
sin-

autem

Sod unum

omnihus

adliihere, taii-

gularem, qui communiler prius de omnihns loqueretur, in capite posuit. In

qiiam de hoc uno eiiam pro Acadeinicorum dubitatioiic dispulaluriis,

divinis ideniidem rebus ea-

se Acadcinicum

fiiisset ohlilus.

In

dem ab
atlinet

illo divisioiiis

forma servala

est,
:

quantum
lla;c

priino autciii lihro

cum ejnsdem
iiii|nit,

Varronis lilleraria

ad ea quae

diis
iii

exhibenda sunt

exliibentur

opera pncdicaict, A'os,

in noslra urbe percgrilibri

eniin ab liominibus

locis ct

temporibus sacra.
:

nantes erranlesgue, tunquam hospites, tui

quasi do-

qiiatuor, quae dixi, lihris coinplexns est teriiis

nam

inum reduxerunl,
semus agnoacere.

ut possemus aliquundo qui el ubi es-

irespriores dc hominihus
lertios

scripsit,

sequentes delocis,

Tu

wtateni palria:,

tu descripliones

lemporum,

lu

sacrorum jura, lu sncerdolum, lu domeregionum,


Legen-

ifico/Hj lu publicani^ dinciplinam, lu sedem''


*

de lemporibus, quarlos de sacris; ctiam hic qui oxhibeant, uhi exhibcant, quaudo exhibeant, quid cxliibeanl, subtilissinia distinctionc conimeiidans. Scd
quia oportcbat diccre, et
(piibus exhihcant, de ipsis
psit

i^diti,

(liiiii

poase suis officiis cMiJi Mss., limilalus : vl viirlium,


esl
viiii

quodam modo

limilari.

maxime
quoque

id

exspectahatur,

pusse, accipieuduiii

diis tres conscri-

il)i,
'

\>\() ((> (iiioVI

iiabcic.

.\iss.

20;>0, 20:il el

'Mrl, planiusque.

Ciccronem, bellicum. *K(lili, sedium. iMss. pleii(juo elapiid ciceroiipni, sedm. () iJObidcialur in libris (lui buporbuiil do (juxst. AcuJ.
>

A|.iiiJ

cxtrcmos, ut quinquics tcrni quindocim ficrcnt. ipiia ol Suiit aulem omnes, ul dixinius, scdocim
:

isloruin cxordio

unum

singularcm,

(pii

prius dc omui-

179
Ims cx
loqiioroliir,
illii

DE CIVITATE
apposuit
:

DEI, S.

AUGUSTINI
Quid cst eigo qiiod
ei boniinuin

m
ail,

qiio ahsoliilo, conseqiicnter

genter explicans, nullam dcoriim iiaturain pr.Ttcrmillcre vidolur


V

qiiiiKpicpartila dislributionc

Ires iiricccdeii-

Si de oniiii nadivin.-^

lcs, qui
iniis
liiis

ad hoinincs pcrtincni,

ita

snbdivisit, ut priaugiirihtis, lcr-

tura

deorum

scriberemus, prius
alligissemus
?

sit

dc

poiilificihns,

sccundus do

absolvisscmiis,

quam bumaiia

Autenim

de qiiindcciniviris sacrorum
;

{a). Scciiiulos Ires

dc omni

natiira dooriim

scribit,

aut de aliqua, aut

ad loca pcrlincnios

ita

iit

in

uno coruin de

sacollis,

oninino de nulla. Si de onini, pracponciula cst ulique

allero de sacris a-dilms diccrcl, lerlio de locis reliRiosis.

rcbus liumanis
praccedat

si

dc aliqua, cur

iion

eliam ipsa rcs

Tres porro qui

istos sequiinlur, el
;

ad tcmpora

bumanas? an indigna

est praDferri eliain

pcrtinent, id cst ad dies festos

ita

ut uiiiiin coruin

univers?e natur.x
si

bominum

pars aliqua

deorum

Quod

faceretde

fcriis, allcrun

dc ludiscirccnsibus, de sce-

mnltum

cst ut aliqna pars divina prxpoiuitiir iini:

nicis terlium.
iini

Quartorum irium ad sacra perlincntium


ponipam obsequiorum
in Iribus,

versis rebiis bumanis, sallem digna est vel Ronianis

dedil consecrationes, alteri sacra privata, ultimo

rerum

qiiippe

humanarum

libros,

non quantum ad

piiblica.
qiii

Hanc

vcliit

restinl,

dii

ipsi

scqiiunliir exircnii, qnibiis isle

orbem terrarum, sed quaiitum ad solam Romam pertiiut, soripsil. Qiios laincn rorum divinarum libris se
dixil scribendi ordine mcrilo pr.clulisse, sicul pioto-

iHiivcrsus cuUiis

impcnsus
in

cst

in priniodii ccrii, in
dii

secundo
|ira!cipui

incerti,

lerlio

cuncloruin novissiino

rcin lahulo! picta*, sicul labrum a^dificio

aperli.ssime

alque selecli.
IV.

cohfitens

quod eliam

istic

res diviiuT, sicut piclnra,


inslituloe sint.

C\F^UT

Quod

ex disputalione Varronis apud

sicul slniclura,

ab bominibus

Rcslat
ne-

cuUores deoruin aniquiores res Inunanw

quam

ul de nulla deoriim nalura scripsissc


divi-

iiitelligatiir;

nw
\.

que boc apcrle diccre


reperianiur.
liiiuisse.

voliiissc,

sed inlelligcntibus rcusilate qui-

Ubi eniin

dicilur,
:

Non omnis,

In

Iiac toia

serie piilcborrimsc ac

subtilissini?e

dem

intelligitur aliqua

sed potest

intelligi et iiulla;

distribiitionis cl disiinclionis
qii;rri

vilam aetcrnam Iruslra


ex
liis

qiioniam quoe nulla


Nain, ut ipse dicit,
qiia

est,
si

nec omnis, nec aliqua

cst.

ct

spcrari impudenlissime vel oplari,

omnis essct natura deoruin de

qua;jam diximus,
vis

et qiKc dciiiceps dicenda siint, ciii-

scribcret,
:

scribcndi ordine rebus humaiiis praeut auleni et ipso tacente veritas clasi

liominum,

qiii

oorde obstinalo

sibi

non

fucril ini

ponenda cssel
iiiat,

niiciis,

facillime aj)parcl. Vcl


:

iiominiim

ciiim

sunt
illi

pra:ponenda esset ccrle rcbus Uomanis, ctiam


oiniiis,

isla

institula, vel du?iiioiiuni

non qualcs

vocaiil

iion

sed saltem aliqiia essct

recte aiitem

da?moiies bonos; sed, ut loquar apertiiis, iuimundo-

postponilur; ergo nulla esl.


aiilcforre voluit res

Non

itaque rebus divinis

rnm

spiriluiim el sine conlroversia maligiiorum, qui

humanas, sed rebus veris noluil


liis

iioxias opinioncs, qiiibus aniina


qiic vanescat, ct

biimana magis

iiiagis-

anlcferre res lalsas. In


bii->

enim, quae scripsit de re:

iiicommutabili .'cieriKipque verilati

buiiiaiiis,

secutus est hisloriam rcrum gcstarum

coaptari alqiie inhanrerc non possit, invidenlia miral)ili

qii;c

aulcm

de bis, quas divinas vocat, qiiid nisi opi-

et occullc inserunt cogiiationibus impioruin, et

nioiics rcruin
liiil

vanarum?

Iloc est

nimirum, quod vosoliiin

aperte aliquando ingerunl scnsibus, et qiia possuiit


fallaci

sublili significatione
liis

monslrare; nou
illis,

scri-

allcstatione confirmant. Isle ipse Varro propriiis

Ikms de

postcrius (juam de
id fcceril.
aliis

sed etiain ratiotacuissct, aliler

ptcrea se

de rebus liumaiiis, dc divinis aulcni

iiom rcddcns cur

Qu^^m

si

jiostca scripsisse testntur,


tatcs,

quod prius

cxstitcrint civi-

hoc faotuin cjus ab


vcro ipsa ratione,

fortasse defcndereliir. In ea
reddidit, nec aliis quidqiiaiii

dcindc ab

cis lia-c instituta

sint.

Vora anlein

quam

religio

non

a lorrena alifjua civilaie insliluta cst; sed


instiliiil civitalein
:

reliquitpro arbitrio siispicari, et satis probavit homi-

plane coelcstcm ipsa


sjiirat cl

eain vcro in-

nes se pr;i;posuissc
honiiiium natur;Ti
rimi,

insliliilis boniiniiin,

non nalurain

docet vcrus Dcus, dator

vilac

stcrnai, vcris

dconim.

I;a

sc libros rcriiin divina-

ciiltorihus siiis.

2.

flY.] Varronis

igilur, confilcnlis

ideo sc priiis
qiiia

non de vcrilalc qu3C pcrtinet ad naturam, scd dc falsitate quae pcrtinet ad crrorem, scripsisse coiifessus esl.

flc rchiis

bimianis soripsisse, poslca de divinis,

Quod

apcrtiiis alibi posuil, siciil in qiiarto


(C;). 51, n. I),
si

divin.x- ist;c
i;st
:

ab

lioiiiinibiis inslitut;c
esl, infjuit, piclor

sunt,

bac

rali(

Sicut prior

quam

libro

commcmor.avi

cx

nalur.-c

for-

labula picln,
iniila

sc scriplurum fuisse,
;

novain ipsc conderel

prior faber

quam

ca

quam wdificium; ita priores sunl civilatcs, quw a civitalibus sunt inslilula. Dioit aiitoiii
Iioiiiini-

oivitalcm

qiiia

vero jain vetcrem invcncrat, non se

potiiisse nisi ejus consuettidinem soqui.

sc prius scriptiinim rui^sc dc diis, poslca dc


biis, si dcoiniii naliira

dcorum

CAPUT

V.

De
illiul

tribus generibus thtoloqicc

secundum
naturali

scribcrol. Qiiasi liicdc

Varronem,
aiit

scilicet

uno fabuloso

allero

aliqna scribal,
qiia, lioet

(!t

non dc onini;

vero ciiain

ali-

lcrlioque civili.

non omnis, deoriim

naliira
iii

non prior dcbcat


1.

Dcindo

qiialc esl,

quod

Iria

gencra ihcolodiis cxplicalur,

osse, qiiam
^iiiiis

liomimim?

Qiiid qiiod

iliis Iribiis

novisgi;c dicil

essc,

id esl ralionis qtinc

do

lihris,

dcos curtos ct

iiiccrlos ct

sclcclos diliinstiluli fiiolaji.


(>:?,

ooniinquc unuin mythicon appcllari


sioon, tortiiim civile? Eatiiic
si

',

allonim phy-

raiii, iil

(a) niiiimviri sdiiiil

snororuma Tarqiiinio Siiporbo


Dioiijsiiis llal.
Aiiliq.
Iih.
l,

usus

.idinitlcrcl, goniis

(lui

sacris libris lof^oiidis ianuiiiil)iis<nu; siliylho ol. lalis f.oiiiaiii p<i|iiili iiiiiTi rrlaiKlis |.r;oossonl. oiiiii |.loi)S (ieindo ox siiis ('ari iiislari'1, ainli) iiiimoro farli smil iloooiii. HU dciuuui

faqtiod priiniim posuit, fabiilarc appclbircmus; sod

biilosum dicjunus

a rabulis cnim inylbicoii dictum


M.

MidiU

(iwniiui.',

iiiil

uuincius p"slca

niaiii.il.

Jls.

7G6 omiuit, appcUari.

181
sl
;

i,mi:ii
(|iinni:iin
iil

SKMUS.
Intii(':imur saiic cl civilcm tlicolo;,'i:im.
esl
,

m
Tcrtium

yvOo(

gnrcc
,

fabiila ilitiliir.

Scciiiuhnn
locii,

gmut

:iiitcm

naliiiaU' diraliir

jaiu

v.l

(oiisiicliulo

iiiquil, (jiiod in urbibu/, rivcs

maxinic saccrdotcs
,

lioiiis adinillil.
(|iio(l

rcniiiin oliain ipsc laliiu! ciniiiliavil


:

tiossc atquc iidminislrare dcbcnt. In quo est

quos dro

civiic a|)|icllaliir. Dciiulc ail


jiocla;
;

Mijlliiam u])])cHml,
,

pitblice

cotcre,
\

qiia:]

sacra

iic

sacrificia facere queiU'

quo mnxime uluiitnr


civile, qtio
siinl
(icla.
])0j)uli.

])liiisicou
,

quo
i/i(ti</

pliilosojilii

que par
iiuiiiit,

sit '.

Adbiic quod

sc(piiliir alt(!n(laiiius.
cst

Vrima,

/'liiiiiim

iiKiuil,
ct

(/ui,

iii

co

tlicoUxjia

inaximc accoinmodata
tcrlia

ad llnatruin,
iioii

uiulta coiilra di(jnilutcm

uaturam iinmortalium
c.t ca])itc
:
,

sccuiida ad
ciii

muiidum,

ad urbcin. Quis
,

vidcai,

In

lioc

cuim

csl

ut dcus aliiis

alius ex
,

palinam doderil? Uliijuc seciindtC

(piain siipra

(emore
ilii

sit, aliits
,

e.v

(juttis

sanijuinis natus
,

in lioc

ul
:

dixit cssc pbilosophoruin. Ilanc cniin pertincre lcsla-

fiirati sint

iil

adulteravcrint
'

ut servierint homiiii

tur ad muiuiiim,

(|iio isli iiibil

ossc cxcclloiiliiis

ojii-

(lenique in lioc oniiiia diis


iit

attribnuiitnr, qutv

non modo

iianliir in rcbiis. Diias vcro illas ibcologias, jiriinani

lioiuinem, scd ctiam qua: in contcm])tissiinuin liominem


Ilic

ct tertiam

tbcalri scilicot alque urbis

disliuxil

aii

cadere possunt.

ccrle ubi poluil


,

ubi aiisusest,

junxit'? Videmus

ciiim

non coutinuo quod cst urbis,


;

ubi impuiiituin pulavil


iialurai

(]uaula mentlacissimis fabnlis

pcrlinere posse et ad

inundum
licri

quamvis urbcs cssu

dcorum

ficrct iiijuiia, siiic caligiiic uliius


iioii (Jo

am-

vidcamiis

iii

niundo

enini iMiicst ut in urbc, se-

liiguilalis cxpressit. Lo(]ucl)alurcnim,

naiurall

cuiuluni falsas opinioncs, ca colanlur ot ca crcdaiilur,

llieologia, iion

de

civili,

scd dc fabiilosa, (luain libcrc

quorum
quain
:

in

inundo vel cxlra

mundum

natura

sit

nuslliea-

a se putavit essc cul|)andam.


2. Videanius quid
est, inquil,

ihcalrum vero ubi

est, nisi in

urbe? quis

dc allcra dicat. Sccundum genus

Irnm

instituil, nisi civilas?

propter quid

instituit, nisi
iiisi
iii

quod

dcinonstraii, de quo nndlos libros plii:

propter ludos sceiiicos? ubi sunt ludi sccnici,


lobiis diviiiis,

losoplii reliquerunt

in

quibus

cst, dii

qui sint, ubi, qiiod

dc quibus

bi libri lanta solcrlia coiiscri-

genus, quale ; a qnodam temporc, an a sempiterno fuerinl dii; ex igne sinl ', ut credit IleracHtus; anex numeris,
ut Ptjlltagoras
;

bunlur?

an ex atomis,

ul ait K])icurus. Sic alia,

CAPUT

VI.

De
et

iheologia mythica, id est fabulosa,

guw

facilius intra parietcs in scliola,

quam

de

civili,

contra Varrotiem.
sis

exlra in foro
i.

ferre posstml auies. Niiiil in iioc

genere culpavit, quod


:

Marcc Varro, cum

homo omnium

acutis-

physicon vocant, et ad pliilosopbos pertinel


q^iod eoriiin inlor se conlroversias

tanlum

simus et sine ulla dubiialione doctissimus, sed tainen


honio, non Dcus, nec Spiritu Dei ad videiida ct an-

commemoravit

per quos facta est dissidentium muliitudo seclarnm.

nunlianda divina in verilalem libertaiemqne subvcctus, cernis


niigis

Rcmovit tamcn boc gonus


xcliolis

a foro, id est a popiilis


:

quidem quam

sint res divinje


:

ab biimanis

vcro et parlelibus clausit

illud

autem primuni

atque mendaciis dirimendiB

sed viliosissiuias

inendacissimnin alque lur|tissimum a civiialibus non


removil.
eliani
plii

populoruin opiniones et consuetudines in superstitionibus


tiira

rcligiosas aurcs jiopulares, atque in


diis

liis

iiublicis vcrcris

offendere
,

quas

Koinanas! Qiiod dc

immorlalibus phiioso:

abliorrcre, vel talium

quales in bujus

deorum namundi
et

dispulant, forrc nou possuiit


,

quod vero poel;e


contra digniialeni

elcmenlis liumani animi suspicatiir infirmilas, et senlis

canuiil, ct bislriones agiint

qiiia

ipse

cura eas usquequaque consideras


liic

omnis

ac naturam immorlalium
lioininem
,

ficta

suui, quia

non modo

in

vestra littcratura circunisoiiat. Quid

agit

bumalibi

scd eliam

iii

conleniplissimum liomiiiem

nuin qiiamvis cxcelienlissimum ingenium? quid


liiimaiia licet muliiplex

cadcre possunt, non soiiim ferimi, sed eliam libeiiter


audiunl. Ne^iue id laiilum, sed diis qiioqne ipsis Ikvc
placere, cl per
3.
liacc

ingensque doclrina

in liis

an-

gu^liis siilTiagalur? Nalurales deos colere cupis, civiles

eos placandos esse decernunt.

cogoris
et

invenisti alios fabulosos

iu

quos liberius
no-

Dixeril aliquis, I!;vc diio goiicra,


,

mylbicon
,

qiiod sentis

cvomas

{n),

unde

et istos civiles vclis

piiysicon
iiiiis

id osl fabiilosiini
civili
:

aKjue nalurale
;

discernaiila

lisve iicrfuiulas. Oicis qiiippe fabulosos

accommod;ilos
,

ab boc

dc quo minc agilur

unde

et

csse ad Iboatrnm

naturales ad
sit

mundum
alii dii

civiles ad

ipse discrevil
explicel.

jamqiie ipsum civilc vidcamus qnalitcr


,

urbein

cum niundus opus

divinum, urbes vero et


rideantur
;

Yideo quidein
qiiia

cur debeat discerni fabiiloturpe, (juia indigmim est.

Ibealra opera sinl


liicatris,

liominum; nec

iii

sum

quia falsum,

Na-

qiiam qui adorantur in lemplis


,

iiec aliis

lurale

autcm
ctiam

a civili volle disccrnere,


ijisuin

qnid est

aliiid,

ludos cxbibeatis

qiiam qnibus victiinas iminolaiis.


,

quam

civile faleri essc

mendosum?Si
iit

Quaiilo lilierius subtiliusiiue isla divideres


alios csse

diceiis

eiiim illud iiadirale csl, quid liabel roprebensionis,

dcos

naturales, alios

ab hominibus inslitu-

excludalur?

si

aiilcm boc quod civilo diciliir, naliirale

iion est, qiiid

babct

inorili, ut adniillatiir? ll;cc

nemliii-

Omnes Gallicani Mss. cum aliciuot Ronianis, habent sic : in qiio esl quos dcos pnblice sacra ac sacrificia colere el fa-

pe

illa

causa esl, quaro prius scripsoiil de robiis

inanis, posierins

de divinis; (juoniain

iu divinis

rebus

non naturam^, sed hominum


I

inslilula

seculus est>
M.

'

Ms. 700 oinitlil verba, in hoc, et, diis.


.-lo

el mclioris nolse Mss., nn Nempe qiias dislribiilioue ipsa distiuxil tUeoloj{ias, jiinxil priinain et terliam, taliiilosani et civilem, easdem junxisse Vano vicleliir, allorain ad urbem, alleraui ad Ihoatrum,
'.'

cere iiiiemquc ])ar stt. I.OV., ac f,cjunxil. vcrius Er.

quod

ipsius nrbis est, iiertinere docens.

cd. 2050, dis-

ii(;slri nianii.sf;ri|jli.

lii

B.,

u quonam tempore, an a
M.

linxit el adjunxit.

M.

$empitirm)
'

furriiil,

im ex iqne

.sint.

U)v.. iion tiaiimim tditis uliib el a iiiunuscrij tu>.


Kr.
i'X

Ucorum. Abcst, deorutn, ab

(a) Qii:ire rerliillianus in Apologelico, cap. ii, Varroncra vocat r.ynicxim l^omanuiu. Coqvjevs.

13
los
;

DE CiVlTATE DEI
sed
(le inslituiis nliiid h.Tl)cre lilteras
;

S.

AIGLSTIM
llcjri

181
dehcat;
ibi,

poelaruin,

cniiii dixit qiiid

quid

liat.

Pliysicos

aliiiil

sarcicloliim

ulrasque lamcn
falsilalis,

ila

cssc inler sc

dixii utilitatis causa scripsissc; poctas, dclecialionis.

amicas coiisorlio

ul grahc sinl

ulncquc

Ac
iion

pcr hoc ca

qii.-e

a poclis conscripta
:

populi

se(|iii

d.rmnnibus, quibus inimica csl doclrina vcrilaiis?


2. Stqucslraia igilur pauliilnm llicologia,
tiiraleni

debcnt

crimina sunt dcorum

quai lamcn dele-

quam

na-

ciaiit ot

popnlos cldcos. Delectalionisenim caiisa, sic-

vocant, de

qiia

poslea disserendum cst, plaaiit

ut dicit, scribuntpoeia;,

non

ulilitalis

ca lamcn scri-

cetne landem vilam ccternam pcti


poeticis
,

spcrari a diis

bunt, qu;v dii expetaiit, populi cxliibcaiit.

liicalricis

Iiidicris, sccnicis?

Ahsil

imo

CAPUT VM.
\.

De

fnbulosa; et civilis iheologiw simili-

averlat Dcns vcriis tam

immancm
illic

sacrilcganwiuc de-

tudine alque concordia.

mcnliam. Qnid,
Ii;rc

al)cisdiis',qiiilus Iia!cpIaccnt,etquos

Revocatur

igiiur ad

tbeologiamcivilem iheologia

placant,

cum eorum

crimina frequentcniur,

fabnlosa, ihcalrica, sccnica, indignilatis et turpiludiiiis


jilena :el hocc tola, (jusc

viia .Ttcrna

posccnda csl?Ncmo, ut arbilror, usiiue ad

meriio culpanda et respucnda

laiitum piwcipilium fiiriosissimat impictalis insanit.Ncc


f.ihnlosa igitnr, ncccivili iheologia senipilcrnam quis-

jiidicatur, pars hujiis est, qu;c

colenda
,

cl

observanda
ostendcre

cciiselnr

non sane pars incongrua

siciit

quania(!i|>iscilurvitam.lllacnimdediislurpia fingcndo
insiitui, el

qu;c ab uiiiver>o corpore aliena importnnc


sit,

seminat, ha-c favendomclit


coirgit
li;('C
:

illa

mendacia spargil,

iiorc
illi

conncxa atque suspensa

scd omnino consona,


convenienlisilla

illa

rcs

diviii.is

falsis

criininibns insccialnr,

ct tanquam ejiisdem corporis

membrum
,

eonini criniinum Indos


:

in divinis

rebus ample-

sime copulnla. Qnid eiiim aliud oslcndunt


lacra, ibrniT, a-latcs
qiiid
,

simii-

lilur

illa

de

diis

nefanda figmenta homiiium carmi-

scxiis
,

habilus

deorum

numpoelaj

iiibus personat, lixc ca

deorum ipsorum

festivilaiibus
illa

barbalum Jovem

imberbcm Mercnrinm

consecrat
l>a',c

facinora ct flagilia numiniim


illa

canlat,
aiit al-

aniat

prodil, aiit fingit; IiaiC


oblocialiir et falsis.
:

autem

liabcnt, ponlifices non habenl?numqiiid Priapo mimi, iion eliam saccrdotcs enormia pudcnda fcccrunt? aii
aliicr

leslatur

veris, aiit

Anikc

lurpcs

stal adnrandiis

in locis

sacris,

qnam
,

procodit
Ajtollo

ambscque danmabiles

sed

illa,

quse iheatrica est, pu-

ridcndus inthealris? iium Saturnus sencx

lilicam turpiliidiuem profilcliir; ista, qiuc urbana est,


illius

ephebus,
slatiia;

ila

personai siinl histrionum

ul

iion sint

turpiludine ornalur. Ilinccine vila .Titriia S[)c-

dclubrorum? cur Forculus, qui Foribiispncc^t,


dii suiil niasculi, at^inc iulcr

rabiliir,

unde

ista

brevis tcmporalisque polluitnr?

:in

cl
,

Limentinus, qui limini,

Tcro vitam pormit consortiiim nefarioriim hominuiii


si

Iios

Caidea femina

est,

qiiac

cardincm scrval?Nonne

sc inscrant aircclionibiis et assensionibus noslris

isla in

rerum divinarum
tliealrica

libris rcpcrinnliir,

qu*

gra-

cl vitam

non

polluit societas

dacmonum, qui colunlur


si

ves poetai siiiscarminibus indigna diixerunl?num(|ui(l


Diaiia

criminibus suis? Si veris,

quam mali?

falsis,

quam

porlat arnia

el

urbana simpliciler

male?
5. Ilacc

virgo cst?

numquid

sceniciis Apollo cilharista est, cl

cum

dicimus

videri fortasse cuipiam nimis


diis talibus

ab
in

Ii:ic

arte Dclpliicus vacat?

Sed

h;cc honestiora sunl

hariim rcrum ignaro potesl ca sola de


jestati

ma-

comparalionc turpiorum. Quid de ipso Jove senseejiis

indigna divina;
qu;c

et ridicula

detcslabilia ccle-

runt, qui

nutriccm

in Capilolio
,

posuerunt? Noniie
talcs

Lrari

poelicis canlaiitiir carminibus, cl ludis


illa,

aiieslaii sunt

Euhcmero

(|ui

omncs

dcos non

scenicis aclilantur; sacra vcro


iies,

qua;

non

hislrio-

f;ibulosa garrulitate, sed

hislorioa diligcntia

hominos

scd sacerdoles agunt, ab omni esse dedecorc pursi ita

fnisse mortalesque conscripsil?

Epulones etiam deos,


qui consliliiorunt

gaia et alicna. lloc


lurpitudines in

esset,

nunquam
ipsi
dii

thcalricas

parasitos Jovis

ad

ejiis

mensam

eoriim honorem qiiisquam ccleliranpra^cipcrcnt

qnid

aliiid

quam

miinica sacra csse volnerunt?


si

Nam
dixil;

das esse censeret, niinquan) eas

parasilos Jovis ad cjus convivium adhibilos


dixisscl,

mimiis

sibimct exhiberi. Scd ideo nihil pudet ad obsequiiim

risum uliqnequ^vsisse viderolnr. Varro


irriderel deos
,
,

deoriim

talia

gerere

in ihcatris,

quia similia gerimtur


civilfin

non cum
dixit
:

sed

cum comnicndarel, hoc


libri
.

in lcmplis.

Dcniqne ciim mcmoralns auclor


a fibnlosa cl nalurali
,

divinarnm

non Iiumaiiarum rcrum

hoc

theologiam
siii

torliam

qnanidam
ulra-

cnin scripsisse teslanlur; iicc ubi Indos sconicos cx

gcneris, dislingucre conarclur,

eam magiscx
scparalam

poiicbat, sod ubi Capiloliiia jiira paiidebat. Dciii(pic a


lalibus viiicitur, ct falclur, sicut forma liiiinana dcos

qiie lcmpcratain,
voliiit.

quam ab
qiiac

utraqiie

inlelligi

Ait eniin, ca

scribunl poct;c, miiius csse

fccerunt, ila eos dclcclari


disse.
2.
riinl
,

humanis voluplaiibuscrodinogoiio dofnc-

(piam iilpopuli
pliis

scipii dcboaiit; (jikc aiilcm philosoplii,

qnam

ut ca

vulgniii scriitari cxpciliat.


ttt

Qncv

sic

Noncnim

ol nialigni spirilii-; siio

abliorrenl, iiKpiit,

Imnen ex uUoque geuere ad


twn pauca.

civilcs

ul Iias iioxi;is opinionos

linmanarnm nicnliuui
qiiod

Tnlioncs

nssumpla

sinl

Qiiare qtiw sunt


:

ludificatione

firmarent.

Unde cliam illndcst,


liisit

cotntnttnin ctim poelis*,

vna cum

civilibus snibcmiis

Ilciculis xdituiis oliosiis atipic ferialus

tesseris

quibus nmjor socielns

cicbcl essc nob.s


iiiilla

ciim pliilosophis

soouni, ulraqiie

niaiiii

allornanlc,
;

iii

una conslitucus
,

qvam
las
'

cttm poclis.

Non crgo

ciim pooiis. Kl lamcn

llorculem,

in allcra sc ipsiini

snb ea coiidilione

ul,

aliolocn diril dc generarionibiisdcoruir. niagis ad poc-

co.-nam pararct, si ipsc vicissct, de slipe tonipli sibi

quam ad
sir Mss.

pbysicos fuissc populos inclinatos.


("dili
l,r.
:

Ilic

amicamquc conducerct
ficrct
,

si

antcm

victoria
voliiplali

llcrculis

yumqiiid nb

cis diis.

vind. Ain.

ol Mss., cimt propriis.

hoc idcm de pccunia sua


:

norcidis
UokvjI;

Sic cliani noslri

outue.

M.

cxliibcrct

dcindc

cum

sc ipso

tampiam ab

(S5
viciiis nssct, (loltilam

MIIKR SKXTIS.
rccnnin ol iioliilissininin iiicn;liorcnli dcdil.

180
liir|ics ct iiir;iiii(!s a({uiit
t.liia;
;

laincn cliam ipsa

iici|uc
ilhi

(;iiiiii

liiccin Lai-ciilin:uii

dco

Al

illa

cinii
silii

ah honeslis

:igi

dcbiicriinl.

siiiit

cigo

ha(i;i

(iDiniivisscl

iii

(cin|il(>,
,

vidil in sonniis

IhMciilcin
iii(l(!

(|iiibus ag(;ii(lis tal(;s clcgil sanctilas


iiiclica
iii

qiialcs iicc lliy-

cssc coinniixliiiii
dciis
ciii

silii(iiic

dixissc

(|iiod

di^scc-

sc admillil obsccnitas?
VIII.

|iriniinii jiivciii
,

ohvia licrcl, apud

illiiin

cssct

("APIIT

Dc

interpreluliouibut

nnlurnlium

iiivcniiira incrccJcin

(|iiani silii

crcdcrc dcliercl ab

ilcrculc pcrsoliilain.
iiis

Ac

ruliduuin, quus doclurcs jiaijuni pru


otlenilcre.

(liis .'iuis

conanlur

sicalicunli cuin priinus juvc-

dilissiiiius 'rariitins occiirrissct,


diiiliiis lialtuissct,
iiia

canupic diicclain
1.

sccuin

liivrcdc

At

rclicla* dcliin-

ciiiin liahcnt

istaphysiologicas qiiasdam.sic-

cluscsl. yiiicamplissiinainadcplapcciiniani, ncdiviirc


iiicrccdi viderciur ingrata, (juod acccplissiinuin putavil

nt aiiinl, id est naliiralinin ralioiiuin, inlcriirclaliones.


Qiiasi vcro iios in liac dispiiUilionc |liysiologiaiii qu:c-

cssc

niiniiiiiluis, popiiliiin
;

Koinantiin cliatn ipsa scriiion

ranius,
tui.T,

ct noii llicologiam
I)ci.

id csl r;ilioiiciii,

non na-

jisit lia>rc(lciii

al^itic
:

illa

coniparcnlc, invcnluin

scd

Qiiamvis ciiim qui vcrus Dcus csl, noii


sil

csl lcslaniciitiini

quibus nicrilis cani fcruiil ctiain

opinione, scd naliira


liiia deiis

Dciis

non lamcn omnis na-

lioiiorcs nicruisse divinos.


3. Il;cc si pocUTi

csl; quia cl hominis, ct pccoris, cl arboris,


niliil

nngcrcnl,

si

inimi agercnl, ad fa-

et lajiidis iiliquc natiira cst, quoriim

csl Dciis.

Ltilosam llicologiain diccrcnlur proculdubio pcrlincrc,


ci a civilis llieologi;c digiiitatc scparaiida judicarciilur.
Ciiin
riiin;

Si aiitcm intcrprclalionis liujiis, qiiando


cris Matris

:;giliir

de sa-

dcum

capiit est ccrte qiiod niater dciiiu

vcio

li;cc

dcdccora

iion

poclarum, scd popiilo;

lcrra est, qiiid ultra qu;T;rinnis, quid cnctcra pcrscriitaiiiiir?

non niimoruin, scd sacroriim iioii scd lcmplorum ; id cst noii labulosae, scd
l<'gi;c, a tiiiilo

tlicalroriim,
civilis llieo-

Quid evidentiiis sulfragaiur cis, qui dicunl, om?

ncs istos dcos homincs fuisse


rigenx^ sic
lii'

Sicut
Iii

eiiiin

sunt lcr-

auclorc

produntur; noii fiuslra

eis niater est lerra.

vera aiiiem tlieo-

strioncs ludicrisarlibuslingunldcorum, (|u;ciaiilacst,


lurpiludincin, scd plane fruslia saccrdotcs vclut sacris
ritibus

logia

opus Dei est lerra,

iion inatcr.

Vcrumlamen

connniur

fiiigere

deorum
,

qu;ie iiiilla est, lio-

quoquoinodo sacra ejus interprelenlur, el referantad reruMi naluram viros mulicbria pati, non cst scciiii;

neslalem. S:icra sunt


iiisula

Juiioiiis
'*,

el lia;c in cjus dilecta

dum
iiem,
ter

iiaturam, sed conlra natunim. Hic morbiis, lioc


iiitcr illa

Saino celcbranlur
,

iibi

nuptuni dala cst Jovi.

crimcn, hoc dedccus habct

sacra professio-

Sacra sunt Ccrcris


qii.Teritur.

ubi a Plutonc rapta Proserpina


,

quod

in viiiosis

hominum

inoribus vix liabet insi ista

Sacra

suiit Veiieris

ubi amalus cjus

Ado-

tormenta coiifessionem. Deinde


turpitudinibus

sacra, qiiaj

nis

aprino dente

e.KstiiicUis juveiiis
,

formosissimus

sceiiicis

convincuntur

esse foediora,

plangiuir.Sacra sunt Mairis deuin

ubi Alys pulclier


,

Iiiiicexcusantur atque purganlur, quod habent inter-

.idolcsccns ab ea dilectus ct niulicbri zclo abscisiis


cliain

pretaiiores suas, quibus osiendaniur rerum signill-

bomiiium abscisorum

quos Gallos vocant, insiiit

caie naluram
senlur

cur non etiam poetica

siiniliter

excu*

felicilate dcploratur. Il;cc

cum deformiora
vidclicct

oinni
fig-

atque purgentur? Multi

enim
:

et ipsa

ad

scenica lceditate, quid est quod fabulosa de diis


iiieiiia

eumdem inodum
quod ab
eis

inlerpretaii sunt

usqiie adeo ut

poelarum ad ihealrum
civili

perlinciilia

immanissimum
filios

ct infaiidissiinuin diciliir,
ita

velut secernere nitunlur a


lincre
.id

tbeologia,

quam

per-

Satiirnum suos
tenlur,

dcvorasse,

nonnulli interpre,

urbein voluiii

quasi ab honeslis el dignis

quod

longinqiiilas temporis

quae Saturiii no:

indipna el turpia? Ilaque potius est unde gratiai de-

niinc significatur, qiiidquid gignit ipsa consiimat


sicut idcni opinaliir

vel,

bcanlur histrionibus, qui oculis liominuin pepcrccriint,


iiec

Varro

qiiod pertincat Salurnus


qiia
,

oninia speciaculis nudaverunt

qu;e sacraruin

ad scmina

qii.-e

in

terram, de
alio

oriuntur

ilerum

acdium pariclibus occulunlur. Quid de sacris eoruin boni senticndum est, quai tenebris operiuntiir, cuin
lain sintdctcstabilia, qua; proferuiitiir
iii

recidunl. Ilemque
2. El

alii

modo

et siniililer cstcra. dicitur,

tamen theologia fabulosa

etcum om-

luccm

Et

nibus hujusceniodi inlerprelalionibus suis reprelicndilur, abjicitur, improbalur; nec


Iiliilosoplioium
qiia
est,

certc quid in occiilto agant per abscisos ct mollcs,


ipsi

solum a naturali, qua;


ab
isla civili,

vidcii:it

cosdcin

tanieii

homincs

infclicilcr ac

verum
diis
:

eliani

de

eiiervalos alque corruplos niinime occullare potucrunl, Persuadeant cui possunl, se aliquid sanluin pcr lales agerchomincs;quosinlcr sua sancla
niiinerari aique
iiuis

liirpitcr

agimus,

qu.ne

ad iirhes populosque perlincre asindigna confinxerit, incrilo

scrilur, eo

quod de

rcpudianJa disceriiilur

eo nimirtim

consilio.iit

quo-

versari

iicgare iion possunl. Nesci-

iiiam aciilissimi liomincs


ista

alque d()Clissimi,a

qiiibiis

quid agaiii,
qiia;

scd scimus per qualcs agant. Noviin

conscripla suiit

ambas improbaiulas

inicllige,

nius enini
iii

aganlur

sccna

quo nunqiiam
iiiamisniplj,
i20,

vel
:

bant, ct illam scilicet fahulosam et


illam vero audcbanl imjirobare, illam
ciilpaiidain

islam civilcm

clioro mcretricum, abscisus aul niollis inlravit


'

ct

hanc non audehant


b:inc cjtis simileiii

Kdili,
li;ce

mm.

iMnretuimm. At poliores
i^claut., lubtit. LIj. \, cap

lan rcutiesl, cujus c

proposucrunt,

uiora

fesla lloraIi;i. d

comparandam cxposuciuiit; non


ncnda
retur
;

nt

li;icc

pr;c

illa

le-

\ox. rcluia, abest a manuscriiilis.


Ms.
MS.S.

cligcrettir,

sed ul cuni

illa

rcspticnda inlcllige-

* *

quam

dortore. M. 7i. 20o0 et 20:io, celebrubmUur. M. AlKiiiot Mss., sua sucru. Paulo i st cditi,
7<i(;,

at(|iie ila siiie

periculo eoriim qui civilem liieotcrricjena:


,

trl

quw minclc.

omnesMss.,
i

sic

enim sunt

sic cis

nuUer

est

clioro

meretricum
l's.

quu nemo ubscimis,

EinciKlauiur cx nianuscrii

itrra. * sjc Mss. Ed-

vc.o

BiuVa erim

e',

rjyj.

18'
logiain
pla, ea

DE CIVITATE
reprclicndere mclucbant
,

DEI, S.

AUGUSTINI
liomines noctu

188
circumire limina donius
poslca pilo
,

uinque conlemfabulosa anibxfainveniel fabu-

tres

ct

quam

nnluralcnt vocanl, apuii meliorcs auimos


civilis et
:

primo limen securi


prohibcaiur inlrare

ferire,

terlio dever-

iiiveuirct

locum. Naui et

rcre scopis, ut his datis cullura; signis, deus Silvanus


;

bulosx sunt amb:vqnc


ter
iiispexcrit

civiles

ambas
qui

quod neque arborcs

c.xduiilur

losas qiii vaniiates et obscenitates


;

arabarum prudenscenicos ludos


feslivi-

ac putanlursine ferro, neque farconlicitur sine pilo,

ambas

civilcs

neque fruges coacervantur sine scopis


tribus rcbiis trcs nnncnpalos deos,

ab his autem

peniiienles ad fabulos;im in
tatibus et in

deorum civirmm
daiida;

Inlcrcidiuiam a
Dcvcrraiii
a

urbium divinis rebus adverleril. Quovitae

sccuris intercisione, Piluinnum a pilo,


scopis, quibus
feta

inodo igitur

aelerna!

poleslas cuiquam

diis cuslodibus contra vim dei Silvani


Ila

deorum islorum
rra coiiviiicunl
,

tribuilur,

(juos siia simulacra et sa-

conscrvaretur?

conlra dei nocentis sccvitiam

diis fabnlosis

apertissimc rejtrobalis
,

non valcret custodia bonoriim, nisi plures esscnt adversus uuum, ciqiic aspero, horrendo,
silvestri, signis cullur;c
iuciilto,

esse siinillimos formis, aeiatibus, sexu, liabilu


jtigiis,

con-

nlpole

gencralionibus, rilibus, in qiiibus omnibus aul


fuisse
iiilcliigunlur
,

lanquam

contrariis rcpugna,

lioiniiies

et

pro uniuscujusque

rcnt. Itane isla esl innoccntia

deorum

ista

concorniagi.-'.

>il3 vel inorle

sacra cis et solcmiiia constilula, buiic


(irm;inlibusque d;cinonibus
,

dia?

h;i

ccine sunt niimina salubria urbium,


'

crrorem
aiit

iiisiniianlibiis
(|iialibcl

ridonda qi];un ludibria ihcalroruin


3.

?
,

cerlo ex

occasioiie inmiundissimi spiritus

Ciim nias ct femina conjunguntur


:

adhibetur
esl

falicndis luiininis

CAPUT
i.

IX.

De

mcntibus irrcpsisse?
officiis

dcus Jugalinus

sit

hoc fercndum. Sed


adliibclur et dciis

domum

siiignlorum deorum.

duceuda
nl
iii

qiix, nubil,

Domiducus;

Quid

ipsa niiniinuin oincia

lam viliterminutarnnoporlere,

domo
,

sit, adhibeliir deiis Doniitius; ul nianc;it

que

coiicisa, prdpler

quod

cis

dicunl pro uniuscujus-

ciim viro

addiliir

dea Manlurna. Qnid


:

iillra qiKi-ri-

que proprio munere


mimicu3

siipplicari
jaiii

unde non

lur? Paicalur humaiuc verecundice

peragat c;clera

qiiidem oinnia, sed multa


rililali
,

diximus

nonne scurquariim
darct,
et

concupiscenlia carnis elsanguinis, procuralo secrclo


piidoris.

qiiam

'

divinse consonanl diguilati?


infanti,

Quid implelur cubiciilum turba numinnm

Si

duas qiiisquam nutrices adhibcret


niliil
isti
;

quaiido ct paranyniphi inde disccdnnt? El ad hoc


iinplctnr,

iiiia

nisi

cscam, allcra

niliil

nisi

podim

non ut eorum prrsciitia cogilala major

sit

sicut

ad hoc duas adhibuerunl deas,

Educam

cura pudicili, sed ut feminae, scxii infirmre, novitale


pavidae
ginit.is
,

Potinam
in sua

nempe

desipere,

el

aliquid

mimo

similc

illis

coopcrantibus
:

siiie ulla difricullalc vir-

domo

agere viderclur. Liberum a liberamenlo


qiiod

auferatur

adest enim dea

Virginicnsis,
et

ct

.ippcllatiim voluiil,

mares

in

cocundo per
:

ejiis

dciis paler Snbigus, et dea malcr Prcina,


tiind;i',

dea Por-

Leneficium emissis scminibus liberentur


feminis agere Libcram,

hoc idem

in

el

Venus,

cl Priapus
in illo

(rt).

Quid

esl

hoc? Si

quam eliam Vcnerem

pulanl,
cl

omiiino labnranlem
vari oportebal,

opere viriim ab

diis adjiiaiit aliipia

quod
lioc
|)io

el ipsas

'

perhibeant semina emitiere;

ob

non

sufficerel aliquis unus,

Libero
poni,

eamdcm

virilem corporis parlem in temLibera;.

niia?
cliain

Niimquid Vcnus

sola pnriim csscl

qiia;
'

ob

lioc

femincam

Ad

hanc addunt mulicrcs

dicilur nuncupata, qiiod sinc ejus vi


Si
u!Ia

fomina
honii-

allributas Libcro, el

vinum proplcr libidinem conci'

virgoesse noii desinal?

est frons

in

tandam. Sic Baccliaualia summacelebrabanliir


nia. Ubi
licri

iiisat;ilia

nibus, qua; non esl in numinibus, nonne


conjiigali
tol

cum

crediinl
,

Varro ipse

conlitetiir a

Baccliantibus
II;cc

deos ntriusquc scxus esse pra^sentcs


iiislanles,
ita piidorc arficiinitur,

non potuisse,
Sallcm

nisi

mente commola.

lamcn
aii-

01 hiiic opcri
ille miiiiis

ul et

poslca disi)licuerunt seiiatui saniori, et ca


lcrri.
Iiic

jiissil

movcalur,

cl illa plus roliictolur?

El corle

landcm

forsitan senscruniquid
in

im-

mundi
possint

spiriliis,

diim pro diis babentur,

hominiim

solvatiir; si si adest Virginiensis dea, ul virgini zona adest dcus Subigus, ul viro subigalur; si adcsi doa

nirnlibus. Ila;c cerle


qiii|)|te

non

liercnt in theatris.
:

Prcina, ul subacta, ne se commovoat, roinprim;iliir

Liidiinl

ibi

non

fiirunt

qiiainvis

deos

dea Pcrliinda

ibi

quid facil? Krubcscal, cat foras


,

liubere, (|ui ctiam ludis talibus delectentur, siinile sit


furoris.
'1.

agat aliquid ct inaritus. Valde inhonestiim csl


qiiod vocalur
illa
,

nl

impleat quisqiiam nisi

ille.

Scd
doiis.

Qiialc aiitoin
c;>

illiiil

cst,

qiiod ciim rcligiosum a

forte idoo

toloratur, qiiia

doa dioilnr csse,

mm

supcrstitioso

disiinclione discernat,

uta supcrsti-

tioso dirat limeri dcos, a religioso


reri ul parentcs,
ii;i

autcm tanlum ve-

non

iit

hostes limcri; atquc oinnes

mascnlus crcdcrctur, cl Porlundus vocarolnr, coiilra cum pro uxoris piidicitia posccrot ma"is mariliis auxilium, qiiain fola contra Silvanum. Sod

Nam

si

bonos dicat,

iitfacirnis sit

cos nociMilihiis parccrc,


:

quid hoc dicam,


liis
",

cum

ibi

sitel Priapus nimiiis niasoiiot

(piam la^dcrc qiicnKpiam iuiioccntem


fct;p

taiiicn iniilicri

snpor

ciijus

immanissiiiiiim

tiirpissimiim

post parluin

lics

deos cuslodes commcmorat

fascmum scdcrc

nov;i iinpla jiibobatur,

morc honeslis-

adliibcri,

ne Silvanus deus pcr noctem ingrcdiatur ct

vcxcl; coruinquc
'

cuslodum signilicandorum causa


At maniiscripti carcnl
parlicula,

Fdiii,
;

mnfjis

qnnm.

Sola odilio I.OV., (7Hmn ludibrid^mrlnrinnct llicnlronm). sic Ain. cl Mss. Al viiid. Kr. lov., rarlimda : el iiifra, rartumim ; locii, rerlimdiis.

*

ni(?f/i-

ipiii.'

quideiu

aliis ^^iinilil^us locis oiiiillitur

sxpe ab

iNoslri iiminisoripli, (/(/

siiir. vi,

Augusii.Ki.
Mc \iii(l. Ain. cl. M,s.s. Al Fr. I.ov.. ipanm. * bic iiublri inanuscnpli. in n., ccld>rantur.

I.OV. ol aluniDl Mss., mnliis.

sic uoslri.
hb

omissa yoce, cjiis. M.


i, cap. 20.

M.

sola odilio l.ov., mri.s

in,i.scH///,s.
I

M.

((/)

\idc Aruob.

lib.

cl

aclaiil.

1S9
tiiiio el

I.IBFR
religlosissimo nialroiiarnm
adliiio,
iirltes
'

SKXTUS.
hiil)tilil;ilc,

^''^
e.'i

plios pcrlliiorc, in .iniiiiis liominiim nioliri locuiii,


iit

4.

Kanl

ol <ivil(!iM

lli(M.lo|-iam a lluiolonia

fubulosam rcpicIuMulal, civilcm vero


ulraipie jiidicio

r.ilMilosa,

a llicalris, lcmiila a sccnis,

sacra

rcproliciidcre (|uidcin hon audoal, sod prod(riido rc-

poiililiciim a
ii

carminibus poclarmn, volul rcs iioncslas

prohoiisibilom
roclo
iical

oslciidal

al(|uc
,

ita

vcraccs a fallacihus, gravcs a lcvihiis iiua posscrias a liulicris , appclcmlas a rcspiiciulis


lurpilnis,
,

iiil(!lligciiliiim

rcprohata

sola naliiralis nuiiaiii

cligcnda?

I)e

(|ua

sno loco

adjutorio Dci vcri

simt (Hiasiconcnldrsiililililalodisccriicrc. Iiilcllij^inms


i|iii(i

diligciitiiis

disscrenduni cst.
liberlnte

agaiil

ilhmi llicalricam cl rahulosam llicoloj^iain

CAPUT X. fie
i. Uibcrlas

Senccw, qui vehcmcntius

civi-

ab

isla civili

pcndcrc novcrmit

cl ei

de carminibns

lem iheologiam rcprehendil,

qmm

Varro fabulosam.
islain urb.i-

poctaiuin laiuiuain de spcculo n^suilarc; cl idco isia


exposila, (inain (lamiiaic non aiidciil, illam
cjiis iina-

sane, qu;c huic defuit, ne


,

nam

Iheologiam

ihealricae simillimam
,

apcrtc
,

siciil

gincin libcrius argiiinil ct repieliciuliml, ut qui agiiosciinl

illam rcprehoiulcro aiidorel


iioiiniillis iiidiciis

Aiina;o Sencca;

qucm
.

quid

veliiit

ct liaiic
;

ipsam faciein
tameii
ita

cujus

illa

invcnimus Apostolorum nostrornin

imago
in

csl, detcsicndir

(|iiain

dii ipsi

tan(piain
ut qni

cl.iruisse

tcmporibus, non quidom ex toto,


dcfiiit.
iii

verum ex
scribcnli

codcin specnlo se
siiit

iniuenlcs

diligunt,
videaiitiir.

aliqua

parle non

Adfuit

enim

qualesqiic

in

iilrainic

nielius

Uiulc

vivenli dcfuit. Nani

co libro (iiiom conlra supcrsli-

ctiain ciillores snos tori ibilibiis imporiis

compulcrunt,

liones condidil(rt),mnllocopiosiusatquc vehemcnlius

ul immnnditiam lheoIogi;e fabulosac sibi dicarcnt, In


suis solemnitalibus poiiercnl, in robiis diviiiis liabc-

reprchcndit ipse civilem

islam et urbanam tlieoloatqiic fabulosain.


inqiiit,

giam, qnain Varro llioatricam

Cum

rent; atque

ila

ct

sc ipsos

immundissimos
ihcatricam

spirilus

enim de simnhicris agerct, Sacros,


tales
,

immor~
immobilt
piscium,
'
:

nianifostiiis esse dociicrniit,

et hujiis iirbana; ihoolo,

inviolabiles
,

'

in maleria vilissima alque

gi;c velut electae el piobat:c illain

abje-

dedicant

hubiius

illis

hominum ferarumque

et

ciam atquc reprohatam


riml
;

memhrum

partenique fecciii

quidam

vcro mixto sexu diversis corporibus induunl


si spirilu

ul

cum

sil

univcrsa lurpis et fallax, alque


ejiis

se
iii

uumina vocant, quK

accepto subito occurrerent,

contiiieal
liiieris

commcnlillos dcos, una pars


,

sit

monslra haberenlur. Deinde aliquanlo posl,

cum

ihco-

sacerdotum

allera

in

carminibus poelarum.

Ingiam naturalcm praidicans,

quorumdam pbilosopho-

Uirum habeal

el alias partes, alia quaeslio est:nuiic

riim seiitciitias digessissct, opposuit sibi qu^pslionem,


et ail
:

proptcr divisionem Varroiiis, et urhanam et ihcalricaiii t!ie()logi;iin

Uoc

loco

dicil

ad unain civilem perlinore,


qiiia

salis, ut

terram deos

esse, el

Credam ego ccelum et supra lunam alios, infra alios? Ego


aliquis,

opiiior,
diiiis,

ostendi.Undc,

siintamba; similis turpiluvii is

feram aut Platonem, aut Peripateticum Slratoncm (b),

absurditalis, indignitatis, falsitalis, absit a


*

quorum
veriora

aller fecil

deum

sine corpore, alter sine


,

animo

religiosis

ul sive ab liac

sive ab

illa

vita speretur

Et ad hoc respondciis
tibi

Quid erqo tandem, inquit,


aut Romuli, aul
Tnlli
y

.Tlerna.
5.

videnlur T. Tatii,

Denique

et ipse

Varro commemorare
conceptione hominis

el
,

rare deos coppil a

enumequorum

HostiUi somnia?

Cloacinam Tatius dedicavit dcam

Picum
mcnlis

Tiberinumque Ilomulus, Hoslilius

Puvorem alque
altcr

iimnerum' exorsus
duxil usque

cst a

Jano; eamque seriein per-

Patlorem teterrimos hominum affeclus, quorum


Itrrila; niolUS cst,

ad decrepili hominis tiiorlCD), Cl (Jeos


perlinenles
clausit
:

alter corporis^nec morbiis qui,

ad ijisum

hominem

ad NxMiiam
ccepit

dem

sed color. ILoc iiumina potins crcdes

cl coclo
tiirpibiis

loam, qu2s in fuiieribus

senum canlatur deinde

recipies?

De

ipsis

vero ritibus crudcllter


Ule,

dcos

alios oslenderc,
,

qui pertinerent,

non ad ipsuin
,

quam

lihere scripsit?
ille

iiiqnil, viriles sibi

partes

liominem

sed ad ea qua; sunl hominis

sicuti
vilae
sit

est

amputal,

lacertos secat (c).

Ubi iratos deos liment,

victus, vcstitus, el

qu.Tcumque
in

alia liuic

sunt

qui sic propilios merentur? Dii aulem nullo dcbent coli

neccssaria

ostcndens

omnibus quod

cu-

genere,
et

si et

lioc

volunt. Tanlus est pertnrbala: mentis


,

jusque inunus; et propler quid cuique debeat suppli-

s(dibus suis pulsw furor,ntsic dii placenlur

quemel

qua universa diligentia nullos demonslravit vel nominavit deos , a quihus vita a^terna poscenda
cari
:

in

admodum

ne

homines quidcm saiviunl teterrimi

in

alifabulas Iradila:^ crudelitatis. Tyranni laceraverunt

sil,

propter quain

unam

proprie nos chrisliani suinus.


sit,

quorum membra, neminem sua


rcgiw libidinis voluplatcm

lacerare jusscrunt.

In
srd

Qiiis

eigo usque adco tardus

ul

nou

inlelligat
diligeiiter

castrati

sunl quidum

isluin

homincm

civilem

thcologiam tam

nemo
Se

sibi,

ne vir essel, }ubente domino, manus

intulil.
.saji-

oxponendo
giia:

et aiiericndo,

eamque

illi

fabulosa;, iiidi-

ipsi in tcmplis

contrucidant, vulneribus suis ac

atqiie probros;c

similem demonstrando, atque


salis evidenler

guine supplicanl.

Si cui intueri vacet

qnce faciunt,

ipsam fabulosam partem esse hujus

doccndo, nonnisi

illi

naturali,

quam

dicil

ad pliiloso-

Sic Mss. Edili vero, inviolabilesque dcos.

2
* sic Mss. 766, 20:i0 ct 20ri2; at in n., spclere nora mipla jnbeulur, more horw.nlmimo el reliqmmimo mutrouuriim. sic c.tiarn Mss. 20ri1 et 20:)3. Morel lcgil, sedcre novn nupla iul)ehulur, ore honenlinsimo el religiosisdmo malronarum. \iflc bjni. (;ril., pa-^. 136. m. ' PliircsMss., a veris reliifiom. * Mn<J. Aiu. et lx)v., mmeros. Er. ct aliquot Mss.,
I

joanncsMcnrsius lcgondnin

iiulat, in

malcrm

vihsstnia

alque ignobili dcdicunt, hubilus illis Inmimum fcrarumque corporibus ct piscium, quidum vero mixtos sexus diversis induimt.
3

Kdili, rrfld/fi.
iiic i|iso

Scd mclinsmanuscripli,

tradila;.

merum.

m-

libcr a rorlulliano citalur in () cap. 12 ; s(!d jain non exstat. (/;) vid. Diog. I.aevt., lib. 5, 58 etseqq. {c) uclant., 'il). 1 Inslit.jCap. 21.

Apologclico,

m
qiiwijue paliuntur, inveniet

DE CIVITATE
tam indccora
,

DEl, S. ALGUSTINI cultum ejus mngis ad morom, quam ad rem


nere.

m
pcrliill.e,

honestis ut

tam

iniligna liberis,

tam dissimilia sanis


eos,
si

nemo

fuerit

Ncc kges ergo

nccinos

iii

civili
,

ihcovel

diihitaturus furere

cum

paucioribus furerent

logia id inslilncriml, qiiod diis gratiim essel

aJ
li-

lurba est. iiitnc sanilalis patrocinium insanientium com2. Jain illa (lua; in ipso Capilolio ficri solere credat nienioral, el inlrcpiilo omniiio coarguil, quis
hisi al) irridentihns
s:icris

rem

pertineret. Scd isle,


feceral
,

quem

philosophia qu.isi

bcrum

',

laincn quia illuslris popnli Rnmaiii

senator eral

colebat quod

reprchendehat, agebat
adorahal
:

anl furonlilnis fieri?


pordiliim
',

vEgypiiis Osiriin Ingori

iiivcnliim

magno

csso gandio derisisscl

Nam cum in mox autcm cnm pcrdiiio


alqne
Isc-

qnod arguebat, qnod


licct

ciilpabat

qnia vidc-

supersliliosus esset in

eJMS invenlioqne fiiigalur, dolor


liiia

lamen

ille

cum pliilosopliia docnerat, ne mundo sed propter legcs civium moresque hominum non quidem agcrel finmagnntn
aliqnid
,

ab eis, qui nihil pcrdiderunl nihilqne invencrnnl,


i

gcnlem sceiiicum
plo
:

in theatro

scd imilaretur in tcmqu;e mendacitor agchat,

veracilcr expriinalnr,

Iluic

Inmen,
csl,
,

>

inquil

fnrori

eo danmabilins, qiio

illa,

cerlum lcnipns
insanire.
cala;
ficii.
Iii

esl.

Tolerahile

semel

in

anno
pnbli-

sicageret,
sccniciis

uleum popnlus

veraciter agereexislimarei;
,

Capilolinm
,

pcrveni

pudebil

autem ludendo polius deleclarel


XI.

quam

fal-

demcnliae

quod

sihi

vanus furor
,

allribnil of-

lendo decipcrot.

Alius nomina
alins

deo
est

subjicit
,

alins
iinclor,

horas Jovi
qni

CAPUT
Ilic inler

Quid dc iudmis Seneca senserit.


snpcrsliiiones re,

nnntiat;

lictor

alius

vano

alias civihs iheologiie

Sunt quceJujiioln hrachinrnm imilalur ungentcm. longe a lemiioni ac Minerva; capillos disponant
,

prehcndit cliani
sabhaia
;

sacramenta Jud;rorufn

el
,

maxiinc
pcr

inutiliter

eos facere aflirmans

(','md

plo, non (anium

simnlacro stantes, digiios

mosuiit

illos singiilos

vent ornantinm niodo. Sunt qnrp


sniil

specnlum teneaiit:
:

partem

a;lalis sua;

seplem inlerpositosdies, scplimam fere perdant vacando, et mnlta in lcmnoii

qnre

ad vadimonia
olTeranl
, ,

sna deos advoceiU

pore urgeiitia

agendo tedantur. Chrisiianos


,

ta-

ini lihcllos

el illos

cansam suam doceant.

senex jam decrcpiius, qnolidie lihenler spein Capitolio inimnni ngcbat, qnasi dii ''. Omnc illic ciaront ', qnem illi homincs desieranl

Doclus arcliimimus

men jam lunc Jud.ois inimicissimos partcra commemorare ansus est, ne vel
tra su;c

in

neutram

laudarel con,

patri.x

veterem consuetudincm

vcl reprc-

hoiideret conlra
illis

propriam forsitan voluntatem. De

arlilicum geims
del.
si

o|)craliim
:

"

diis

immortalihns desi

sane

Jud;ieis

cnm

loqueretur, ait

Cum
sil

inlerim

El panlo posl

Ili
,

tamen,

inquit,

<

eliam-

usque
luit
,

co sceleraiissima; genlis consuetudo convaul per

snpcrvacuum

usnm

noii

tnrpcm nec infamcm

omnes jam

terras

recepta

vicli

dco promillimt. Scdenl qn;cdam in Capitolio, qnre iie Juiionis quidom, si crcse a Jove amari piilanl
:

victoribus

lcges

dederunt.

Mirabatur ha^c diccns,


,

ct qiiid divinitus

ageretur ignorans
signilicaret quid

subjecil

planc

dcre poetis velis, iracundissim;t;, respcctn terrentnr.


3. Ilanc lihertalcm

senlcntiam

qua

de illorum sacra:

Varro non habnit

tantuminodo
esl
;

nientornm

ralione scnlircl. Ait enim

llli

lamen

poeticam thcologiam reprchendere ansns

civilcm
nt-

cansas rilns sninoverunt; major pars popnliracit,

on nusns

cst
,

qnam

istc concidil.

Sed

si

vcrum

quodcur

faciat ignorat.

Sod de sacramentis

Jud;i;o-

lendamus

delcriora sunt lcmpla

uhi ha^c aguntnr,


in his sacris civilis

rnrn, vel ciir, vel quatcnus institnia

sint auctoriiale

quam
cas
iii

ihcalra ubi (inguntiir.

Unde

divina, ac

posimodum

a popiilo Dei, cui vita; ailcm.T;


teiiip(re
,

thcologi.T has partes potius elcgil Seneca sapienli, ut

inysterium revclatum csl,

qnooporluit cadiximus, ina(n), el


iii

animi religione non habeat

sed in actibiis fint:in

dem

auctorilate

snblala sint

el alias

gal. Ail

cnim

Qn.i;
,

omnia

sajjicns scrvahit
diis grala.

(piam lcgihns jnssa


j)anlo
<

non tanqnam

Et

\ime cum advcrsus Manich;i;os agoremus lioc opcre loco opporlnniore dicendum est.

posl

<

Qnid qnod el matrimonia,


,

inqnit,

CAPUT
tcclu
,

XII.

Qnod licnliHum deorum


qui

vnnitale de-

deoriim jnngimiis
?
,

ct

ne pie qnidem

fralrum ac
,

ncqueat dubitari Kternam


,

eos vitam neinini


adjiivcnt

sororum

Hellonam

Marti

collocamns

Vulcano

posse praistare

nec

ipsiiin

tcinpo-

Venerem
libes
sicrlim

Nepliino Salaciam. Qiiosdam taincn cx,

ralem.

rclin(iuimiis

qnasi

condilio defccerit;
,

pra;-

Nunc propler
mythiccn
ixissiml
, ,

ires llieologias,
,

qii.as
,

Gra;ci

dicunt
dici

cum qiucdam
(lofiiisse.

vidusc sint

ul Populonia, vcl
j^cli-

pliysiccn

poliliccn

latinc
;

auicm
quod

Fiilgora, ct diva Hiiniina


toroiii

qnibus non miror

fabulosa

naturalis

civilis

noqne
do

Omnom
,

islam

ignohilom dooinm

do
,

fabiilosa,

qnam
illa

ot ipsi

miillonim falsornmipio doo,

iiirltam, (iiiam
6il
,

longo .tvo longa snpcrslilio coiiges

sic

inqnil

a.Iorahimus

ut

mcmincrimns

rnm
civili

cultorcs liborrime rcprchondcrnnt


,

ncqiio

cujus

pars essc convincitur, ojnsquc ol

Kdili, riio.T

drrisisfet.

avtem de inrento mngniim fiiisse qandium Al Mss., moxautein invenlum miKjno esse fiaudio
r,oliios

ista

simillima vcl ctiam deterior invenitur, spcranda


;

csl a;lerna vila

si
,

cui salis

non

siinl

(\x in hoc voin

"*Ui%'niiniina.
*

700, 20ol et Sftw

soriili snnnis.

Iiimino dicla sunt

adjnngat eliam

illa (pi;v.

siipc-

M.
Mss.. cxxperlnreul. * sic nnsiri omncs Mss. In B., qHcm lioniines dcsicrant,

riorihus lihris ,ol

maximequarlo do

felicilalis

daiore

vind.

Am. ol
M.

Dco plurima

dispulala sunl.

Nam

cui nisi uni fclici-

oniisso,

i'ii

illi.

B., operuntiiim. Jiixtii Mss.

7G6 ci 2053 corrcxm.us.

sio ali(iuot Mss. At cditi, pliilosoplii qiiasi

Uberian fece-

runt.
* rroha: iiolx

Mss

nivarona.

'.a)

toiu. 8. vid. Ijb. liijjinta ircs cont. Fausl. Manidi.,

m
l:i(i

IA\WA\ Sr.PTIMlJS.
qiiod anim.-c naliira
cst
, ,

m
p(;r
id (juod

proiUor ;vlcrnnm vilain coiisconuKli lionrmos cssenl , si dca l.ilicilas ossct? 0"i:> vcrt) iion lea , sod
Dci; cui
,

imnHirlalis

('rc:i

,1

sinc (pialicuiiupie

vit;i (;sse iioii

polcst,

Ktiinnia

niiiiius csl

Dco

nisi dalori lclicilalis


,

consc-

nims
plicii.

cjiis esl aliciialio a vila

Dci in a;lernil:iUi siipiil

crandi suiiius

qiii
|tia

attcrnain vilani

iihi

veia cst ct
Noii
aiilcin
,

Vil:iin

ij,'iliir

a;tcrii:iin

csl siiie ullo (ine (e-

plciia r<!licilas,

diarilalc

(li!i{^imiis ?

licciii, soliis ill(!(l;it, (pii (l;ii


(pioiii:iiii lili
,

vcrani /clicilaloni. (jiciin


civilis
,

(laloicm cssc Idicilalis


(|iii

(iu('in(|iiain

islorinn (lcoriim
nisi ila
lioc

(jiios colil lli(;(do^i;i isl;i

(l;iie

laiila

lurpiliidine coluiilur, cl

colanlur,

iion

posse convicii siint; non


,

soliiin |roptcr isla lciiili-

niiillo liirpius iiascuiilur,

aKiue ob
jiulo

se spirilns
(|na; dicla
iioii ?

porali: atqtie lcrrciia

qtiod sii|)crioril)tis qiiiiiqtic


|iroplcr
,

iinmundissimos
suiit
,

coiiruciiliir,
diiliilarc

cx

Iiis

brisosiciidimiis, s(;d

iiiiillo iiiat;is

vil:iiii

:ilcriiiio
stiiil.
iii

ncmiiicm

oporlcre. Porio

(|iii

dat

nam

(pi;c
illis

post morlciii rtilnra

(;sl
,

qiiod

islo

lelicilatom, vilam (luoiiiodo jmssil dare ;clcrnaiii

cam
lcqiii-

cliam

coopeianlibiis

cgiiiiiis

colcndi noii

quippc vitam a-tcrnain dicinius, nbi cst sinc


licilas.

liiic
,

Scd (|uoniam vclernos;c consncludinis


allo radices bahcl,
si

vis niinis

Nani

si

aniina

in

poenis vivit

;r.lcrnis

cni dc isla civili


|);irtim
,

ibeologia rc-

bus ct
jlla

ipsi spiriliis
,

crucialiuiilur

immundi,

niors cst

spiieiida aiqiie vil:iii(la


ariiid

vidcor dispulassc,

poiius a'lcriia
,

qiiam

vita. Niilla (|iiippc

major

ct

voliimen

qtiod bnic

o|)ituIanic

Uco

coiijuii-

pejor ost niors

qiiam nbi

non morilur

inois.

Sed

gendtiin cst, aiiinuiin intendat.

LIBEIi SEPTIMUS.
De
diis seleclis civilis theologiac, Jaiio, Jovc, Saturno, ct crcleris, (luod telicilalciu.

nec eorum cullu perveniatur ad ffitern^

vilae

PH^F.\TIO.
Piligenlius
tali pieiatis

quam
,

verius

Si

dii

seliguntur
(</).

nl

bulbi

nligue
:

mc

pravas et vetcres oplniones


,

veri-

ca-teri

reprobi judicanlur

Non hoc dico


ad
,

video

inimicns

quas tenebrosis anrniis allius

enim ctiam ex
alque
elccti (uerint

sclectis seligi aliqnos


;

aliqtiid nuijiis

el tenacius

diulurnns buinani generis error infixit,


,

pra;slanlius
,

sicul

in

militia

cum

tirones

cvcllcre atque exslirpare coiianlem

ct illius gratia

qui boc
ejiis

iit

verus Deus potest


,

pro

meo modulo
libri

in

ex bis qiioqne eliguntur ad opns aliqtiod m.ijus armorum. Et cum eliguntur in Ecclcsia
qui fiant pra^positi
,

adjutorio cooperanlem
,

ingenia celeriora aiqiie


satis

non ulique

cseteri

reprobaniur,

ineliora

quibus ad hanc rem superiores


siilficiunt
; ,

cum omnos
Eligunlur

boni fideles clecii merito nuncupentur.


lapides angtilares
,

snperque debebnnt

patienter ct aoquanimiter fcrre

in ycditicio
,

non repro-

et propler alios

non pulare supcr[luum

b;ttis c:Ueris
,

qui structnrae parlibus aliis deptitan-

qnod jam

sibi

sentiunl non necessarium.


,

Multum

nia,

liir.

Eliguiitnr uvae ad
,

gna res agitur

ciim vera

et vere
,

sancta diviniias

alix"

vescendum , nec reprobanlnr quas relir.quimus ad bibendum. Non opus est

<(iramvis ab ea nobis etiam huic


fragililati

quani nunc gerimus


,

inulla percurrere,

cum
quod

res in
dii
,

aperlo

sil.

Quamobvel

necessaria subsidia pra;beantiir

non

ta,

rem non ex boc


sunt,velis qui
dii ipsi

ex multis quidam selecli


vel

nien

'

propter morlalis viloe transitoriiim vapnrem


,

scripsit

eorum

cullores

scd proptcr viiam bealam

qn.'c

nonnisi aetcriia csl

vituperandi suiil
isti

quj;renda et coienda pncdicatur.

quinain
in
llieologia civili

sint

sed adverlenduin potius et ad qtiam rem selecli videantur.


:

CAPUT PRIMUM.
veniri posse

An
sit.

cum
,

CAPUT
Hos

II.

Qui

sinl dii selecli

et

an ab

officiis vilij-

deilalem non esse conslileril

in

seleclis diis

eam

i.;-

rum deorum hubeantur

excepli.

credendum

ccrte deos .selectos Varro nnius libri conlexlio,

Hanc diviniiatem, vel, ut


ct

sic

dixerim, deitatem

nam
banc

ne conimendat, Janum, Jovem, Saturniim


Merciiriiim
niini,
,

Genium
,

boc vorbo

uli jain

nostrosnon pigct, ut dc grxco exilli 0-:6r-r,ra.

Apolliiiem, Marlem, Vnlcantim

Ncptti-

pressius translcrant id quod

appelhnt

crgo divinitatem sive deilalem non esse in ea

llicologi;i,

Solem, Orcum, Liberum patrem, Telltirem, Ccrerem, Jiinonem, Liinam, Diaiiam, Miiiervam , Vene:

quam

civilem vocant,

qux

a Marco Varroiie sedeciin

reni,Vestam
ciin

in

quibus omnibus ferme


fcinina?. Ilacc

viginti,

duode-

voluminibusexplicala

esl, id est,

non

perveiiiri

ad

a^ter-

mares, octo sunt

numina utruin proiiiajor-

nae vitae lelicitatem laliurn deortiin ciiltu, qualcs a civi-

pter m:jorcs in muiido adiniiiistraliones selecta dictintiir


,

latibus qualiterque colendi instiluti siint, cui

nondum

an quod populis inagis iiinotucrunt


?

persnasitsextusliber,quem proxinieabsolvimus, cnin


istiim forsitan legcrit
,

qne

cst eis cullus exbibitus


liis

Si proplerea
in

quia ope,

quid de
,

li:ic

qiKcslionc cxpeFi(;ri
,

ra majora ad

administranlur

mundo

non eos

dienda

ulleriiis desideret

non

b;d)ebit.

eiiiiii

invenirc dcbuimus intcr illam qnasi plebeiam ntiniiiiuin


ijise

potcsl ut sallein dcos selectos aique iirxcipuos

qiios

multiludincm

niiniilis
,

opusculis deputatam. N;im


,

Varro voltimine complexus csi

iiltinio

de

qiiibiis

primiim

J;iiius

cuin puerperium concipiltir

panim diximns
bcatain
re

qiiisquam colcndos propier vitam


,

nnde cuncta
iiiiiiiilis

op(,'ra illa

sumunt exordium
,

minnlalim

qu;c nonnisi a;ierna cst

opinclnr, Qiia in

disiribula
:

nnminibus
est

adilum aperit rccipropler


ipsuiii

iion dico

quod

facetius ail

Tcrlullianus lorlassc

liieiido seniini

ibi

et Salurnus

\in(J. ctP:r.,

non tanlum.

() similo quidi-iani

iii

Apolosctico, cap. 13.

jgg

DK CIVITATE
:

nEI. S.

ALCUSTINl
et

10G

semen
-ai

ibi

ibi

Ubcr (), qui marcm cffnso seminc libeLibera quam et Vencrcm vobml qnse boc
,

rnm

parliibiis

homimim

qu:T^rant qnid
,

respon-

deanl dc Vilumno et Senlino

nlrum

el ipsos velinl

idem bcneficium confcrat emisso semine libcrclur. Omnes


sclecli

femin.T

ul
illis

eliam ipsa
sunt
,

babere onininm qna^ vivunl ot seniiiml polosialem.


Qiiod
si

bi ex

qui qu:c
,

concediint

aUcndanl qnnm eos


,

siiblimiiis

appellanmr. Sed
fluoribus

ibi
,

est et dea

Mena
Jovis

localnri sint.

Nam

seniinibus nasci

in

tcrra

el

ex
si-

menslruis

prwcsi

qnamvis
'

lilia

lerra esl

vivere aulcm
Si

alqiic sonlire cliain

deos

lamen

ignobilis.
in

Et banc provinciam

fliiorum
ipsi

mon-

doroos opinimliir.

aulom dicnnl Viluiimo alque


,

slruornni

libro

seloclorum dcornm
, ,

Junoni

Sonlino hsec sohi allribuia


el sensibiis adminiculanlur
facil

qn:e in carne vivescnnt


; 7

re in diis scleclis eliam qu.iR ..assignat .p... :illCl>M .i:>r.ij,iiai. idem lUOlll nuclor cadem cum el hic tanquam Jiino Lucina eina tst
:

cur non deus


,

ille, .

qni
.

omnia vivere alque scnlire


,

cliam canii vitani

Mena

privigna sua
,

eidcm

criiori prrsidet. Ibi


,

sunt

pradjot ct sensiiin

iiniversali

operc hoc nuinus ctiam

ot diio
;

nosoio qui obscurissimi

Vitnmniis cl Sonti-

parlnhus trihiicns? El quid opus osl Vilumno atqiic


Sonlino
?

qnonim allcr viiam , allcr sonsiis pnorporio l:iriiiis mnlto pliis pr.rslant , cnm ginnliir. Et nimirum
sint ignobilissimi
,

Quod
ct

si
,

ab

illo qiii vit:c

el sensibus univer-

saliter proesidct

his quasi famiilis ista carnalia veliit


;

quam

lot

illi

procores cl selecli.
,

extrcma

ima commissa sunt


,

ilanc sunl

illi

selocli

Nam
liim
,

prof.Tto

siiie vila cl

sonsu

qiiid
,

cst iliud lo-

destitiili f:nniiia

ut non invcnircnt qnihus eliam ipsi


,

qnod

niiiliobri

utoro gorilur

nisi

ncscio qnid
?

isla

commitlcrcnt

sed cuni tota sua nohilitate

qii:

ahjiclissimiim limo ac pidveri coinpirandnm

visi siint scligendi

opus facere
et

cum

ignobilibus coct

CAPLT
ne

III.

Quam mtlla
causa
tol

sit

ralio

qum dc
,

seleclio-

gcrentur? Juiio selecta


conjux
,

regina Jovisque oior


,

quorumdam dcorum
QiiT
igiiiir

posnil

ostrndi

ctim tnullis

ha!C

lamen

Iterduca est puciis

etopus

f;ioit

iuferioribus excellentior admiuistratio dcpntetur.


1
.

cum dcabus
nii-

ignohilissiinis
,

Aboona

el

Adeona.

Ihi

solocios doos ad hoec opera


Senlir.o, qiios

posuerunt et Mentcm deam

quic faciat pucris

honain
,

niinaoomiiuiil, iihia

Vilumnoet

fama

mentem

et

inter sclcclos ista

non ponitur
:

quasi

ohscura recondit, in hiijus muiiificonli:cparlitione sk Conferl enim selcclns Janus adilnm et

quidquam niajus praeslari homini possit


lem Juno,
qiiia

ponitur au,

perentur?

Ilcrduca esl el Doniiduca

iiuasi

qnid
noii

conrcrl soloclus Satunius sequasi jaiiuam semini nicn ipsum confcrt seleclus Liber ejiisd(*m scminis
;
;

quam
esl

prosil itcr carpcre el


:

domum
deam
ciii

duci

si

mons
isli

bona

ciijus miineris

seleciores

inlcr

emissioncm

viris

coufcrl hoc idcm Lihera

qua;

selccta nuniina

minime posucrunl.
,

Qu.-e profecto ct

Ceres seu Venus est


et haic

feminis

confert selecla Jiino,


,

Minerva; fuerat praefercnda

por ista minuta opeia

non sola

scd ciim Mciia


,

(ilia

Jovis
,

fluoros

puororiim niemoriam tribuerunl.


miilio csse niolius hahore hoiiani

Quis enim dubilet

uienslruos ad

cjiis

qnod conccptiim

cst

inorcmen-

mentcm

quain me-

lum lam

et confert Vitiimniis ohsciirus

et ignoliilis vi:

mori;im qiianlunilihet ingentem


esl
,

?
:

Neino eniin malus


qiiidam vero pessimi

confert Seniinus obscurus et ignobilis sensuin


illis

qui

bonam hahet nientcm


siiiil

qiKC diio lanto

rehus praestanliora snnt


ac ralione vincuntiir.
intcllignnl
,

qmiiilo

nieinoria

miiabili

tanto pojores quanlo minus


,

et ipsa inlclleclu

Siciil

onim

possunt

quod malc cogiiant

oblivisci.

El tamcii

qu.e raliocir.antur et

profoclo
,

potioia
,

Minerva cst inlcr selectos deos


tnrha
vilis
?

Mentem autcm deain


dicam
plura
?

simt bis

qii.-e

sine intcllectii alque ralione


:

ut pccora

operuil. Qiiid de Virlute

quid de
dixi-

viviinl el sentiunl

ita ct

illa

qu;e vita sonsiiqiio


,

siiiit

Folicilate
niiis
(rt)
:

dc

quihiis in qiiarlo lihro


de;is liahorciit
,

jam

prxdila

his qu;e

ncc viviint nec seiiliunl

merito
vivi-

quas cuni

nullum
,

eis loeuin

prxdcrunlur.

Inlor selcclos iiaqiie

doos Vilumnus

inler

seleclos doos dare voluorunt


,

ubi dcderiinl

ficalor el Scnlinus sensificalor


,

magis habcri dohuo.

Marli el Orco, uni elTcclori iiKirliiim


2. Cuin igitur in

alicri recepiori.

runl qu:im Janus sominis admissor el Satiirniis soininis dalor vcl salor et Lihcr el Lihora seminnm coin,

his niimitis operihus,

qux

lui-

niilatim diis pluribus distrihula siint, otiam ipsos selectos videamiis

niolorcs vel emissores


cogilare
,

quoe scmina indignum est

tanquam senatuni oum plehe parilor

nisi

ad vitam sensiimque pervenerint. Qu.-c

opcrari

el iuvcniamiis a qiiihusdam diis, qui iiequa-

niiinera sclocla

non

dantur a diis scleclis

sed a qui-

quam
liora

seligendi putati suiit, niullo inajora alque

mein
iil

biisdam incognitis et pr;c isloriim


Qiiod
si

digiiilale negleciis.

adminislrari

qiiam ah

illis qiii

selecti

vocan-

respondolur
,

omiiiuni inilioruni polestalem


illi

tur

restat arhilrari, non proplor prrslanliores

bahore Januin
cpplui
*,

el idoo

cliam qiiod aperilur coii;

niuiido adininistrationes,
popiilis

sed
,

qiiia

provenil eis

non immerito
,

atlribiii

el

omnium

semiiuiiu

magis innotescerent

sclectos eos el prci-

Satiirniini

ct

ideo seminatioiiem quoiiiic hominis

piios nunciipatos. Uiide dicil cliam ipsc Varro, qiiod


diis

non possc ab

cjiis

operalionc sojiingi

oinnium semi,

quibiisdam palrihiis el doabus malrihus

sicnt

niim einiltciidorum Lihernm el Lihoram


cliain

ot idoo his

boniinibus, ignobililas accidissct. Si


idco lortasse inlor seleclos deos
|uod ad islam nohiliialcm

crgo Fclicitas

praessc

qusc ad subsliluendos hnmines porli-

csse non dchuil,


foriuiiu
pr.i:
illis

ncnl

Mcm

omninm pnrgandorum ct paricndoriim Jiinoct ideo eam non decsse purgationibus fcinina-

non mcrito, sed


polius
iion

pervcnenmt; sallom

iiiter illos, vcl

'

providcntiam. F.mondantiir ox nnniiscriplis. \in(l. Ain. ot Kr., quod aperil conccptinn. Dcor. 111). 2 docct (fi) limic liliciuiii ciccro, do ^;il.
Fdili,
,

Forluna poncretur, qiiam dicunt dcam

rationa-

liuiu eb:>e u

Liburu liacdio Juvis ut bcuiulis

liliu.

(fz)

Ncmpccapp.

21, 23.

497
bili
'

LU5KII
ilisiiosilione, sed,
iil
iii

Si;i riMiJs.
iiiin
(iiiiii

198
cst opcrantiuni
hingiilas aitis
miiltitiidini

lcmcrc accidcuil,
(iiis

siia (Mii-

piilatiini
,

consulcn-

i|iic iloiia ('01110110. lia-c.

sclcclis lciicrc apicuiii


|uis.scl

iiisi

iit

p;irtrs ciio

ac facile di-

(lchiiil,

iii

(|iiilitis

iiiaxiiiio

(|iii(l

ostciidil

sccrcnl

singiili, iie oiiincs in

jirlcnna tarde ac difliciU;

(|iiaiulo cos vidoniiis iion pt:L>cipiia virliiU^ iion raliu)ial)iii

cogcrciiliir cs.se |tcrlecti. VcrunitaniCM vix quiKqiiain

fclicitatc,
sciiliiiiil,

scd lciiioruria, sicul coriini cullores


Forliiiia! potcstatc sclcclos. Naiii cl

icpcrilnr

dcorum
iioii

iion selecloruni, qiii aliqno criinine


;

<lc illa

faniani traxit inlanicin


piiiiii
,

vi.\

autciii

scicctonim

qiiis-

vir discrlissiiiitis Sallusliiis cliaiii ipsos

dcos lorlassis
iii

ipii
Illi

iii

se notain conluiiiclia; iiisignis ac-

nlleiidil,
oniiit
ni;i},'is

cuin dicercl
doiniiialur
;

<

Scd profccto Forliina


rcs ciniclas
c.v

ccperit.
isli

ad istorinn humilia opcra de.scendcrnnt


sublimia criniina non vcncrunl. I)e
iioii

rc

ca

liiiidinc
(</).

in illorinn

(luain

ex vero cclcbral

olisciiraliiue

Jaiio

qiiidcin

iiiihi

facilo
:

quidqiiam occurril,

Non
islis

ciiini possiiiil

iiivciiirc causaiii

cur cclcbrata
aiiibaruni

sit

qiiod ad pnibruin pcrtiiicat


iniioceiiliiis vixerit iiiolius.

et fortassc talis fueril,


fl-agilii.sque
:

\enus,
ineriia.

cl obscuiala sil

Vinus;
,

ciiiii

ab
siiil

el a facinoribus

re-

consccrata sinl nuinina

iicc

conipaiaiida

Salurnum fugientcni hcnigiius exccpit


rcgiinm
;

cuiu

Aut

si

hoc nobilitari ineniil, ipiod pluies apciiiiii

iiospite parlilns esi


gtilas

ut eliaiii

civitates sinSaliiriiiain.

pcltinl;

pliircs

\ciiorcni

(luaiii

Vii tulcni (t);

condcicnl
iii

(o)

i.stc

Jaiiiculuin,
oiiinis

ille

cur colcbiala esl dea Mincrva, et ohscuiata csl dea


Peciinia
?

Sed

isli

cultu

dcoruin

dedccoris appctitoinvenerunt,

cuin in genere huniano plurcs allicial ava;

res, ciijus vilain


miilacri

ininiis turpcin

enm

si-

ritia (luain peritia

el in cis ipsis (lui sunt arliliciosi,


,

monslrosa deionnilate lurparunt; nunc euin

iJio inveiiias hoiiiiiicin


pcciiiiiaria

qui

iioii

habeal arlein suain

bilroiitem, nuiic etiam qiiadrifrontem,

tanquam ge-

nicrccde venalein; pluiisipie peiidalur seinali(|uid lit, (|uain

niinuin,

f;iciciilcs.

An

forte voluerunl, ut, quoniain

per pioplcr quod


^liud
est
fil.

id

quod propler

plnriini dii selccti

crubescenda perpetrando amisetanlo

Si cigo insipicnlis judicio niultiludiiiis iacla


isla

ranl froniem, quanto islc innocentior csset,


frontosior appareret
?

deoruin
iioii

solectio

cur dea l'ccuiiia Minervye

pia'lala
iiiiiltr'

csl, cuiii piopler pcciiiiiaiu sinl arlilices


isia dis-

CAPUT

V.

De Paganorum

Si amciii paiicoiuiii sapicniiuin esl


,

secretiore doctrina pliy'

liiictio

cur noii pra-lata esl Vciieri Virlus,

cum

sicisque ralionibus.

eani

ioiige ratio piaclerai? Sallein certe, ul dixi,


tujia, (pnc, sicul piiiant
oiiiiii
(|iii

ipsaForiii

Sed ipsorum potius interpreialiones physicas


inus, quibus turpitudinem miserriini erroris
allioris doctrinae

auclia,

ei

pliirinium Uihuunl,

velut

re doiiiinalur, cl res cniictas ex libidinc niagis

specie, colorare coiiantur. Primuir.

qiiain

ex vcro ceiebial obsciiraUiiie;


valuil, ui lenierario judicio

si

tantuni et in

cas interpieiationes sic Yarro

commendat

ut dicat

deos

suo quos vellet ce-

antiquos siinulacra
finxisse; quae ciim
adisser.t doctrina;

deorum
oculis

et

insignia ornatusque
iii

lehraieL, obscuraicl(|uequos vellet, priecipuuin locuin

animadvcrtissent
,

qiii

haherel in selectis

qiiu;

in ipsos

quoque deos

lain

mysteria

possent aiiimam mundi

pnccipuai esi potcsialis.


iiihil

An

iit

illic
iiisi

csse non possel,

ac partes ejus, id est deos veros, animo videre

aliud etiain ipsa Foriuna,

adversani putaiida

quorum

qui siinulacra specie bominis feceruiit, hoc

est habuisse lorluiiain? Sibi ergo adversaia esl, quye


alios nohiles laciens iiobililata iion esl.

videri secutos

quod morlalium animus qui

est

Ui
(b):

corpore bumano, siniillimus est iininortalis animi

CAi'UT

IV.

tanquam
Melius actinn cuni
diis

si

vasa ponerentur causa nolaiidorum dco-

inferioribus

aui nuUis infmnenlur opprobriis,

qnam

runi
cuni scleclis,

et

in Liberi

xde (Enophorum

sisterelur, quiid

sigiiilicaret

vinnm

(juoruni lunlce lurpiludines celebrenlur.


titielur
:

per id quod continet id quod con(juod forinam

ita
,

p(r siinulacrum

habeiet

Gratclaretur autein diis

islis

selectisquisquam
,

iio-

biimanam

significari aiiiiiiain

ratioiialem, quod eo
,

biliiati* et clariludinis appelitor

et eos diceret for-

velut vase natura ista soleat conlineri

cujus nalnraj

luiiaios,
iiores

si

iion

eos magis ad injurias quain ad ho-

deum
in

volunt esse, vel dcos.


,

llaic

sunt mysleria do-

seleclos viderel.

Nam

illain

infiniam lurhain

clrinae

quae iste vir doctissimiis penetraverat, unde


ista

ipsa ignohilitas texit,ne

obruerelur opprobriis. Ri-

lucem

profcrret.

Scd

bomo
iliam
,

acutissime,

demus quidem, cum eos videmus figmentis hiimanarum opinionum partitis inler se operibus distrihuios,
tanquam niinnscularios* vecligaliumconductores,
tanqiiam opificcs in vico argentario
(c),

num
priini

in istis
,

doclrin^B niysieriis
libi

prudeniiam

perdidisti

qua

sobrie visum est

quod

hi

qui

vel

populis

simulacra constiiuerunt, ct
et

nietuin

uhi

unum

dempserunt civibus suis,


stiusque deos
inaiios? bi

errorem addiderunt, caveleres observasse

vasculum ut perfeclum exeat, pcr mnltos


transit,

artifices

siiie siinulacris

Ro-

cum ab uno
non

perfecto perfici possel. Scd aliter

enim

libi

fuerunt auctores, ut baec contra


dicere

irrationabili. Melius cdili alii, rwn ralionabHi siiOragaiiiibus manuscriplis, qui paulo posl loco, accideril

posteriores

l-ov.,

Romanos

auderes.

Nam

si

et

illi

antiquissimi

simulacra coluissent,

fortassis

toluin
,

nabeiii, accederet. lM\., niinuluUirios. vind.

Am.

Kr. et aliquot Mss.,

mu-

nusciilwios.

Alii

velures

iibii, Lic el inira, cap. 11,

minus-

istum sensum de simulacris non constituendis intcrim verum ', timoris silenlio premeres , el in huveri. (^orriguntur

cularios. (a) in Bclio CaiilinjE, cap. 8. (b) suijaiKJi, appelimt.


(c) i)cii^ii;iUir hic vicus urbis
geiilarii.

* Edili,

(lucm incolcbaal

fabri

ar-

(rt)

virgii., lib.

ex manuscriplis. 8 .tncid., vers. 557, 338.

M.

(b) vid. ciccr., luscul. (iuacst. lib. 5, cap. 15.

199
jnsccinodi pcrniciosis

DE CIVITATE DEI
vanisquc
figniontis

S.

ALT.USTIM
esl
,

200
niiii

inysleria

lius disscrciidiiin

do

oivili

qiiaiuum ad

isla docirin;c loquacins cl elalius pr.xdicares.

Anima
',

doos selocios attinct,


slnl im[ilovoro.

opitiilaiilc

Deo

vero,

quod

i\i-

laincn Hia lani docia


miis) por

ol

ingeniosa

(ui>i

le niiillnm dole-

hnc

inyslcria (ioctrin;!,

ad ncuiii suuin
facla cst
;

id

C.VriJT VII.

An
a

ralionabile

ftterit

Jauum

et

Ter-

esl a qiio f.uJa cst

noii

cum quo
;

ncc cu-

vtinitm in

duo nttmina separari.


sump-Nit

jus porlio, sed

ciijiis

condilio est

iiec qiii est

omnium
illii-

Janiis

ii^ilnr.

(|uo

cxordiiim

qu;oro
Ii;rc

aiiima

sed
(it

qiii fccit

omncm
si

aiiimam,

fpio solo

qiiisnam sil? Rcspondetiir, .Miiiidns csl. Drcvis


]il;inc

slranle
niillo

aniiua iicala,
poliiit

ejiisgratia' iiou sit ingrata,

cst ;itque aporla rospiinsio. Ctir rrgo


icrutii
inili:)

ad euui

inodo

pcrveiiiic.
,

Vcriim

ista
,

myslciia
qu.x:

dicunlur

poi tinore

finos

vcro ad aitcpropter
iiiilia

doclriiKK
qiiiiiUur

qualia sint

qiiantiqiift

pendenda

se-

rum

qnein

Terminum vocanl? Nam


istis

osleiideiil. Falelur inleriin vir isle doclissi-

ct fines

duohus

diis

duos mcnses perhibent dc-

nius
und(!

auimam

uiiindi ac parlos ojiis csse

vcros dcos

dicalos (a), pr,T:lor illos

dcccm
;

quihiis iis(pic ad

De-

iiitoiligilur

lotam
,

ejiis

thcologiain, cain
Iribiiit,

ipsam

ceinbrom

capttl cst

xMarlius

Januarium Jano, Fe

scilicot

naimalom

ciii

plurimiim

usquc ad

briiarium Termiiio. Idco Tcrminalia


Febriiaiio celchrari dicttut,

eodem

nien.^io

aiiimrc ratioiialis

naluram se extendcre poluisse. De


in

cum
' ;

fit

sacrnm purgalo-

nalurali oniui
iu qiio

paucissima pra-Ioiiuilur

hoc lihro

rium

qiiod

vooant Fobruitm

uiide mciisis noiiicn


,

videhimus

iilriiin per iiiterprclationes physio-

accepil (b).
esl
,

Numquid ergo ad iniindum


,

qui Jauus

logicas ad Ii.iuc natiiralem


qiiani

possit rcfcrre civilein


scripsil.

initia

rcruin pcrtinent

et lincs

non perlincnt

de

diis selectis

ultimam
:

Qiiod

si

po-

ut aller
Iioc
iiari

illis

deus
ficri

pr.neficcrelur? Noniie

omnia qu;e

in

inerit, tola naluralis erit

et qiiid

opus erat ab ca

mundo

dicuiit, in lioc cliam


isla
,

mundo
,

tcriniilli

civilcm lanta cura disiinclionis adjiingcrc? Si aulom


recto discrimine scparaia csl
cst qiise
illi
;

fatciitiir?

Quae cst

vanitas

in

opere

qiiando ncc

isla

vera

dar(j potosl;item

dimidiam

in

simtilacro faciein diiiii-

naturalis placct

pervenit cnim usqiie ad


fecit cl ani-

plam? Noiine
tcrprelarentur,

istiim
si

bifronlem multo clcganlius


ct Januui
,

aniinam, non usqiie ad veruin Deiini qui


iiiam
:

eumdcm
qtii

et Terininuni

qiianlo cst ahjectior


circa

ct

falsior

isla civilis

dicerent

atquc

iniliis

uiiam faciem

finibus allcrani

qune

maxime

corporum

est occupala
,

naluram

darcnt

quoniam

opcratur, iilrumqiic dcbet inniotii aotionis

siciit ips;E

intcrprctalioiies cjiis

ex

qiiibiis

qii.Tdam

lendeie. In

omni
,

enini

suye qui

iioii

necessario*

commemorare me

oportct, tanta ah ipsis

rcspicit inilium

non prospicit finem. Unde neccsse


prospiciens
'

exqiiisitic ct cnuclcala; diligcntia

demonsirahuiit?

cst a

mcmoria

rcspicienle
ciii

conncclatur

CAPUT
est

VI.

De upinione

Varronis, qua nrbitralus


,

iiilentio.
fiiiiat

Nam

excidcrit

quod coepcrit, quomodo


si

Deum

aniinam esse mundi

qui lamen in parlibus


sit.

nou inveuiet. Qiiod


putarcnt
,

vitam beatain

in

hoc
,

suis Itabcul

animas muUas, quarum divinn nalura

iiiiindo inchoari

extra

mundtim

perfici

ct

idco Jano, id est

Dititergo idem Varro adliuc de naturali iheologia


prailoquciis
,

mundo

sohini inilioriim iribuercnt

deum
sed

se arbilrari esse
yi.6uiJ.o> ,

animam mundi
ipsnni niiiiidura

poiostatcm

profecto

ci

pra;poncn.iit

Tcrminum
rerum
lein-

qucm
esse

euinqiie a diis selectis Crieci vocant


et
Iiuiic

non alicuarcnt. Qiianquam

doum

siciit

homincm sapicntcm
ah aiiimo
,

ctiam niinc
,

cum

in istis diiobusdiis initia

ciim

sit

ex corporc cl
ila

aiiinio, lameii

dici saiicnlem
sit

poralium finesque Iractantur, Terniiiio dari dcbuit.


;

miiudum deum

dici

ab animo

cum

ex animo

plus honoris. M;ijor


(piepcrficitur
:

eiiiiii

heiitia est

cuiii

res qu;E-

et corpore. Ilic videinr quoqiio niodo conriteri

nniim

sollicitudinis aiilom plcna siinlcoepta,


iiiioin
,

Doiiiu; sod ul pliinis ctiain inlrodiicat, adjiingit

mimin
,

doiicc perdiicanlur ad
pit,

(picin (|ui alKiuid iiici,

diim dividi

iti

duas parlos
,

cccluiu ct tcrram
et aera
;

maxime

appclil, inlcndil
,

ct ca;iiec

cxspeciat, exoptat

lum bifariam iii aquam et Iiuiniim


secundiim aora
,

aMliera
:

leriam vero

de re inchuala
VIII.

nisi

lcrminelur, exsullal.

c (piihus

sumnium
,

esse a;lhera
torrain

CAPUT
letn
I

Ob quam cuusam cullorcs Jani


finxerittt,

bifrott-

torliam

aqiiam

iii(imani

intatjinrtn ipsiui

quatn tamen ciiain

qiins oniiics parles (pi.iliinr


.Tlli(!re ot

animariim essc plcnas,


,

in

quadrifroiilcin videri volitnt.

acre immorlalium

in

aqua et torra morad circulum


.

laliiim
liin.i;

ab sumiuo aulem

circuitii roeli

Scd jam
liir.

bifronlis simulacri inlcrpretalio profera-

a-llieroas aiiimas

csse aslra ac slellas


intolligi

eos

Diias euui f:cics anlo ol roiro hahere diount,

quod

o(f;l(!Slcs

dcds

iioii

mndo

osso

sod cliam

liialiis iiostcr,

cuni os a|)erimiis, miindo similis viet palaliim Cr;i'ci oupavov appellant


;

vidori

intor luu;e voro gyriim ot

nimhorum ac von.sed

doaliir:

unde

ol

loruin caciimina acrcas csse auimas,


iioii ociilis

oas aniiiio
,

iioiintilli,
,

iiiquil, poct;T;

Lalini coclum vocaverunt pa-

vidcri

cl vocari hcroas

el larcs

cl

ge-

latum

quo

Iiiatu oris, ct foras

esse aditum ad den-

nios. K.TC est vidclicct hrcvitcr in isla prclocnliiuic

proposiia

tli(;olo;,'ia

naluralis

qii.T
:

non

liiiic l:iiiluiii

* rliiros et oplim^p not.T mantiscri|itl Fr., hrltruin. >oii iiialc f(/rta.ssis, laiuolsi

cum

vind. Ani. ot

aimd vaiToiicni,
Sabinis purqa-

sed mullis pliiiosopliis placuil

de

qiia tuiic ddigcii-

lil).

.")

(Ic

l:iiiiia

linj;iia

lc>,'alur
i.>

irbruum

vtenlum,
' si
'

rl in .sv/cri.s no.tli

vrrbtmi.

(iniiics uiaiiiisiri|iii, (iiiiiniiii


Iinlict,

unus lam(;n loco, pro.


HCfCssc csl
ttt

sii;

viiKJ.

Am.

et Mss.

At Fr.

ct r.ov.,

ad Pctnn

stim

spiriiu.'^,
iitiiiin('i)
(/')

piosiirirtitis.

\l

cdili,

ine-

tifiin.
'

rrspirtrnli pro^pirtrns, clc.


iii

\iiid. Ant. Fr. ct Ms<i.,nrrrs!iaria.

l'liil:iri'ii.

Niiiiia.

* Ldili, ia.\quc.

Al j.loiiipio

.MiS., cos.

liiitaKh.

ii>tJ.

201
lcs \crsiis, cl iiilrorsns
(liK-dis cst
iiiiiiiiliis

Mni.H
:ul

sr:

PilMUS.
iiiodo licri potesl, ul vcl tciiipon; pru;vciiiantur a
clis iniliisvc lactoruiii.S(;iupci
facit, (piain illa (pi;i!
lit.
(;iiiiii

205
fj

fiiiiccsX")-

''''*'-

'!""

I"-'"'

|)n)|it(;r |)ahiti
^,)iii(l

iiostri

vocalxiliiiii,

prior cst rcs qii:u

vcl gi;'cuiii,
iiiaiii,
'

vcl

pocliciiiii.

aulciii lioc

ad

aiii-

Qii;i|ii'oplcr si

ad

Jaiiiiin

pcr-

(luid
iiic

ad

vilaiii

xicriinm? rroplcr solns salivas


gliiliciidis, parliiii

tineiit iiiitia factoruni, iioii

idco priura sunt cflicicn(il,

colatur

dcus,
siil)

quibus parliin

tibuscausis, (|uas Jovi Iribuunt. Sicut cnini nihil


it;i

exspuciidis,

C(Vlo palati iilraiiiio paiidilur jaiiiia.


(piaui
iii

niliil incho;iliir

ut

liat,

(piod

iioii

(acicns caiisa
siiiit oiii-

Quid cst porro absurdiiis,


iiivciiirc diias