Está en la página 1de 8

ornal

DE GALICIA

S U PL E M E N TO D E C U LT U R A
NOS
2 4 D E X A N E I R O D E 2 0 0 9. N Ú M E R O 7

CEN ANOS DE
VIDA GALLEGA
Vida Gallega, fundada en
1909, foi a revista literaria
máis popular da historia do
xornalismo no país
2 NÓS I UNHA REVISTA CENTENARIA XORNAL DE GALICIA 24 DE XANEIRO DE 2009

Un século de
Vida Gallega,
a revista literaria
máis popular
Cúmprense cen anos do nacemento da revista literaria galega máis popular e
duradeira: Vida gallega.. Entre 1909 e 1963 viron a luz 779 números. Dalgún deles,
a finais dos anos 20, chegáronse a imprimir 70.000 exemplares, máis do dobre,
por exemplo, que o diario máis popular daquel tempo, El Pueblo Gallego.
UN ARTIGO DE HENRIQUE ALVARELLOS

A  completa da transcorre máis de medio século como redactor


revista Vida Gallega (VG) é hoxe de crónica dun país. artístico.”
inatopable. Bibliotecas, museos
e centros culturais públicos de A PRIMEIRA ETAPA Así mesmo, faise
Galicia teñen parte –ás veces boa O número un ten cuberta, a toda un chamamento ao
parte– dos seus 779 números, cor, dun xoven artista de 22 anos “concurso de todos
pero por ningures se encontra na chamado Alfonso Rodríguez los fotógrafos, tanto
súa totalidade. É incomprensible, Castelao, e no editorial da terceira profesionales como
pois falamos dun documento páxina dise o seguinte: aficionados”:
único –histórico, literario e
gráfico– da Galicia da primeira “Vida gallega será un brillante “No rechazaremos
metade do século XX. compendio de la obra literaria ninguna fotografía que
O primeiro número de VG viu a de Galicia (…). Este periódico es la redacción considere
luz en Vigo en xaneiro de 1909. O un gráfico y tiende a presentar en interesante. (…) Los
xornalista e escritor Xaime Solá formas plásticas la vida gallega. fotógrafos no deben temer Capa do primeiro
número de Vida Gallega, obra de
Mestre (Vigo, 1874-1940) foi o seu (…) Nuestra primera plana en a que sus asuntos sean Castelao, publicado no mes de xaneiro de 1909
fundador, propietario e director. color es obra de un caricaturista frívolos. De lo mismo
O último número que atopamos gallego notabilísimo, Alfonso insignificante puede salir la visión
publicouse na primavera de 1963. Rodríguez Castelao, que acaba de precisa de la vida gallega.” nacemento das Irmandades da AS PLANAS DA REVISTA
Álvaro Cunqueiro era daquela obtener en la exposición Iturrióz Fala, a constitución do Partido
o responsable e Faro de Vigo, de Madrid un gran triunfo. (…). Ou sexa: literatura e crónica social; Galeguista, a República e… o CONSTITÚEN HOXE
a empresa editora. Castelao ha entrado a formar creación, información e imaxe. estourido da guerra civil. De todo UN DOCUMENTO
Dende estas parte de nuestra Con estas bases, os primeiros anos isto non ía saír indemne. Acolleu,
dúas datas redacción de Vida Gallega constitúen hoxe, iso si, a toda a intelectualidade do IMPRESCINDIBLE
un século despois, un documento momento. Firmas como Murguía, NA HISTORIA GALEGA
xornalístico imprescindible, Cabanillas, Pardo Bazán,
todo un escáner dunha época: o Fernández Flórez, Sofía Casanova, DO XORNALISMO
aspecto das nosas cidades e vilas, Noriega Varela, Rey Soto, etc, e
os actos sociais máis postos nos ilustradores do talle de Castelao,
salóns da burguesía daquel tempo, Álvaro Cebreiro, Eduardo ACOLLEU A TODA A
as homenaxes a paisanos ilustres Padín… Mais axiña iniciou un
tributadas na terra ou –o máis distanciamento fronte aos novos INTELECTUALIDADE
importante– na emigración, pois movementos que, dende a política DA ÉPOCA, PERO AXIÑA
a emigración galega a América foi e xa na segunda década do século,
a grande destinataria –e mecenas comezaban a artellar xa un marco SE DISTANCIOU DOS
tamén– deste proxecto editorial. propio de decisións para o país, e NOVOS MOVEMENTOS
en galego.
O GALEGUISMO Justo Beramendi, no seu reciente GALEGUISTAS
O sentimento de defensa de e premiado volume De provincia
Galicia estaba claro. Xurdía, a nación (Xerais, 2008) define
ademais, nun contexto no que as a ideoloxía desta publicación
ansias –chamémoslles– rexionais como “rexionalismo ortodoxo”. O
ou rexionalistas, alborexaran historiador e intelectual Marcos
había pouco. Mais o grande Valcárcel explica, pola súa banda
debate chegou á hora de defender e deste xeito, as relacións de VG
a lingua propia, o galego, como cos galeguistas: “Vida Gallega
instrumento no que expresar ese non era unha revista encadrable
amor polo país. no mundo cultural galeguista
Entre 1909 e 1963, en distintas
épocas, viron a luz 779 números
Vida Gallega viviu, páxina aínda que contase nesa época
da revista. Hoxe, algúns deles a páxina, a protohistoria con algunhas firmas ocasionais
son imposibles de atopar do nacionalismo galego, o vinculadas a este movemento
XORNAL DE GALICIA 24 DE XANEIRO DE 2009
UNHA REVISTA CENTENARIA I NÓS 3

O empresario Xosé Iglesias Presa, que fora conselleiro delegado de El Pueblo Gallego, adquiriu os dereitos de Vida Gallega en 1947

ou aínda reproducindo con Gallego, non superaba os 30.000


frecuencia, como facían tantos exemplares; Faro de Vigo, 15.000;
medios, versos dos clásicos galegos La Voz de Galicia, 13.700, e El
do Rexurdimento. Máis ben Ideal Gallego, 10.000. (Fonte:
habería que dicir que o galeguismo De provincia a nación, Justo
consideraba esta publicación Beramendi).
como unha revista de carácter
folclórico, dirixida á emigración O SILENCIO E O RENACER
e a certas capas burguesas hostís Vida Gallega só sobreviviu
aos ideais galeguistas”. dous anos ao inicio da guerra.
En maio de 1938, a escaseza de
SOLÁ VS. RISCO papel e produtos básicos para
As polémicas entre os poder afrontar a edición, levou ao
nacionalistas galegos e o director seu peche. Xaime Solá falecía en
Xaime Solá foron moitas. Quizais, 1940 e en 1947 a súa viúva, María
a de máis sona deuse en 1919. Solá Beiner Hoffer –de orixe suíza–,
escribira unha serie de artigos vendía os dereitos de publicación
atacando unha conferencia dos Xaime Solá, fundador e primeiro director da revista a Xosé Iglesias Presa
nacionalistas. Dicía, por exemplo, (Ponteareas, 1900-Madrid, 1971),
que “el nacionalismo de la lengua un empresario da comunicación
es (…) un artificio que no se puede César Antonio Molina, que baseou afincado en Lugo que fora
ni se debe sostener”. Vicente a súa tese doutoral (1987) na conselleiro-delegado de El Pueblo
Risco, Losada Diéguez e Arturo historia da prensa literaria galega, Gallego, tamén un dos editores da
Noguerol reaccionaron enviando afirma no seu libro Prensa literaria revista poética Alba –e, asemade,
unha carta conxunta a Faro de en Galicia 1809-1920 (Xerais): tío-avó de quen isto escribe–.
Vigo que Solá reproduce e contesta “Solá entende sempre a literatura Logo de 16 anos de silencio, en
en Vida Gallega (número 123, galega dunha forma bilingüe, novembro de 1954, reaparece Vida
marzo de 1919): aínda que non pode agachar a súa Gallega. Esta segunda etapa é
decidida preferencia polo idioma bastante descoñecida para a crítica
“Non se decata, Sr. Solá, de que castelán, no que el mesmo escribe”. literaria malia que os 77 números
o noso nacionalismo é unha Xa ás alturas de 1933 Solá –quen, que viron a luz ata maio de 1962
Irmandade? (…) Polo camiño lembramos, abrira a súa revista foron unha plataforma onde puido
imos loitando pola liberdade da con Castelao como “redactor desenvolverse o “galeguismo
nosa terra e da nosa fala, para artístico”– posiciónase agora posible” da época, o coñecido
abrir os carreiros do mundo ás duramente contra a campaña como o “exilio interior”.
vivas realidades que en Galicia do Estatuto: “Ser galleguista No medio da ditadura, nunha
esmorecen asoballadas polos supone renunciar a ser español”, sociedade castrada por un réxime
que, como vostedes, señor denunciaba en outubro dese ano. opresor, as páxinas de Vida
Solá, coidan que non hai máis Gallega ían ceibando, ás veces
mundo admirable que o mundo 70.000 EXEMPLARES cun arre, outras cun xó, con
madrileño.” Con todo, e tamén supoñemos caneos varios contra a censura,
grazas a debates coma estes, a verdadeiras xoias literarias e
E Solá contesta: popularidade de Vida Gallega artísticas, a maior parte delas en
chegou a tales cotas que superou, castelán, pero tamén destacada
“Creo que los nacionalistas en tiraxes, aos diarios galegos de produción en galego, xunto coa
gallegos viven fuera de la realidad máis implante. Por exemplo, en crónica social, ou crónica rosa
cuando sostienen la precisión de 1927, con máis de 350 números xa do seu tempo, centrada esta
cultivar el idioma gallego en una publicados, as tiradas rondaban
forma que supone la muerte –en el os 70.000 exemplares, unha cifra
agro– de la lengua española.” elevadísima, pois o xornal galego De arriba a abaixo, capa de agosto de 1957, obra de Mariano García Patino;
de marzo de 1929, asinada por Álvaro Cebreiro; e de outubro de 1957,
de maior difusión, El Pueblo Continúa na páxina seguinte >>
pintada por Isaac Díaz Pardo
4 NÓS I UNHA REVISTA CENTENARIA XORNAL DE GALICIA 24 DE XANEIRO DE 2009

nunha Galicia urbana e burguesa


–minoritaria, pero existente–.
Brey, Mariano Tudela, Leal Insua,
Gamallo Fierros, Álvarez
Otero Pedrayo
Os deseños e a maquetación desta Blázquez, Castro-Gil, Julia pulsa o espírito
segunda Vida Gallega estaban
pensados con verdadeira vocación
Minguillón…
A publicación afondaba
da súa época na
estética –xeniais as cubertas de en debates culturais e primeira plana
Urbano Lugrís, por exemplo, económicos de actualidade:
ou as súas letras capitulares–, monográficos dedicados, “Moitos graves problemas
moi modernos aos ollos de hoxe, por exemplo, ás relacións s-acugulan n·os hourizontes
e seguían a ser prioritarias as entre a cultura portuguesa do mundo e de Galiza. Os de
reportaxes gráficas. O director e galega, ao idioma galego, fôra i-os da propia eclosión do
xerente e factotum da publicación ou á polémica –tan vella– de noso vivir. Os espritos mais
era o fillo de Iglesias Presa, Xosé considerar literatura galega, agudos da Europa teñen coma
Iglesias Díaz (Lugo, 1921-Madrid, ou non, a autores do país que cousa certa o naufraxio da
2004). A redacción desprazarase escriben en español… coltura oucidental i-ollan
de Vigo a Lugo a partir de 1956 e inquietos por onde vai xurdir
imprimíase en Roel, na Coruña. ÁLVARO CUNQUEIRO a yalba nova. Os libros de
Se collemos ao chou un número En maio de 1962 Vida Gallega Spengler, de Keyserling,
calquera desa época vemos na pasa a ser editada pola empresa de tantos outros andan
mancheta o elenco de escritores Faro de Vigo S.A. –aínda que n-as maus de todos. N-iste
e ilustradores que participaban a súa cabeceira continuou, momento tráxico e decisivo
nela. Por exemplo, o número ata a actualidade, en mans dos da marcha do mundo
725, de agosto de 1957: cuberta descendentes de Xosé Iglesias a Mocedade galega ten
ilustrada por Mariano García Presa–. Restábanlle, nese moito que cavilar e moito
Patiño, textos de González Garcés, momento, só seis números e que fazer. Eu que xa teño
Álvaro Cunqueiro, Martínez dez meses de existencia. Neste algun-a experiencia do
Barbeito, Pedro de Llano, Varela breve período, o seu director mundo e que teño ademais
Jácome, Paco del Riego –baixo o –e redactor da maior parte das un-a fé compreta n-os
seudónimo de Cosme Barreiros–, páxinas– é Álvaro Cunqueiro, destiños da nosa raza,
ilustracións de Urbano Lugrís, que vén de se trasladar á cidade voume permitir aconsellar
Eduardo Padín… olívica e de se incorporar ao â Mocedade nunha cousa
A estes nomes hai que engadir as persoal do Faro de Vigo. ben facile: que cavile
plumas habituais de VG: Ramón O derradeiro número do sobre dos probremas
Otero Pedrayo, Manuel María, que temos noticia saíu á rúa do mundo e da Galiza
Carballo Calero, Vicente Risco na primavera de 1963. Atrás â sombra garimosa da
–cambiaran moito as tornas quedaban máis de 36.000 eirexa románeca ollando
dende aquela polémica de 1919–, páxinas editadas, miles de as feituras das serras n-o
Leandro Carré, Camilo José Cela, fotografías e ilustracións. Ou lonxano térmo e ouvindo
Luz Pozo Garza, Antonio Fraguas, sexa, unha boa radiografía do que a zunida de traballo e
Villar Chao, Manuel Prego, Paz fomos todos nós nun tempo non d·espranza que subre dos
Andrade, Moure Mariño, Bouza tan remoto.  chaos e dos vals” (VG, 1926).

Risco, Noguerol As relacións de Vida Gallega cos galeguistas non sempre foron de
relativo entendemento. En 1919, o seu director, Xaime Solá, escribiu
e Losada Diéguez unha serie de artigos moi críticos co nacionalismo, mensaxes que
polemizan Vicente Risco, Arturo Noguerol e Losada Diéguez respostaron
decontado nas páxinas de Faro de Vigo.. Solá non tardaría en reproducir
con Xaime Solá (esquerda) a polémica nas páxinas da súa revista.
XORNAL DE GALICIA 24 DE XANEIRO DE 2009
UNHA REVISTA CENTENARIA I NÓS 5

Castelao e Lugrís Alfonso Daniel Rodríguez Castelao, na altura un mozo de 22 anos,


incorporouse como “redactor gráfico” no primeiro número de Vida
estaban entre Gallega, en xaneiro 1909, e non deixaría, en diante, de publicar nas
os “redactores súas páxinas (arriba, un autorretrato). Outro dos grandes artistas que
se encargou das ilustrar os artigos e as capas da revista foi Urbano
gráficos” da revista Lugrís (á dereita, unha selección de traballos).
6 NÓS I UNHA REVISTA CENTENARIA XORNAL DE GALICIA 24 DE XANEIRO DE 2009

Crónica social:
o inventario
do insignificante
A revista que fundou Xaime Solá en 1909 combinaba a lite-
ratura e o xornalismo coas crónicas e imaxes de sociedade.
ARQUIVO GRÁFICO ALVARELLOS EDITORA/LÓPEZ-FREIRE

“D    prensa galega. Empresarios –e


puede salir la visión precisa deputados– como José Barreras
de la vida gallega”. Tan clara Massó, mais tamén banquetes e
era a premisa, que no editorial sardiñadas de veciños anónimos
do primeiro número de de Vigo, publicábanse no mesmo
Vida Gallega se advertía de papel que daba acubillo ás
que anacente publicación ía ilustracións de Urbano Lugrís.
combinar nas súas planas o Como calquera outra publicación
trazo de Castelao ou os textos do estilo, a de Xaime Solá
de Cabanillas e Sofía Casanova precisaba de publicidade. A vida social do país
temén achou acubillo
coas instantáneas –banais, mais Repasar agora os anunciantes, nas páxinas da revista.
reveladoras– da vida cotiá da e reparar tamén no deseño dos Arriba, á beira duns
seus anuncios –algúns dos cales “excursionistas” a
escasa burguesía galega da altura. preparar unha sardiñada
De feito, o director da revista se reproducen nestas páxinas–, nas Illas Cíes, o deputado
convidaba aos fotógrafos a non revela unha sorte de historia por Redondela e
industrial marítimo José
deixarse abouxar pola frivolidade industrial e empresarial de Barreras Massó en 1922.
das súas fotos. “De lo mismo Galicia, amais de fornecernos Á esquerda, imaxes
insignificante puede salir la dunha panorámica do deseño das probas de cross
da Sociedad Atlántica
visión precisa de la vida gallega”, publicitario.

de Vigo en 1929, con
dicía Solá no seu artigo. especial protagonismo
para Sobrino, neto do
Fóra das presentacións en prestixioso presidente
sociedade das mozas da Coruña da Cámara de Comercio,
que se reproducen a carón destas o señor Mirambell. Por
último, abaixo, ritos hoxe
liñas, contidos que hoxe serían caducos e páxinas que
cualificados abertamente como se cualificarían como
sexistas, o resto dos retratos de abertamente sexistas

sociedade que se publicaban


en Vida Gallega poderíanse
atopar hoxe, iniciado o século
XXI, en certas cabeceiras da
XORNAL DE GALICIA 24 DE XANEIRO DE 2009
UNHA REVISTA CENTENARIA I NÓS 7

Un repaso ás páxinas de Vida Gallega permiten tamén facer historia


do desenvolvemento industrial e empresarial de Galicia, así como
levantar acta dos cambios na linguaxe publicitaria da prensa escrita.
Arredor destas liñas, unha selección de anuncias de diversas marcas
publicados na revista nos anos 20 e 30
NÓS
Xornal de Galicia S U P L E M E N TO D E C U LT U R A 24 D E X A N EI R O D E 2 0 0 9. N Ú M E R O 7

Ramón Otero Pedrayo I Entre el Miño y Miñor

El huerto cerrado
TODOS LOS MOMENTOS Y LATIDOS DEL CICLO del año tienden, en la excepcional combinación de belleza, tiempo
y recuerdo de la unidad del huerto, a la plenitud del otoño y su bello destino. El destino de la rosa. Las expresiones “tiempo”, “recuerdo” no
son vanas ni repetidas. Estamos –imaginamos estar– en un huerto tudense. Circula entre sus ramos un tiempo maduro, casi tangible. No
lo percibimos en otros lugares también hermosos y colmados. El recuerdo es otra cosa. Como una sombra. El huerto habrá sido pousa de
letrados canónigos, ornamento del patrimonio de una hidalguía. Hemos aludido a su unidad. Una unidad de aspiración en los nogales, los
naranjos, los camelieros, los tilos, los rosales, los mirtos, las adelfas, los membrillos, los manzanos, los perales –de “Doña Juana”, de “Don
Guindo”, dos amantes del tiempo de las pelucas levemente influidos por el
vals romántico–, los albaricoqueros… La enumeración ha sido estudiada
como procedimiento literario expresivo. Tiene algo de capcioso, de cámara
oriental perfumada –el oriente de Lord Byron–, de ciertas argumentaciones
filosóficas. En la poesía homérica los nombres de los pueblos se suceden en
el camino y puente de los versos. Un catálogo de plantas causa una ligera
embriaguez y delicioso torpor. Ese sería uno de los encantos del maravilloso
jardín botánico formado por los Guiscardos en Palermo…
El huerto tudense se ordena en la aspiración de conceder a la tarde luminosa
del octubre final, del noviembre de regazos y cestillas en la hierba para las
frutas últimas, la suave contextura de la mejilla de una fruta, del manto
antiguo y grato de la sombra del nogal… La luz se presta y se curva y
moldea, la sombra se admira y mueve sus pestañas… En el huerto, el
silencio frutal puede tomarse en las manos y ser trabajado en cuenco para
recoger el agua lenta, la primera en saber cómo cada noche en el nogal,
en el tilo, se instalan nuevas y grandes estrellas, pesadas aves de oro, y en
llorar la inevitable muerte y deshojarse implicadas en el singular destino.
Pues todo, en derredor, fluye a sus horas y con sus fines. Sólo el huerto
cerrado quiere integrar un sistema extraño, frágil, delicado. Como una
composición musical, metafísica o también, una composición de amor,
no sufre ninguna de sus partes que otra sea lesionada. La caída de una
manzana suena en el seno de las adelfas, en la sombra de los tilos, nota
exacta y esperada si se desprende la fruta como la sílaba final del verso
irreversible, rudo choque si mano torpe la arranca…
En la luz ponderada del huerto tudense deben ser leídos y glosados algunos
poetas; las cartas de Sor María de Alcoforado, lágrimas de oro de la vieja
cepa del huerto; Safo, con sus plantos de orgullo sorprendido; los latinos
medievales de Fulda, Pomposa y aquel Bec normando que pica en la
pulpa del fruto de la leyenda dorada como los flamencos en las pomas
de los capiteles. Y, sin duda, por la música de primera lluvia otoñal, los
“saudosistas” portugueses del Lima o Limia… Se alza la ciudad en inútil
ascender, pues todo lo ha visto, sobre el huerto. Se apiñan y lucen los viejos
Este artigo, publicado en Vida Gallega en maio de 1959, foi recollido posteriormente no
brotes marchitos de olvidado rosal. Los dedos impacientes y cuidadosos volume Teoría de Galicia, publicado por Alvarellos Editora en 2007. O manuscrito que aquí
de la luz de la tarde quieren deshacer el ramo y deshojar las rosas sobre el se reproduce permanecía, ata agora, inédito

río. El ramo se aprieta con lazos de campanas vesperales, casi sollozos.


Hermosa Pomona, mayorazga, madurez conmovedora, lucha, como en el
alma de Racine, de ascetismo y complacencia; la misma lucha esencia y contraste de la vida implicada en las espinas y las rosas. Se penetra,
como en un claustro, en el huerto tudense, vacuna de las largas tristezas. Por estas entendemos las denominadas por algunos filósofos
“situaciones límite”, como la angustia, la muerte, la caída en el inconsciente (¿Por qué no el imposible amor, señores filósofos?). He aquí una
dignidad y una elegancia pocas veces logradas en las viejas culturas y saberes: brindar en la hermosa tristeza, próxima a desvanecerse, del
huerto, el antídoto y vacuna de las esenciales tristezas que amenazan como niebla cuajada en muro y cúpula contra las olas del alma…
La tristeza de saberse en un sueño en el borde del despertar. En el borde del huerto de Tuy el mundo parece erizado y hostil. Envidiamos
el cuenco roto y dorado de líquenes de la fuente… Las grandes estrellas del invierno como diosas se detienen en los ramos, y los ramos
como los mortales elegidos sufren del divino peso y orgullo. 