Está en la página 1de 489

Comarca natural de Bergantios

Salvador Parga Pondal

AGRADECEMENTOS Jos Antonio Andrade Figueiras ngel Eiroa Pose ngel Ferrero Arias Alberto Pet Grela Xon Manuel Sande Muiz Jaime Valds Parga Jos Emilio Vidal Blanco

Do texto: herdeiros de Salvador Parga Pondal Das lminas e grficas: herdeiros de Salvador Parga Pondal Das fotografas: herdeiros de Xos Vidal e Ksado Da traducin: Xos Manuel Varela Varela Da traducin dos textos latinos: Xos Pumar Gndara Coordinacin do proxecto: Jos Mara Varela Martnez Asesoramento histrico: Xos Pumar Gndara Depsito Legal: C EDITA: Asociacin de Desenvolvemento da Comarca de Bergantios A Camposa, s/n 15.111 Buo. Malpica de Bergantios. A Corua Tel. 981 70 73 77 Fax. 981 71 13 52 e-correo: info@adbergantinos.org www.adbergantinos.org DESEO E IMPRESIN Globalgrafic

Comarca natural de Bergantios

Salvador Parga Pondal

Ouh terra de Bergantios, ben te vexo desde lonxe, cos teus trigos e os teus pinos. Eduardo Pondal

Esquema previo Introducin ........................................................................................................................ 11 Bibliografa ......................................................................................................................... 17 Demarcacin xeogrfica .................................................................................................. 29 Xeografa fsica .................................................................................................................. 41 Fitoxeografa Zooxeografa Paisaxe ...................................................................... 119 Xeografa econmica ...................................................................................................... 131 Xeografa humana ........................................................................................................... 193 Apndices ......................................................................................................................... 355 ndice xeral ....................................................................................................................... 475

INTRODUCIN

Comarca natural de Bergantios 13

Desde hai moitos sculos, cocese co sonoro eufnico nome de Bergantios unha extensa comarca natural situada occidente da cidade da Corua, asento dun pobo bergantin claramente definido na rexin galega, traballador e sufrido, como corresponde a un pas marieiro e agrcola, que mereceu o apelativo de graneiro de Galicia. Esta comarca, na que o verdor dos prados se mestura cos dourados cereais, co murmurio dos pieiros e co fragor dos rompentes do mar, non acadou nunca un estudo particular no que fosen amosadas as sas caractersticas nin o mediano honor e unha divisin administrativa. Por outro lado, evidente que, anda a risco de caer nun tema amorfo, s mediante monografas descritivas de pequenas comarcas, pode chegar a ser algn da realidade feliz unha autntica e exhaustiva xeografa nacional, bastante incompleta hoxe por esta falta deses estudos particulares. Foi hai anos, iniciar o noso traballo para a construcin dun mapa de Galicia en relevo, hoxe parcialmente instalado no saln da Biblioteca Universitaria de Santiago, precisamente comezado por esta comarca, que nos resulta ben coecida por pasar nela longas tempadas, cando xurdiu a idea de facer unha achega xeografa de Espaa e render testemuo de afecto a aquela rexin case descoecida. Estas foron as motivacins psicolxicas e ocasionais do traballo que hoxe presentamos como memoria para a obtencin do grao de Doutor. Un estudo xeogrfico de tipo descritivo como o presente ha de basearse fundamentalmente na observacin, debe nutrirse, en primeiro termo, de datos arrancados da canteira da realidade1. De aqu que as nosas excursins repetidas polos camios e montes de Bergantios foran a primeira fonte de informacin. Nelas recollemos datos, realizamos comprobacins e arquivamos material grfico e de deseos que son agora base do tomo 2 desta memoria2. Este labor foi completado coa confrontacin dos nosos resultados e os ata agora coecidos. As, a pesar de ter vista para a realizacin de planos, mapas e esbozos as cartas militares de escalas 1:100.000 e 1:50.000 e o Topogrfico Nacional, escala 1:50.000, o mapa de Galicia de Fontn e outros antigos, traballo noso ntegro a coleccin de planos e perfs que figuran no mencionado tomo 2.
1 Cfr. E. Bulln (1.943): Florecimiento de los estudios geogrficos en Andaluca en la poca de Carlos V, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 12, Instituto Juan Sebastin Elcano, pp. 423-442. 2 Toda esta documentacin grfica (lminas, debuxos e fotografas) inclumola no presente volume, ben intercalada no propio texto, ben en apndice. [Nota do tradutor]

14 Salvador Parga Pondal Os datos estatsticos, toponmicos e anda xeogrficos, a pesar de ser inspirados no Nomencltor de Espaa editado polo Instituto Geogrfico, foron novamente controlados e comprobados mediante informes obtidos directamente ou dos diversos servizos estatais ou sindicais. A pesar de que a bibliografa escasa sobre o tema concreto que nos ocupa, procuramos tamn recoller no noso captulo primeiro todos os traballos, calquera que fose a sa temtica, que estudase algn aspecto ou citase a comarca berganti dalgunha maneira. O mtodo seguido foi o usual nos estudos xeogrficos. de destacar o varias veces indicado longo do traballo: que entendemos por comarca natural soamente a que merece este concepto unitario, fronte a calquera tipo de divisin na conciencia popular. Se en determinadas zonas da periferia este concepto non claro para o pobo, partimos do suposto, estritamente xeogrfico, de que hai unha correlacin entre a morfoloxa rexional e a conciencia de comarca. Por iso, atribumos, e non quixeramos por iso ser tachados de artificiosos, esta denominacin non s s zonas en que coincide o sentimento popular, senn superior unidade xeogrfica da cunca do ro Anllns. Pola sa novidade e por representar mis que ningn outro apartado unha fundamental achega cientfica, detivmonos especialmente na xeoloxa, no relevo, nas minas e na industria, captulos nos que corriximos abundantemente os datos coecidos na actualidade, algns mesmo de validez oficial bsica como son os do Instituto Geolgico. Quizais estrae que apareza, con abundancia mis que frecuente, o nome de Eduardo Pondal e os seus versos galegos en distintos lugares do noso estudo. Desde o punto de vista metodolxico, hai que facer constar que os damos como testemuo de primeira calidade. En efecto, en Bergantios viviu, e sentiu e coeceu a Bergantios coma ningun o cantor do Anllns. A sa interpretacin potica da paisaxe e da alma berganti tan perspicaz que o pobo se sentiu incorporado sa obra. tan fiel espello da realidade xeogrfica que, con toda razn, escribe o ensasta Ramn Otero Pedrayo: Ningn xegrafo digno de tal nome evitara citar algns dos seus versos, se facendo a xeografa de Galicia, chegaba s terras da costa brava do noroeste3. Aclarando as o alcance e mtodo seguido no noso traballo, dedcese sen dificultade que non cmpre sinalar particularmente conclusins. Non obstante, necesario citar algns resultados do noso estudo. Entre eles pode, en resumo, sinalarse o verdadeiro fundamento xeogrfico da comarca estudada: a unidade interna da sa poboacin e economa, a proxeccin histrica, que se pode testemuar en bastantes sculos atrs, de Bergantios. Mis anda, o noso estudo, quizais cheo de lagoas, fainos conclur co desexo fervente de que estes traballos deban ser mis frecuentes, especialmente en Galicia. Con toda seguridade, deles sair nova luz para os coecementos xeogrficos,
3 Cfr. Ramn Otero Pedrayo (1.928): Paisajes y problemas geogrficos de Galicia, Compaa Ibero-Americana de Publicaciones, Madrid, p. 201.

Comarca natural de Bergantios 15 como algunha, atrevmonos a afirmar, brota da presente memoria. Oxal esta monografa sobre Bergantios, humilde achega xeografa galega, sirva, cando menos, de iniciadora para futuras investigacins que vaian mellorando e afinando nas sas conclusins ata que todos os problemas logren solucin. Daquela, ser mis colmada a nosa satisfaccin, porque abrimos o camio E da semente se erguen descendentes altivos. Tan s nos resta cumprir un deber de gratitude para todas aquelas persoas que nos axudaron e estimularon na presente tarefa. En primeiro lugar, debo citar o meu querido amigo e compaeiro, o catedrtico de Historia Antiga da Universidade de Madrid, Dr. Montero Daz, quen co seu carioso consello tanto nos animou a adiantar este traballo e cuxas orientacins resolveron moitas das nosas dbidas. Tampouco podemos esquecer o noso antigo mestre da Universidade de Madrid, don Eloy Bulln, cuxas paternais advertencias sempre tiven presente desde aqueles afastados das. Pola axuda prestada na provisin de datos e preparacin de antecedentes necesarios no relativo parte xeolxica, a meu irmn Isidro, doutor en Ciencias Qumicas, e frecuente compaeiro meu polos camios de Bergantios. meu compaeiro, o doutor Antn Fraguas, que me axudou nalgunhas ocasins en datos relativos folclore. E, en xeral, s que contriburon, dunha maneira mis ou menos directa, proporcionndome datos para a mis exacta realizacin do meu estudo. Para todos eles vaia aqu o meu mis profundo agradecemento. Como apndices, inclumos datos que confirman afirmacins nosas, realizadas no transcurso do traballo, algns dos cales chegaron noso poder despois de editado este. Sirva isto de xustificacin para a sa presenza al.

BIBLIOGRAFA

Comarca natural de Bergantios 19 1.- Bibliografa 1.1.- Obras e artigos Coleccin de documentos histricos do Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 1, 1.915; tomo 2, en publ. s/d. Galicia Histrica. Coleccin Diplomtica, Santiago, ano 1, 1.901. Nomencltor de las ciudades, villas, lugares, aldeas y dems entidades de poblacin de Espaa formado por la Direccin General de Estadstica con referencia al 31 de diciembre de 1.940, provincia de La Corua. AlemAny Soler, Jos (1.943): Los yacimientos de Kaoln en Espaa. Kaolines de Lage S.L., en Minera y Metalurga, Madrid, n. 31, novembro 1.943, p. 7. ArribAS ArrAnz, Filomn (1.948): Una importante falsificacin de documentos a principios del siglo XVI, en Boletn del Museo Arqueolgico Provincial de Orense, Ourense, tomo 4, pp. 9-125. bernrdez, ngel (s/d): La pesca en Galicia, en Geografa General del Reino de Galicia, de Carreras Candi, volume Reino de Galicia, Casa Editorial Alberto Martn, Barcelona, pp. 517-59. berniS, F. (1.948): Visita ornitolgica de febrero a las islas Sisargas, en Boletn de la Real Sociedad Espaola de Historia Natural, tomo 46, pp. 317-330. berniS, F. (1.948): Las aves de las islas Sisargas en junio, en Boletn de la Real Sociedad Espaola de Historia Natural, tomo 46, pp. 648-684. bulln, Eloy (1.943): Florecimiento de los estudios geogrficos en Andaluca en la poca de Carlos V, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 12, Instituto Juan Sebastin Elcano, pp. 423-442. CArbAjo, Mauricio (1.904): Cronicn manuscrito de Sobrado (1.775), copia do Arquivo Universitario de Santiago realizada por Benigno Corts Garca. CArle, Walter (1.949): Las ras bajas gallegas, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 35, maio 1.949, Instituto Juan Sebastin Elcano, p. 323. CArle, Walter (1.948): Los hrreos en el noroeste de la Pennsula Ibrica, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 31, maio 1.948, Instituto Juan Sebastin Elcano, p. 275. CArr AldAo, Eugenio (1.913): Influencia de los catalanes en el progreso de la industria pesquera en Galicia, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 6, n. 68, xaneiro-febreiro 1.913, pp. 189 e 213. CArr AldAo, Eugenio (s/d): Prcticas y costumbres (de Galicia). La vivienda, en Geografa general del Reino de Galicia, de Carreras Candi, tomo Reino de Galicia, Casa Editorial Alberto Martn, Barcelona, pp. 655-656. CArrerAS CAndi (s/d): Geografa del Reino de Galicia, Casa Editorial Alberto Martn, Barcelona, 6 vols.

20 Salvador Parga Pondal CASAS TorreS, Jos M. (1.943): Sobre la geografa humana de la ra de Muros y Noya, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 12, agosto 1.943, Instituto Juan Sebastin Elcano, p. 559. CASTillo lpez, ngel del (1.907): Iglesias gallegas. Santiago de Mens, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 1, n. 10, pp. 227-228. Colmeiro, Miguel (1.850): Recuerdos botnicos de Galicia, Impreta de la Vida de Compael e Hijos, Santiago. Cornide de SAAvedrA, Joseph (1.774): Memoria sobre la pesca de sardina en las costas de Galicia, Joachin Ibarra Impresor, Madrid. Cornide de SAAvedrA, Joseph (1.788): Ensayo de una historia de los peces y otras producciones marinas de la costa de Galicia... con un tratado de las diversas pescas, y de las redes y aparejos con que se practican, Oficina de Benito Cano, Madrid. Cornide de SAAvedrA, Joseph (1.790): Las Casitrides o islas del estao, restituidas a los mares de Galicia..., Imprenta de don Benito Cano, Madrid. CorTS GArCA, Benigno (1.912): Un cipo romano encontrado en Seavia, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 6, novembro 1.912, p. 140. CorTS GArCA, Benigno (1.913): Dos capiteles del siglo VII u VIII, probablemente, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 6, xaneiro 1.913, p. 196. CueTo y novAl, Ramn del / irimo, Antonio M. de (1.910): La Minera en Galicia (Lugo y La Corua), A Corua. CueTo y novAl, Ramn del (s/d): Minera, en Geografa del Reino de Galicia, de Carreras Candi, Casa Editorial Alberto Martn, Barcelona, tomo 1, pp. 51108. dAnTn CereCedA, Juan (1.925): Distribucin geogrfica de la poblacin en Galicia, Imprenta de la librera y casa editorial Hernando, Madrid. dAnTn CereCedA, Juan (1.9422): Regiones naturales de Espaa, tomo 1, Instituto Juan Sebastin Elcano, Madrid. dAnTn CereCedA, Juan (1.944): Tectnica del macizo galaico, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 14, febreiro 1.944, Instituto Juan Sebastin Elcano, p. 45. dAnTn CereCedA, Juan / revenGA CArbonell, V. (1.941): Las lneas y zonas isoxeras de Espaa, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 2, febreiro 1.941, Instituto Juan Sebastin Elcano, pp. 35 e ss. dAz de rbAGo, Joaqun (1.901): La industria de la pesca en Galicia, en Obras completas, tomo 5, Sociedad Econmica del Amigos del Pas, Santiago. FrAnkowSki, E. (1.918): Hrreos y palafitos de la Pennsula Ibrica, en Memoria Comisin de Investigaciones Paleontolgicas y Prehistricas, Madrid, n. 18. GArCA bellido, Antonio (1.941): La Pennsula Ibrica segn los navegantes y gegrafos griegos, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 2, Instituto Juan Sebastin Elcano, p. 93. GArCA blAnCo, Manuel (s/d): Estudio geogrfico y toponmico de la provincia de Lugo, Ministerio de Trabajo, Madrid.

Comarca natural de Bergantios 21 GArCA de dieGo, Vicente (1.909): Elementos de gramtica histrica gallega, Imp. Hijos de Santiago Rodrguez, Burgos. GArCA de lA rieGA, Celso (1.905): Oestrymnis-Ophiusa (Geografa de Galicia), en Boletn de la Real Sociedad Geogrfica, Madrid, tomo 47, 3 trimestre, Sociedad Geogrfica. GArCA romero, Celestino J. (1.925): Galicia y las islas Britnicas en tiempos remotsimos, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, 15.05.1925, p. 39. Gonzlez, Julio (1.943): Regesta de Fernando II, CSIC-Instituto Jernimo Zurita, Madrid. Gonzlez, Julio (1.944): Alfonso IX, 2 vols, CSIC-Instituto Jernimo Zurita, Madrid. Gonzlez GArCA-pAz, Sebastin (1.934): Noticias de las exploraciones arqueolgicas en los castros de Borneiro, en Separata do Boletn da Universidade de Santiago, Universidade de Santiago, Santiago de Compostela. Gonzlez QuijAno, Pedro M. (1.946): Mapa pluviomtrico de Espaa, Instituto Juan Sebastin Elcano, Madrid. Hernndez pACHeCo, Eduardo (1.932): Sntesis fisiogrfica y geolgica de Espaa, S. Aguirre Impresor, Madrid. Hernndez SAmpelAyo, Primitivo / Hernndez SAmpelAyo, Alejandro (1.944): Datos geolgico-mineros de la zona de Betanzos, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 15, maio 1.944, Instituto Juan Sebastin Elcano, p. 393, (Nota presentada no Congreso de Xeografa celebrado en setembro de 1.943 en Santiago de Compostela) Hernndez SAmpelAyo, Primitivo (1.941): El caoln de Cances (Carballo) de la provincia de La Corua, en Notas y comunicaciones del Institituto Geolgico Minero de Espaa, Madrid, n. 8, Instituto Geolgico y Minero de Espaa, pp. 8182. Hernndez SAmpelAyo, Primitivo (1.922): Hierros de Galicia, en Memorias del Instituto Geolgico de Espaa, tomo 4, Grficas Reunidas, Madrid. Hernndez SAmpelAyo, Primitivo (1.922): Criaderos de Hierro de Espaa, en Memorias del Instituto Geolgico de Espaa, tomo 4, Grficas Reunidas, Madrid. HoyoS SAinz, Lus (1.947): Los viejos caminos y los tipos de pueblos. Ensayo geogrfico-etnogrfico, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 27, maio 1.947, Instituto Juan Sebastin Elcano, p. 275. HuerTA y veGA, Francisco Xavier Manuel de la (1.733): Anales del Reino de Galicia, 2 vols., Imprenta de d. Andrs Frayz, Santiago. lAbrAdA, Jos Lucas (1.804): Descripcin econmica del Reyno de Galicia, Imprenta de don Lorenzo Jos Riesgo Montero, Ferrol.

22 Salvador Parga Pondal le dAnoiS (1.940): El Atlntico. Historia y vida de un Ocano, Espasa Calpe Argentina, Bos Aires. leiTe de vASConCelloS, Jos (1.931): Algo de toponimia galega, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 20, n. 233-240, p. 271. lpez CuevillAS, Florentino (1.943-1.944): Relaciones prehistricas de los Finisterres atlnticos, en Boletn de la Comisin Provincial de Monumentos Histricos y Artsticos de Orense, Ourense, tomo 14, pp. 207-232. lpez Ferreiro, Antonio (1.898-1.909): Historia de la Santa A. M. Iglesia de Santiago de Compostela, 11 vols., Imp. Seminario Conciliar Central, Santiago. lpez Ferreiro, Antonio (1.885): Monumentos antiguos de la Iglesia Compostelana, Imp. de Jess L. Alende, Santiago. lpez Ferreiro, Antonio (1.901): Ojeada sobre el estado de los monasterios de Galicia a fines del siglo XI y principios del siguiente, en Galicia Histrica, Santiago, tomo 1, n. 1, pp. 45-58, Tipografa Galaica. lpez SeoAne, Vctor (1.861): Fauna mastolgica de Galicia o Historia natural de los mamferos de este antiguo reino, aplicada a la medicina, a la agricultura, a la industria, a las artes y al comercio, Imprenta de Manuel Mirs, Santiago. lpez SeoAne, Vctor (1.866): Resea de la Historia Natural de Galicia, Imp. de Soto Freire, Lugo. lpez SeoAne, Vctor (1.877): Notas para la fauna gallega, Imprenta El Eco Ferrolano, Ferrol. lpez SeoAne, Vctor (1.877): Reptiles y anfibios de Galicia, Imprenta de T. Fortanet, Madrid. lpez Soler, Juan (1.931): Los hrreos gallegos, en Sociedad de Antropologa, Etnologa y Prehistoria. Memorias, Madrid, tomo 10, pp. 97-161, Museo Antropolgico Nacional. [Incle 40 fotografas] lorenzo Fernndez, Xaqun (1.942): Notas etnogrficas de la parroquia de Borneiro, en Boletn de la Comisin Provincial de Monumentos Histricos y Artsticos de Orense, Ourense, tomo 13, fasc. 3, xaneiro-xuo 1.942, pp. 183-203. MACHo velAdo, Jernimo (1.871): Catlogo de los moluscos terrestres observados en Galicia, Imp. de J.M. Lapuente, Madrid. mACHo velAdo, Jernimo (1.894): Insectos lepidpteros de Galicia, en Anales de la Sociedad Espaola de Historia Natural, Madrid, 2 serie, tomo 2 (XXIII), Imp. de Fortanet, pp. 221-242. mACHo velAdo, Jernimo (1.878): Moluscos de agua dulce de Galicia, con observaciones sobre las especies y localidades, en Anales de la Sociedad Espaola de Historia Natural, Madrid, tomo 7, Imprenta de Fortanet, pp. 235-248. mAdoz, Pascual (1.846-50): Diccionario Geogrfico. Estadstico-Histrico de Espaa y sus posesiones de Ultramar, 16 vols., Establecimiento Tipogrfico de P. Madoz y L. Sagasti, Madrid.

Comarca natural de Bergantios 23 MArn belTrn de liS, Agustn (1.942): Recursos minerales de Espaa en Publicaciones de la Real Sociedad Geogrfica, Madrid, serie B, 110, Real Sociedad Geogrfica. mArn belTrn de liS, Agustn (1.949): Investigaciones de los distritos mineros ms importantes de Espaa, en Minera y Metalurgia, n. 101, setembro 1.949, p. 3. mArTnez SAlAzAr, Andrs (1.913): Diplomtica Gallega. El ltimo representante de la letra visigoda?, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 7, xullo 1.913, p. 49. mArTnez SAlAzAr, Andrs (1.897) Etimologa lingstica. Los nombres de La Corua, en La Voz de Galicia, A Corua, 2.10.1897 (e noutros nmeros). mArTnez SAlAzAr, Andrs (1.911): Documentos gallegos de los siglos XIII al XVI, Imp. de la Casa de la Misericordia, A Corua. mArTnez SAlAzAr, Andrs (1.912): La fauna en la toponimia gallega, en Boletn de la Comisin de Monumentos Histricos y Artsticos de Orense, Ourense, tomo 4, n. 87, novembro-decembro 1.912, pp. 225 e 231. mArTnez SAlAzAr, Andrs (1.913): La fauna en la toponimia gallega, en Boletn de la Comisin de Monumentos Histricos y Artsticos de Orense, Ourense, tomo 4, n. 88, xaneiro-febreiro 1.913, pp. 249-253. mArTnez SAlAzAr, Andrs (1.920): Los frutales y la fruta de antao en Galicia, en La Voz de Galicia, A Corua, n. extra, 08.08.1920. mATonS, Augusto (1.939): Diccionario de Agricultura Zootecnia y Veterinaria, 3 vols., Salvat, Barcelona. melndez, S. (1.941): Notas para la Historia martima y pesquera de Galicia. Gremios y cofradas de pescadores, en Boletn de la Real Sociedad Geogrfica, Madrid, pp. 759-776, Real Sociedad Geogrfica. meln y ruiz de GordejuelA, Amando (1.944): Las anomalas de poblacin y toponomstica de los ayuntamientos de Espaa, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 14, febrero 1.944, Instituto Juan Sebastin Elcano, p. 53. mendizbAl, Joaqun (1.941): Estudio industrial del caoln de la Espaa Nacional, en Notas y Comunicaciones del Instituto Geolgico Minero de Espaa, Madrid, n. 8, Instituto de Investigaciones Geolgicas Lucas Mallada, pp. 49-80. menndez pidAl, Ramn (1.946): El elemento obre en la toponimia gallega, en Cuadernos de Estudios Gallegos, Santiago, fasc. 5, pp. 1-6, Instituto Padre Sarmiento de Estudios Gallegos. merino, Baltasar (1.905-1.909): Flora descriptiva e ilustrada de Galicia, Tipografa Galaica, Santiago. miAno, Sebastin de (1.826-1.828): Diccionario Geogrfico-Estadstico de Espaa y Portugal, Imprenta de Pierart-Peralta, Madrid.

24 Salvador Parga Pondal molinA, Bartolom Sagrario de (1.550): Descripcin del Reyno de Galicia y de las cosas notables del: con las Armas y Blasones de los linages de Galicia, de donde proceden sealadas Casas de Castilla, Mondoedo. monTeAGudo, Lus (1.947): Galicia en Ptolomeo, en Cuadernos de Estudios Gallegos, Santiago, fasc. 8, Instituto Padre Sarmiento de Estudios Gallegos, pp. 609653. morAlejo lASo, Abelardo (1.944): Observaciones sobre el estudio de la toponimia gallega, en Cuadernos de Estudios Gallegos, Santiago, fasc. 1, Instituto Padre Sarmiento de Estudios Gallegos pp. 59-72. mourelle, Jos M. (1.8772): Biografa del Excmo. Sr. D. Francisco Antonio Mourelle, Jefe de Escuadra de la Armada, Est. Tip. de Enrique Teodoro, Madrid. muoz romero, Toms (1.847): Coleccin de fueros municipales y cartas pueblas de los reinos de Castilla, Len, corona de Aragn y Navarra, Imprenta de don Jos Mara Alonso, Madrid. muoz romero, Toms (1.858): Diccionario bibliogrfico-histrico de los antiguos reinos, provincias, ciudades, villas y santuarios de Espaa, Madrid, Imp. y Estereotipia de M. Rivadeneyra. murGuA, Manuel (1.865): Historia de Galicia, Soto Freire, Lugo. niemeier, Georg (1.945): Tipos de poblacin rural en Galicia, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 19, maio 1.945, Instituto Juan Sebastin Elcano, pp. 301-327. obermAior, Hugo (1.923): Impresiones de un viaje prehistrico por Galicia, en Boletn de la Comisin de Monumentos de Orense, Ourense, tomo 7, n. 148, xaneirofebreiro 1.923, pp. 1 e 25. oTero ACuA, Ramn (1.867): Galicia mdica: apuntes para servir al estudio de la geografa mdica de Galicia, Estab. Tip. de Jos R. Rubial, Santiago. oTero ACuA, Ramn (1.867): Hidrologa mdica de Galicia, Santiago. oTero pedrAyo, Ramn (1.9452): Gua de Galicia, Compaa Ibero-Americana de Publicaciones, Santiago. oTero pedrAyo, Ramn (1.928): Paisajes y problemas geogrficos de Galicia, Compaa Ibero-Americana de Publicaciones, Madrid. oTero pedrAyo, Ramn (1.929): Pelerinaxes, Ns, A Corua. oTero pedrAyo, Ramn (1.927): Probremas da Xeografa Galega. Notas encol das formas de poboazn labrega, Ns, A Corua. oTero pedrAyo, Ramn (1.926): Sntesis Xeogrfica de Galicia, Lar, Santiago. PArGA pondAl, Isidro (1.927): Datos para la Geoqumica de Galicia. El contenido en yodo de las principales algas marinas de las costas de Galicia, Tip. de El Eco de Santiago, Santiago. pArGA pondAl, Isidro (1.930): Sobre la presencia de ilmenita en las arenas de Galicia. Anlisis de la ilmenita de Balars, en Arquivos do Seminario de Estudos Galegos, Santiago, tomo 1, pp. 241-242.

Comarca natural de Bergantios 25 pArGA pondAl, Isidro (1.935): Ensayo de clasificacin cronolgica de los granitos gallegos, Imp. La Portuguesa, Porto. pArGA pondAl, Isidro / lorenzo, Dolores (1.930): Sobre la presencia de la magnetita y de la ilmenita en las arenas de las playas gallegas, en Anuario de la Sociedad Espaola de Fsica y Qumica, Madrid, tomo 27, pp. 353-357. pArGA pondAl, Isidro / ArAnGo, Amparo (1.930): Contribucin al estudio de los minerales de wolframio de Galicia, en Anuario de la Sociedad Espaola de Fsica y Qumica, Madrid, tomo 28, p. 205. prez buSTAmAnTe, Ciriaco / pArGA pondAl, Salvador (1.934): Notas de arqueologa prehistrica galaica: Los dlmenes de Dombate y de la Gndara (Corua), en Boletn de la Biblioteca Menndez Pelayo, Santiago, vol. 6. prez ConSTAnTi, Pablo (1.925-1.927): Notas viejas galicianas, Imprenta de los Sindicatos Catlicos, Vigo. piel, Joseph M. (1.947): As aguas na toponimia galego-portuguesa, en Boletin de Filologia, Lisboa, tomo 8, pp. 305-342. piel, Joseph M. (1.947): Nomes de lugar referentes ao relevo e ao aspecto geral do solo. (Captulo de uma toponimia galego-portuguesa), en Revista Portuguesa de Filologa, Combra, vol. I, Casa do Castelo, pp. 153-198. plAnellAS GirAlT, Jos (1.852): Ensayo de una flora fanerogmica gallega ampliada con indicaciones acerca de los usos mdicos de las especies que se describen, Imp. y Lit. de Don Juan Rey Romero, Santiago. pondAl AbenTe, Eduardo (1.886): Queixumes dos pinos, Latorre y Martnez, A Corua. pondAl AbenTe, Eduardo (1.935): Queixumes dos pinos y poesas inditas, Zinke Hermanos, A Corua. rAmoS, Demetrio (1.947): Notas sobre la geografa del bajo Tajua, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 26, Instituto Juan Sebastin Elcano, p. 65. revenGA CArbonell, Antonio (1.943): Contribucin al estudio de la hidrografa de la Pennsula Ibrica, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 12, agosto 1.943, Instituto Juan Sebastin Elcano, p. 449. revenGA CArbonell, A. / dAnTn CereCedA, Juan (1.912): Las lneas y zonas isxeras de Espaa segn los ndices termopluviomtricos: avance al estudio de la aridez de Espaa. rey eSCAriz, Antonio A. (1.912): La pesca de la ballena en las costas de Galicia, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 6, n. 62, xullo 1.912, pp. 33-36. rodrGuez lpez, Jess (1.9483): Supersticiones de Galicia y preocupaciones vulgares, prlogo de Ramn Otero Pedrayo, Tipografa Flrez, Madrid. rodrGuez SAnTAmArA, Benigno (1.925): Diccionario de artes de pesca de Espaa y sus posesiones, Sucesores de Rivadeneyra, Madrid. roF CodinA, Juan (1.920): Problemas de la ganadera espaola. Abastecimiento de carnes

26 Salvador Parga Pondal y organizacin racional de los Concursos de Ganados en Galicia, Garcybarra, A Corua. ruiz AlmAnSA, Javier (1.948): La poblacin de Galicia (1.500-1.945) segn los documentos estadsticos y descritivos de cada poca, vol. 1, Instituto Balmes de Sociologa, Madrid. SACo y ArCe, Juan A. (1.868): Gramtica gallega, Imp. Soto Freire, Lugo. Sez SAnCHez, Emilio (1.947): Documentos gallegos inditos del periodo asturiano, en Anuario de Historia del Derecho Espaol, Madrid, tomo 18, pp. 399-431. SnCHez, Pedro Antonio (1.858): Memoria sobre los ganados de Galicia considerados relativamente a la economa poltica, en Coleccin de escritos del Dr. Sr. Pedro Antonio Snchez, Imprenta de M. Minuesa, Madrid, pp. 91-110. Sez reGuArd, Antonio (1.795): Diccionario histrico de la pesca, Imprenta de la Vida de don J. Ibarra, Madrid. SArmienTo, Fr. Martn (1.757): De caminos, Manuscritos do Arquivo Universitario de Santiago, Santiago. SCHulz, Guillermo (1.835): Descripcin geognstica del Reino de Galicia, Imp. de los Herederos del Collado, Madrid. SerrAno, P. Luciano (1.943): Nuevos datos sobre Fernando III de Castilla, en Hispania, n. 13, pp. 569-579. TAboAdA leAl, Nicols (1.877): Hidrologa Mdica de Galicia, Est. Tip. de Pedro Nez, Madrid. Tern, Manuel de (1.947): Programa para el estudio del hbitat rural, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 27, maio 1.947, Instituto Juan Sebastin Elcano, p. 418. TeTTAmAnCy GASTn, Francisco (1.900): Apuntes para la historia comercial de La Corua, Tip. El Noroeste, A Corua. ToFio de SAn miGuel, Vicente (1.789): Derrotero de las costas de Espaa en el ocano Atlntico, Imprenta de la Vida de Ibarra, Hijos y Compaa, Madrid. vAAmonde, Florencio (1.906-1.907): Ao 1.636. Auto de la Real Audiencia de Galicia por el que se manda a los vecinos de la villa de Cayn den al convento de San Agustn de dicha villa toda la grasa y aceite de ballena que necesite para sus gastos, por su dinero, en Boletn da Real Academia Galega, Coleccin de Documentos Histricos, tomo 1, A Corua, p. 150. vAAmonde, Florencio (1.906-1.907): Ao 1.716. Querella dada por el convento de San Agustn de la villa de Cayn contra los patrones de los barcos que se negaban a pagar a dicha casa religiosa un pescado, el mayor que trajese cada barco al llegar al puerto, en Boletn da Real Academia Galega, Coleccin de Documentos Histricos, tomo 1, A Corua, p. 302. vAAmonde, Florencio (1.907): Las Torres de Mens, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, ano 2, tomo 2, n. 14, xullo 1.907, pp. 35-37.

Comarca natural de Bergantios 27 vAAmonde loreS, Csar (1.909): Ferrol y Puentedeume. Escrituras referentes a propiedades adquiridas por el Monasterio de Sobrado en dichos partidos durante los siglos XII, XIII y XIV, Tip. y Pap. de F. Garca Ybarra, A Corua. vAAmonde loreS, Csar (1.916): Gmez Prez das Marias y sus descendientes. (Apuntes histricos y genealgicos), en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 9, abril 1.916, p. 182. vereA y AGuiAr, Jos (1.839): Historia de Galicia. Primera parte, que comprende los orgenes y estado de los pueblos septentrionales y occidentales de la Espaa antes de su conquista por los romanos, Imp. de Nicasio Taxonera, Ferrol. villAr GrAnGel, Domingo (1.919): El municipio en Galicia, Ind. Grf. Seix & Barral Herms., Barcelona. VV.AA. (1.930-1.943): Diccionario Geogrfico Universal, Imprenta de Torner, Barcelona, 10 vols. 1.2.- Mapas Coello, Francisco (1.856-1.866): Atlas de Espaa y sus posesiones de ultramar. (Mapas das provincias galegas. Contn planos de detalle e de poboacin e notas do Diccionario de Madoz) Coello, Francisco (1.865): La Corua, escala 1:20.000, Madrid. FonTn, Antonio Domingo (1.845): Carta Geomtrica de Galicia, Escala 1:100.000. FonTn, Antonio Domingo (1.917): Carta Geomtrica de Galicia. (Reproducin en escala de 1:200.000 co trazado de ferrocarrs e estradas) lpez, Toms (1.784): Mapa del Reyno de Galicia dividido en siete provincias. lpez, Toms (1.816): Mapa del Reyno de Galicia dividido en siete provincias. Mapa Geolgico de Espaa. Follas correspondentes. Mapa Militar, escala 1:100.000. Follas de Corcubin e Pontedeume. Mapa Militar Itinerario, escala 1:200.000 Mapa Topogrfico Nacional. escala 1:50.000 (follas 20 43 44 45 68 e 69) mArn, ngel (1.825): Mapa Geogrfico del Arzobispado de Santiago. monTeAGudo, Lus (1.949): Carta de Galicia romana, Madrid. 31 cm x 25 cm. pArGA pondAl, Salvador: Mapa en relieve de Galicia, escala horizontal 1:25.000; escala vertical, 1:10.000. Bloques: D. 13 e 15, D. 13 15 17 e 19. F. 11 13 15 17 19 e 21. G. 11 13 15 17 e 19. H. 9 11 13 15 17 e 19. I. 9 11 13 15 17 e 19. J. 13 15 17 e 19.

DEMARCACIN XEOGRFICA

Lmina 1. Comarcas naturais de Galicia.

Comarca natural de Bergantios 31 2.- Bergantios e as comarcas limtrofes No noroeste da rexin galega e oeste da cidade da Corua, estndese a terra de Bergantios, bastante accidentada nos seus extremos occidental e oriental as como nos seus rebordos, anda que non de grandes altitudes, e ch na sa parte central por onde discorre o seu ro mis importante, o Anllns, en direccin leste a oeste4. Os vales dos pequenos ros e regatos que verten a el entrecrzanse separados entre si polos rochosos e rebaixados outeiros e as zonas de maiores cotas quedan sueste por encima dos 500 m. A cota mxima a do vrtice xeodsico, de primeira orde, Cedeira con 595 m, situada na serra de Montemaior e moi prximo lmite sueste de Bergantios. Na parte sudoeste, o vrtice Perrol que acada os 438 m sobre o nivel do mar. En xeral, os cumes montaosos van decrecendo a medida que se avanza cara litoral5. O lmite norte constiteo a lia da costa que se presenta alta e festonada por moi pequenos santes, excepto o treito central do litoral de marismas e cun cordn costeiro de dunas longo da extensa praia de Baldaio. No punto mis setentrional da costa, avanza o cabo Santo Adrn e del emerxen as pequenas illas Sisargas. A maior, de forma amesetada, acada a altitude de 96 m. Unida a ela por estreito paso, que as augas cobren en preamar, a illa Malante sobresae 54 m do ocano e, sur desta, a Sisarga Chica, a menor delas que culmina a 29 m. Moi prximo e leste destaca o tmbolo de Malpica de Bergantios que forma un pequeno fondeadoiro. Noutro sante extremo oriental da costa, o porto de Santa Mara de Cain asenta o seu pequeno casaro. No seu treito occidental, a costa brava e acantilada elvase cunha altitude media de 200 m sobre o Atlntico, cuxas ondas rompen longo dos seus cants e penedos. Non se encontra mis praia que a enseada de Laxe. A lia do litoral presenta continuas sinuosidades entre as que destacan as puntas Nariga, O Roncudo e A Insua de Laxe. O entrante de maior extensin constiteo a pouco abrigada ra de Laxe e Corme, que se abre entre as puntas do Roncudo e da Insua ou cabo de Laxe. unha ra de 5 km de saco. As das vilas, Corme e Laxe, que lle dan nome, cos seus pequenos portos, sitanse unha fronte a outra nos puntos mis distantes entre si do litoral da ra, en cuxo fondo, e separada dela por unha lingua areosa que tan s deixa unha estreita, difcil e variable canle de entrada, encntrase a enseada ou esteiro por onde desauga o ro Anllns, que a principal arteria do pas bergantin. Das chairas, separadas por pequenas lombas que se inician no Monte Neme, 367 m, o mis elevado da costa, forman o interior da comarca. A do centro, de 150 m de elevacin de media, e a de Seaia noroeste, mis baixa, e inclinada cara litoral. Ambas son ricas en terras de cereais, por iso constiten o graneiro da provincia.
4 Vid. lmina 1. 5 Vid. lmina 2 en apndice.

32 Salvador Parga Pondal Nas inmediacins da vila de Carballo, centro xeogrfico, agrcola e comercial da comarca, coa confluencia de numerosos ros de pequeno caudal despregados en forma de abano, nense Anllns, que corre en direccin a occidente. As restantes correntes desta zona carecen de importancia. Entre extensos bosques de pieiros dun ton verde escuro, interclanse os campos de cultivos, dun verde claro, xunto verde intenso dos seus prados, que contrastan coa cor vermella das sas terras, nos das claros e soleados ou nunha atmosfera difana, despois das chuvias. Destcanse intensamente as innumerables aldeas da sa poboacin dispersa que, sobre todo, na parte oriental adornan esta tpica comarca galega. Asntanse nas ladeiras das sas montaas e lombas, nos bordos dos seus camios e nos abrigos e pequenas enseadas da sa costa. A terra de Bergantios un chanzo mar en relacin coas comarcas que a circundan que teen unha maior elevacin media. Son estas, a terra de Xallas, sur, a cal amosa marcadamente as caractersticas propias das rexins interiores de Galicia. unha comarca traballada por intensa erosin durante moito tempo, ofrcese como unha meseta de 350 m de altitude media e suavemente inclinada cara suroeste, ou sexa, cara mar. Na sa zona oriental, a elevacin media duns 400 m. Os cumes dos desgastados montes chegan nalgns casos s 500 m de altitude como a do monte Castelo de 569 m, que a cota mxima e que se alza norte da comarca no seu lmite con Bergantios. Esta elevacin constite o n de dispersin de augas mis importante desta rexin noroeste da provincia da Corua. sudoeste deste redondeado monte, ten as sas fontes principais o ro Xallas, que rega e fertiliza a comarca brava do seu nome, meseta de suaves relevos. As augas que se forman na sa ladeira oriental forman o ro Dubra, que constite o ollo dun estreito val que se abre cara sur en busca do Tambre do que tributario6. norte deste vrtice, teen orixe as correntes que esvaran cara terra de Bergantios e que van engrosar o caudal do ro Anllns. oeste da terra de Xallas, o monte Couso, de 538 m, elvase a unha altitude prxima do Castelo. As superficies cultivadas, que predominan no ancho val, alternan coas formacins de monte. O seu poboamento agrpase en pequenas e diseminadas aldeas, que se distriben con bastante uniformidade a non ser polo norte que son mis escasas. Tamn sur da terra de Bergantios e oeste da de Xallas se estende a Terra de Soneira, na cunca alta e media do ro do Porto. Presenta os caracteres morfolxicos peculiares da meseta galega, cuxo bordo chega ata as mesmas beiras do Atlntico, plataforma que a erosin foi desgastando, entallando e deixando en resalto as partes elevadas dos actuais e redondeados montes, cuxas cotas, comprendidas entre os 400 e 500 m, quedan como testemuo do primitivo nivel do pas. Con marcadas sinuosidades, defnese a divisoria de augas que, desde oriente, presenta como picos mis destacados: os de Meda de 566 m, Conle de 462 m, O Tourado 437 m, Croa 462 m, Pedra do Forcado 286 m, Pedra Dodra 280 m e Monte Agudo 252 m, este
6 Vid. lmina 3 en apndice.

Comarca natural de Bergantios 33 ltimo na beira xa da ra de Camarias. Todas as terras situadas norte desta divisoria constiten a cunca do ro do Porto ou Grande, que desemboca no fondo da estreita ra do Porto ou de Cereixo, un dos entrantes de mis extensin da ra de Camarias. A vila de Zas o centro xeogrfico desta frtil terra de Soneira. oeste e regado por un afluente da esquerda do ro do Porto, estndese o val de Vimianzo, cinxido polas alturas do San Bartolomeu de 407 m de altitude, leste, e polo monte Faro, de 438 m, oeste. Este val forma unha individualidade polo seu rico traballo agrcola que contrasta coas ermas terras inmediatas. As sas terras distribense entre montes, pastos e terras de cultivos. Presenta unha poboacin de tipo disperso propio das comarcas galegas. Os seus ncleos de maior nmero de habitantes son Camarias e Muxa, as cales teen unha posicin de ra semellante de Corme e Laxe. As terras situadas suroeste de Bergantios son altas, de pouco relevo e vales modelados que descobren claramente o carcter de meseta, con suaves ondulacins que caracterizan a sa paisaxe e que se lle pode asignar unha altitude media de 350 m, posto que as marxes dos seus ros ofrecen cotas comprendidas entre os 240 e os 300 m, mentres que as redondeadas lombas traballadas durante moito tempo por intensa erosin, propia dun pas de abundantes precipitacins, sobre rochas antigas, culmina entre 400 e 50 m de altitude. A inclinacin xeral do terreo cara sur e, por non ser grande o desnivel entre os puntos de nacemento das sas correntes e o nivel de base local das mesmas verter Tambre, os afluentes deste ro non se encaixaron no terreo, correndo por pequenos vales separados entre si por pequenas lombas de escasa elevacin. O ro Lengelle, que un dos mis importantes, nace nas ladeiras meridionais da serra de Montemaior e dirxese cara sur; cnxese seu curso a lia de ferrocarril da Corua a Santiago. altura da estacin de Meirama, esta lia frrea esvara tanxente pas de Bergantios entre a serra de Montemaior e o macizo montaoso do Xalo. Desde aqu, as terras que se encontran oriente de Bergantios descenden mar formando os fermosos vales de Celas, no interior, e de Arteixo, na costa, ata onde podemos considerar que se estenden as baixas terras das Marias, de antiga e densa poboacin agrcola e marieira que participa do mar no seu aspecto de penetracin ntima coa terra, e de val inferior abrigado. Poucas terras tan fondamente humanizadas como o litoral do cudruple seo brigantio7, cuxo centro xeogrfico a cidade de Betanzos, e que desenvolveu sempre unha actividade incomparable. 3.- Situacin Cara noroeste da provincia da Corua e como un chanzo sobre o mar, da penichaira amesetada que caracteriza a maiora do pas galego, encntrase a terra de Bergantios, dedicada case na sa totalidade cultivo de cereais e de pieirais, con aparencias tan homoxneas e caractersticas en toda a sa extensin, que se pode
7 Vid. Ramn Otero Pedrayo (1.928): Paisajes y problemas geogrficos, Op. Cit.

34 Salvador Parga Pondal considerar como unha verdadeira comarca ou rexin natural e, sen dbida, como unha verdadeira unidade xeogrfica. Esta terra leva un nome asentado xa a travs de moitos sculos, o que supn un afianzamento da sa personalidade xeogrfica tradicionalmente recoecida. Nesta unidade xeogrfica do pas bergantin poderan distinguirse zonas perifricas de moderacin dos caracteres centrais dela. A temtica da rexin natural annciase un pouco vagamente e gradase ata obter a sa perfeccin. Polo tanto, nada mis difcil que determinar exactamente os lmites de Bergantios, comarca situada nun territorio de caractersticas xeogrficas moi semellantes. Os seus lmites son, en moitos puntos, claros e determinados, pero noutros son confusos. Para encontrar os lmites exactos e apropiados, necesario percorrer as terras en todas as direccins, andar os seus camios, atravesar os seus ros e regatos, descender s seus vales e barrancos, subir as sas cuas e montes, contemplar as sas aldeas, lugares e vilas, interrogar con detemento os nativos do pas e anda as non resulta fcil determinar os lmites da nosa comarca, a pesar de que conte con perfectas caractersticas xeogrficas. O lmite, que mis adiante sinalaremos, podemos chamarlle lmite extremo ou mis amplo do pas bergantin, pero non aspiramos a trazalo dun modo terminante, pois sabido que a realidade xeogrfica tampouco adoita trazalos de modo claro e preciso, senn mis ben por zonas intermedias de transicin, o que fai que a rexin natural quede debuxada con certa vaguidade e indecisin, inevitables nos seus contornos. Debemos afastar, polo tanto, a idea de que os lmites que imos dar han de ter o valor dunha verdadeira barreira xeogrfica, capaz de establecer a separacin entre comarcas completa e fundamentalmente diferentes. A terra berganti ten a forma dun cuadriltero de cuxos lados dous limitan co mar, o do oeste e o do norte; e outros dous, o do leste e o do sur, con zonas montaosas ou montuosas, de maior ou menor elevacin, en case todo o seu permetro, o que permite facer mis sinxela a delimitacin do pas. A situacin xeogrfica de Bergantios exactamente: 43, 21 min e 54 s; e 43, 5 min e 6 s de latitude norte; e 5, 20 min e 46 s; e 4, 46 min e 59 s de lonxitude oeste. De acordo a esta situacin, o punto mis setentrional de Bergantios encntrase na punta norte das illas Sisargas. O punto mis meridional encntrase no vrtice do pico Castelo, que separa as comarcas de Bergantios, Xallas e Dubra. O punto mis occidental a punta Catasol, oeste da praia de Soesto, e o punto mis oriental o vrtice do pico Santa Baia, prximo estacin de Meirama no ferrocarril de Santiago Corua.

Comarca natural de Bergantios 35 4.- Delimitacin O lmite leste do pas bergantin inciase na punta Comps, que avanza entre as praias da Vaca, leste, e a de Barran, oeste, e formada polas ladeiras cara mar dos montes de Barran. Estes limitan polo leste a comarca. Hai unha extensin de 3 km ata o paso da estrada da Corua a Corcubin no lugar de Pregun e acada a sa maior altura no vrtice Barbeito, a 245 m sobre o nivel do mar. Esta serra separa o val de Arteixo, oriente do val de Barran, occidente xa en terras de Bergantios, e forma en realidade unha ladeira da serra de Santa Leocadia cara mar. Unha vez cruzada a estrada, ascende xa en plena serra de Santa Leocadia, deixando p en pas bergantin a San Pedro de Armentn, ata 262 m de altura inflexionando cara sudoeste na divisoria de augas entre os afluentes do ro de Arteixo e os do Barran e Anllns polas alturas da serra entre 300 e 350 m ata o vrtice de Santa Leocadia (373 m) moi prximo aldea deste nome. Contina a lia de alturas ata encontrar o vrtice 410 en cuxas inmediacins, a uns 500 m leste, se encontra a unin dos concellos de Arteixo e Culleredo. Descendendo cara sur e tras cruzar o regato de Vista Alegre, entre este lugar e o de Millarada, ascende vrtice Santa Baia (326 m), oeste do tnel do ferrocarril de Santiago Corua prximo estacin de Meirama e o de mis extensin desta lia. Baixa e cruza a estrada da Laracha a Vista Alegre e segue o regato que descende dos montes do Xalo nun espazo de 200 m ata o seu desague no Anllns, punto onde podemos dicir que se forma. Cruza este ro a unha altura de 200 m e ascende en direccin sudoeste ata acadar a altura do Pedrouzo, 521 m que forma as ltimas ladeiras da serra de Montemaior cara noroeste sobre o val do ro Anllns. A partir do Pedrouzo, segue a lia divisoria de augas, deixando, dereita, os lugares de Portodoso e Silvoso de Bergantios e, esquerda e a 1 km, o lmite dos concellos da Laracha e Cerceda. chegar s proximidades do lugar de Ferreira, inflexiona cara sueste seguindo a lia divisoria de augas entre a cunca do Anllns e do Tambre, deixando dereita e moi prxima a parroquial de Santa Mara Madanela de Montemaior, xa en terras de Bergantios e sobre alturas de 500 a 550 m acada a lia divisoria da Laracha e Cerceda ata a altura de Casaslongas, na divisoria dos regatos Lubin (do Anllns) e Lodeiro (do Tambre), deixando sur a unha distancia duns 1.000 m o vrtice Cedeira de 601 m en plena serra de Montemaior, nunha extensin aproximada de 1,5 km e sobre o lmite dos concellos de Cerceda e A Laracha e alturas de 500 m. Entre Casanova de Bergantios e Velir, fra do lmite, dirxese cara sur, cabalgando sobre a divisoria das das cuncas, pasando entre Brazal de Abaixo e de Arriba, este fra de Bergantios, cortando a estrada da Silva a Cerceda, unha das mis altas da provincia, no km 47 polo lugar de Gosende a 1 km da Silva e seguindo cara sur, corta a estrada da Silva a Ordes, no km 15, deixando o lugar de Salgueiro fra do pas e o de Vilamarta de Arriba, dentro. O lmite inclnase un pouco cara occidente. A divisoria de augas deixa para

36 Salvador Parga Pondal Bergantios os lugares de Abeleira (Cerceda) e Casal (Tordoia) e sur Vilamarta de Abaixo, coa capela de Santo Antn, no nacemento do Lengelle (afluente do Tambre), Rabo de Lobo e a parroquial de San Mamede de Andoio sobre altitudes de 400 m. Desde aqu, dirxese cara noroeste ata o pico de Pousafoles, cabalgando sobre a divisoria de augas do ro da Pena, afluente do Anllns, e do Lengelle, afluente do Tambre. Corta a estrada de Anxeriz Silva entre os km 50 e 51 e os lugares de Casal, norte, e Castieiro sur. distancia de 1 km, corta perpendicularmente o lmite dos concellos de Tordoia e Carballo, seguindo a divisoria e deixando Aldemunde norte e Cparos sur e chgase vrtice Pousafoles de 483 m. A partir deste punto, a divisoria segue os montes de Pousafoles ata acadar os da Braa polo lugar de Calvos, nunha extensin de 2,5 km sueste. No monte da Braa, o lmite xira cara sudoeste e en 1,5 km de percorrido despois de cruzar novamente a estrada de Anxeriz Silva entre os km 55 e 56 e enseguida o lmite de Tordoia e Carballo por segunda vez, logra as alturas de Vilar de Cima, xa no concello de Tordoia. A partir destas alturas, segue a direccin sudoeste e paralelo lmite co concello de Carballo nunha extensin de 2 km ata o vrtice da Vila de Abade, moi prximo parroquia deste nome en terras de Tordoia. Despois deste vrtice, contina a direccin noroeste sobre a divisoria de augas ata acadar a altura de Figueira de Arriba, en Anxeriz, e pasando moi prximo nacemento do ro Dubra. Desde Figueira, segue entre a estrada de Anxeriz e o ro Dubra ata que corta a que vai de Portomouro a Carballo entre os km 13 e 14, e ascende Castelo en direccin sudoeste acadando este vrtice situado a 565 m sobre o nivel do mar. O monte Castelo unha das alturas mis importantes de toda esta rexin e un n de dispersin de augas: as do Anllns cara norte, as do Xallas cara oeste e as do Dubra cara sur ( Tambre). E tamn de comarcas naturais: Bergantios, Xallas e Val do Dubra nas direccins sinaladas. vrtice tamn onde se unen os concellos de Coristanco, Santa Comba, Tordoia e Buxn, as como dos partidos xudiciais de Carballo, Negreira e Ordes. Ata o Castelo, e en forma de cua, determinada polo val alto do Taboada, aguzada cara sur, chega a comarca berganti constitundo o seu punto mis meridional. A partir do monte Castelo, que a sa mxima altura, nos lmites do pas de Bergantios, seguen estes descendendo polas ladeiras cara noroeste por Pedra Areosa deixando leste o lmite dos concellos de Tordoia e Coristanco e oeste os deste concello co de Santa Comba e continan a divisoria de augas entre as cuncas do Anllns e do Xallas pasando polo vrtice Abelenda 384 m ata acadar o de Arixn 401 m nas proximidades de Braa Rubia e a lagoa de Alcain.

Comarca natural de Bergantios 37 A partir deste vrtice, inclnase cara sudoeste ata o vrtice Pereiras, 383 m, cruzando a estrada de Coristanco a Santa Comba, seguindo as alturas de Pico de Bubela e monte do Quinto, moi prximo Braa da Serra, que deixa sur, e do lmite dos concellos de Coristanco e Santa Comba. Desde Pereiras dobra cara noroeste (2 km) polo monte da Devesa inflexionando cara sudoeste entre os lugares de Ventoso, A Furoca e Vilar en Bergantios e Esternande e Ribela. chegar altura do lugar de Vilar, parroquia de Couso (Coristanco), case tocando o lmite co concello de Santa Comba, torce cara noroeste ata o monte da Piolla (6 km) seguindo sempre a divisoria de augas, agora xa entre as do Anllns e as do ro do Porto, cruza o lmite do concello de Cabana de Bergantios na sa aguzada punta cara sueste e penetra neste concello pasando entre Camafreita, xa en Bergantios e Cazn. A partir do monte da Piolla, sur da parroquial de Nantn, a 347 m de elevacin, segue paralelo polo norte estrada da Corua a Corcubin, cruzando no km 1 a que desde esta vai de Buo a Laxe pasando polo Bosque e seguindo moi prximo divisoria dos concellos de Cabana de Bergantios e Zas, acada o monte Penas, 271 m. Desde este e seguindo as sas alturas sempre cara noroeste, corta o lmite co concello de Zas e penetra neste por Casanova e San Pedro do Allo e, escalando as alturas dos montes de Borneiro, chega seu pico mis meridional, acadando o lmite de Cabana de Bergantios e Zas. Contina descendendo o monte pola sa ladeira occidental, cruza a estrada de Baio Telleira. Entre O Brio e Fornelos, cruza o ro de Fornelos e s 2,5 km coincide coa unin dos concellos de Laxe, Cabana de Bergantios e Zas, sudoeste de Dombate. Ascende a serra de Lourido e, cabalgando sobre as sas alturas cara sudoeste, descende lugar de Cons e desta ascende, na mesma direccin, monte Redondo en cuxo cume (313 m) inflexiona cara noroeste ata a punta Catasol nunha extensin de 5,5 km. Cruza a estrada que desde a de Baio a Laxe vai a San Simn de Nande e que continuar a Ponte do Porto, ascende os montes de Soesto, sobre 200 m, e os de Pedrouzos (195 m), descendendo Catasol, que cae vertical mar. 5.- Extensin A terra de Bergantios, encadrada dentro dos lmites que sinalamos, comprende unha extensin de 787,97 km2, que se distribe da seguinte forma8: concello de Ponteceso, 94,51 km2; concello de Malpica de Bergantios, excepto as illas Sisargas, 71,43 km2; illas Sisargas, 2,34 km2; parte oriental do concello de Laxe, que corresponde a pouco mis ou menos da metade da sa extensin, 18,43 km2; concello de Cabana de Bergantios, salvo unha estreita faixa sur que non pertence a Bergantios, 95,14 km2; un pequeno entrante do concello de Zas, no municipio de Cabana de Bergantios, 4,00 km2; concello de Coristanco, ags unha faixa meridional, 118,00 km2; un pequeno entrante do concello de Tordoia na sa parte nordeste, 14,28 km2; concello de Carballo en case a sa totalidade, ags un pequensimo anaco no sureste,
8 A extensin superficial calculmola segundo o procedemento do peso en balanza sensible obtida no laboratorio de Kaolines de Lage S.L. na sa balanza de precisin auxiliados polo seu directorxerente, o qumico don Isidro Parga Pondal.

38 Salvador Parga Pondal 203,80 km2; pequena porcin occidental do municipio de Cerceda, 10,05 km2; concello da Laracha, ags unha pequena zona na sa parte oriental que non pertence a Bergantios, 121,14 km2; e 34,85 km2, a metade occidental, aproximadamente, do municipio de Arteixo9. O nunca ben chorado mestre don Juan Dantn Cereceda10 asigna extensin superficial de Bergantios 795,37 km2. Segundo os datos que proporciona sobre a poboacin, debe referirse do partido xudicial de Carballo. Para Carr Aldao11, Bergantios ocupa unha extensin de 768 km2.

9 Vid. lmina 4. 10 Vid. Juan Dantn Cereceda (1.942): Regiones naturales de Espaa, tomo 1, Instituto Juan Sebastin Elcano, Madrid, p. 142. 11 Vid. Carreras Candi (s/d): Geografa del Reino de Galicia, tomo 2, provincia da Corua, Casa Editorial Alberto Martn, Barcelona, p. 125.

Lmina 4. Extensin da terra de Bergantios.

II

XEOGRAFA FSICA

Comarca natural de Bergantios 43 6.- Xeoloxa e petrografa En relacin coa constitucin do macizo Galaico-Duriense, Juan Dantn Cereceda12 dinos o seguinte: Todo o macizo galaico est constitudo, na sa maior parte, por terreos arcaicos e granticos. As lousas foron frecuentemente metamorfizadas por extensos batolitos de granito de data herciniana e tanto as lousas como os granitos foron atravesados por novas intrusins microgranticas e filns de cuarzo. As primeiras foron sinaladas a travs do granito porfiroide... Mis raras son as intrusins de basalto nefelnico... Os pregamentos huroniano, celedoniano e herciniano afectaron conxunto do macizo Galaico-Duriense e imprimiron a este a direccin dos seus trazos de relevo. Estas direccins xa indicadas por Macpherson, son das principais: a nordeste-sudoeste, correspondentes s movementos mis antigos, a dominante no pas, a que impuxo a sa direccin rede hidrogrfica e perfil costeiro, e a noroeste-sueste perpendicular anterior, que corresponde pregamento herciniano. A accin incesante dos ciclos de erosin actuou despois sobre o macizo rebaixando e redondeando as sas formas, que se aproximan s dunha penichaira. Xeomorfoloxicamente, un macizo alzado e bombeado... O alzamento [cre como Hernndez Pacheco] debeu ocorrer a fins do Miceno, tendo presente a idade dos depsitos terciarios da comarca en relacin cos do resto da meseta. Este levantamento produciu rexuvenecemento da rede hidrogrfica e o aumento da sa potencia erosiva. Posteriormente, en tempos Postpliocenos, segundo o mesmo autor, produciuse un lento movemento de signo contrario que deu lugar afundimento progresivo do macizo galaico que produciu o seu desgallamento do resto da meseta e determinou, por sumersin da parte baixa dos vales, a formacin das actuais ras... As principais lias de dislocacin distinguidas por Choffat son catro... Outras lias existen de menor lonxitude e de direccin transversal meridiana das primeiras. Entre elas figuran as de Santiago de Arteixo a Carballo... A rexin galaica unha meseta huroniano-herciniana na que chocan os pregamentos paleoeuropeos cos mesoeuropeos, sen que despois sufrise novos movementos tanxenciais, senn fracturas e movementos verticais. Sobre a xeoloxa do pas de Bergantios pouco se escribiu anda. parte dos escasos datos que menciona Schulz na sa Descricin geognstica del Reino de Galicia13 nada novo encontramos. Desde esa data, todos os escritos publicados14 non fan mis que repetir o dito por Schulz.
12 Cfr. Juan Dantn Cereceda (1.944): Tectonica del macizo Galaico, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 14, Instituto Juan Sebastin Elcano, p. 45. 13 Vid. Guillermo Schulz (1.835): Descricin geognstica del Reino de Galicia, Imprenta de los Herederos del Collado, Madrid. 14 Vid. Nicols Taboada Leal (1.877): Hidrologa Mdica de Galicia, Est. Tip. de Pedro Nez; Ramn Otero Acua (1867): Galicia mdica: apuntes para servir al estudio de la geografa mdica de Galicia, Estab. Tip. de Jos R. Rubial, Santiago.

44 Salvador Parga Pondal A este labor non se escapou nin o Instituto Geolgio y Minero de Espaa, o cal, na publicacin do seu mapa xeolxico en escala 1:400.000 (follas n. 2 e 10, 4 edicin) non fai mis que seguir os datos, bastante aproximados, que Schulz deu a coecer por primeira vez no seu mapa petrogrfico do Reino de Galicia, elaborado en 1.834 e includo na descricin xeognstica citada15. A continuacin, transcribimos os pargrafos de Schulz que se refiren a Bergantios: O gneis cloritoso frecuente en Galicia particularmente no pas de Bergantios. O anfibolito, rocha composta principalmente de anfbolo e, s veces, con mestura de cuarzo e feldespato forma en Galicia notables grupos; p.ex., en Traba, Coristanco, Ferreira e Couso entre Xallas e Bergantios. O granito gnisico menos frecuente en Galicia; encntrase nalgns puntos formando a transicin do granito gneis e micacita...; p.ex., en Nins, cerca de Corme. Os montes de granito son xeralmente moi contrarios vexetacin, pero os chans, vales e o p ou bordo dos montes adoitan ofrecer unha terra vexetal de moi boa calidade, que se forma da descomposicin do granito. Un fenmeno particular e moi estrao o Monte Branco sobre Corme e outro maior al cerca sobre a desembocadura do Anllns, que son montes de granito cubertos de grixo e area branca, sen vexetacin ningunha e fan un contraste chocante entre os seus compaeiros. Ademais, hai algunhas variedades de gneis mis peculiares de Galicia como unha moi feldesptica na Agualada entre A Corua e Camarias, que forma transicin nunha especie de prfiro cargado de anfbolo. Polo xeral, o gneis neste pas pouco proveitoso para pedra de construcin, pola sa fcil descomposicin, na cal adoita dar unha terra vexetal de mediana calidade. Os seus montes, nas proximidades de Malpica de Bergantios, son moi estriles. O gneis, a micacita e as demais lousas primitivas teen xeralmente o seu rumbo boreal e o seu deitado sumamente rpido ou buzante oeste, anda que disto hai notables excepcins; p.ex., na rexin de Anllns... A formacin da poca actual consiste maiormente nos terreos de transporte fluvial, nas areas das praias, na lomba vexetal das ras, no grixo, os fragmentos e a terra que se forman da descomposicin das rochas, na turba etc. O terreo de transporte fluvial e das chuvias bastante xeral e coecido, e non necesita ningunha descricin; adoita encontrarse en todos os vales frondosos e nas marxes dos ros e regatos; depsitos maiores desta especie son; p.ex,... o val de Rus e outros puntos de Bergantios. As areas das praias son, contrario, uns terreos moi estriles, pero xeralmente moi cmodos para os pescadores. Tales areais non faltan en Galicia, anda que a sa costa xeralmente moi brava e escarpada. Os mis notables encntranse nas proximidades de Laxe, na desembocadura do Anllns, nas inmediacins de Corme e Malpica de Bergantios, en
15 Vid. lmina 5.

Lmina 5. Mapa xeolxico de Espaa: Bergantios.

46 Salvador Parga Pondal Baldaio... Moita lama vexetal ou xunqueiras se ven cara desembocadura do ro Anllns, nas inmediacins de Ponteceso... Grixo encntrase xeralmente nos vales e chans do terreo de granito, pero o grixo e a area estril e espida de toda vexetacin no Monte Branco sobre a boca do Anllns e doutro monte Branco sobre Corme son unha cousa ben estraa. verdadeiramente admirable a exactitude dos datos sobre a xeoloxa de Bergantios ofrecidos por Schulz hai mis de cen anos e que permaneceron sen ser ampliados nin modificados por ningn dos xelogos que posteriormente se ocuparon da xeoloxa. Non obstante, indubidable que a descricin de Schulz realizada nunha poca en que non existan os mtodos de investigacin con que conta a ciencia actualmente insuficiente. Segundo observacins, anda non publicadas, do doutor en Ciencias, Isidro Parga Pondal, nos seus estudos sobre a constitucin litolxica de Galicia, o pas de Bergantios est formado por catro elementos fundamentais: granitos, gabros, gneis e lousas. O ncleo da comarca, ou sexa o corazn de Bergantios, est constitudo por rochas gabroides, que en parte sufriron un metamorfismo rexional transformndose en anfibolitas sen cambiar a sa composicin qumica. Gabros verdadeiros consrvanse anda no monte Castelo (vrtice sur do pas de Bergantios), estndense ata Andoio e descenden polas parroquias de Anxeriz ata cerca de Rus, onde a transformacin metamrfica xa bastante clara. Un segundo ncleo de gabros obsrvase norte da parroquia de Xavia, nas marxes do ro Anllns, onde poerse en contacto coa zona de granito que descende desde o Monte Neme sofre un metamorfismo de contacto orixinando gneis e anfibolitas como se observan en Verdes e Cereo. Por ltimo, un terceiro ncleo moi interesante e que se caracteriza polo gran tamao dos seus elementos, estndese norte de Carballo no cume do Monte das Eiras ata poerse en contacto con Pardias e Chamusqueira co granito que constite a rpida vertente que d praia de Baldaio na parroquia de Lema. Estes tres modelos de gabros indcanse con cor azul intensa no mapa que se acompaa. Sinlase cun azul mis claro a extensin que acadan as orto-anfibolitas delas derivadas. A constitucin petrogrfica-mineralxica destes gabros a seguinte: os do ncleo do Castelo conteen unha plaxioclasa de basicidade media, un piroxeno monoclnico, a dialaga, outro rmbico e olivino. Trtase, polo tanto, de gabros olivnicos tpicos. Os do ncleo norte estn constitudos por feldespatos e piroxenos de grandes dimensins e inclen bastante frecuentemente ncleos de ilmenita cuxo tamao pode chegar ata dous ou tres cm. Trtase, polo tanto, de gabros ilmenticos de grandes elementos. A zona occidental est constituda por gabros normais. As ortoanfibolitas derivadas destes gabros, e que se estenden por todo o corazn de Bergantios, son bastante uniformes e estn constitudas por unha horneblenda verde ou castaa en lmina delgada, segundo o grao de metamorfismo da rocha.

Comarca natural de Bergantios 47 Os feldespatos son plaxioclasas relativamente cidas. A constitucin qumica de todas estas rochas, gabros, anfibolitas moi anloga. A sa riqueza en slice arredor de 47%, o ferro chega ata o 12% e o cal achgase 10%. Por alteracin destas rochas, prodcense unhas terras de labor arxilosas sumamente roxas, debido alto contido en ferro, e dunha gran fertilidade e s cales debida a fama desta comarca como produtora de cereais. A cunca alta do Anllns, ou sexa as terras da Laracha e Soandres, estn constitudas por lousas cristalinas entre as cales se observan gneis de biotita que se aproximar contacto do granito de biotita, que constite a divisoria das serras de Montemaior e Santa Leocadia, experimentan un notable metamorfismo de contacto con numerosas inxeccins cidas. Os granitos, que limitan polo norte estas lousas e que constiten a costa desde a praia de Barran pasando por Cain ata a de Baldaio, estn cruzados por numerosas pegmatitas, algunhas delas mineralizadas. Aqu onde se encontran as minas de arsnico da Imende na parroquia de Noicela. Seguindo a costa polas parroquias de Lema e Razo, este granito nese co que constite o famoso Monte Neme, onde se encontran as famosas minas de volframio e de estao. Esta mancha de granito segue en direccin sudoeste atravesando a estrada de Carballo a Buo en Cances, onde se encontra o contacto coas anfibolitas. En Vilario, polo lado oeste, adquire un gran desenvolvemento de caolinizacin feldesptica orixinando o coecido xacemento de caoln de Vilario no lmite das parroquias de Cances e Leiloio16. A mancha de granito contina ata cruzar o ro Anllns pola Pontedona, onde adquire un aspecto gnisico. Desde o cabo de Santo Adrn e Malpica de Bergantios, norte, ata os montes de Borneiro, sur, e abarcando a maior parte dos concellos de Malpica de Bergantios, Ponteceso e Cabana de Bergantios, estndese unha enorme zona de gneis de biotita con grandes feldespatos glandulares de cor xa rosada, xa gris. Este gneis fcil recollelo nun extremo grande de frescura nas numerosas canteiras abertas para utilizalo como elemento de construcin ou no afirmado de estradas. Nas proximidades de Malpica de Bergantios, principalmente, encntrase atravesado por numerosos filns bsicos de anfibolitas, os cales, anda que non abundantes, se localizan tamn en Ponteceso e nos montes de Borneiro. Estas intrusins nos filns seguen a direccin de pizarrosidade do gneis, o cal ten un rumbo case norte-sur e sensiblemente vertical. O extremo mis occidental da comarca de Bergantios, formado pola costa de Nariga e a ra de Corme e Laxe, est
16 Vid. Primitivo Hernndez Pelayo (1.941): El caoln de Cances (Carballo) de la provincia de La Corua, en Notas y Comunicaciones del Instituto Geolgico y Minero de Espaa, Madrid, n. 8, Instituto Geolgico y Minero de Espaa, pp. 81-82.

48 Salvador Parga Pondal constitudo por granito gnisico xa citado por Schulz. O contacto deste granito cos gneis glandulares de biotita, xa anteriormente citados, claro e forma unha lia recta en direccin sensiblemente nordeste a sudoeste pasando pola Barra do Anllns segundo se indica no mapa adxunto17. Neste granito encntranse os famosos xacementos de caoln de Laxe, que mencionamos noutro lugar. 7.- Relevo 7.1.- Orografa A terra de Bergantios, constituda por granitos, gneis e lousas cristalinas, de complexa orografa, formada por montes de pouca altitude e numerosos, que se estenden nos seus bordos e nas sas rexins oriental e occidental, mentres que deixa no seu interior unha extensa chaira bastante ondulosa con numerosas lombas de escasa altura. En xeral, as lousas corresponden s chairas e s vales, en tanto que o granito se encontra nos cumes e tamn en rexins case chs, sendo, polo tanto, indiferente relevo18. Obsrvanse as das aliacins, tpicas das serras galegas, orixinadas polo choque de pregamentos ou interferencia dos mesmos, uns de tipo hercinianos, de noroeste a suroeste, e outros precmbricos ou huronianos, de nordeste a suroeste, con evidente predominio destes ltimos.19 O seu relevo montaoso encntrase sometido a unha grande erosin como pas de clima hmido. baixo e diversificado en vales e accidentes e relativamente prximo penichaira como o resto da rexin galega, moi evolucionado dominando as lombas alongadas e redondeadas e nas alturas hai algn picacho con penas e penedos. As lombas das vertentes son achanzadas, ou sexa, superficies de erosin. Algunhas formas aproxmanse madurez e teen o aspecto de montaas vellas de rochas xa consolidadas e desgastadas pola erosin por unha serie de ciclos20. Forma un chanzo da meseta ondulada (350 m) do centro da provincia cara Atlntico, posto que a sa elevacin media de 150 m moi inferior daquela. Para o estudo sistemtico da orografa do pas bergantin, dividiremos os seus montes en: circundantes, montes do litoral e montes ou lombas interiores. Os circundantes delimitan a comarca en relacin con outros do interior e son: altos de Barran, serra de Santa Leocadia, serra de Montemaior, montes de Pousafoles cos montes de Vilar de Cima e A Vila de Abade, monte Castelo coas sas ladeiras cara norte, montes de Bubela, monte Devesa e A Piolla, monte de Penas e da Eirita, montes de Borneiro, serra de Lourido, monte Redondo e montes de Soesto.
17 Vid. lmina 6. 18 Vid. Eduardo Hernndez Pacheco (1.934): Sntesis fisiogrfica de Espaa, S. Aguirre Impresor, Madrid. 19 Vid. Juan Dantn Cereceda (1.942): Regiones naturales, Op. Cit.. 20 Vid. lminas 7 a 10.

Lmina 6. Xeoloxa da terra de Bergantios.

Lmina 7. Bloque diagrama do monte Castelo.

Lmina 8. Bloque diagrama de Buo.

Lmina 9. Bloque diagrama de Carballo.

Lmina 10. Bloque diagrama de Laxe.

Comarca natural de Bergantios 51 Os montes do litoral determinan os derramos que van costa en relacin coa cunca do Anllns e son: montes de Cain, Monteagudo e serra da Estrela; monte das Eiras e Os Canedos; Monte Neme; monte Arxa; alto de Balars co Monte Branco; montes do Roncudo e monte do Faro; montes de Nariga e monte Beo ou de Santo Adrn. Os do interior son: monte Perrol cos do Esto; Santa Margarida e O Cudeiro; montes de Torreiro; monte do Castro; alto da Ferreira; monte de Santa Cecilia, montes da Armada; monte Ameneira; montes Peniqueira e Castro; monte de San Vicenzo; monte Canedo e Furnas; montes de Golmar; monte de Porros; monte Santa Marta; monte Santo Amaro; monte de Seixos de Angama e montes do Pieiro21. A continuacin, realizamos o estudo particular e detallado de cada un dos montes e serras da terra berganti. 7.1.1.- Montes circundantes 7.7.7.1.- Os montes de Barran Estas baixas lombas forman o comezo do lmite leste do pas de Bergantios a partir do Atlntico e estndense, de norte a sur, desde a costa ata o paso da estrada da Corua a Fisterra no km 14-15 onde se inicia sur a serra de Santa Leocadia. O seu eixe lonxitudinal mide 2,5 km. As sas alturas, entre 150 e 200 m, culminan no vrtice de 241 m, que se encontra aproximadamente no centro. Polo seu vrtice oriental, descenden os regatos que van engrosar o ro de Arteixo e, pola occidental, os que van Castro no pequeno val de Barran e Chamn. Na sa faldra oeste, asntase o lugar de San Xian de Barran coa sa igrexa e as aldeas de Branquenza, Outeiro, Pata, Sar e Galo, que pertencen a esta parroquia. Na sa faldra sur, as aldeas de Castelo e Pregun, esta ltima no bordo da estrada de Fisterra no seu enlace coa que desta vai a Anzobre. Estes montes descenden no espazo de 1 km desde a sa mxima altura de 241 m ata o nivel do mar. Moi prximo a esta e a unha altura de 75 m, pasa a estrada de Arteixo a Cain, con fermosas vistas Atlntico. Estes montes encntranse constitudos por terreos granticos22.

21 Vid. lmina 11. 22 Vid. lmina 12.

Lmina 11. Orografa da terra de Bergantios.

Comarca natural de Bergantios 53 7.1.1.2.- Serra de Santa Locaia Esta serra estndese de noroeste a sueste entre o val de Arteixo e a terra de Bergantios formando, polo tanto, parte do seu lmite oriental. Desenvlvese nunha extensin lonxitudinal de 7,5 km no seu eixe maior, con elevacins que chegan s 400 m de altitude cara seu extremo meridional e con picachos de 347 m como o de Loureiro e 373 m o de Santa Leocadia cara centro. A sa vertente oriental moi rpida e pronunciada cara ro de Arteixo. Descende, en menos de 1 km, dos 350 s 50 m de altitude, mentres que a occidental dun suave e extenso descenso cara s terras bergantis e recolle as augas que verten Anllns no seu curso superior nunha serie de regatos que baan a parroquia de Santa Mara de Erboedo. Nas sas alturas, asntanse as aldeas de Santa Locaia, moi prxima pico do mesmo nome, pertencentes concello de Arteixo, e a do Loureiro, xunto a este pico, pertencente parroquia de Erboedo no municipio da Laracha. Nas sas ladeiras occidentais, as aldeas da parroquia de Erboedo e algunhas das de Larn, todas xa en terra de Bergantios. Sobre os puntos altos desta serra e en gran parte da sa extensin, cabalga o lmite entre os concellos de Arteixo e A Laracha, deixando o vrtice de Santa Locaia cara val de Arteixo. Nas alturas meridionais sobre os 400 m, nense os lmites dos tres municipios de Arteixo, Culleredo e A Laracha. Ningunha estrada atravesa esta serra. Polo seu extremo noroeste, pasa a estrada da Corua a Fisterra e polo sueste a lia de ferrocarril de Santiago Corua, entre as estacins de Meirama e Bregua, que neste punto case tanxente pas bergantin. Encntrase despoboada de arboredo nas sas partes altas. Cbrese de toxos e algns pieirais nos seus flancos e ladeiras. A parte norte destes montes est formada por lousas cristalinas aproximadamente ata o vrtice Loureiro e o resto da serra por granito de biotita23. 7.1.1.3.- Serra de Montemaior Esta a serra mis importante da terra de Bergantios non s polas sas alturas, 500 m de elevacin media, senn tamn pola sa extensin superficial e numerosas ladeiras que forman a parte alta oriental da comarca berganti. Orientada en sentido nordeste a sudoeste, acada unha extensin 13 km no seu eixe lonxitudinal. Enlzase coa serra de Santa Locaia na sa parte nordeste por medio do monte de Santa Baia, de 326 m de altura norte, ou sexa dereita do ro Anllns, que podemos dicir se forma neste punto, pola reunin dos regatos que descenden do pico Pedrouzo, nesta serra, e que constite o seu brazo principal, os que descenden do macizo do Xalo e os que proceden do desfiladeiro de Meirama.
23 Vid. lmina 13 en apndice.

Lmina 12. Perfil fisiogrfico dos montes de Barran.

Comarca natural de Bergantios 55 A serra de Montemaior inciase no seu extremo nordeste esquerda do ro Anllns altura de Ponte da Veiga ou Ponte No e ascende rapidamente desde os 200 m ata o pico Pedrouzo de 521 m, altura mxima da serra no seu extremo nordeste e onde ten as sas fontes o ro que fertiliza a terra de Bergantios. Os seus altos cumes seguen cara sudoeste con 522 m o prximo lugar do Portodoso e descende cara de Silvoso con 500 m. Desde este punto, inflexiona cara a el elevndose s 550 m ata Casas Longas desde onde se orienta cara sudoeste en suave descenso sobre os 500 m ata as proximidades do lugar da Silva, na estrada de Ordes a Carballo, onde se encontran as ltimas ladeiras do sudoeste desta serra. A partir do lugar de Casas Longas e cara sur, elvase a serra ata lograr o vrtice Cedeira, de 601 m, o mis elevado de todo o noroeste da provincia da Corua. Esta serra forma o resto do lmite oriental de Bergantios e separa os municipios de Cerceda (Ordes) e A Laracha (Carballo) Na sa vertente oriental nacen os arroios e regatos que forman o Lengelle, afluente do Tambre, e na occidental os que verten os seus afluentes no Anllns: o de Golmar, o de Montemaior, Lubin, Viso con outros brazos, estes dous ltimos forman a sa vez o ro Rosende. Sobre a serra e nas alturas de 450 m, encntranse situadas as aldeas do Portodoso e Silvoso, pertencentes parroquia de San Pedro de Soandres, e a parroquial de Santa Madanela de Montemaior cos lugares da Ferreira, A Casavella, O Loureiro, Vilario, A Carballa Redonda, O Penedo, As Nocellas, Balvs, Adrn, A Casanova, A Castieira e Casas Longas, esta sobre os 500 m e todas elas pertencentes parroquia de Montemaior; as do Brazal de Abaixo, O Vilarvello e A Cova das Andes, da parroquia de Rods. No extremo sudoeste da serra e case mesma altitude, a vila da Silva. Desta serra desprndense unha serie de ladeiras cara noroeste que accidentan o sector oriental da terra de Bergantios e son as mis importantes: o monte de Santa Marta, de 446 m prximo s parroquiais de San Xian de Coiro e Santa Mara de Soutullo; os montes de Golmar, que se dirixen cara a San Bieito de Golmar; e, suroeste, os de Canedo e Furnas, na freguesa de Montemaior. Nestes cordais montaosos, asntanse os lugares das parroquias citadas e, norte da serra, os de San Pedro de Soandres, que foi un priorado dependente do mosteiro de Sobrado. Estas ladeiras da serra de Montemaior estndense ata o ro Anllns polo norte e ata a igrexa de Golmar e o ro da Pena, antes da sa unin co Rosende, polo oeste, accidentando, polo tanto, toda a parte sur do concello da Laracha. Ningunha estrada atravesa a serra de Montemaior. Polo seu extremo norte, pasa a da Laracha a Vista Alegre que vai estacin de Meirama e que se axusta curso superior do ro Anllns. Polo seu extremo sur, a de Ordes a Carballo e na que altura da Silva se lle une a que procede de Cerceda, que atravesa esta serra moi prxima vrtice Cedeira, 601 m, pero fra xa do pas de Bergantios.

56 Salvador Parga Pondal Nas sas partes altas e puntos culminantes, o toxo e as xestas son a sa nica vexetacin. Nos vales e valgadas que forman as sas numerosas ladeiras, abundan os bosques de castieiros, as carballeiras e, sobre todo, os pieirais intercalados coas terras cultivadas e os prados xa en niveis inferiores. Todo o eixe desta importante serra se encontra formado por granito de biotita e as sas atribucins occidentais por lousas cristalinas24. 7.1.1.4.- Montes de Pousafoles Nestes montes, podemos considerar que se inicia o lmite sur da terra de Bergantios e, en direccin de leste a oeste, estndense desde a serra de Montemaior ata o monte Castelo, entre os cursos altos dos ros da Pena, leste, e Taboada, oeste, cuns 8 km no seu eixe maior. As sas maiores alturas lzanse sobre os 450 m, que culminan no pico do mesmo nome con 483 m. As sas formas son redondeadas e pouco acusadas, arrancan de niveis de 250 a 300 m. En direccin norte, estndense das ladeiras. Unha, a oriental, forma o monte de San Vicenzo que occidenta a parte sur da parroquia de Sofn, cuns 350 m de altitude. Outra, occidente, que forma os montes de Peniqueira, dunha elevacin similar, que separa as parroquias de Artes, Ardaa e Rus. Entre as das esvara o ro Calvelo, que nace na vertente norte de Pousafoles. Cara sur, desprndese un cordal montaoso con sucesivas elevacins que forman o monte da Braa, o de Vilar de Cima e o da Vila de Abade con 450 m, e que determinan o lmite de Bergantios enlazando co Castelo. A ambos lados, orixnanse as correntes que van engrosar o ro Lengelle, que nace en Pousafoles, e as que nutren o Dubra occidente. O extremo oriental dos montes de Pousafoles descende en vertente rpida cara ro da Pena e nela encntrase a parroquial de Santa Madanela de Aldemunde, a 400 m de altura, e moi prxima punto mis elevado, o pico de Pousafoles. O extremo occidental ten un descenso un pouco mis suave ata a parroquial de San Xens de Entrecruces e ro Taboada, afluente do Anllns. Nas sas alturas sen arboredo, asntanse as aldeas de Cornaces e Calvos, pertencentes parroquia de Rus, a unha altura de 450 m. As sas ladeiras norte e sur encntranse poboadas polos lugares desta mesma parroquia. A do leste, polas aldeas de Aldemunde e algunhas de Sofn e, a do oeste, polas de Entrecruces. Ningunha estrada cruza estes montes, que se elevan entre a de Ordes a Carballo, leste, e a de Portomouro a Carballo, oeste. A primeira axstase ro da Pena e a segunda, ro Taboada. Na mesma direccin destes montes, encntrase a zona de contacto entre a bolsa de gabros do sur do pas de Bergantios e as ortoanfibolitas. Polo tanto, estes montes
24 Vid. lmina 14 en apndice.

Comarca natural de Bergantios 57 encntranse formados por gabros e ortoanfibolitas25. 7.1.1.5.- O monte Castelo O monte Castelo, vrtice meridional da terra de Bergantios, o de mis elevacin. Mide 565 m sobre o nivel do mar, n de dispersin de augas mis importante de toda esta rexin do noroeste da provincia da Corua e punto de unin de tres partidos xudiciais, Carballo, Negreira e Ordes. Desde o seu pico, contmplanse extensos panoramas, especialmente cara sur. Divsanse todas as terras ata Santiago de Compostela e, no horizonte, os montes da provincia de Pontevedra. Este monte lzase sobre niveis de 400 m en curvas redondeadas, moi desgastadas polos axentes erosivos, que se prolongan sur e, en especial, norte en suaves declives. Cara leste, o seu descenso rpido ata o ro Dubra, que nace noroeste e seu p, a menos de 1,5 km do seu pico esvarando cara sur en busca do Tambre. Nas sas faldras, nacen as augas que forman o ro Xallas que corre cara occidente, as que forman o Taboada, tributario do Anllns cara norte e oriente as que orixinan o Dubra que corre cara sur ata o Tambre do que afluente. O ro Taboada descende rapidamente por Entrecruces ata Rus desde onde esvara tranquilo pola chaira berganti. A sa ladeira norte, a mis elevada, culmina en Pedra Areosa, sobre os 500 m, moi prxima Castelo, e descende en suavsima pendente ata o vrtice Abelenda, de 384 m, marcando o lmite da terra de Bergantios. As sas alturas encntranse despoboadas de arboredo e desde os 400 m de altitude e en todo o seu macizo non se encontra nin unha soa aldea. A parroquial mis prxima a de Anxeriz, do concello de Tordoia, pero pertencente a Bergantios e est situada no seu lmite sur. A estrada de Carballo a Santiago pasa axustada a este monte pola sa parte leste e en direccin norte-sur aproveitando o descenso do ro Taboada, cara norte, e o do Dubra, sur. A estrada de Cerceda a Santa Comba cruza o macizo montaoso do Castelo en direccin nordeste a sudoeste.26 Este monte e as sas ladeiras encntranse formados por gabros27. 7.1.1.6.- Pico de Bubela Enlaza o pico de Bubela coas ladeiras do monte Castelo por medio dos vrtices de 384 m e o de Arixn de 401 m. Entre ambos, encntrase a lagoa de Alcain, de tipo endorreico e de moi pouca profundidade e que nas estiaxes queda case en seco. Estes vrtices e a parte oriental da devandita lagoa marcan o lmite de Bergantios.
25 Vid. lmina 15 en apndice. 26 Esta estrada un sector da que vai da Ponte do Porco a Muros. O anaco do Castelo a Santa Comba construuse o ano 1.948. 27 Vid. lmina 16 en apndice.

58 Salvador Parga Pondal suroeste do vertice Arixn, lzase o pico de Bubela, de forma alongada, orientado de nordeste a sudoeste, o seu eixe lonxitudinal, que mide uns 3 km de extensin inclundo nel os montes do Quinto, que se encontran suroeste do pico Bubela. lzase sobre terreos de 350 m de elevacin na sa parte sur e oriental. Moi prxima, a menos de 1 km, estndese a lagoa citada dunha extensin de 1,5 x 1 km e onde se forma un dos brazos do ro Xallas. Cara norte e oeste, o terreo descende rapidamente en direccin a Bergantios. Da sa ladeira occidental, descenden as augas que van engrosar o ro do Vao, que se orixina neste monte e nos da Devesa e que leva as sas augas Anllns, despois de pasar polas chairas de Coristanco, de onde toma tamn este nome. Da vertente oriental, baixan os regatos que van lagoa de Alcain e Xallas. Forma, polo tanto, este monte o lmite de Bergantios coa terra de Xallas. O pico de Bubela mide 551 m de altitude e as aldeas mis prximas son as do Campelo e As Salgueiras, esta fra de Bergantios, ambas da parroquia de Seavia e situadas leste. As outras aldeas establecidas nas sas ladeiras pertencen tamn parroquia de Seavia, as que se encontran norte, e de Couso, as situadas oeste. Cara norte, o Bubela lanza unha prolongada ladeira, os montes de Santa Cecilia, e outra de moita menor importancia e moi reducida, os de Santa Brbara. occidente, enlaza cos montes da Devesa por medio do vrtice Ferreiras. sur, estndense as braas de Serra, xa en terra de Xallas. Polo oriente, axustada a este monte, pasa a estrada de Coristanco (Carballo) a Santa Comba e sobre ela encntranse as aldeas do Campelo e As Salgueiras. A sa ladeira oeste ten un descenso moi rpido. Encntrase formado por ortoanfibolitas28. 7.1.1.7.- Monte da Devesa, lombas de Cazn, A Piolla, As Penas e monte da Eirita O reducido monte da Devesa lzase suroeste da parroquial de San Miguel de Couso (Coristanco) con elevacins sobre os 400 m e, visto polo sur, aparenta unha baixa lomba contemplalo desde niveis de 350 m. Desde o norte, parece de grande altitude por elevarse desde os 200 m e esta vertente moi pronunciada, descendendo bruscamente o terreo no leito alto do ro do Vao que se encaixa para descender chaira berganti. Desde a sa parte sur, arrancan cara noroeste unha serie de lombas que van sinalando o lmite sur da terra de Bergantios e, entre elas, elvanse a de Cazn, na aldea deste nome da parroquia de Nantn (Cabana de Bergantios), de 350 m de altitude sobre terreos de 300 m; polo tanto, de pequena altura e de permetro ovalado; a da Piolla, tamn de 100 m e cuxo vrtice se alza s 347 m de altitude. sur dela, asntase a aldea deste nome sobre a estrada da Corua a Fisterra e norte da parroquial de San Pedro de Nantn. Cara oeste e seguindo a estrada de Fisterra, encntrase o monte das Penas que, como os anteriores, se alza pouco mis de 100 m co vrtice de 271 m sobre o nivel do mar, situado na sa parte oriental. Esta lomba,
28 Vid. lmina 17 en apndice.

Comarca natural de Bergantios 59 maior que as anteriores e de forma oblonga, estndese nuns 2 km de leste a oeste, entre as aldeas da Medoa, norte, e A Ermida, sur, pertencentes parroquia de Santo Estevo de Anos, que se encontra situada norte e en terreo mis baixo no val do ro Fes ou de Cesullas, tributario do Anllns. Pola sa parte sur, pasa o lmite entre os concellos de Cabana de Bergantios e de Zas. O monte da Eirita elvase nordeste do anterior, no concello de Cabana de Bergantios, estndese cara norte cunha altura sobre os 250 m entre o ro de Cundns e o de Cesullas, que corren cara norte en busca do Anllns. Sobre el, encntrase a aldea da Remisqueira da parroquial de Anos e nas sas faldras, leste, as dos Anles e O Outeiro, oeste O Cruceiro, O Cotaredo, A Enfesta e A Eirita, e a parroquial de Anos que pertencen, norte Iao da de Cundns. O monte da Devesa encntrase formado por granito de das micas e as lombas de Cazn e da Piolla tamn. O monte das Penas e o da Eirita, por gneis glandular de biotita. 7.1.1.8.- Montes de Borneiro Estes montes estndense nunha lia de 7 km en direccin les-sueste a nor-nordeste desde o ro do Porto ata o esteiro do ro Anllns, entre os ros Fes ou de Cesullas oriente, o dos Muos, que desauga no Anllns, e o de Fornelos, que vai do Porto por occidente. Elvanse desde o nivel do mar ata 344 m en Pena Borneiro, que o seu vrtice setentrional. Os seus outros dous picos, de 376 e 400 m, son o meridional. Reciben tamn o nome do Gontn polo que son mis coecidos na sa parte oriental. Encntranse constitudos por gneis glandular de biotita. As augas da vertente oriental van ro de Cesullas e Anllns, as da occidental e norte tamn Anllns, por medio do ro dos Muos de Canduas, que descende encaixado na costa de Ures e en pequenos regatos. As do suroeste e sur, ro do Porto polo de Fornelos en pequenos regatos. Os tres picos destes montes domnanse desde as terras occidentais de Bergantios por ser os de maior elevacin con exclusin do monte Perrol. Ningunha estrada os cruza e pola sa ladeira occidental, axustndose a ela, pasa a de Baio s Revoltas na de Ponteceso a Laxe. Pola faldra sur, a de Fisterra Corua, altura de Baio. Polo norte destes montes e entre eles e o ro Anllns, a de Ponteceso a Laxe, desde a que se dominan A Barra, a desembocadura do ro bergantin e o Monte Branco, cantado por Eduardo Pondal. Nas sas ladeiras do leste, asntanse as aldeas da parroquia de Santo Estevo de Anos, nas do norte, as de Santo Estevo de Cesullas e nas do oeste, as de San Xon de Borneiro. sur, a vila de Baio, que pertence municipio de Zas, asentada nas ribeiras do ro do Porto e na estrada da Corua a Corcubin, unndose a 1 km na Cacharosa que procede de Santiago. O vrtice meridional e mis elevado marca o lmite de Bergantios. Na parte alta

60 Salvador Parga Pondal destes montes, encntranse unha serie de fortificacins coecidas co nome de Castro de Borneiro. Na ladeira occidental, A Cid, castro explorado pola Facultade de Filosofa e Letras da Universidade de Santiago e do que trataremos noutro lugar. No Chan de Borneiro, que se estende oeste, encntrase o clebre dolmen de Dombate29 e o da Gndara30. 7.1.1.9.- Serra de Lourido Orientada de sudoeste a nordeste entre o val de Serantes oeste e o Chan de Borneiro leste cunha altura, en xeral, sobre os 300 m e o seu pico mis elevado o Castelo de Lourido, chamado tamn Castelo Valeroso ou de Balars, de 314 m e de perfil cnico, encntrase enclavado norte desta serra e as sas ladeiras descenden ata o mar, na ra de Corme e Laxe e ata a desembocadura do ro Anllns. O eixe lonxitudinal desta serra mide 4,5 km sobre a sa crista e nesta lia vai o lmite entre os municipios de Cabana de Bergantios e de Laxe. Pola sa vertente occidental, descenden os regatos que van engrosar o pequeno ro dos Cabalos, que rega o val de Serantes e desemboca na praia de Laxe tras formar antes unha pequena lagoa. Os do norte van ro dos Muos ou de Canduas. Os do suroeste descenden ro de Fornelos, que vai ro do Porto, e os da vertente sur tamn verten a este ro. Sobre os seus cumes, desprovistos de arboredo, non existe ningunha aldea. Estas encntranse nas sas ladeiras entre pieirais e terras de labor. leste, as de Dombate, A Gndara e A Fontefra, pertencentes parroquia de San Xon de Borneiro. nordeste, Ures, Tabodo e a sa parroquial de San Martio de Canduas. norte, San Pedro e Augarrei da mesma parroquia. oeste, Salgueirn, Lourido, Trasfontns, A Romea e Carrabete da parroquia de Santa Mara de Serantes. Polo sur desta serra, pasa a estrada de Baio a Laxe e, polo norte, a de Ponteceso a Laxe, moi prxima mar. Estes montes encntranse formados por granitos gnisicos31. 7.1.1.10.- Monte Redondo o vrtice mis occidental da terra de Bergantios e crraa no seu ngulo suroeste. Debe o seu nome forma non s da sa planta, senn tamn das sas seccins, todas elas redondeadas. Desde as sas alturas, domnase o val de Traba de Laxe co seu extenso areal. lzase 300 m sobre o nivel do mar e o seu punto culminante acada os 315 m. norte, teen orixe as fontes do regato de Soesto. oeste, as que nutren o ro de Traba e as do sur verten ro do Porto. sur e oeste, encntranse situadas nas sas faldras as aldeas do Aprazaduiro, Mato e a sa parroquial de San Simn de Nande, fra de Bergantios. leste, a de Gundar (Nande) e Cons, de San Mamede de Sarces, onde se encontra o rico xacemento de caoln das minas Kaolines de Lage
29 Vid. Ciriaco Prez Bustamante e Salvador Parga Pondal (1.934): Los dlmenes de Dombate y de la Gndara, en Boletn de la Biblioteca Menndez Pelayo, Santiago, vol. 6. 30 Vid. lmina 18 en apndice. 31 Vid. lmina 19 en apndice.

Comarca natural de Bergantios 61 S.L. norte, o lugar da Torre (Sarces) Polo nordeste das sas ladeiras, pasa a estrada de Baio a Laxe e en Cons desprndese o ramal que rodea o monte polo leste, s minas de Caoln, de onde parte o cable areo ata a praia de Laxe. Polo oeste, pasa a estrada de Laxe a Ponte do Porto, aberta trfico recentemente. Encntrase constitudo por granito gnisico e na sa faldra oriental localzase a zona de contacto co gneis glandular de biotita, onde se sitan os xacementos caolnicos32. 7.1.1.11.- Montes de Soesto ou de Pedrouzos Estes montes de Soesto forman o lmite occidental do pas bergantin e poden considerarse, en certo modo, como unha ladeira cara mar do monte Redondo. Encntranse orientados de sur a norte, lixeiramente inclinados cara oeste, cun eixe lonxitudinal duns 4 km. As sas alturas son pouco considerables: non pasan dos 200 m cara sur, que a sa parte mis elevada, e cara norte levntase un picacho de 195 m, que descende mar orixinndose un petouto duns 100 m, que recibe o nome de Catasol, e que forma a punta deste nome xunto pedra Tan, famosa polos seus saborosos percebes. Estes baixos montes verten as sas augas occidentais val de Traba e as orientais estreito valio de Soesto. Nas sas ladeiras e sobre niveis de 50 m oeste, as aldeas das Casas Novas, Boao, Pedreira e Tella, todas elas da parroquia de Santiago de Traba. Na oriental e en terra de Bergantios, as que forman a parroquia de Santo Estevo de Soesto. sur, a de Mato, de San Simn de Nande. Polo suroeste, pasa a estrada de Laxe a Ponte do Porto. Estes montes son de granito gnisico33. 7.1.2.- Montes do litoral 7.1.2.1.- Montes de Cain, Monteagudo ou serra da Estrela Este macizo montaoso, que se levanta sur do porto de Cain, recibe estes tres nomes, iniciarse con pequenas lombas na costa, culminando na sa mxima altura de Monteagudo e prolongndose cara suroeste pola parroquia de Lendo co nome de serra da Estrela. Estndese de norte a sur describindo un arco cara oriente duns 5,5 km. O seu ncleo principal lzase en terreos dos concellos da Laracha, Carballo e Arteixo, con alturas sobre os 250 m, que no seu pico de Monteagudo acada unha elevacin de 325 m sobre o nivel do mar. No seu mesmo cume, encntrase a aldea de Corteo e sobre os 250 m a do Bosque, ambas coa ermida da Nosa Seora da Estrela, pertencente parroquia de San Tom de Monteagudo (Arteixo) e a da Perucha da parroquia de Noicela (Carballo) As augas da sa vertente norte van mar en pequenos regatos de pequeno curso; as da oriental, ro Castro ou de Barran, que verte as sas augas Atlntico na
32 Vid. lmina 20 en apndice. 33 Vid. lmina 21 en apndice.

62 Salvador Parga Pondal praia do mesmo nome; as do sur van ro Viln e por el Anllns; as da vertente occidental, Mioteira Pequeno, que vai desembocar no areal de Baldaio. A sa ladeira oriental encntrase esmaltada de aldeas pertencentes s parroquias de San Pedro de Sorrizo e de San Tom de Monteagudo, ambas do municipio de Arteixo. Na do sur, a parroquial de San Xian de Lendo (A Laracha) coa aldea de Larn na mesma freguesa. Na do oeste, a de Leiras, Constenla, Rapadoiro e Nandulfe da de Noicela (Carballo). norte, sobre un sante da costa, a vila marieira de Cain cos seus lugares que ruben polo monte, destacando a ermida dos Milagres, clebre pola sa romara, que acoden xentes de toda a terra de Bergantios. A porcin noroeste desta serra, ata o pico de Monteagudo, encntrase formada por rochas granticas de das micas e o resto por lousas cristalinas. Nas sas ladeiras, encntranse densos bosques de pieiros e nos valios as terras de labor. Polo norte deste macizo, pasa a estrada de Arteixo e Cain34. 7.1.2.2.- Montes das Eiras e Os Canedos Unha zona de baixas lombas, que se estende paralela costa a uns 4 km, constiten estes montes, que enlazan oriente cos da Estrela por medio do cotn de Samirns, 253 m (Lendo), e o de Vilela, 229 m, na parroquia deste nome. oeste, enlazan co Monte Neme, salvando a cortadura producida polo estreito val do ro Arnados que vai desembocar praia de Razo. Desenvlvense, polo tanto, de leste a oeste, e separan o val do Anllns dos regatos que verten na costa. A sa ladeira norte descende con relativa suavidade ata a extensa praia de Baldaio e a sur con lenta e suavsima inclinacin cara Anllns. Pdense sinalar dous pequenos macizos. Un, constitudo por estreita e longa lomba que se inicia sur desta serra da Estrela, cun vrtice oeste, o de Samirns e outro oeste, o de Vilela. Outro, de mis extensin cun eixe de 4 km, formado polo monte das Eiras e dos Canedos co punto mis elevado no centro de 266 m e outros dous vrtices situados suroeste, o de Pedra Rubia ou monte Vixa, de 25 m, e noroeste o de menor elevacin, que mide 211 m. Estas lombas encntranse formadas: a primeira, por granito de das micas e lousas cristalinas na parte sur; a segunda, por gabros encadrados norte e oeste por granitos de das micas e sur por ortoanfibolitas. norte da lomba oriental nace un dos brazos do Mioteira Pequeno, que vai desaugar extensa zona marismosa do areal de Baldaio. Nela, encntranse situadas as aldeas de Bragunde, Samirns, A Torre, Lista, Os Abelares, norte, e A Xesteira, sur; todas elas de San Xian de Lendo, municipio da Laracha, e oeste Vilela, da parroquia deste nome, no concello de Carballo.
34 Vid. lmina 22 en apndice.

Comarca natural de Bergantios 63 Na parte alta da lomba occidental, formada polo monte das Eiras ou dos Canedos, non se encontra ningn poboado e na faldra norte estndense s lugares da parroquia de San Cristovo de Lema e algns da parroquia de San Martio de Razo. suroeste, a parroquial de San Breixo de Oza e varias aldeas dela. Todas pertencen municipio de Carballo. Remonta a parte leste da lomba, a estrada de Carballo a Rebordelos, na praia de Baldaio e, polo oeste, pasa a que tamn desde Carballo vai praia de Razo. Nas partes abrigadas encntranse espesos e diseminados pieirais35. 7.1.2.3.- Monte Neme o macizo mis importante e de maior altitude en toda a costa do pas bergantin, cunha elevacin duns 350 m no seu macizo, de forma cnica con tres picachos: un, oeste, o mis elevado, de 387 m; outro, norte, o de menor altitude, que mide 362 m; e o terceiro, suroeste, de 380 m. A sa ladeira oriental dun descenso moi brusco ata o ro Arnados, que desemboca en Razo. A do norte e oeste son mis suaves e a do sur enlaza co monte Santo Amaro, que se encontra suroeste do Monte Neme. As augas que nacen neste monte reprtense na seguinte forma: as do norte verten Atlntico en pequenos regatos de moi curto curso; as do oeste nutren o Xesteira e o regato da Balsa, que despois se converte no ro Chancas ou Berrn, ambos van Atlntico; as do sur, polo rego da Gndara e outros van Anllns; as do leste, en torrentes, verten Arnados. Este monte encntrase na estreita faixa de granito de das micas que se estende de norte a sur na terra de Bergantios, entre as ortoanfibolitas da chaira central e o gneis glandular de biotita que forma a occidental de Seaia; polo tanto, est formado por granito de das micas en contacto polo leste, cunha zona de gabros que se estende norte da vila de Carballo. O Monte Neme encntrase desprovisto de arboredo nas sas zonas altas e nos pequenos vales ou valgadas das sas ladeiras estndense os pieirais e terras de labor. Tampouco no seu macizo montaoso se encontra ningn poboado. Estes esmaltan as sas ladeiras por baixo dos 200 m, pertencentes os do norte e leste, parroquia de Razo, os do sur s de Oza e Cances, todas do municipio de Carballo, os do oeste de Leiloio, e a aldea de Avio de Cambre, ambas do concello de Malpica de Bergantios. cume ascende, en pronunciadas curvas, unha estrada que vai s minas de volframio e de estao que se encontran en explotacin. Polo suroeste, pasa a estrada de Malpica de Bergantios a Carballo.
35 Vid. lmina 23 en apndice.

64 Salvador Parga Pondal Polos seus cumes, cruza o lmite entre os concellos de Carballo e Malpica de Bergantios, que ascende desde a costa, praia do Ris, e pasa polos picos do norte, 362 m, e do oeste, 383 m, descendendo cara suroeste ata o pico Santo Amaro, onde se encontra o vrtice e unin dos tres municipios: Carballo, Malpica de Bergantios e Ponteceso36. 7.1.2.4.- Monte Arxa Mis que monte unha pequena lomba que se alza sobre niveis de 100 m cunha altura de 205 m no seu punto mis elevado. Polo tanto, destaca soamente do terreo circundante 100 m. de forma circular e encntrase sur da parroquial de San Cristovo de Cerqueda. As augas, que descenden do oeste, norte e leste desta lomba, van rego da Balsa, que formar mis tarde o ro Chancas ou Berrn. As do sur verten Anllns polos regatos Malln e de Pazos. Polo oriente, enlaza co Monte Neme por medio doutras pequenas lombas como a de Buo, sobre a que se encontra este lugar, e o monte Santo Amaro. Estas lias de pequenas alturas son seguidas polo lmite dos municipios de Malpica de Bergantios e Ponteceso e pola estrada deste lugar a Carballo. Son a divisoria de augas do litoral e da cunca do Anllns. sur desta lomba, encntrase o lugar de Pazos de Arriba coa parroquial de San Salvador de Pazos no bordo da citada estrada de Ponteceso a Buo no km 3. O resto dos poboados que hai arredor dela pertencen freguesa de Cerqueda. Esta lomba encntrase formada por gneis glandular de biotita37. 7.1.2.5.- Monte Ardal Este pequeno outeiro elvase 200 m sobre niveis de 50 do val de Ponteceso ou de Cospindo, que se abre cara sur, occidente deste monte, e encntrase entre as parroquias de San Tom de Nemeo, norte, e Santo Eleuterio de Tella, sur, e San Vicenzo da Graa, oeste. Enlaza co monte por medio dunha lia de baixas alturas, sobre 100 m, que determinan a vertente atlntica e a do Anllns. O monte Ardal recibe tamn o nome de Mesquita por un pequeno poboado situado sur e encntrase cuberto de espesos pieirais en terreos gnisicos. Encntrase rodeado de estradas que forman un tringulo: a de Ponteceso a Malpica de Bergantios, a de Ponteceso a Buo e a que, partindo do km 7 desta ltima, vai enlazar coa primeira en Nemeo38.
36 Vid. lmina 24 en apndice. 37 Vid. lmina 25 en apndice. 38 Vid. lmina 26 en apndice.

Comarca natural de Bergantios 65 7.1.2.6.- Alto de Balars e Monte Branco O alto de Balars co Monte Branco cerran polo norte o esteiro do ro Anllns e prolngase cara sur nunha estreita lingua areosa que forma A Barra do devandito ro na sa desembocadura na ra de Corme e Laxe. Desde o mar, na sa parte occidental, o alto de Balars elvase rapidamente ata os 250 m de altura; polo oriente, descende case cortado a pico esteiro do Anllns. Unha pequena ladeira cara sur determina o famoso Monte Branco, de 179 m, que se encontra cuberto de areas ata media ladeira e que foi cantado en inspirados versos polo bardo bergantin Eduardo Pondal. Un avance cara sur do alto de Balars forma un promontorio de 100 m sobre o mar e entre el e o Monte Branco, brese un pequeno e pintoresco valio, que leva o nome de Balars, na que se encontran areas negras de ilmenita, que deron lugar instalacin dunha importante industria pola sociedade Titania S.A. da que falaremos noutro lugar. Estes montes verten as sas augas mar polo occidente e esteiro do ro Anllns polo oriente. Polo norte, enlazan co monte da Nosa Seora do Faro en alturas de 150 m. Elvanse en terreos granticos gnisicos e encntranse poboados de pieiros en case toda a sa extensin, excepto o Monte Branco que s se encontra poboado de pieirais na ladeira do val de Balars. Na sa parte alta, hai unhas casas que reciben o nome de Salgueiras e a aldea Costa pertencente parroquia de San Tirso de Cospindo. Na sa ladeira noroeste, asntanse os lugares de Gondomil e Froxn, de Santo Adrn de Corme. Na do leste, O Briallo, A Brixera, O Couto, Currs e a parroquial de Cospindo. Na do suroeste e no valio de Balars, a aldea deste nome e os edificios da sociedade Titania S.A. Polo nacente deste macizo montaoso, ascende a estrada que vai de Ponteceso porto de Corme. Entre o alto de Balars e o Monte Branco pasa a estrada que vai do Couto praia de Balars39. 7.1.2.7.- Montes do Roncudo e monte do Faro Estes montes estndense de leste a oeste e cerran a ra de Laxe polo norte. O seu eixe nesta direccin mide cerca de 7 km. A sa altura media duns 100 m. Os seus picachos chegan s 150 m e sobrepsanos en pouco excepto o monte do Faro, que se alza leste, e estrangulada pola enseada da Barda, acada a altura dos 230 m e domnase nunha grande extensin desde o mar e terras circundantes. A vertente norte, pronunciadsima e desde os 100 m de altura, descende case verticalmente Mar de Fra, ou sexa, o ocano. A do sur algo mis suave e os
39 Vid. lmina 27 en apndice.

66 Salvador Parga Pondal seus regatos verten ra de Laxe ou ro de Corme que forma un pequensimo val entre estes montes e o alto de Balars. Por esta vertente sur, descende, de leste a oeste, a estrada que une Ponteceso co Porto de Corme. Encntranse formados por granito gnisico e nas sas partes altas destacan as rochas peladas que carecen de arboredo. Nas sas ladeiras, percbense as manchas escuras dos seus pequenos pieirais. norte e sobre os 100 m, encntrase o lugar do Roncudo, da parroquia de Santo Adrn de Corme. Na sa ladeira, sur asntase Candelago, Rega, As Pedras Midas e o poboado do Porto de Corme, o de mis habitantes de toda a terra de Bergantios. sureste, a Aldea de Corme e a de Guxn. Sobre o monte do Faro, levntase a capela en honor da Virxe Mara, que serve de gua s navegantes desde gran distancia. O extremo occidental destes montes penetra no ocano en forma de gadoupa e sobre el est situado un pequeno faro de situacin que determina a punta norte da ra de Corme e Laxe40. 7.1.2.8.- Montes de Nariga Os montes de Nariga accidentan a parte mis abrupta da costa berganti e orixinan a punta deste nome e as de Baleira, do Rubio e Queimada, entre as pequenas praias de Barizo e de Nins. Cobren uns 9 km2 de superficie e elvanse con alturas de 200 m. O seu pico mis alto, de 224 m, lzase na parte sur do macizo principal, que se encontra no centro. A sa ladeira norte a mis abrupta e desde os 100 m lnzase case verticalmente mar. As outras son dun declive mis suave. As sas augas descenden en pequenos torrentes cara Atlntico: as do nordeste van engrosar o regato de Barizo; as do suroeste, que vai praia de Nins e as do sureste nutren o curso baixo do ro Chancas ou Berrn, que desemboca oriente na prxima praia de Ceiruga. Todo o seu macizo montaoso se encontra despoboado e nas sas faldras, xa no chan de Seaia, estndense, oriente, as parroquias de San Pedro de Barizo e Santiago de Mens e, sur, San Xon de Nins. A sa formacin de granito gnisico e na sa faldra leste encntrase a zona de contacto entre este e o gneis glandular de biotita41. 7.1.2.9.- Monte Beo ou de Santo Adrn Na parte mis setentrional de Bergantios, lzase este pequeno macizo montaoso, de escasa altura e que no seu punto mis elevado acada soamente 183 m. Proxctase cara norte e penetra no mar orixinando o cabo Beo ou de Santo Adrn en cuxa prolongacin se encontran as illas Sisargas.
40 Vid. lmina 28 en apndice. 41 Vid. lmina 29 en apndice.

Comarca natural de Bergantios 67

Desde o seu pico, que se encontra no centro, descenden pequenos barrancos cara mar, excepto polo sur, onde o descenso mis suave cara chaira de Seaia. Cruza o seu extremo meridional a estrada de Ponteceso a Malpica de Bergantios cos lugares de Beo, da parroquia de Vilanova de Santiso, e o de Seaia, da de San Xulin de Malpica de Bergantios. Os seus terreos son de granito gnisico e encntranse soamente cubertos de toxo. Non se encontra arboredo de ningunha especie. Cerca da sa punta e mirando cara a Malpica de Bergantios e a media ladeira, rguese a capela de Santo Adrn, que d nome a este monte e na que se celebra unha famosa romara42. 7.1.3.- Montes do interior 7.1.3.1.- Monte Perrol cos do Esto, Santa Margarida e O Cudeiro O monte Perrol o mis elevado do interior de Bergantios e levntase na parte oriental do municipio de Cabana de Bergantios e relativamente prximo lmite meridional da terra berganti. Encntrase formado por dous macizos: un oriental, o mis amplo e de maior altitude, 43 m no seu punto culminante, e outro occidental mis reducido, de menor altura, 359 m, que se coece co nome de alto do Reso, unidos ambos por unha zona duns 250 m de elevacin. Do primeiro, arranca cara norte unha longa ladeira de 250 m de altura, que se estende ata o ro Anllns e que leva os nomes de monte do Cudeiro, e no seu extremo norte, con menores alturas, os montes de Corcoesto, onde se encontraban as famosas minas de ouro, e existe un monte chamado Montefurado por encontrarse minado por unha serie de galeras practicadas para a explotacin do rico mineral. Do segundo, arranca outra ladeira, tamn cara norte, que se desprega en das: unha en direccin nor-nordeste, o monte Santa Margarida, e outra cara nor-noroeste cos montes do Esto, de menor elevacin, que s acada os 150 m. Todas estas ladeiras terminan, norte, no ro Anllns, que descende nunha serie de meandros encaixados entre estes montes e os de Seixos de Angama na sa ribeira dereita. As augas que descenden polas sas ladeiras van engrosar os ros de Cundns e de Baneira, as como outros numerosos regatos que verten no Anllns pola sa marxe esquerda. Sobre a sa ladeira sur, asntase a parroquia de San Martio de Riob e a aldea da Penela (A Silvarredonda) onde se encontran as torres deste nome. Nas ladeiras do norte, a parroquial de Corcoesto, estendida polo pequeno val de Baneira, as da Silvarredonda e O Esto, na vertente ro de Cundns. A aldea situada a maior altura (250 m) a de Baneira de Arriba, pertencente s parroquias de Corcoesto e A Silvarredonda e situada entre o pico do Perrol e o alto do Reso.
42 Vid. lmina 30 en apndice.

68 Salvador Parga Pondal Pola ladeira oriental dos montes do Cudeiro e Perrol, pasa o lmite entre os concellos de Cabana de Bergantios e Coristanco. O monte Perrol e o monte do Cudeiro lzanse en terreos de granito de das micas. O alto do Reso e os montes de Santa Margarida e do Esto, en terreos de gneis glandular de biotita43. 7.1.3.2.- Montes do Torreiro Destcanse entre o ro Calvar e o ro de Valenza, oeste e leste respectivamente, e a parroquia de Castro (Santa Baia), norte, e San Lourenzo da Agualada, sur. Miden pouco mis de 300 m sobre o nivel do mar, pero contemplado desde o sur, no km 47 da estrada da Corua a Fisterra, pouco despois de pasada a vila da Agualada, presntasenos como unha baixa e extensa lomba, por alzarse sobre terreos de 250 m de altitude. Visto desde o norte, ten unha altura considerable, por contemplarse desde os 100 m no chan das terras bergantis. Constiten, polo tanto, o chanzo da amesetada terra de Xallas pas bergantin. Orintanse en direccin do nordeste sudoeste e encntranse formados por ortoanfibolitas. A sa zona suroeste encntrase no contacto co granito de das micas, que se estende en toda a zona occidental destes montes. De norte a sur, crzaos a estrada de Buo Agualada, que ascende por estes montes ata esta ltima vila. suroeste, encntrase a pequena lagoa das Sambesugas, de tipo endorreico e que desauga polo ro de Cundns44. 7.1.3.3.- Monte do Castro e alto da Ferreira O alto da Ferreira elvase suroeste da vila da Agualada. En realidade, unha ladeira cara norte dos montes da Devesa, que se encontran no lmite sur da terra de Bergantios. Desde esta altura de pouco mis de 300 m, domnase unha grande extensin, cara norte, da terra berganti no chan de Coristanco. O monte do Castro arranca cara norte a partir deste alto da Ferreira entre os vales dos ros Calvar, oriente, e do Vao, occidente, en forma de chanzo val do Anllns. A estrada da Corua a Fisterra cruza este monte, en longa pendente, coecida co nome de Costa do Carrizal, cara Agualada. Sobre a sa parte sur, asntanse as aldeas da parroquia de Santa Mara de Ferreira e na norte aldeas de Santa Baia de Castro.Os seus terreos estn constitudos por ortoanfibolitas45.
43 Vid. lmina 31 en apndice. 44 Vid. lmina 32 en apndice. 45 Vid. lmina 32 en apndice.

Comarca natural de Bergantios 69 7.1.3.4.- Monte de Santa Cecilia Este monte estndese desde o pico de Bubela cara norte. En realidade, unha ladeira sa e forma outro sante escalonado en descenso chan bergantin, entre o val do ro do Vao occidente e o de Seavia oriente, con alturas mximas de 250300 m. Ascende por este monte en continuada pendente a estrada que vai de Coristanco a Santa Comba, no pas de Xallas, e nas sas ladeiras norte e oeste estndense os poboados da parroquia de San Paio de Coristanco e, na leste, os de San Mamede de Seavia. Encntrase formado por gabros ortoanfibolitas46. 7.1.3.5.- Monte da Armada O monte da Armada arranca norte do vrtice Abelenda que, sa vez, se encontra nas ltimas ladeiras do norte do monte Castelo, en direccin do suroeste nordeste. Este monte, co petn de Pedreira, petn dos Voitres e monte Amboade, que se levanta occidente, forma outro chanzo de descenso terra de Bergantios, con alturas sobre os 350 m, e lzase entre os vales que forman o ro Taboada, oriente e occidente, ou mellor noroeste o do ro de Porto da Presa, afluente do anterior e ambos tributarios do Anllns, sendo as augas que descenden das sas vertentes recollidas polos devanditos ros. A sa ladeira oriental dunha gran pendente. Ascende, en menos de 1 km, desde o ro Taboada en niveis de menos de 200 m s cumes de 350 m de altura. Por ela vai o lmite entre os municipios de Carballo e Coristanco, facendo unha inflexin cara oeste ata o pico mis elevado do monte da Armada, descendendo despois ata a unin co de Tordoia. Estndense en terreos de ortoanfibolitas, despoboados de arboredo nas zonas elevadas. O toxo a sa nica vexetacin. Na sa ladeira oriental, gradanse algunhas aldeas da parroquia de San Xens de Entrecruces. Na do norte, as de San Salvador de Erboedo e, nas do oeste, as de San Mamede de Seavia. sur, estes montes encntranse dominados polas ladeiras do monte Castelo e, suroeste, estndese a lagoa de Alcain. 7.1.3.6.- Monte Ameneira Entre as parroquiais de Entrecruces, norte, e de Anxeriz, sur, levntase este pequeno monte, que no seu vrtice mis elevado mide uns 405 m e encntrase formado por gabros.
46 Vid. lmina 32 en apndice

70 Salvador Parga Pondal Polo sur, preciptase ro de Outn e na Frveda ten un gran salto aproveitado para a producin elctrica. Nel, sitase a fbrica de electricidade de Carballo. Este ro un dos brazos que forman o Taboada, afluente do Lubin, que o sa vez do Anllns. Podemos dicir que o monte de Entrecruces, porque nos seus arredores e ladeiras se estenden todos os lugares desta parroquia. lzase suroeste dos montes de Pousafoles. 7.1.3.7.- Monte Peniqueira ou Castro Este monte elvase sobre os 350 m nas parroquias de Santa Mara de Ardaa e San Xurxo de Artes, norte, e a de Santa Mara de Rus, sur, todas do municipio de Carballo. Encntrase formado por ortoanfibolitas. Pode considerarse como a ladeira do noroeste dos montes Pousafoles. O seu macizo encntrase encadrado polos ros Calvelo, leste, Rosende, norte, Taboada, oeste, e ro de Rus, sur. Destcanse das elevacins sobre o seu cume: unha, oriente, a do Castro de 345 m; e outra, occidente, que leva o nome de Peniqueira, que sobrepasa os 350 m. 7.1.3.8.- Monte de San Vicenzo unha ladeira do Pousafoles cara val bergantin, entre os ros da Pena, leste, e o Calvelo, oeste, que o separan dos montes Furnas e Canedos e dos Peniqueira e Castro, respectivamente. As sas alturas non pasan apenas dos 350 m. Nelas, encntranse as aldeas de Calvelo de Arriba e de Abaixo, Albeiro e, na sa ladeira oriental, as da Pedreira, O Vilar, O Tarambollo e Paradela, todas elas da extensa parroquia de San Salvador de Sofn na sa parte meridional. Axustada a esta ladeira e paralela ro da Pena, descende a estrada que vai de Ordes a Carballo despois de pasado o lugar da Silva. Os seus terreos son de ortoanfibolitas. 7.1.3.9.- Montes de Canedo e Furnas Estes montes forman a ladeira mis occidental do importante macizo da serra de Montemaior. Constiten un chanzo cara chan bergantin en direccin de sureste noroeste, entre os vales formados polos ros da Pena, occidente, e O Viso, oriente, con alturas de 350 e 400 m. Neles, encntrase a zona de contacto entre o granito de biotita, que en estreita faixa se estende polo oriente de Bergantios, as lousas cristalinas, que ocupan a maior parte do concello da Laracha, e as ortoanfibolitas do centro da comarca. O monte Canedo encntrase formado por granito de biotita e o monte Furnas por ortoanfibolitas. Entre ambos, pasa o lmite dos concellos da Laracha e Carballo.

Comarca natural de Bergantios 71 Numerosas aldeas da extensa parroquia de Montemaior (A Laracha) asntanse nas sas alturas e ladeira oriental, mentres que a occidental se encontra poboada pola parroquia de Sofn (Carballo) 7.1.3.10.- Montes de Golmar Da parte setentrional da serra de Montemaior, desprndense dous cordais montaosos en direccin do leste oeste, que son paralelos, e o do sur algo mis elevado e constite o que podemos denominar co nome de montes de Golmar. Incianse entre os lugares de Goln da parroquia de Soandres, norte, e o da Ferreira, da de Montemaior, sur, con alturas de 500 m, que van descendendo suavemente cara occidente ata o lmite dos concellos da Laracha e Carballo, onde se acusan as sas ltimas alturas. lzanse entre os vales do ro Acheiro, que corre polo norte cara oeste, e do ro Bardoso, sur, que tamn corre cara a occidente. Son montes despoboados nas sas alturas. Na ladeira norte e oeste, asntanse as aldeas da parroquia de San Bieito de Golmar e, na sur, as da de Santa Madanela de Montemaior. A sa ltima elevacin occidental, de 293 m, encntrase xa no concello de Carballo e todos estes montes estn constitudos por lousas cristalinas47. 7.1.3.11.- Monte Santa Marta a setentrional das das ladeiras do norte da serra de Montemaior, que xa citamos, a que forma o monte de Santa Marta, que se domina desde as terras da Laracha. Estndese de leste a oeste entre o ro Anllns, norte, e o ro Acheiro, sur. Descende gradualmente cara occidente ata case acadar a unin do Acheiro co Anllns na parroquia de Santiago de Vilao. A sa maior elevacin a do monte Santa Marta, con 446 m, sureste das parroquiais de San Xian de Coiro e de Santa Mara de Soutullo. oeste, lzanse outros dous vrtices: o mis prximo de 353 m e o mis afastado de 272 m. As augas das sas vertentes van s dous ros que xa citamos e, polo tanto, son todas tributarias do Anllns. As da parte leste son de tipo torrencial. Sobre estes montes, encntranse diseminadas as aldeas das parroquias de Soandres, Coiro, Soutullo e as de Golmar e Vilao occidente48. 7.1.3.12.- Monte de Porros dereita do ro Anllns e oeste da parroquial de Santiago de Vilao (A Laracha), elvase este monte, que en realidade non pasa de ser un pequeno outeiro que fai desviar cara sur o curso do ro Anllns, o cal, unha vez pasado este, volve cara norte a recuperar a sa direccin xeral de leste a oeste.
47 Vid. lmina 33 en apndice. 48 Vid. lmina 34 en apndice.

72 Salvador Parga Pondal Desde a estrada da Corua a Carballo, divsase moi prxima esta lomba, cuberta de pieirais, que se eleva 240 m no seu punto mis alto, pero que en realidade de pouco mis de 100 m por se alzar sobre terreos de 150 m de elevacin. de forma ovalada e quizais contivese un antigo castro. Sobre ela e suroeste, encntrase a aldea da Teixoeira, pertencente parroquia de Cabovilao; nordeste e no chan, as de Montes Claros da de Vilao e A Braa e Nogn de Cabovilao. Elvase en terreos de lousas cristalinas49. 7.1.3.13.- Monte Santo Amaro Este pequeno monte encntrase situado na marxe dereita do Anllns, entre este ro e a faldra suroeste do Monte Neme e sureste da vila de Buo. A sa altura mxima de 313 m sobre o nivel do mar. Presenta deseo triangular, de brusco descenso, cara nordeste, e moi amplo e suave ata o Anllns polo suroeste. As augas da sa ladeira norte, coas que descenden do Neme, dan orixe ro Chancas ou Berrn, que desemboca no Atlntico oeste do cabo Beo. As que esvaran polas restantes ladeiras van engrosar, por medio de pequenos regatos, o caudal do Anllns. O monte de Santo Amaro elvase na zona de granito de das micas que atravesa a terra de Bergantios na sa parte central de nordeste a suroeste. No seu vrtice mximo de 313 m, nense os lmites dos concellos de Malpica de Bergantios, Carballo e Ponteceso, e na sa faldra, 0,5 km suroeste, nense os lmites dos de Carballo, Coristanco e Ponteceso. Nas sas ladeiras e en alturas de 150 m sobre o nivel do mar, encntranse situadas aldeas das parroquias de Santa Mara de Leiloio, do municipio de Malpica de Bergantios, de San Martio de Cances, no de Carballo; de Santo Adrn de Verdes, no de Coristanco; e de San Xon de Xornes, no de Ponteceso; norte, leste, sur e oeste respectivamente. Pola parte inferior da ladeira do nordeste, que moi pendente, pasa a estrada de Malpica de Bergantios a Carballo50. 7.1.3.14.- Monte de Seixos de Angama Este monte leva tamn o nome de Costa da Pena e estndese norte do ro Anllns, xa prximo sa desembocadura e sur da estrada de Ponteceso a Carballo. Elvase desde alturas de 50 m, nas sas ladeiras sur e oeste, ata sobrepasar os 200 m, no seu cume. de forma oblonga en direccin leste a oeste e est constitudo por gneis glandular de biotita. nese polo norte, con alturas de 100 m, monte Ardal da mesma formacin.
49 Vid. lmina 33 en apndice. 50 Vid. lmina 25 en apndice.

Comarca natural de Bergantios 73 Cbrese de pieiros espesos en case toda a sa rea e, en especial, nas valgadas que verten as sas augas ro Anllns. Lanza unha pequena prolongacin suroeste, onde se asenta a parroquia de San Fins de Anllns, e crea un amplo meandro encaixado que describe o ro nesta direccin. No lmite entre os municipios de Cabana de Bergantios e Ponteceso, que segue o curso do ro Anllns chegar altura deste monte, ascende ata o seu cume e volve a descender a buscar outra vez o ro altura da parroquia de Anllns para seguilo ata a sa desembocadura no mar. Na sa ladeira oriental, encntrase a parroquia de Santo Andr de Tallo; na do norte, a de Santo Eleuterio de Tella; na do oeste, a de San Fins de Anllns; e na do sur, na marxe do ro Anllns, a aldea de Cardezo coa sa ponte, da parroquia de Corcoesto do concello de Cabana de Bergantios. As anteriores parroquias encntranse no municipio de Ponteceso e a sa capitalidade sitase oeste e moi prxima a este monte51. 7.1.3.15.- Montes do Pieiro Estes montes de pequena elevacin, 150 m sobre o mar, levntanse sur da vila de Laxe, co seu eixe mximo, de 2,5 km, orientado de norte a sur. As sas maiores alturas localzanse neste ltimo punto, posto que o vrtice setentrional, sobre a vila de Laxe, non pasa dos 102 m, e a sa prolongacin cara norte forma o monte da Insua, con alturas de 65 e 74 m que d lugar pequena punta que cerra o suroeste da ra de Laxe e Corme, co faro de situacin no seu extremo norte. Os pobres regatos que descenden destes montes van, os do oriente, ra de Laxe e, os de oeste, pequeno ro de Soesto, que forma un estreito val entre estes montes e os de Pedrouzos ou Soesto, que sinalan o lmite occidental da terra berganti. Encntranse formados por granito gnisico e desprovistos completamente de vexetacin. Pola sa ladeira oriental, ascenden as areas da praia de Laxe e, na meridional, encntranse pequenos pieirais. No istmo que forman estes montes na sa inin coa Insua, encntrase, mirando cara a oriente, a vila marieira de Laxe. Os montes do Pieiro separan as parroquias de Laxe e Serantes (Santa Mara) que se encontran leste, da parroquia de Soesto (Santo Estevo), situada oeste. Polas sas ladeiras oriental e meridional, pasa axustada a estrada de Laxe a Ponte do Porto e Camarias, bifurcndose, sur deles, a que vai a Baio e, sada da vila de Laxe, a que vai a Ponteceso52. 7.1.4.- Os vales de Bergantios Os vales mis importantes da terra de Bergantios encntranse en toda a zona sur do pas e sobre a costa. Os primeiros estn determinados polos afluentes e subafluentes da esquerda do Anllns. Os segundos, polos derramos litorais.
51 Vid. lmina 26 en apndice. 52 Vid. lmina 20 en apndice.

74 Salvador Parga Pondal Os ros da dereita do Anllns, de curso mis pequeno iniciados en cativas e pouco determinadas alturas, descenden suavemente sen erosionar apenas o terreo e non producen, en realidade, verdadeiros vales por correr en terreos mis ben de chairas. O sector do curso medio do Anllns, no centro da terra berganti, encntrase constitudo por unha extensa chaira ondulada de numerosas e baixas lombas sobre niveis de pouco mis de 100 m sobre o mar. Polo seu centro, esvara suavemente o ro Anllns en direccin do nordeste a sudoeste. O ro Chancas ou Xaveira, o mis extenso dos derramos litorais, corre por outra ondulada chaira que se estende polo noroeste de Bergantios e recibe o nome de terra ou val de Seaia en terreos por baixo dos 100 m, que non podemos cualificar como verdadeiro val, senn mis ben como unha extensa chaira inclinada de sueste a noroeste ata o mar. A chaira central, que forma o corazn de Bergantios, encntrase constituda por terras arxilosas de cor vermella a causa da cantidade de ferro que conteen e debidas alteracin dos gabros e anfibolitas, terras de gran fertilidade, que producen excelentes colleitas de cereais. A chaira de Seaia estndese nunha zona de gneis de biotita con feldespatos glandulares de cor gris ou rosada e, nas inmediacins de Malpica de Bergantios, encntranse atravesada por gran cantidade de filns bsicos de anfibolitas. Estas terras son das mis ricas do pas bergantin. A continuacin, realizaremos unha descricin detallada de cada un dos mis importantes vales, comezando polos da esquerda do Anllns, de oriente a occidente. Da marxe dereita, describiremos o de Ponteceso, nico que merece o nome de verdadeiro val e, por ltimo, os da costa, tamn de leste a oeste. 7.1.4.1.- Vales da esquerda do Anllns 7.1.4.1.1.- Val de Soandres O val de Soandres estndese no curso alto do ro Anllns, brese e ensnchase cara occidente a partir da Ponte No ou Ponte da Veiga, p do pequeno monte de Santa Baia e encdrase entre as ladeiras dos montes de Santa Locaia, norte, e as de serra de Montemaior, sur. Leva tamn o nome de val de Coiro, freguesa que se encontra oeste do mesmo. O seu eixe o ro Anllns e nel estndense as parroquias de Erboedo, dereita do mesmo, e as de Soandres e Coiro, na esquerda. Todas elas do municipio da Laracha. Val rico en terras de labor e extensos prados, en ambas ladeiras, e moi pintoresco, confrmase no mis oriental de toda a terra berganti. A sa poboacin moi densa por seren numerossimas as aldeas que o esmaltan, pertencentes s parroquias citadas e dominadas polo antigo mosteiro e despois priorado, dependente de Sobrado, de San Pedro de Soandres, situado a media ladeira

Comarca natural de Bergantios 75 do pico de Pedrouzo, elevado extremo noroeste da serra de Montemaior e que descende rapidamente ro Anllns. No sentido do eixe deste val e paralela ro, descende a estrada da estacin de Meirama (no ferrocarril de Santiago Corua) Laracha, capital do concello, e que a nica va de que dispn este val para a exportacin dos seus produtos e para realizar o seu comercio. 7.1.4.1.2.- Val de Golmar Este val longo e estreito inciase nas alturas da serra de Montemaior, sobre os 400 m elevacin, e nas proximidades das aldeas do Portodoso, Silvoso e A Castieira, da parroquia de Soandres. Descende rapidamente ata os 300 m de altitude e, xa na parroquia de Soutullo, o curso do seu ro, o Acheiro, vaise facendo mis tranquilo, e a partir de Gosende (Soutullo) brese e ensancha nas parroquias de Golmar e aldeas de Vilao por onde se estende, ata que o Acheiro desauga no Anllns nas proximidades e sur do monte de Porros. O eixe lonxitudinal do val de Golmar mide 9 km oriente a occidente, encaixado entre as ladeiras da serra de Montemaior, montes de Santa Marta e Soutullo, norte, e os de Golmar, sur, con esta parroquial na ladeira setentrional e no centro do val. Estndese en terreos de lousas cristalinas, no municipio da Laracha. 7.1.4.1.3.- Os vales do Bardoso e O Viso Estes altos vales brense entre as ladeiras occidentais da serra de Montemaior e estndense pola parroquia deste nome no municipio da Laracha. O do Bardoso o que se encontra mis norte de ambos e inciase nas proximidades da parroquial de Santa Madanela de Montemaior, ensanchdose cara a occidente ata a unin deste ro co Viso. O do Viso inciase en tres valgadas que se abren en plena serra de Montemaior, que se renen nun s val no lugar do Viso, moi prximo lmite do concello de Carballo, e ensnchase e descende cara noroeste ata a sa unin co ro Bardoso. A parte superior destes vales brese en terreos de granito de biotita. 7.1.4.1.4.- Val de Sofn Desde unha estreita e profunda valgada entre o lugar da Silva da parroquia de Rods e Santa Madanela de Aldemunde, brese este val cara nordeste e ensnchase progresivamente ata a chaira berganti. O seu eixe o ro da Pena ata que verte no Rosende, do cal o seu afluente mis importante. Encntrase encadrado entre os montes de Furnas e Canedo, ladeiras de Montemaior, leste, e os de San Vicenzo e Pousafoles, oeste, con terreos de ortoanfibolitas e na sa parte superior de granito de biotita.

76 Salvador Parga Pondal Por el, estndense as aldeas da parroquia de Sofn e, na sa valgada superior, as de Aldemunde e algunhas das de Rods. Nela, obsrvase unha mutacin da paisaxe cara a Bergantios. Na sa ladeira oriental e paralela, dereita do ro da Pena, descende cara chan bergantin a estrada de Ordes a Carballo. 7.1.4.1.5.- Val de Artes O eixe deste val orintase de sureste a noroeste nunha extensin de 6 km, regado polo ro Calvelo e ten a sa orixe na ladeira norte dos montes de Pousafoles, drenado en terreos de ortoanfibolitas, entre o monte de San Vicenzo oriente e o de Castro e Peniqueira occidente, vaise ensanchando ata que o ro Calvelo desauga no Rosende. Despoboado na sa parte superior, encntrase esmaltado de aldeas e lugares, na inferior, todas elas pertencentes parroquia de San Xurxo de Artes. Atravesa este val pola sa parte central, a estrada que desde o pazo de Vilar de Francos vai de Ordes a Carballo, pequeno camio de pouco mis de 1 km. Este val pobre de vexetacin na sa zona elevada e cuberto de terras de labor e prados na zona inferior. 7.1.4.1.6.- Val de Entrecruces O val de Entrecruces o de mis extensin lonxitudinal da terra de Bergantios, cun eixe de 10 km, desde a ladeira norte do monte Castelo, sur, ata a confluencia do ro Taboada ou Grande co Rosende, norte. Socavado polo ro Taboada, que tamn se coece co nome de ro Grande e na parte inferior do seu curso co de ro de Nov, ten unha serie de valgadas perpendiculares seu curso abertas polos seus afluentes. O val inciase na ladeira norte do Castelo, sobre os 350 m de altitude, descende rapidamente ata os 200 m nas proximidades da unin da valgada formada polo ro de Outn, que aboca a este val polo oriente, encaixada entre os montes de Anxeriz e os de Ameneira e cun rpido descenso altura da Frveda, que produce unha elevada fervenza no devandito ro, que descende do suroeste dos montes de Pousafoles. O val segue descendendo pola parroquial de San Xens de Entrecruces onde empeza a abrirse. Ensnchase xa plenamente entre as parroquias de San Salvador de Erbecedo (Coristanco) e de Santa Mara de Rus (Carballo) Esta ltima parroquia encntrase situada noutra valgada que se abre val pola sa parte oriental socavada polo regato que descende de Pousafoles. Na parte baixa deste val e altura da parroquial de Santa Mara de Ardaa, situada na ladeira oriental, brese polo occidente un pequeno val formado polo ro de Porto da Devesa, xa en terreos case chans de 100 m de altitude sobre o mar.

Comarca natural de Bergantios 77 Descende polo val seguindo o seu eixe lonxitudinal a estrada de Santiago por Portomouro a Carballo. Crzao perpendicularmente no seu centro, a de Coristanco por Erbecedo a Rus. Situadas longo da primeira, encntranse situadas unha serie de telleiras que aproveitan para a sa industria as terras vermellas que forman este val, aberto en terreos de gabros na sa parte superior ata un pouco sur de Entrecruces, e o resto formado por ortoanfibolitas. Val de ricas terras, produce excelentes colleitas especialmente de cereais e patacas. Ten unha densa poboacin que corresponde s parroquias citadas. 7.1.4.1.7.- Val de Seavia O val de Seavia cocese tamn co nome de val de Traba por se encontrar nel a parroquia de San Mamede de Seavia, na valgada en que se forma, e a de Santa Mara de Traba, na sa parte inferior. Drenado polo ro dos mesmos nomes, brese cara nordeste a partir do pico de Bubela, norte do cal se inicia, ensanchndose rapidamente, formndose un val moi despexado no que se asentan as parroquias xa citadas e parte da de Oca, nas proximidades da unin do ro de Seavia co Anllns. Transversalmente e polo seu centro, crzao a estrada que de Coristanco, na da Corua a Fisterra, vai a Rus. Pola parte inferior do val, pasa a estrada da Corua a Fisterra, no seu anaco de Carballo Agualada e xa moi prxima ro Anllns. Este val ocupa a parte nordeste do termo municipal de Coristanco e encntrase socavado en terreos formados por ortoanfibolitas. 7.1.4.1.8.- Val de Coristanco O val de Coristanco estndese de sur a norte cun eixe lonxitudinal de cerca de 10 km. Inciase no vrtice Pereiras (383 m) entre o suroeste do monte do Quinto e sureste do monte da Devesa, limitado oriente polo pico de Bubela e o monte de Santa Cecilia, e occidente polos montes da Devesa, alto de Ferreira e monte do Castro. Nos seus comezos, na parte alta, este val unha valgada de ladeiras moi pronunciadas ata a altura da parroquia de Ferreira, desde onde se ensancha notablemente e as sas ladeiras son mis suaves no seu declive. altura de San Paio de Coristanco, o val mide de anchura uns 4 km. A parte superior encntrase formada por ortoanfibolitas e a inferior por gabros. O ro que drena este val o do Vao, o ro de Coristanco, que despois de pasar por esta parroquia, esvara xa suavemente pola chaira berganti sobre niveis de 100 m ata o seu desaugue no Anllns nas proximidades da parroquia de Santo Adrn de Verdes, xunto ponte deste nome. Nas sas ladeiras e nas cortadas valgadas dos seus pequenos afluentes, asntanse as aldeas das parroquias de Couso, Ferreira, Coristanco e algunhas da de Santa Baia de Castro.

78 Salvador Parga Pondal Polo centro e en direccin do nordeste suroeste, atravesa a estrada da Corua a Fisterra, que ascende pola ladeira occidental na chamada Costa do Carrizal. 7.1.4.1.9.- Val de Valenza Conxugado co de Coristanco, este val brese oeste, socavado polo ro Calvar, que se une Vao nas proximidades do seu desaugue no Anllns, e formado por das valgadas a ambos lados do monte Torreiro. A occidental inciase na ladeira suroeste do monte Perrol e nas proximidades da aldea de Bustelo (Valenza) e a oriental nos altos da Agualada. A primeira, formada polo ro de Valenza; a segunda, polo Calvar, que se unen suroeste de San Xian de San Xusto. As parroquias de Santa Baia de Castro e Valenza poboan a parte alta e a parte baixa do val, as de San Xusto e Cereo. Por Valenza, Santa Baia de Castro e Cereo, en direccin norte a sur, atravesa a estrada de Buo Agualada, aberta recentemente, que a nica va de sada deste val, un dos mis ricos da terra berganti. Este val estndese de sur-sudoeste a nor-noroeste e na sa parte baixa encntrase separado do de Coristanco soamente por unha pequena lomba de 100 m na que se sitan as aldeas de Cuca e Rececinde, pertencentes parroquia de San Xusto. A ladeira occidental encntrase formada por terreos de granito de das micas; a parte alta do val, na oriental, por ortoanfibolitas; e a baixa, por gabros. 7.1.4.1.10.- Val de Corcoesto e de Lourido O monte do Cudeiro separa estes dous vales que se abren de sur a norte esquerda do ro Anllns; o de Corcoesto, oeste; e o do ro de Lourido, leste. O val de Corcoesto comeza na vertente sur do monte Perrol, nas proximidades de Baneira sobre os 200 m de altitude, descende ata os cincuenta xunta Anllns no espazo de 3,5 km e brese entre o monte de Santa Margarida, occidente, e O Cudeiro, a oriente, socavado polo regato de Corcoesto. No seu pequeno val, en ambas ladeiras, especialmente na oriental, estndese a freguesa de San Pedro de Corcoesto no ngulo nordeste do termo municipal de Cabana de Bergantios. un val moi humanizado e nel encntranse as minas de ouro de Corcoesto. Non o atravesa ningunha estrada. Ata a ponte sobre o Anllns chega a que desde Pazos, na ladeira oposta, pasa por Langueirn. O val de Lourido estndese leste do monte O Cudeiro e, en oposicin anterior, un val desolado e carece en absoluto de poboacin. A sa ladeira occidental pertence municipio de Cabana de Bergantios e a oriental de Coristanco, posto que o lmite entre ambos descende polo ro. Os dous vales brense en granito de das micas.

Comarca natural de Bergantios 79 7.1.4.1.11.- Val de Cundns Val longo, estreito e encaixado na sa parte media e inferior cun eixe lonxitudinal de 8 km, socavado polo ro de Cundns, afluente da esquerda do Anllns, xa prximo sa desembocadura e que nace leste do monte da Devesa no lmite sur da terra de Bergantios, pero que no seu curso superior discorre por terras altas e chs, inicindose o val norte da estrada da Corua a Fisterra que o cruza. Apenas socavado na parte alta entre a lomba da Piolla e as ladeiras meridionais do Perrol, encixase rapidamente entre o monte da Eirita e o alto do Reso, continuando estreito e profundo en toda a sa extensin ata o Anllns53. Na sa parte superior, asntase a parroquia de Nantn, na ladeira occidental; e a de Riob, na oriental; na sa parte media, a parroquia de Cundns en ambas ladeiras; e na inferior, esta mesma na do oeste e a parroquia de San Xon do Esto, na oriental; e nunha valgada, a da Silvarredonda. A parte alta brese en terreos de granito de das micas e a media e inferior en gneis glandular de biotita.

Fotografa 2. Val en Cabana. En primeiro termo, plantacin de eucaliptos. (Foto Vidal) 53 Vid. fotografa 2.

80 Salvador Parga Pondal Pola sa ladeira occidental, descende a estrada que desde Nantn, na da Corua a Fisterra, vai de Laxe a Ponteceso nas proximidades desta vila. o val central do municipio de Cabana de Bergantios. 7.1.4.1.12.- Val de Cesullas O val de Cesullas mide de longo 8 km e pouco mis de 1 de ancho. Rgase polo ro Fes ou ro de Cesullas, que carece de afluentes importantes, porque soamente van a el pequensimos regatos que descenden do Gontn ou montes de Borneiro, os cales forman a sa ladeira occidental, e os que descenden do monte da Eirita, que forman a oriental. O val inciase norte da parroquial de San Pedro do Allo (Zas) e brese cara setentrin estreito e encaixado ata encontrar o Anllns. Nel, asntanse as parroquias de Santo Estevo de Anos e a de Cesullas, de igual advocacin. Encntrase escavado en terreos de gneis glandular de biotita. 7.1.4.1.13.- Val de Canduas Este pequeno val, baado polo regato de Vilaseco, chamado tamn de Borneiro, brese cara norte en ampla chaira cara esteiro do ro Anllns e, na sa ladeira occidental, estndese a parroquia de San Martio de Canduas54.

Fotografa 3. Vista do val de Canduas. Cultivos de millo. esquerda, unha enseada do esteiro do Anllns. (Foto Vidal) 54 Vid. fotografa 3.

Comarca natural de Bergantios 81 Encntrase determinado polo monte Castelo, occidente, e os montes de Borneiro, oriente. Na sa parte alta e dominando a valgada que mira cara mar, asntase A Cid, castro escavado pola Universidade de Santiago. Pola sa ladeira oriental, descende a estrada de Baio s Revoltas, na de Ponteceso a Laxe, que pasa pola parte baixa do val. No centro do val e en direccin do seu eixe, encntrase a zona de contacto entre o gneis e o granito da zona occidental de Bergantios. 7.1.4.2.- Vales da dereita do Anllns 7.1.4.2.1.- Val de Ponteceso Este aberto val estndese na zona occidental do pas de Bergantios, de norte a sur, dereita do ro de Anllns e xa nas proximidades do seu esteiro55. Est encadrado polo alto de Balars e monte do Faro occidente; os montes de Nariga, norte; e o monte Ardal, oriente. Inciase nos altos de Nins e Brantuas por correntes que nacen nas ladeiras meridionais do monte Nariga, que forman o regato de Pelamios ou da Bouza que se une o regato de Ponteceso nas proximidades do Anllns.

Fotografa 4. Val de Ponteceso. As xunqueiras transformadas en terras de cultivo. esquerda, o malecn que canaliza o ro Anllns. (Foto Vidal) 55 Vid. fotografa 4.

82 Salvador Parga Pondal Os seus terreos estn formados por gneis glandular de biotita, pero na sa ladeira occidental encntrase o contacto deste co granito gnisico que segue unha lia paralela eixe deste val. Nel, estndense as parroquias de San Tom de Nemeo, San Vicenzo da Graa e San Tirso de Cospindo, que pertence Ponteceso, capitalidade do municipio, situada na marxe do Anllns56. Cruza o val, lonxitudinalmente, a estrada de Malpica de Bergantios a Ponteceso e, transversalmente pola sa parte baixa, a de Ponteceso a Corme. Desde este val domnase, enfiado de norte a sur, todo o esteiro do ro Anllns. 7.1.4.3.- Vales do litoral 7.1.4.3.1.- Val de Anzobre Este val brese de sur a norte en terreos constitudos por lousas cristalinas e drenado polo ro Castro ou de Barran, que nace en Santo Estevo de Larn, onde comeza a parte alta que descende cunha inflexin cara a occidente, ensanchndose na sa parte final, xa na praia de Barran.

Fotografa 5. Val da Graa. fondo e esquerda, a igrexa parroquial. (Foto Vidal) 56 Vid. fotografa 5.

Comarca natural de Bergantios 83 Na sa ladeira oriental, asntase a parroquia de Barran e o pazo de Anzobre, desde cuxa torre se domina todo o val ata o mar, e, na occidental, as parroquias de Monteagudo, p desta altura, en pronunciada pendente e a de Chamn en terreo mis baixo. Tanxente praia, cruza este val a estrada do porto de Cain a Arteixo e, na parte alta da sa ladeira oriental, unha desviacin da da Corua a Fisterra que pasa por Anzobre. Este val ocupa a zona occidental do municipio de Arteixo. 7.1.4.3.2.- Val de Baldaio Este val encixase no nordeste do municipio de Carballo. baixo e ancho, inicindose en das valgadas: unha, que se forma nas ladeiras occidentais do Cotn de Monteagudo; e a outra, no Cotn de Bragunde ou de Samirns (Lendo), que se unen nas proximidades de Noicela desde onde se abre o val ensanchndose na zona de marismas limitadas por un cordn de dunas que forma o extenso areal de Baldaio na costa. Rgao o Mioteira Pequeno, que se forma en dous brazos que se unen oeste de Nandufe (Noicela) e que, despois de describir un amplo meandro cara norte, serve de eixe a este val que se estende de oriente a occidente. Nel, asntanse as freguesas de Noicela e Rebordelos cuxas parroquiais de Santa Mara e San Salvador se encontran no centro. Polo sur, penetra a estrada que vn de Carballo e que termina no bordo sur da zona de marismas nas proximidades de Rebordelos. 7.1.4.3.3.- Val de Razo De sur a norte, cun eixe lonxitudinal de 4 km, noroeste do municipio de Carballo, desenvlvese este pequeno val regado polo ro Arnados e encaixado na sa zona alta entre o elevado Monte Neme, occidente, e o monte das Eiras, oriente. Inciase nas proximidades da parroquial de San Breixo de Oza e descende encaixado ata a altura das aldeas de Vilar de Cidre e Nin, ambas da parroquia de Razo, desde onde se abre e ensancha ata o mar na praia do mesmo nome, prolongacin cara occidente do amplo areal de Baldaio. Poboan o val as aldeas e lugares da parroquia de San Martio de Razo. Polo sur, penetra nel a estrada que procede de Carballo e descende paralela ro ata as minas de ilmenita na praia. Varios muos gradanse no curso alto do Arnados. A parte alta do val brese en terreos formados por gabros, na ladeira oriental, e, na occidental e toda a zona baixa, en terreos de granitos de das micas.

84 Salvador Parga Pondal 7.1.4.3.4.- Val de Corme Dous valios brense no litoral setentrional da ra de Corme e Laxe: o de Corme e o de Balars situado mis sur. O de Corme mide 3 km de eixe lonxitudinal por 2,5 na sa mxima abertura beira do mar. Comeza na ladeira norte do monte do Faro e nas proximidades da pequena enseada da Barda en alturas de 100 m e brese en abano cara suroeste ata o mar; entre os montes do Roncudo, norte, e o alto de Balars, sur. Dentro do val, encntranse as das parroquias de Corme Porto e Corme Aldea e, pola sa ladeira norte, descende a estrada que vai de Ponteceso Porto de Corme. 7.1.4.3.5.- Val de Balars No fondo da ra de Corme e Laxe, nas proximidades da Barra, brese cara suroeste un pequeno valio moi pintoresco e cerrado polos altos do mesmo nome e no Monte Branco e regado por un arroio que desemboca nunha das das pequenas praias do val. A sa poboacin hospdase en tres casias que forman o lugar de Balars, pertencentes parroquia de San Tirso de Cospindo. Unha estrada penetra no val, procedente de Ponteceso, que chega ata as instalacins de Titania S.A., situadas na praia de onde se extraen areas negras de ilmenita que lava nas sas instalacins. 7.1.4.3.6.- Val de Serantes O pequeno val de Serantes brese de sur a norte, regado polo arroio dos Cabalos, que nace na serra de Lourido, da que descenden unha serie de pequenos e torrenciais afluentes. Encntrase encaixado entre os montes do Pieiro, oeste, e a serra de Lourido, leste. Orixnase nas proximidades da parroquial de San Amedio de Sarces e descende cara norte ata a praia de Laxe no fondo da enseada do mesmo nome dentro da ra de Corme e Laxe. Dentro deste val, encntrase a parroquia de Santa Mara de Serantes e, seguindo o seu eixe lonxitudinal, que de 3 km, descende o cable areo da sociedade Kaolines de Lage S.L., que ten o seu xacemento en Cons, sur deste val, e que transporta o mineral ata a parte baixa do val na praia de Laxe, onde pose a fbrica. No extremo occidental desta praia, encntrase a vila de Laxe, capital do municipio. brese en granito gnisico e encntrase cuberto de leiras de cultivo na sa parte ch e, na parte baixa das sas ladeiras, espesos pieirais. Descende polo val a estrada de Baio a Laxe, que segue a sa ladeira occidental. 7.1.4.3.7.- Val de Soesto Val estreito que comeza norte do monte Redondo ou monte Lagoa, sobre os 200 m de altitude, e descende en direccin norte ata a pequena e falsa praia de Soesto no ocano57.
57 Vid. fotografa 6.

Comarca natural de Bergantios 85 Drenado polo regato de Soesto entre os montes Pedrouzos ou de Soesto, occidente, e os do Pieiro, oriente; con ladeiras de gran pendente polas que descenden uns pequenos torrentes. Nel, encntrase a parroquia de Santo Estevo de Soesto. Este pequeno val, de 2,5 km de eixe, o mis occidental da terra de Bergantios e brese en terreos de granito gnisico. Atravsao a estrada de Laxe a Carantoa na de Vimianzo a Ponte do Porto. No fondo, encntrase o pazo hoxe da familia Blanco Rajoy. Lpez Ferreiro na Historia de la Catedral de Santiago, dinos: Afonso IX encontrbase en Soesto (Bergantios) o da 25 de xuo de 1.200.58

Fotografa 6. Val de Soesto, o mis occidental de Bergantios. fondo, o ocano. (Foto Vidal) 58 Cfr. Antonio Lpez Ferreiro (1.898-1.909): Historia de la S.A.M.I. de Santiago, tomo 5, Imp. Seminario Conciliar Central, Santiago, p. 42. Vid. tamn o noso captulo Breve estudo xeogrfico-histrico.

86 Salvador Parga Pondal 8.- Hidrografa 8.1.- Caractersticas xerais O pas bergantin comprende a cunca do Anllns e os derramos litorais da sa costa desde Barran, oriente, ata Soesto, occidente. Polo tanto, forma unha unidade hidrogrfica ben definida59. A cunca do ro Anllns encntrase perfectamente delimitada polas montaas que cerran a terra de Bergantios polo leste e polo sur, que vimos tratar da orografa, e, norte, por outra lia paralela costa e de moita menor elevacin constituda polas alturas de Monteagudo, Oza, Santo Amaro e Monte Neme, que separan o val do Anllns da rexin litoral. O val do Anllns disimtrico: os afluentes da esquerda son moito mis extensos e caudalosos ca os da dereita, constitudos case exclusivamente por simples regatos e arroios60. As causas polas que un ro ten o seu leito normal sometido a reducins ou amplificacins [di Demetrio Ramos] son de tres tipos fundamentalmente: unha de orixe xeolxico, outras derivadas do caudal de augas que ten que soportar e outras segundo a pendente. Cando a desigualdade na natureza do terreo que atravesa se patentiza, encontramos un leito mis amplo, al onde as rochas son mis brandas, e un leito restrinxido e ata angosto, onde se encontran rochas duras. Outra causa de irregularidade vn determinada polo caudal de augas subsidiarias: a regularidade do seu leito ser perfecta, pero se encontra soportes valiosos, que sumados propio caudal, transfrmano nun ro totalmente distinto, moito mis caudaloso, lxico que o seu leito tamn se ample. Todo isto, como natural, est suxeito tamn a un factor climtico, pois se a evaporacin non se ve compensada en ningn momento por achegas equivalentes ou se as obras de rego non se ven contrarrestadas en igual forma, o ro esgtase e o leito extnguese. Un ro que, despois de salvar unha pendente mis ou menos pronunciada, se enfronta repentinamente cun plano horizontal ou case horizontal, encontrar nel ocasin de ampliar o seu leito normal, xa que, a menor pendente, maior anchura... Non obstante, cando este nivel de base est motivado por un accidente intermedio, que acta como obstculo de tipo xeolxico, crase tamn un nivel intermedio de base, que obriga a un ensanchamento ante el e a un estreitamento no mesmo61 Se observamos un pouco detidamente o leito do Anllns, podemos ver que na barreira grantica da zona de Corcoesto o ro estreita o seu leito dunha maneira notable, mentres que cando o ro corre por terreos de lousas e ortoanfibolitas, o seu leito mis ancho.
59 Vid. lmina 35. 60 Vid. lmina 36. 61 Demetrio Ramos (1.947): Notas sobre la geografa del bajo Tajua, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 26, Instituto Juan Sebastin Elcano, p. 65.

Lmina 35. Hidrografa da terra de Bergantios.

Lmina 36. Esquema do Anllns e os seus afluentes.

Comarca natural de Bergantios 89 Cando se lle unen por medio do Lubin, os seus dous afluentes mis importantes, o seu caudal aumenta enormemente e o seu leito tamn se ampla. No Anllns, a evaporacin est compensada coas precipitacins. E, por ltimo, despois de salvar a pendente do seu curso superior e discorrer por un plano case horizontal, ampla o seu leito e observamos, encontrar a zona grantica que citamos e que acta como obstculo, existe un nivel intermedio, na zona de Carballo. Vxase respecto a seccin vertical do Anllns62. tratar do clima vimos que as condicins fsicas da rexin son moi favorables riqueza agrcola. A nubosidade e a chuvia son abundantes. Polo tanto, o clima infle poderosamente no seu rxime hidrogrfico dando lugar a unha rede moi tupida de ros, regatos e arroios que, pese permeabilidade das sas terras, raras veces se esgotan, ocorrendo isto ltimo en profundas secas. O volume de agua que correntemente discorre polo territorio moi abundante. A causa das abundantes precipitacins anuais e da escasa evaporacin, o seu rxime bastante constante. A inclinacin do terreo en que os leitos se moven determina cursos rpidos, en xeral, e especialmente nos primeiros quilmetros do seu nacemento, existindo algunhas fervenzas. Nas chairas, estes leitos son dun curso tranquilo e preguiceiro, sen alteracins de ningunha clase. 8.2.- Cunca do Anllns O ro Anllns, eixe hidrogrfico do pas bergantin e leito mis importante do mesmo, corre de leste a oeste dividindo as sas terras en das zonas aproximadamente iguais: unha norte ata a costa, lmite setentrional da comarca, e outra medioda un pouco mis extensa, que chega ata a zona montaosa de alturas que serven de peche a esta rexin polo sur. O seu leito encntrase xa perfectamente definido na parroquia de Erboedo, p do couto de Santa Baia, nas proximidades da ponte da Veiga, onde se renen as augas que descenden do Anxelio, no macizo do Xalo, as do desfiladeiro de Meirama, onde se encontra situada a estacin deste nome no ferrocarril de Santiago Corua, e as que descenden das alturas do Pedrouzo. Un problema que nos preocupou foi o de determinar as sas fontes. Onde podemos sinalar, entn, o seu nacemento? Despois de exploracins nesta comarca, inclinmonos a dar como fontes do Anllns as augas formadas p do pico do Pedrouzo (521 m, parroquia de Soandres), na sa vertente sur, nas braas chamadas do Feo, que orixinan o regato das Lavandeiras e despois o chamado regato Grande, engrosado polas augas que descenden de Meirama e as que baixan dos montes Anxelio, unndose todas elas, augas arriba (200 m) da ponte da Veiga no lmite leste do pas de Bergantios. Polo tanto, o Anllns nace no pico de Pedrouzo, unha das ladeiras orientais da serra de Montemaior, lmite da comarca berganti, dirixndose
62 Vid. lmina 37-1 en apndice.

90 Salvador Parga Pondal cara sur, nos comezos do seu curso fra do pas de Bergantios, dobrando cara nordeste despois de 1,5 km do seu nacemento, ata as proximidades da estacin de Meirama, inclinndose neste punto cara noroeste cara ponte da Veiga onde recolle, como dixemos, os regatos do Anxelio, e penetra no pas de Bergantios formndose xa o ro Anllns. Esta parte descrita, podemos considerala como o curso superior do ro, de carcter torrencial e dunha grande inclinacin, posto que desde os 480 m de altitude no seu nacemento, descende ata unha altitude de 200 m en Santa Baia, despois dun percorrido de 11 km63. En toda esta parte do seu curso discorre por terreo grantico. Desde Santa Baia, adquire un perfil de equilibrio mis suave e corre entre as parroquias de Erboedo, dereita, as de Soandres e Coiro, esquerda, lambendo a faldra norte do pico de Pedrouzo e a serra de Montemaior, na parroquial de Soandres e as de serra de Santa Locaia na de Erboedo; unndoselle unha serie de regatos de escasa importancia que descenden destas serras. O val vaise abrindo insensiblemente e o leito esvara en niveis de 150 a 200 m de altitude entre os montes das parroquias de Soutullo de 300 a 350 m, esquerda, e os das de Larn e Lestn, dereita; estes un pouco mis baixos, entre os 300 e 250 m de elevacin, sendo os regatos que a el aflen de escasa importancia pola proximidade relativa destas lombas, ladeiras das serras de Montemaior e Santa Locaia. atravesar a ponte Xestal altura da Laracha (capital do concello do seu nome, situada a 0,5 km) o val ensnchase nas freguesas de Golmar, esquerda, e Tors, Cabovilao e Vilao, dereita, desvindose a sa corrente, sudoeste, para salvar a elevacin do monte de Porros e nesta revolta do ro neselle, polo sur, o ro Acheiro ou de Golmar, que nace no lugar de Silvoso sobre a serra de Montemaior e que se despena entre as ladeiras desta cun percorrido de 11,5 km. Desde a unin deste afluente, o ro inflexiona cara noroeste ata Queo, onde toma a direccin sudoeste ata Carballo. En Queo, neselle pola dereita o ro Viln ou Tors, formado por dous brazos: un, que procede das alturas de Lestn e Larn, e outro, que se orixina na serra da Estrela en San Xian de Lendo e que rega as freguesas de San Romn de Cabovilao e Santa Mara de Lemaio, despois dun curso de 11 km. Desde Corneira, en Erboedo, ata Queo, lugar que se encontra no km 29 da estrada da Corua a Fisterra, o ro esvara sobre un leito de lousas cristalinas, descendendo dos 180 s 120 m. O ro discorre xa en plena chaira berganti entre as parroquias de Brtoa e Berdillo e nenselle os pequenos regatos de Queo e Brtoa pola dereita e O An pola esquerda. Xa altura de Carballo, atravesa os arrabaldes do sur desta vila por senllas pontes que cruzan as estradas de Santiago a Malpica de Bergantios e a da Corua a Fisterra. O regato da Balsa, que nace en San Breixo de Oza, norte de Carballo, descende cara sur pasando oeste desta vila, onde se encontra situado o balneario, desembocando
63 Vid. lmina 36.

Comarca natural de Bergantios 91 no Anllns poucos metros mis abaixo da ponte da estrada de Fisterra. Seguindo a corrente do ro Grande, de Brtoa ou Anllns, e a pouco mis de 1 km, encntrase a ponte Cepeira (Ssamo), onde se lle une pola esquerda o seu afluente mis importante, o ro Lubin, formado polo Rosende e o Taboada ou ro de Entrecruces, que se unen, sa vez, a uns 200 m da Ponte Rosende e mesma distancia do lugar de Vivente na parroquia de Ardaa. O ro Rosende trae un percorrido, chegar Lubin, de 22 km, e Taboada, uns 15 km ata a sa unin co Anllns64. O ro Rosende65 encntrase formado por dous brazos que nacen na serra de Montemaior: o Bardoso e o do Viso. O primeiro nace na vertente norte da serra, no lmite dos concellos da Laracha e Cerceda, xunto lugar de Casas Longas, a 500 m de elevacin, e dirxese cara noroeste co nome de Lubin ata Santa Madanela de Montemaior, desde onde toma a direccin oeste que segue durante todo o seu curso. O Bardoso pasa entre Baldomir, O Xestal, O Rao e O Gallardo en niveis sobre os 400 m. Discorre despois entre As Maroas, Guitoi e Troin, de Abaixo e Arriba, cun forte desnivel, posto que en menos de 1 km de percorrido descende dos 300 s 200 m de elevacin. Aqu coceselle co nome de ro Troin. Augas abaixo e entre os lugares de Troin de Abaixo e As Bouzas, neselle pola esquerda o outro brazo, o ro do Viso, que se forma en tres regatos que se orixinan sobre os 400 m de altura, nos lugares de Balvs, A Casanova e A Lagarteira na vertente norte da serra e que se unen no lugar do Viso, moi prximo lmite dos municipios da Laracha e Carballo, e descende ata unirse co Bardoso ou Troin. A partir deste punto, o ro descende xa co nome de Rosende, pouco mis de 1 km, e neselle tamn pola esquerda o ro da Pena, a uns 200 m do lugar de Souto (Sofn). O ro da Pena nace na vertente sur da serra de Montemaior, a 500 m de altura, e nas proximidades dos lugares do Brazal e O Vilarvello (Rods, Cerceda), descende en direccin sur deixando moi prximo sa dereita o lugar da Silva. Despois de pouco mis de 0,5 km de percorrido e chegar altura das aldeas do Toural e A Abeleira entre as que pasa, inflexiona cara noroeste seguindo nun percorrido de pouco mis de 2,5 km a divisoria dos partidos de Ordes e Carballo en descenso rpido e ata a ponte da estrada de Ordes a Carballo. Desde este punto, segue paralela sensiblemente sa esquerda esta estrada ata a sa unin co Rosende no punto que indicamos. Contina o ro Rosende durante pouco mis de 1 km ata o lugar do Zarrallo (Sofn), onde inflexionar cara norte ata as inmediacins de Chacn (Berdillo), desde onde contina cara sudoeste cruzando sobre el a estrada de Ordes a Carballo e nas inmediacins da parroquial de Artes, a 500 m, neselle pola esquerda o ro Calvelo ou Vilar de Francos, que nace nas alturas de Pousafoles. Desde Artes, segue o ro cunha pequena ou lixeira curva cara norte, discorrendo xa por terreos chans e crzao a estrada de Portomouro e Santiago a Carballo; e, augas abaixo desta ponte, nese co Taboada66 ou ro de Entrecruces.
64 Vid. fotografa 7-1. 65 Lmina 37-3. Perfil do ro Rosende. 66 Lmina 37-2. Perfil do ro Taboada.

Fotografa 7-1. Unha paisaxe do ro Rosende.

Lmina 37-3. Perfil do ro Rosende.

Lmina 37-2. Perfil do ro Taboada.

94 Salvador Parga Pondal Este ltimo ro ten a sa orixe en varios brazos: un, que nace entre os montes de Pousafoles e da Braa; outro, que nace no monte da Braa e o de Vilar de Cima; e un terceiro, que nace entre as alturas de Anxeriz e o monte Castelo, na divisoria de augas entre o Tambre polo Dubra e o Anllns polo Taboada. Este ltimo brazo, que se orixina nas inmediacins do cruzamento da estrada de Carballo a Portomouro coa de Cerceda a Santa Comba, a uns 400 m de elevacin, descende nunha extensin de pouco mis de 2 km s 200 m, onde se lle une o outro brazo que baixa dos altos de Vilar de Cima e que recibe o nome de ro de Outn, que salva un gran desnivel en pouco treito pasar encaixado entre A Frveda e San Paio e aproveitando este salto para dar corrente elctrica vila de Carballo. Segue o ro por terreos de menos pendente e cruzado pola estrada de Portomouro a Carballo altura de Entrecruces, seguindo despois o lmite dos concellos de Carballo e Coristanco ata a unin do afluente de Rus, que descende entre Pousafoles e o monte Peniqueira e incorpraselle dereita. Augas abaixo, a pouco mis de 1 km, neselle pola esquerda o ro Porto da Presa, que nace en dous brazos no monte Ambroa, na lagoa de Alcain, e que se abren a ambas vertentes do Petn dos Voitres, unndose seu p nunha soa corrente. Pasa a ponte de Nov e, a 1 km entre Vivente e Nov de Arriba, nense as das correntes do Rosende e Taboada formando o ro Lubin que segue o lmite dos municipios de Carballo e Coristanco durante 2 km ata a sa desembocadura no Anllns entre A Cepeira (Ssamo) e Montecelo (Oca) O ro Anllns segue o seu curso cara noroeste despois da confluencia do Lubin e a pouco mis de 0,5 km neselle, tamn pola esquerda, o ro de Seavia ou Traba, que nace moi prximo lagoa de Alcain, nas ladeiras da vertente norte do pico de Bubela, entre as aldeas do Campelo, O Rodeiro e Arixn, da freguesa de Seavia. Rega esta freguesa, crzao a estrada de Coristanco a Rus, baa a de Traba e despois de cruzalo a estrada de Carballo a Fisterra en Montecelo, desemboca no Anllns. Pola dereita, nenselle Anllns, que segue o lmite dos concellos de Coristanco e Carballo, pequensimos regatos ata que cerca de Ceide, sa dereita, e Portugal, sa esquerda, se lle une por esta o regato de Xavia ou de Oca, posto que estas das freguesa rega. A partir deste punto, o Anllns inflexiona cara norte sobre niveis de 80 a 90 m de elevacin, en ampla curva que deriva cara oeste, final da que se lle une pola dereita o regato Pieiro, formado por dous brazos: un, o regato da Gndara, que descende do Monte Neme e correndo cara sur rega a freguesa de Cances (San Martio); e outro, que nace na freguesa de San Breixo de Oza e cocese co nome de regato das Torres e que xa unidos, regan a parroquia de Santo Estevo de Goins. Despois da unin do Pieiro, o Anllns segue o seu curso en direccin sudoeste e a uns 200 m augas abaixo e onde se lle incorpora o regato que procede do monte Braas, o lmite dos concellos de Coristanco e Carballo, seprase cara norte para deixar dentro o primeiro freguesa de Santo Adrn de Verdes, que se encontra situada dereita do Anllns. A 1 km do leito do ro torce noroeste. Desde a unin do ro de Seavia ou Traba co Anllns, este esvara ata o punto que acabamos de describir por terreos de gabros.

Comarca natural de Bergantios 95 Segue o ro en profundas curvas a direccin noroeste durante 2,5 km entre as freguesas de Verdes, dereita, e Cereo, esquerda, ata o punto onde o lmite dos municipios de Carballo e Coristanco se volve a unir Anllns para seguir a sa corrente. Pouco antes do seu paso pola parroquial de Santo Adrn de Verdes, incorpranselle, pola esquerda e nun s ramal no que se unen ambos, uns 200 m antes, os ros Calvar e Vao ou de Coristanco. Nace o ro do Vao entre os montes de Devesa e os do Quinto e Bubela, nas proximidades das Braas da Serra e do vrtice Pereiras (383 m), divisoria de augas entre o Anllns e o Xallas. No seu alto curso, rega as freguesas de Couso e Ferreira; no seu curso medio, a de Coristanco; e no seu curso inferior, neselle pola esquerda o arroio dos Gatos. Despois dun percorrido de 13 km, verte as sas augas no Anllns. O ro Calvar nace nas inmediacins da Agualada e rega esta freguesa e as de Castro (Santa Baia), San Pedro de Valenza e San Xian de San Xusto e o seu curso ten 11,5 km. Desde que a divisoria dos municipios de Carballo e Coristanco, 1 km augas arriba da Pontedona, o leito do Anllns volve a seguir direccin sudoeste, atravesa a Pontedona vella e nas inmediacins construuse a nova para dar paso estrada de Buo Agualada. Aqu neselle, pola dereita, o rego dos Ratos que descende das inmediacins do lugar de Buo. O leito do ro brese agora en terreos formados por granitos de das micas. A 1 km da Pontedona, seguindo a corrente do ro, encntrase sobre o Anllns o punto de unin do lmite dos municipios de Cabana de Bergantios, Coristanco e Ponteceso e, desde aqu, o ro, seguindo a direccin sensiblemente oeste con grandes e profundas curvas, meandros encaixados, producidas polo accidentado do terreo ter que atravesar o ro as ladeiras das serras que derivan cara norte do monte Perrol, acada 50 m de altura sobre o nivel do mar. Aqu, neselle, pola esquerda, o regato de Lourido, que descende do monte Perrol (439 m) por terreos solitarios e polo cal vai a divisoria entre os concellos de Cabana de Bergantios e Coristanco. Antes de chegar ponte de Corcoesto, onde finaliza a estrada que procede de Pazos, por Langueirn, o Anllns ten un gran desnivel aproveitado noutro tempo polas minas de cuarzo aurfero. Pouco despois da ponte de Corcoesto, desauga pola dereita no Anllns o regato Malln, que procede de Xornes e nace nas inmediacins de Buo. Uns metros augas abaixo, neselle pola mesma beira o regato que procedente de Tallo pasa por Langueirn. A 0,5 km e altura de Corcoesto, desvase do ro o lmite dos municipios de Cabana de Bergantios e Ponteceso para dentro do primeiro a Cardezo.

Fotografa 7-2. Un salto no Anllns.

Comarca natural de Bergantios 97 O Anllns brese en dous brazos deixando unha pequena illia no centro e s poucos metros encontra a ponte de Cardezo e xunto a el, e pola marxe esquerda, desauga o regato que descende do monte Perrol e rega a freguesa de Corcoesto. Desde Corcoesto ata a sa desembocadura, o Anllns corre por terreos formados de gneis glandular de biotita. A partir da ponte de Cardezo, o ro segue cara sudoeste e, chegar sudoeste, prximo lugar de Teixedo (Corcoesto), inflexiona cara noroeste ata as proximidades de Anllns (San Fins) onde describe un amplo meandro en cuxo istmo se encontra o poboado de Anllns. Un pouco antes de describir o ro o meandro indicado, cruza os lmites dos concellos de Cabana de Bergantios e Ponteceso, deixa a entidade da Garga (Anllns) do lado de Ponteceso e volve o lmite ro o cal segue ata a sa desembocadura no ocano67.

Fotografa 8. Ponte de madeira sobre o Anllns na Samia. fondo, espesos bosques de pieiros que decoran a tpica paisaxe de Bergantios. (Foto Vidal) 67 Vid. fotografa 8.

98 Salvador Parga Pondal Na parte sur do amplo meandro que sinalamos, desauga o ro chamado Cundns ou da Barcia. Este ro nace no lmite sur do pas bergantin no concello de Coristanco, parroquia de Couso, entre os lugares da Furoca, Ventoso e O Vilar, no monte da Devesa. Segue durante pouco menos de 2 km polo lmite dos municipios de Coristanco e Cabana de Bergantios, penetra neste concello por Padrn e Camafreita. Atravsao a estrada da Corua a Fisterra e baa a freguesa de Nantn e Riob e, cerca de Cundns, neselle pola esquerda outro brazo que procede do alto da Piolla (347 m). Xa reunidos os dous brazos, levan o nome de ro de Cundns, por regar esta freguesa, as de San Pedro da Silvarredonda e San Xon do Esto e, despois dun percorrido de 15 km, nese Anllns. Na parte occidental do gran meandro xa descrito, nese Anllns outro afluente chamado ro Fes, que nace na parroquial de San Pedro do Allo, na faldra suroriental dos montes de Borneiro, descende entre estes e os da Eirita. A pouco do seu nacemento, segue durante 1 km o lmite dos municipios de Cabana de Bergantios e Zas; rega a parroquia de Santo Estevo de Cesullas, da que tamn recibe este nome o ro, e o da Ponte ou Ponteceso. Ten 9 km de curso. Xa no que podemos chamar esteiro do Anllns e en fronte da Barra que se forma na sa desembocadura, afle, pola esquerda, un pequeno regato chamado dos Muos, que nace na vertente occidental dos montes de Borneiro e xunto parroquial desta freguesa e que, despenndose polas costas de Ures, rega o fermoso valio de Canduas e desemboca no Anllns polas Revoltas, despois de 4 km de curso. No seu ltimo treito, o Anllns recibe pola sa dereita regatos insignificantes na freguesa de San Fins de Anllns e o nico que merece citarse o que desemboca moi prximo a Ponteceso e que recibe o nome de Pelamio ou ro da Graa. Nace nas ladeiras mis meridionais dos montes de Nariga e rega Nins e Brantuas. Antes de chegar Graa, neselle outro brazo que rodea polo norte o monte Mesquita e rega a parroquia de Nemeo; e, cerca da sa desembocadura, outro brazo que procede de Santo Eleuteiro de Tella. Ten 6,5 km de curso. Por ltimo e xa no seu esteiro, recibe uns pequensimos regatos que descenden do alto de Balars e do Monte Branco. Estes descenden dunha zona de granito gnisico que comprende os montes occidentais da terra de Bergantios. Nas inmediacins de Ponteceso, augas arriba e abaixo da ponte polo que pasa a estrada de Buo a Laxe e que poen en comunicacin os concellos de Cabana de Bergantios e Ponteceso, e no espazo de 2 km, o ro Anllns discorre por ampla chaira noutro tempo pantanosa e chea de xunqueiras, describindo numerosos meandros divagantes. Canalizado o ro por medio de fortes malecns, aproveitronse aquelas terras, antes invadidas polas augas das mareas e que hoxe producen excelentes colleitas de millo68.
68 Vid. fotografa 9.

Comarca natural de Bergantios 99 Despois da ponte 2 km, o ro inflexiona cara sudoeste e ensnchase notablemente despois da curva do Couto (San Tirso de Cospindo) e do montculo de San Sebastin formando unha especie de ro ou esteiro de 5,5 km de lonxitude e en cuxo centro e cara dereita do ro, p do Monte Branco, se encontra unha illia, que baixar as mareas, queda en seco e que chaman da Insua e que nas cartas xeogrficas se coece co nome de illa dos Cagallns. Este esteiro encntrase case cerrado por unha ampla lingua de area, A Barra, que soamente deixa unha estreita canle de sada e que fai inflexionar o ro cara norte abrndose mar nas proximidades na pequena illa da Tiosa, entre a punta do Padrn e a enseada de Balars. A entrada e sada no ro faise difcil, pola escasa profundidade, a causa de encontrarse a canle, que vara frecuentemente, cegada polas areas e por romper o mar case constantemente69. As mareas son acusables no ro ata as proximidades de San Fins de Anllns e as gabarras ou lanchas de vela, cuxo pau se baixa facilmente para pasar a ponte, as como as grandes motoras, chegan ata O Bosque, a 11 km da desembocadura, aproveitando a subida e o descenso delas70.

Fotografa 9. Val de Ponteceso. fondo, o Monte Branco. O ro describe amplos meandros na chaira aluvial da desembocadura do Anllns. (Foto Vidal) 69 Vid. fotografa 10. 70 Vid. fotografa 11.

Fotografa 10. O esteiro do Anllns desde a estrada de Laxe a Ponteceso. En segundo termo, o lugar de Neao e a casa do concello de Cabana de Bergantios. (Foto Vidal)

Fotografa 11. Vista da Barra do ro Anllns. En segundo termo, a illa da Tiosa e a enseada de Balars. fondo, a vila de Corme e os montes do Roncudo. (Foto Vidal)

Comarca natural de Bergantios 101 8.3.- Derramos litorais Os derramos litorais da terra berganti carecen de importancia, se exceptuamos o Chancas, o Castro e algn outro ro, posto que o resto se limitan a ser simples regatos e torrentes da costa. Seguindo esta de oriente a occidente, encontramos, en primeiro lugar, o ro chamado Castro que nace en Santo Estevo de Larn, a uns 200 m de altura sobre o nivel do mar, e descende cara noroeste ata chegar Perillona, A Rocha, Os Barreiros, onde inflexiona cara nordeste e a partir de aqu recibe varios regatos pola marxe esquerda que descenden da serra da Estrela. Rega as freguesas de Monteagudo, Chamn e Barran, desemboca na praia deste nome cunha ampla curva protexida do mar por unha cadea de dunas despois de 7 km de curso. A 1 km, seguindo a costa cara a occidente, desauga un regato que se orixina nas ladeiras do pico de Monteagudo, na serra da Estrela, e descende por San Pedro de Sorrizo, cuxa igrexa parroquial queda nun alto, desembocando nunha enseada no ocano, despois dun curso de pouco mis de 2 km. Seguindo a costa, encontramos uns pequenos torrentes nas proximidades do portio de Cain ata chegar ata o extenso e amplo areal de Baldaio, de 4 km de extensin, e en cuxa parte oriental desemboca o ro Mioteira Pequeno, que se forma en dous brazos: un, que nace na parte occidental do pico de Monteagudo, prximo lugar do Bosque; e outro, no alto de Bragunde, en San Xian de Lendo. Renense 1 km antes de chegar a Noicela e 1 km despois, pasar pola parroquial de Rebordelos, brese en varios brazos nun lugar baixo e pantanoso cuberto de xunqueiras nunha extensin de 2,5 km2, antes de chegar praia de Baldaio, onde desemboca por unha canle paralela mar, separada deste por unha barreira de dunas movedizas, despois dun curso de 8 km. Desde a serra da Estrela, alturas das Airas e dos Canedos, a 4 km da costa, descenden varios regatos que verten as sas augas na praia de Baldaio regando as parroquias de San Miguel de Vilela e San Cristovo de Lema. En San Breixo de Oza, nace o ro Arnados ou ro de Razo, que descende cara mar engrosado polos regatos que baixan do Monte Neme, regando a freguesa de Razo e desemboca entre as praias de Baldaio e de Razo cun curso de 6 km. Prximos desembocadura, encntranse uns lavadoiros de ilmenita e neles remata a estrada que vn desde Carballo cun percorrido de 9 km. Nas ladeiras do Monte Neme cara norte, ou sexa, cara mar, frmanse algns torrrentes que morren na praia de Santa Maria ou do Ris. occidente desta, desauga o regato da Xesteira formado por varios brazos: un, que nace no lugar deste nome, e outros, no Monte Neme. O mis importante deles pasa pola aldea de Avio. A oeste e ata o porto e vila de Malpica de Bergantios, sucdense unha serie de regatos de curto curso e escasa importancia. Os principais son o de San Miro, o da Rega, o de Ardeleiro e o da Xareira. Antes de iniciarse o cabo Beo, desauga nun pequeno areal prximo punta da Brea, occidente de Malpica de Bergantios, o regato de Seaia, que nace nas proximidades deste lugar.

102 Salvador Parga Pondal Descende do promontorio do monte e cabo Beo unha serie de pequensimos torrentes e oeste do cabo Beo ou de Santo Adrn desemboca o maior e mis importante dos ros do derramo litoral da terra de Bergantios, o ro Chancas ou Xaveira, despois de 17,5 km de curso. Este ro nace entre as ladeiras sudorientais do Monte Neme ou Nemio e o coto de Santo Amaro, no km 7 da estrada de Carballo a Buo e na divisoria de augas entre a cunca do Anllns e o mar, a dos municipios de Carballo e Malpica de Bergantios e moi cerca do castro e aldea deste nome. Esvara pola parroquia de Leiloio e pasa norte do lugar de Buo, cruzndoo a estrada que vai de Malpica de Bergantios. Nesta parte do seu curso, recibe o nome de rego da Balsa ou de Vaa e atravesa a freguesa de San Cristovo de Cerqueda e vai recollendo as augas de numerosos regatos que se lle unen. Con sinuosas curvas, pasa os lugares de Taraio e Limioa e, chegar s muos de Bareango, describe unha extensa curva cara sueste en forma de cuadriltero para recuperar a sa antiga direccin de sueste a noroeste que a de todo o seu curso. Na parte mis sudoeste da ampla curva que acabamos de describir e precisamente nas Torres de Mens (parroquia que baa) neselle o afluente mis importante pola esquerda, o ro Bardaio, que nace en San Salvador de Pazos e pasa despois por San Martio de Cores e neselle atravesndoo a estrada de Ponteceso a Malpica de Bergantios, o ro do Agro. O afluente mis importante pola dereita o ro de Vigo, que pasa por San Tirso de Vilanova e pola aldea de Vigo onde se lle une o Chancas ou Xaveira no punto onde se desfai a ampla curva da que falamos. Atravsao aqu a estrada xa citada, pola Ponte Berrn. Despois, o ro, que discorre por terreos baixos, brese en brazos pantanosos antes de desembocar no mar pola praia de Ceiruga. Pasado o alto do Cabalo coa punta Pendurada, desemboca na praia de Barizo o regato que nace en varios brazos na aldea de San Pedro de Barizo e que leva este nome. Descenden dos montes de Nariga, que producen un amplo sante na costa, pequenos regatos e torrentes sendo o mis importante o arroio de Nins que desauga nunha pequena praia. Contina a costa escarpada e alta formando o cabo O Roncudo cunha serie de torrentes que se precipitan mar. Xa dentro da ra de Corme e Laxe, varios regatos desaugan nas proximidades do Porto de Corme e, entre eles, o de maior curso o que nace nas proximidades da Nosa Seora do Faro e que por Guxn, aldea de Santo Adrn de Corme, Froxn e Gondomil, descende a desembocar nunha pequena praia fronte illa da Estrela. O regato de Balars, no valio deste nome, moi prximo Monte Branco. Pasada a desembocadura do Anllns e na parte sur da ra, algn torrente como o que desauga na fermosa praa de San Pedro. O regato de Frexufre, que nace no Castelo e que sae mar nos muos e pequena enseada deste nome con boa augada para os vaporios pesqueiros.

Comarca natural de Bergantios 103 Na fermosa e segura cuncha da praia de Laxe desauga o ro dos Cabalos ou do Lago, que nace na serra de Lourido e rega as freguesas de San Mamede de Sarces e Santa Mara de Serantes, recibindo as augas de varios regatos que se lle unen pola dereita, entre eles o de Lourido que, xa cerca da praia, forma unha pequena lagoa pantanosa con xuncos e, pola esquerda, o nico afluente o do Pieiro. Ten 4,5 km de curso. Por ltimo, fra xa da ra de Laxe e en plena costa ocenica, desauga o ro de Soesto, que nace no monte Redondo, cerca de Cons e, en direccin de sur a norte, rega a freguesa de Santo Estevo de Soesto e vai desembocar na praia do mesmo nome, entre O Pen e a punta do Catasol, despois de percorrer 5 km. 8.4.- Datos sobre aforos no ro Anllns Aforos. Non existen datos oficiais de aforos do ro Anllns, pero, para unha aproximacin, poden calcularse os caudais, aplicando superficie da cunca vertente no punto que interese os coeficientes aproximados que a continuacin se expresan: Para estiaxe: 4 litros por segundo e km2. Para augas medias: 20 litros por segundo e km2. Para augas altas: 50 litros por segundo e km2. Para enchentes ordinarias (maiores): 1.000 litros por segundo e km2. Segundo datos particulares, os caudais do ro Anllns, en diversos puntos, que se citan a continuacin, son os que expresamos seguidamente. En San Martio de Oca, concello de Coristanco: 1.100 litros por segundo, en estiaxe. No lugar de Verdes, municipio de Coristanco: 1.250 litros por segundo, en estiaxe, e 6.400 litros por segundo, en augas mximas. No lugar de Xornes, municipio de Ponteceso: 2.000 litros por segundo, en estiaxe e 6.000 litros por segundo, en augas mximas. No lugar da Retorta, da parroquia de Cereo, municipio de Coristanco: fxase o caudal de estiaxe, de 4.000 a 5.000 litros por segundo; de 6.000 a 10.000 litros por segundo, o caudal normal en primavera e inverno; e o caudal mximo en 12.000 litros por segundo. No lugar de Santa Maria, do municipio de Ponteceso, sinlase o caudal de estiaxe en 2.070 litros por segundo como caudal mnimo. No devandito lugar, a superficie total de cunca vertente de 377 km2, resultando caudais caractersticos de augas baixas, medias e altas, de 3.6007.640 e 10.950 litros por segundo; e un caudal medio anual de 7.500 litros por segundo, sendo o caudal mximo de riadas de 300 m3, por segundo, en nmeros redondos. En Corcoesto, do termo municipal de Cabana de Bergantios, o caudal de estiaxe calclase de 3.400 a 4.000 litros por segundo, e o caudal normal de inverno cfrase en 7.000 litros por segundo.

104 Salvador Parga Pondal No lugar de Porto Carros, no municipio de Cabana de Bergantios, o caudal de estiaxe ordinaria fxase en 4.600 litros por segundo. Descenden ata 3.000 litros por segundo nas mximas estiaxes. No lugar de Cernadas, do municipio de Ponteceso, a estiaxe ordinaria calclana outros tcnicos en 4.000 litros por segundo. Descenden ata 3.000 litros nas estiaxes mis fortes. Nas inmediacins de Ponteceso, hai quen calcula o caudal do ro, en completa estiaxe, en 2.050 litros por segundo. 9.- O litoral 9.1.- Xeneralidades Na sa descricin da costa de Galicia, Ramn Otero Pedrayo71 sinala varias seccins determinadas polos santes do litoral. A costa berganti comprende parte dos dous arcos: o rtabro, que corresponde s lobuladas ras do golfo da Corua, de alto e bravo litoral alternando con areais, que se estende ata as illas Sisargas e o cabo Santo Adrn; e o arco finistrrico, do cabo Santo Adrn Fisterra, do litoral convexo, alto e rochoso con ras de dobre seo como a de Laxe. O litoral do pas de Bergantios estndese desde as ladeiras da serra de Santa Locaia cara mar, que determina a punta Comps en Barran, ata o petouto chamado Catasol, oeste da ra de Laxe. de spero contorno e grandes praias abertas en xeral, e alto, acantilado e abrupto desde Nariga Roncudo, cos promontorios de Barizo e Nins. A punta do Roncudo, en forma de gadoupa que avanza no mar, e a Insua de Laxe determina a boca de moita abertura da ra de Laxe, nica en todo o litoral bergantin, no fondo da que desemboca o ro Anllns por amplo esteiro cerrado polas areas, e dominada polo faro de Corme e o Castelo de Lourido, de 314 m de elevacin. A costa berganti spera e montaosa con alturas prximas como as do monte Pas, en cuxas faldras se asenta o porto de Cain (A Laracha); o Monte Neme, o de mis elevacin neste litoral, 387 m, formando as sas ladeiras cara costa a punta de Razo (Carballo); monte Beo ou de Santo Adrn, que cae sobre o cabo do seu nome, oeste da vila de Malpica de Bergantios; os montes que separan as parroquias de Corme e Cospindo (Ponteceso), chamados de Balars e da Nosa Seora do Faro, do que se deriva a punta Escorrentada e que domina sa vez a enseada de Nins; o monte Xunta, que forma a punta do Roncudo; e, por ltimo, o monte da Insua, en cuxo istmo de unin con terra se encontra a vila de Laxe72.

71 Vid. Ramn Otero Pedrayo (1.9452): Gua de Galicia, Compaa Ibero-Americana de Publicaciones, Santiago, p. 40. 72 Vid. fotografa 12.

Comarca natural de Bergantios 105

Fotografa 12. Vista do conxunto do porto de Laxe. En primeiro termo, a praia coas instalacins de Kaolines de Lage S.L. fondo, a vila e o monte da Insua que pechan a ra polo sur. (Foto Vidal)

Pequenas enseadas e unha soa ra e non de gran seo, a de Laxe, encntranse neste litoral que , en xeral, alto e penedento, pero no que non faltarn os extensos areais como o de Baldaio, e onde o mar rompe incesante, estrelndose contra as rochas dos seus acantilados con mpeto impotente73. O agreste e en parte estril da costa est compensado polos pintorescos e ricos vales do interior que estn abrigo dos impetuosos ventos daqueles mares poucas veces en calma. As caractersticas deste litoral deron lugar a que se coeza co nome de Costa da Morte e deberiamos cambialo polo de Costa da Vida74 por mor de ser unha das mis frecuentadas pola navegacin e pola sa riqueza pesqueira. A continuacin, describiremos a costa de Bergantios desde o seu extremo oriental ata o occidental.
73 Vid. fotografa 13. 74 Vid. Carreras Candi (s/d): Geografa del Reino Galicia, Op. Cit.

Fotografa 13.Vista dun aspecto da costa. Obsrvase alta, rochosa e acantilada. (Foto Vidal)

Comarca natural de Bergantios 107 9.2.- Descricin Na punta do Comps, determinada polas ladeiras cara mar da serra de Santa Locaia, inciase a costa do pas de Bergantios deixando leste as praias de Arteixo. A partir desta punta penedenta cara oeste, a costa descende dando lugar praia de Barran, onde verte as sas augas o ro deste nome, que se estende 1 km de leste a oeste, limitada polos santes punta Alta e punta Redonda, no centro, e a 0,5 km encntranse os baixos Guimerns. O litoral toma unha direccin sensiblemente cara noroeste con varias ondulacins que determinan as puntas das Martias, Fontenla e da Torre cun entrante, oeste, no que se encontra a punta da Atalaia e as pedras de Castelo, inicindose a pequensima enseada do porto de Cain75.

Fotografa 14. Peirao de Cain ateigado de embarcacins izadas coa gra que se observa no centro, regalo de Francisco Franco. dereita, vese a estreita entrada da pequensima enseada do seu porto. (Foto Vidal) 75 Vid. fotografa 14.

108 Salvador Parga Pondal Este portio marieiro encntrase asentado no istmo dunha pequensima pennsula occidente da que se estende, en direccin sudoeste, a praia de Cain e a costa alta e penedenta, con pequenas sinuosidades como a punta de Saldoira, O Porto Loureiro, A Pedra Vella, Mar Baixo de Leira, a pequena enseada do Xunco, punta Mortaza, punta Castelo, o illote da Pedra do Sal e praia do mesmo nome, onde se inicia a costa baixa e areosa que d lugar grande areal de Baldaio, de cerca de 4 km de extensin e limitado no interior por terreos baixos e pantanosos. Pasada a desembocadura dos regatos de Cambre e Oza, inciase a praia de Razo, limitada na sa parte occidental pola punta e porto do mesmo nome. A partir deste punto, a costa inflexiona cara norte nunha extensin aproximada de 1 km ata as puntas de Corveiro e Chan de Razo, desde onde a costa segue direccin oeste, despois de pasar pola punta dos Guichos, na que morre o lmite entre os concellos de Carballo e Malpica de Bergantios. Estndese a praia do Ris limitada pola punta Cociadoiro, a partir da cal o litoral se dirixe cara noroeste con articulacins de pouca importancia ata o porto de Malpica de Bergantios, entre as que se encontran a illa de San Bartolomeu, punta da Falcoeira, destacada das alturas de Loutoo, praia de San Miro, onde desauga o regato do mesmo nome, punta Pepino, muos do Cen, no desaugue do regato de Ardeleiro, e, entre este e o da Xareira, as puntas de Fuxn, Boi e Lapachn coa Redonda. A costa segue con direccin mis acentuada cara norte acusndose as puntas Petern, O Castelo, Muxeiro e A Plancha. Acada a pequena enseada do porto marieiro de Malpica de Bergantios, situado no pednculo dun probable tmbolo, que logra 64 m de altura no vrtice Atalaia. oeste, frmase un entrante en cuxo fondo se desenvolve a praia de Malpica de Bergantios, duns 500 m, orientada norte76. Segue a costa esta direccin ata a punta Barrosa e a do Boi, a partir da que se desprega unha pequena enseada coa praia de Seaia. Inciase aqu unha costa alta e penedenta que segue a direccin norte cara cabo Santo Adrn, cos baixos dos Cazs e punta da Pedra de Areas. Continuando oeste e a uns 400 m, destcase o cabo Santo Adrn, extremo norte do monte Beo, no que se encontra a ermida de Santo Adrn, e da terra berganti. A 1 km mar adiante, divsanse as famosas illas Sisargas, formadas por tres penedos prximos entre si. Sisarga Grande, de 1 km2 aproximadamente, de corte trapezoidal, alta, 95 m no seu vrtice, e compacta e amesetada, onde se encontra o faro, na parte oeste, e casas dos torreiros, cun camio de acceso desde o peirao ou embarcadoiro situado na parte sueste da illa. Moi prxima e oriente, a illa Malante, de forma amendoada, co seu eixe en direccin norte-sur e dunha extensin inferior a 0,5 km2 cunha casia no lado que mira a Sisarga Grande77.
76 Vid. fotografa 15. 77 Vid. fotografa 16.

Fotografa 15. O monte da Atalaia de Malpica de Bergantios. Pdese observar a costa abrupta. fondo e entre a bruma, as illas Sisargas, altas e amesetadas, a maior, e amendoada a Malante. Cara bordo da fotografa, poden percibirse as edificacins do faro e torreiros. (Foto Vidal)

Fotografa 16. As illas Sisargas e o cabo Beo coa ermida de Santo Adrn. (Foto Vidal)

110 Salvador Parga Pondal sur e separada da Malante por unha estreita canle, a Sisarga Chica dun de km2 e de forma sensiblemente rectangular. norte das illas, os farallns Galera e Chalreu, terras setentrionais do pas de Bergantios. Estas illas quedan incomunicadas durante algns das de inverno a causa do embate das ondas e da forte marusa que fai imposible o aprovisionamento dos torreiros que habitan nelas. A partir do cabo Santo Adrn, o litoral segue a direccin norte-sur ata a enseada de Beo, coas puntas de Fontn, do Castro, Laguixn e Pendurada. A enseada de Beo pequena e recollida coa praia e o poboado no seu fondo. Desde este punto, a costa dirxese oeste ata punta Nariga. moi abrupta e penedenta. Os seus principais accidentes os seguintes: enseada e praia de Esteiro ou de Ceiruga, entre as puntas Galiana e Cherpa; entre esta e A Rabaleira, a enseada e porto de Barizo, cerrada pola restinga do Co, que se interna pouco mis de 1 km cunha pequena praia no seu fondo. Desde a punta do Nariga ata a de Nins, a costa dirxese cara sur cos baixos do Boi, punta Cheiroso, varios cons entre eles, O Lago e A Tiosa, a punta Queimada que avanza cara oeste; Area da Prata e punta Dornedo, onde se inicia a enseada de Nins, oeste pola punta de Santa Maria, que avanza cara norte, no seo das praias de Nins, do Morro e Santa Maria. A costa segue cara oeste ata O Roncudo. Neste anaco encntrase a profunda enseada da Barda, encaixada entre verdadeiras paredes rochosas case verticais, coa sa pequena area no interior. Moi prxima e a unha altura de 329 m sobre o mar, a ermida da Nosa Seora do Faro, que domina todo este sector da costa e p da cal pasa a estrada de Ponteceso a Corme en pronunciadsima curva. A partir desta enseada, inciase o promontorio rochoso do cabo O Roncudo coas puntas Galieiro e Eiras, furna das Rachas, puntas Carboneiro e da Dona, punta Fusisala, furnas das Pombas, Carreiro, da Balea e punta O Roncudo co faro a 17 m de altura. A punta do Roncudo cerra, ou mellor limita, a ra de Corme e Laxe na sa parte norte e a costa inflexiona cara sueste. Xa en plena ra de Laxe e pasado O Roncudo e a punta Carreiros, a enseada da Nosa Seora do Faro coa pedra A Insua e a enseada de Portonova, limitada sur polas puntas do Aguilln e Area das Conchas. Desde aqu, a costa inflexiona cara leste ata o porto de Corme coa punta de Chans, Porto Carabandufe, A Cetrea e punta da Canle78. Unha vez dobrada esta, inciase a pequena enseada do Porto de Corme co seu numeroso poboado e varios areais nos que se encontran situadas as salgadeiras de sardia. Estas praias son as de Corral de Fondo e a do Osmo, nas que desaugan dous regatos.
78 Vid. fotografa 17.

Comarca natural de Bergantios 111

Fotografa 17. Vista xeral de Corme desde o mar. fondo, os montes despoboados do cabo O Roncudo. (Foto Vidal)

Desde a punta da Furna, a costa dirxese cara sur coa praia da Ermida e a punta da Sapeira, fronte que se encontra a illa baixa e ch da Estrela79. Inciase un pequeno entrante da costa coa praia de Riocovo fondo, limitado sur polas puntas Verdillo e do Canteiro. O litoral faise alto dando orixe a un petouto co alto da Facha e a punta de Balars, inicindose a enseada deste nome onde se encontra a instalacin da sociedade Titania S.A. coas sas minas de ilmenita. Un precioso valio descende mar formando das fermosas praias: a do norte, de areas negras de onde se extrae o mineral. sur, pecha esta pequena enseada a punta Fustn nas ladeiras do Monte Branco, xa na desembocadura do Anllns, e que forma A Barra do ro coa sa acumulacin de areas. A illa da Tiosa encntrase na sada do devandito ro Anllns. Al, as ondas rompen continuamente facendo moi difcil o seu paso. O ro serve de lmite no seu curso inferior, entre os concellos de Ponteceso e Cabana de Bergantios.

79 Vid. fotografa 18.

Fotografa 18. Vista de Corme desde terra. En segundo termo e apegado costa, a illa da Estrela, baixa e ch. esquerda, o alto de Balars. dereita, a pequena illa da Tiosa na desembocadura do Anllns e, fondo, os montes do Gontn ou de Borneiro cos seus tres picos. (Foto Vidal)

Fotografa 19. Vista xeral da ra de Laxe e Corme desde a vila de Laxe. En segundo termo, a punta da costa. fondo e dereita, vese unha pequena parte do Monte Branco, os altos e enseada de Balars coas sas praias, o monte do Faro coa sa ermida e, esquerda, as praias e porto de Corme. Pdese observar a cor branca do peirao debido embarque case constante do mineral de Kaoln. (Foto Vidal)

Comarca natural de Bergantios 113 A costa desenvlvese desde aqu ata a enseada de Laxe, en direccin de leste a oeste, e pertence concello de Cabana de Bergantios formando a sa sada mar, cos seguintes accidentes: punta Tabodo, praias das Maseiras e das Vacas, puntas de Padrn e de Canduas, coa do Pichn inciase a pequena enseada de San Pedro co seu fermoso areal. Coas puntas do Rastrelo e Portio inciase a mis avanzada do Cabalo coecida co nome da Cota, fronte porto de Laxe e onde comeza esta enseada. Encntrase nela a pequena cala de Frexufre cos seus muos e unha excelente augada. No Cabo da Area encntrase o lmite entre os concellos de Cabana de Bergantios e Laxe e nel inciase a fermossima e segura praia de Laxe en forma de cuncha, de 1,5 km de extensin. Nela, sitanse as instalacins de Kaolines de Lage S.L. que arrastran o mineral por medio dun cable areo desde os xacementos de Cons localizados a 5 km. No extremo norte da praia, asntase o poboado e vila de Laxe co peirao, para a carga do mineral de caoln, p da igrexa, de torre cadrada e de sabor romnico80. Aqu, inciase a Insua, punta avanzada con elevacins de 74 m, que pecha a ra no seu extremo sur, con varias furnas ou entrantes como as de Garita, Besugueira, do Asno e do Paso, entre as puntas da Ola, do Costado e da Crucia e da Insua ou punta de Laxe onde se encontra o faro que co do Roncudo enfan a ra de Laxe e Corme. Desde a punta da Insua, a costa dirxese cara sudoeste e coas puntas dos Mexos, Carreiro Bo, Pedra de Bastios, Furna da Espuma, famosa porque produce gran cantidade de espuma rizada a causa da posicin das pedras da entrada. Aqu, inciase o entrante chamado enseada de Baleira e no seu fondo, dando vistas ocano, encntrase o cemiterio da vila de Laxe. Seguindo a costa, a punta Salladoiro, furna de Morelo, punta Carreiro e Cal do Castro formadas polo chamado Pen coas pedras Carreiros, o entrante da praia de Soesto e o avanzado e alto sante da punta do Catasol, que limita polo occidente a costa do pas de Bergantios. 10.- O clima 10.1.- Caractersticas O clima da comarca de Bergantios ten unhas caractersticas moi semellantes resto da rexin galega e , polo tanto, de tipo martimo nordoccidental europeo e un dos mis chuviosos da Pennsula, cunha oscilacin termomtrica duns 18. O estudo climatolxico non pode facerse dunha maneira completa e sistemtica por carecer de datos oficiais desta comarca, xa que non existe ningunha estacin nela, e vmonos obrigados a traballar sobre un plano non moi rigoroso. Non obstante, cremos que as deficiencias son facilmente desculpables, xa que a terra de Bergantios non , climatoloxicamente falando, ningunha illa dentro da rexin galaica. Acudimos para o seu estudo s datos das estacins mis prximas e que maior relacin poden ter
80 Vid. fotografa 19.

114 Salvador Parga Pondal con ela, e son estas: as da Corua, Santiago e Fisterra, que forman un tringulo dentro do cal integramente queda situada esta terra. Anda que non se dispn do nmero suficiente de observacins metereolxicas precisas e sistemticas, substituirmolas, como dicimos, polas que poidan proporcionar as comarcas limtrofes que son anlogas dada a homoxeneidade topogrfica das terras vecias. Os datos, polo tanto, non poden ser mis que aproximados, se ben pode dicirse que se achegan moito s verdadeiros. As caractersticas climticas de Bergantios son dunha extrema humidade pola gran cantidade de precipitacins, dunha temperatura morna e suave e a disposicin das viviendas, construdas con granitos ou gneis, de paredes grosas, con teitume a das augas recubertas de tella acanalada, chamadas tellas romanas, para desaugar rapidamente a gran cantidade de precipitacins e defenderse da humidade, encntrase de acordo con estas caractersticas como influencia do clima sobre a vivienda. Os invernos son hmidos, temperados e longos. Os verns, curtos e frescos, en xeral. 10.2.- Temperaturas A temperatura non ten grandes variacins nas distintas estacins, as como entre as dirnas e nocturnas. Rara vez o termmetro chega a -0 nesta comarca. A temperatura media, en canto sa grfica anual, na mnima no mes de xaneiro, de 8; e a mxima en agosto, de 19,7. 10.3.- Presin atmosfrica O rxime de presins, as como o de ventos, depende, como en toda Europa occidental, do xogo e variacins de posicin respectiva das reas e focos ciclnicos e anticiclnicos. Poden apreciarse das mximas e das mnimas de presins: a finais de xaneiro ou nos primeiros das do mes de febreiro, adoita acadar a presin atmosfrica o seu mximo valor; decrece despois en abril ou principio de maio, para chegar mnimo proximamente como no resto de Espaa. Logo, a presin aumenta de novo chegando a un mximo algo menor nos meses de xullo a setembro, anda que neste ltimo, descende lentamente para chegar mnimo, sempre alto, en outubro ou novembro e crece despois final do ano cara mximo do inverno. 10.4.- Ventos dominantes Como terra aberta Atlntico, encntrase poderosamente influda polos ventos, especialmente os que veen do mar que azoutan fortemente as sas costas, penetran interior do pas bergantin polas cortaduras e os vales, e chegan con menos violencia s chairas do interior. Na comarca dominan os ventos do primeiro e terceiro cuadrante, algunhas veces os do cuarto e moi poucas os do segundo. A pureza da atmosfera est xeralmente

Comarca natural de Bergantios 115 sostida polo nordeste; as grandes chuvias, polo suroeste. Os demais ventos adoitan ser de curta duracin e dan atmosfera unha fisionoma particular, determinando diversos fenmenos. O oeste vento de transicin nordeste se sobrevn con pouca intensidade despois das chuvias. Cando sopra impetuoso, de transicin noroeste e produce rpidas chuvieiras acompaadas, s veces, de cativas sarabiadas. O noroeste cobre a atmosfera, determina repentinas chuvieiras con violentos refachos e descenso de temperatura. s veces, excita a electricidade atmosfrica e produce tronadas tan pouco duradeiras como repetidas. O norte un vento inconstante e de transicin nordeste e no vern produce as nboas que velan os cumes das montaas. O leste, vento quente, seco e pouco sensible, s sopra nos ardentes das do vern. Cando reina, frmanse lentamente grosas nubes de aspecto caprichoso, inmbiles e fortemente electrizadas que durante as tardes producen tronadas de longa duracin e abundante chuvia en grosas gotas. Estas nubes desaparecen pola noite. O sureste, mis frecuente, produce case os efectos do anterior, pero mis hmido. O sur causa da constante e chuvia mida, da fra nboa, que se forma, s veces, durante o inverno sobre a comarca. Hai que facer observar que frecuentemente se aprecian como ventos do oeste no vern as brisas do mar que sopran nesa direccin durante o da e que non teen influencia ningunha na atmosfera, porque a sa corrente moi baixa. Do exame comparativo das observacins metereolxicas dedcese que: os ventos norte e os do seu cuadrante manteen sereo o ceo e son fros; o oeste vario, con chuvieiras fortes; o sur de chuvias continuas e temperadas; o leste produce cambios con chuvias; que frecuente ver os ventos encontrados un superior e outro inferior; que os fros se observan cos ventos do norte, nordeste, noroeste e nor-noroeste; e que os ventos do leste e sueste son quentes, pesados e precursores de borrascas nas ardorosas tardes do vern. 10.5.- Nubosidade Comarca de gran nubosidade como case todas as da rexin galega, escasos son os das durante o ano en que o ceo se encontra completamente despexado e soamente a superan, en Europa, Irlanda do Norte, Escocia setentrional e as Illas Feroer81. A nubosidade de 6, semellante de Inglaterra, Bretaa e Alemaa do Norte, infundindo gran suavidade paisaxe coa brtema, ou sexa, a nboa.

81 Vid. Ramn Otero Pedrayo (1.9452): Gua de Galicia, Op. Cit., p. 44.

116 Salvador Parga Pondal 10.6.- Chuvias De canto levamos dito dos caracteres climatolxicos de Bergantios, dedcese a grande abundancia de chuvias que caracterizan o seu rxime pluviomtrico, que facilita a agricultura, varia no cultivo por esta causa, que tamn a determinante da variedade do territorio. A reparticin das chuvias non igual en toda a comarca, xa que se acusa unha lixeira diminucin destas na sa parte oriental. A terra berganti, exposta directamente influxo dos ventos do oeste e sudoeste, explica as chuvias abundantes que caen sobre os seus terreos durante a maior parte do ano. A estacin seca comprende os meses de xullo, agosto e parte dos meses de xuo e setembro, nos cales apenas se producen chuvias de consideracin. Esta gran cantidade de precipitacins indcanos que a descomposicin e alteracin das sas rochas non soamente debida sa antigidade, senn tamn s chuvias abundantes. Damos, a continuacin, as precipitacins anuais da estacin de Carballo, no centro de Bergantios, nos nicos dezaoito anos de observacins, ou sexa, desde o ano 1.916 1.933, e que case na totalidade destes anos pasa dos 1.000 mm. Damos tamn as precipitacins das estacins inmediatas terra de Bergantios, que son as seguintes: Precipitacins anuais82
Anos 1.901 1.902 1.903 1.904 1.905 1.906 1.907 1.908 1.909 1.910 1.911 1.912 1.913 1.914 1.915 1.916 1.917 1.918 1.919 1.920 Fisterra .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... 1.588 .......... 2.366 414 642 3.230 2.880 3.899 .......... 3.736 Vimianzo .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... Carballo .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... 1.195 910 1.187 1.316 1.098 A Corua 506 416 .......... 492 608 457 622 358 683 835 529 659 716 700 1.009 1.007 779 894 1.091 839 Santiago .......... .......... .......... .......... .......... 1.188 1.783 1.042 1.746 1.814 1.596 1.856 1.653 1.611 1.725 1.759 952 1.188 1.719 1.432

82 Vid. Pedro M. Gonzlez Quijano (1.946): Mapa publiomtrico de Espaa, Instituto Juan Sebastin Elcano, Madrid, pp. 440-441-496 e 498.

Comarca natural de Bergantios 117


1.921 1.922 1.923 1.924 1.925 1.926 1.927 1.928 1.929 1.930 1.931 1.932 1.933 1.934 1.935 1.936 1.937 1.938 1.939 1.940 1.995 .......... 441 5.307 1.316 938 .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... 993 2.312 1.640 2.127 .......... 1.815 2.195 2.147 2.005 .......... .......... 2.069 .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... 786 1.317 1.242 1.099 1.329 1.190 1.319 1.289 1.312 1.368 1.055 1.283 1.395 .......... .......... .......... .......... .......... .......... .......... 599 1.051 875 915 1.106 903 1.111 1.092 933 1.218 998 1.315 1.123 981 869 620 894 641 701 728 616 1.764 1.233 1.377 1.520 946 1.121 1.164 1.279 1.792 1.759 1.879 2.001 1.629 1.412 2.095 2.226 1.299 1.949 1.708

Debe, pois, considerarse a Bergantios como un pas hmido ou chuvioso, nos cales a suma das precipitacins anuais superior evaporacin. A este respecto dinos Dantn Cereceda e Revenga: Ante as dificultades de valorar a evaporacin con rigorosa exactitude, cantos autores se ocuparon da aridez, servronse exclusivamente de establecer relacins entre a pluviosidade e a temperatura, tomando esta como o factor mis representativo e decisivo na evaporacin, ben que semellante reducin e substitucin non sexa cientificamente lextima 83. A continuacin, damos os ndices termopluviomtricos das estacins de Fisterra, Santiago e A Corua que encerran o pas de Bergantios.
Estacin Fisterra Santiago A Corua Estacin Fisterra Santiago A Corua Lonx. Madrid 42 53 5 34 42 53 4 51 30 43 22 12 4 42 12 Precipitacin media anual en mm 2.430 1.439 750 Lat. Altitude Metros 149 264 6 ndice de aridez segundo Martone 19,7 61,8 33,8 N anos de observacin 12 23 29 Temperatura media anual 16,5 13,3 12,2 0,7 0,9 1,6

ndices termopluviomtricos

As zonas isxeras84 do pas bergantin, segundo os ndices termopluviomtricos, son das: a zona 0-1 e a 1-2, mis chuviosa a primeira ca a segunda.
83 Cfr. Dantn Cereceda e Revenga Carbonell (1.941): Las lneas y zonas isoxeras de Espaa, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 2, febreiro, Instituto Juan Sebastin Elcano, pp. 35 e ss. 84 Vid. Ibidem.

118 Salvador Parga Pondal A primeira, a mis chuviosa de Galicia e de Espaa, comprende a parte occidental da comarca de Bergantios e limita coa segunda por unha lia que desde a costa pasa por Oza, polo oriente de Carballo e dirxese cara sur. A media anual das precipitacins nesta parte da comarca de 1.771 mm. A segunda zona, leste da lia que acabamos de detallar, comprende toda a parte oriental de Bergantios, menos chuviosa e que acada unha pluviosidade media sobre os 793 mm. Durante o inverno, a comarca enteira queda dentro da zona 0-1, a mis chuviosa de todas. Durante o vern, no seco mes de agosto, as zonas isxeras 0-1 e 1-2; dicir, as chuviosas ausntanse de Bergantios, que invadido pola zona rida (ndices 3-6) Nalgns verns, as milleiras secan, os prados murchan e os ros diminen o seu caudal dunha maneira sensible, de a que sequen moitos regatos e fontes. En resumo, gran parte do ano chuvioso no pas bergantin e a chuvia ofrece a finura e regularidade das propias da Europa nordoccidental. Os chans son podzsois propios de zona de invernos hmidos. A persistencia e conta das sas chuvias explican a abundancia das correntes dos seus ros e o carcter e frondosidade da sa vexetacin.

III FITOXEOGRAFA ZOOXEOGRAFA PAISAXE

Comarca natural de Bergantios 121 11.- Vexetacin e flora A vexetacin de Bergantios, de caractersticas e especies similares das comarcas vecias, presenta, non obstante, certas diferenzas e peculiaridades que expoeremos mis adiante, debidas sa altitude media, que inferior daquelas, e seu clima, mis temperado, exclundo a comarca situada oriente, o val de Arteixo, que podemos considerar como unha transicin s Marias, cunha vexetacin e flora parecida s da terra berganti. A hidrografa e climatoloxa, que marchan en estreita relacin, dan a un pas unha fisionoma determinada e propia que se reflicte marcadamente na sa flora e vexetacin. En Bergantios, rica e variada, propia dun clima hmido como corresponde s sas favorables condicins climatolxicas, adaptada pas e s sas circunstancias atmosfricas. A abundancia de auga d lugar a paisaxes verdes e frescas, caractersticas da vexetacin exuberante propia da Iberia hmida e semellante centroeuropea. O pieiro, o carballo, formando carballeiras, e o castieiro son as especies mis abundantes e que a caracterizan. Entre as rbores de folla plana e caduca, os mis abundantes son os olmos e o bidueiro. Nas ribeiras dos ros e sitios frescos longo das canles en solos hmidos, o salgueiro e o ameneiro, o freixo. Entre os arbustos de folla plana, figura o loureiro. Nas especies pertencentes s rosceas e as sas afns sobresaen a maceira, que florece na primavera e frutifica no vern, de agosto a outubro; a pereira, que florece en abril e maio e frutifica de xuo en adiante; o espio, que florece en febreiro e marzo e d froito de xullo a setembro. O cereixeiro, con flor en abril e maio, frutifica en xuo e xullo. O monte baixo e os matos ofrecen gran nmero de especies como as uces e os toxos (Ulex europoeus, L.), que forma extensas matogueiras, ou o (Ulex nanus, m.), que menos abundante, a carqueixa que se estende polas partes montaosas, entre outras moitas. Polo tanto, son as principais formacins vexetais: a fraga, a uceira, a toxeira, a pradara e a gndara85. Bergantios unha comarca bastante poboada de rbores con bosques, anda que non de grandes proporcins. Predominan os pieirais en toda a parte occidental. Na costa e na sa parte oriental, os carballos, castaos, nogueiras, sen descartar o pieiro, que se estende por toda a terra berganti.
85 Vid. Juan Dantn Cereceda (1.942): Regiones naturales de Espaa, Op. Cit.

122 Salvador Parga Pondal A riqueza forestal diminuu notablemente nos ltimos anos debido enfermidade do castao, falta de reposicin nas carballeiras e aumento das terras de labor, como consecuencia do aumento do valor dos grans e antes xa polo aumento da poboacin. Incrementouse a plantacin de pieiros e a sa explotacin aumenta dunha maneira considerable. Segundo o Padre Merino86 parece que a natureza sinala os diversos treitos ou escalns de vexetacin en Galicia, que deben entenderse como capas enlousadas nas que a segunda, despois de confundirse nun espazo de maior ou menor coa primeira, avanza sobre esta nun sentido ascensional e as sucesivamente. Estas zonas obsrvanse en Bergantios onde existe unha zona litoral ata os 250 m de altitude aproximadamente, a zona de montaa media e frtiles vales do interior entre altitudes de 250 a 450 m e a de montaa elevada ou rida dos 450 m de altitude en adiante. A zona litoral, que avanza mis ou menos cara interior, comprende a maior parte da comarca e nela predominan as terras de labor e os prados. Na montaa media, predominan as arboredas, pieirais na sa maiora. Na montaa alta, o toxo, anda que esta leguminosa se estende por todo o territorio espontaneamente naqueles lugares que non son cultivados. Nos duros meses do inverno en que a forraxe verde escasea, sanse as sas plas tenras como alimento para as vacas, despois de picados e triturados, e para as cabalaras. unha planta de gran valor nutritivo. sase tamn como esquilmo para cama do gando. O toxo que crece espontaneamente de grande importancia na economa rural da comarca. Nas hortas medran, o abeln, a nogueira e a vide en pequenas parras. Encntranse, anda que dunha maneira espordica, representantes da flora mediterrnea como a laranxeira e, sobre todo, o limoeiro. Este bastante abundante nos vales abrigados e baixos. Polo contrario, non se dan nas comarcas vecias pola sa maior elevacin media sobre o nivel do mar, que determina un clima con variacins mis profundas e menos temperado. O pieiro a rbore madeirable por excelencia da comarca, por iso d lugar a unha das principais industrias cos seus numerosos serradoiros. O castao desaparece pouco a pouco a causa da enfermidade que o ataca dun modo progresivo. O eucalipto aclimatouse na rexin e o freixo usado para o eixo dos tpicos carros do pas. Entre as rbores que podemos chamar de adorno figuran unhas indxenas e outras aclimatadas: a acacia, o pltano, o castao de indias, o chorn e outros que se ven nos xardns ou dando sombras nas estradas. As plantas medicinais, que se dan espontaneamente, encntranse representadas polo fincho, a hedra, a silva, que decora os bordos dos camios aldens ou corredoiras, a ortiga, a herba dos cegos, os fieitos, os xuncos, as espadanas e os liquens, con outro gran nmero de plantas que se empregan para variados usos domsticos como a lavanda, o pirixel, a macela etc.
86 Vid. Baltasar Merino (1.905-1.909): Flora descriptiva e ilustrada de Galicia, Tipografa Galaica, Santiago.

Comarca natural de Bergantios 123 Ata a data non se realizou un estudo detallado e cientfico da flora do pas de Bergantios. 12.- A fauna O clima temperado e hmido desta comarca, as como a variedade de especies vexetais, facilitan a vida e propagacin de especies animais que, menos arraigados solo que aquelas, non carecen por iso de importancia baixo un criterio xeogrfico, por adaptarse tamn s condicins fsicas e xeografa da rexin. A fauna de Bergantios pertence, en especial, fauna da rexin temperada dos bosques centroeuropeos sen exclur especies da fauna mediterrnea xenuinamente ibricas que conviven naquela. O bosque atrae certos e determinados mamferos e aves. Trepadores como o esquo, fraxvoros e carnvoros como a marta, a gardua e a donicela. O oso, en bosques de cupulferas e pieirais, quizais existise noutras pocas nas alturas da serra de Montemaior, onde encontramos hoxe un lugar co nome do Portodoso. O porco teixo tamn se encontra nesta comarca. Aves e rptiles propios completan esta fauna en relacin cos vertebrados terrestres. Con estas especies conviven outras propias de estepa e matogueira. Delas, sobresaen os mamferos terrcolas subterrneos que poden ser insectvoros como as tiopas, ourizos ou roedores como a rata de terra e, sobre todo, o coello, tan caracterstico da Espaa rida e seca e tan abundante nesta comarca pasando por seren os mis substanciosos a causa da especialidade do pasto bergantin. O lobo encntrase nas altas comarcas limtrofes de Bergantios, pero rarsima vez descende s terras desta comarca, que se ve libre das sas devastacins; non as do raposo, azoute dos galieiros campesios. Entre os anfibios e rptiles a ra, o lagarto verde, a lagartixa e a vbora, abundantsima nos verdes prados. Nas marxes dos ros, entre as rochas da costa, encntrase a lontra, moi buscada pola sa fermosa pel. Das aves rapaces, o miato, o voitre, o lagarteiro e algn gabin. Mouchos, curuxas e morcegos, en especial estes ltimos, revoan nas tardias. Abundan os pombos, as perdices, os paspalls, as arceas, as rulas, os merlos e a andoria, que todos os verns visita as nosas costas, ania nos balcns e aleiros dos tellados das casas marieiras e anima cos seus rpidos voos estas vilas marieiras. E destas pasamos s acuticas: os araos, os patos, os corvos marios e, especialmente, as gaivotas, abundantsimas nestas costas que alegran os portos cando hai pesca. No vern e primavera, ese o canto do xlgaro e do verderolo. Abunda o popular pardal.

124 Salvador Parga Pondal A entomoloxa, como o resto da fauna do pas bergantin, est sen estudar pero, a simple vista, aprciase a abundancia de insectos das especies dos colepteros, ortpteros, hempteros e os heminpteros moi abundantes na comarca. En especial, a mosca comn e a vacaloura, molestsima cos seus voos nas tardias do esto e insecto tpico das vilas do litoral. A fauna fluvial importante nos numerosos ros da comarca, en especial, a troita, que se encontra en case todos os de regular caudal, e o muxo, reo e salmn no Anllns. Son moitos os pescadores que practican este deporte. A fauna maria encntrase representada, entre os peixes, pola pescada, o congro, o linguado, o muxo, a bertorella, as raias, os ollomoles, os salmonetes, as agullas, os xurelos, os panchos, as xardas, a sardia e a parrocha, a maragota, as sollas, as meigas e outras moitas especies que se encontran fra ou dentro das ras e enseadas. Os moluscos mis coecidos son o polbo, a lura, as ostras, que case desapareceron destas costas, os mexillns, as navallas, as ameixas, os berberechos e outros. Entre os crustceos, abundan os camarns, os cangrexos, as centolas, as ncoras, os bois, a lagosta e, sobre todo, o percebe, moi abundante e de grande aprecio o destas costas bravas, principalmente, o do Roncudo e o da pedra Tan, na parte de fra da ra de Laxe. Se se ten en conta a situacin xeogrfica da terra berganti, rodeada doutras comarcas de caractersticas parecidas, non estraar que indiquemos que moi poucas ou ningunha das especies animais que a poboan, poidan citarse como propias ou peculiares da comarca. 13.- A paisaxe berganti Os distintos captulos que tratamos ofrcennos unha idea da terra de Bergantios, mais a unin harmnica de todos eles pode proporcionarnos unha idea viva da comarca na sa paisaxe. Engadimos as influencias humanas, que sempre imprimen certo carcter sobre a terra na que se desenvolven as sas actividades diversas e, ademais, achegan a esta un hlito de vida e movemento digno de terse en conta describir a paisaxe. Todos os elementos xeogrficos gardan unha estreita relacin e conexin coa paisaxe, pero de cantos factores a integran necesario destacar o relevo e constitucin do solo, as como o clima que o que a viste e decora, ademais de sinalar non desprezables diferenzas nas distintas estacins do ano. En Bergantios, pdese apreciar unha paisaxe de case completa unidade, se temos sempre en conta a zona da costa e as sas inmediacins, brava e spera, en contraposicin coa suavidade e dozura dos vales e chairas das terras interiores. Na grandiosidade das perspectivas, domina a grandeza e severidade, e non por iso debe dicirse que a paisaxe salvaxe, xa que toda ela est humanizada. Pregoa o cultivo por todas partes, o traballo e a laboriosidade dos seus habitantes, con ton

Comarca natural de Bergantios 125 doce e apracible doutras terras da sa mesma constitucin xeolxica de Europa, nas que a arboreda, a vexetacin herbcea e o seu clima hmido e suave a caracteriza na amplitude dos seus horizontes cortados por lombas suaves, por algunhas cadeas montaosas de pouca altura e limitadas por elevadas cimas de cordilleiras afastadas e esmaltadas de pequenos poboados de vivenda elemental e sumaria, rodeados das sas terras de labor e verdes pradeiras, albergue e proteccin de coidados gandeiros do pas. A rica capa de terra vexetal dos seus vales e chairas mantn un intenso cultivo de cereais, millo e trigo, en rotacin, que pasa por toda a gama de coloridos desde o vermello das sas terras recn sementadas de novo, s distintos tons do verde ata o dourado no que se abalan os trigais repletos nas tardes estivais, ambiente fecundo de mar de ouro e, pouco antes, os trigos axtanse entre montes como un mar de ondas verdes e as brancas nubes avanzan nun ceo azul. Estes matices de tons claros harmonizan co verde apagado e escuro dos seus numerosos pieirais e o mis intenso dos seus castieiros recortados sobre o fondo dos montes, afastados de tons violceos e azulados cos seus cumes abombados e ermos. Ningun pode pintar a paisaxe da terra de Bergantios mellor ca o seu bardo Eduardo Pondal quen, na sa vida de soidade, vagou polas ribeiras do Anllns, sentou sobre os altos cants da sa costa e escoitou os queixumes dos seus pieirais: Ouh terra de Bergantios, roxa arar, nobre e testa, doce vista desde lonxe, donde vin a lus primeira!, ....................................... Bergantios, boa terra, cos ollos do corazn vexo as tas doces veigas. Ouh terra de Bergantios, ben te vexo desde lonxe, cos teus trigos e os teus pinos! .......................................... aquela a Pontedona, Zreo, Xavia e Valencia, Corcoesto e Santa Baia, todas, todas boa terra; a carballeira de Verdes, ben preto do ro, aquela; aquela a torre de Traba, que desde lonxe branquea; os verdes de Coristanco e os altos pinos de Brtoa;

126 Salvador Parga Pondal e ti, castro antigo de Oca, ben te conozo antre a brtema. Ben te vexo, Bergantios desde o alto de Ferreira, cos teus trigos e os teus pinos! As anteriores estrofas condensan maxistralmente a paisaxe das parroquias centrais de Bergantios coas sas roxas terras, orixinadas pola alteracin das rochas que as constiten, de tipo arxiloso e sumamente vermellas, a causa do ferro que conteen e dunha gran fertilidade, produtoras de excelentes colleitas de cereais que dan vivos tons de distintos verdes paisaxe e alternan con illados pieirais de tonalidade mis escura, matizados pola bruma que encadra os ros e riachos que discorren pola ondulada chaira, poboada de pequenos e esparexidos grupos de poboacin unidos por estreitos e encaixados camios (corredoiras), bordeados de silvas cubertas no esto de negras amoras polos que avanzan pesadamente os tpicos carros aldens co cho agudo e penetrante dos seus eixos, conducidos polo alden coa aguillada ombro. Na parte oriental e meridional da rexin, a paisaxe aumenta anda en beleza. Desde as alturas limtrofes, divsanse multitude de vales en abano e que se conxuran cara ro que descende lentamente polo centro da comarca, recollendo as augas de todos estes vales, ricos en arboredas, e que se abren e ensanchan cara centro do pas con fermosos panoramas perdidos lonxe entre as ondulacins da terra e os raios do sol do ocaso. Desde a serra de Montemaior nas sas mltiples alturas, obsrvase unha paisaxe magnfica, principalmente en das sereos. Polo norte, adivase a paisaxe martima cos montes de Cain e, cara occidente, a elevada masa do Monte Neme ou Nemio, mxima altura da costa; e, entre as sas lombas, poden percibirse, en das claros, anacos do ocano coa brancura dos rompentes contra as rochas e farallns. A policroma destes vales admirable, destacar o vermello dos tellados das sas numerosas aldeas asentadas nas ladeiras e longo dos camios aldens, as como percibir nalgns puntos as claras cintas das escasas estradas do pas. Se nos trasladamos zona occidental da comarca, podemos observar que os pieirais se volven mis frecuentes e se van espesando dando un ton mis escuro paisaxe que se articula en numerosas valgadas orixinadas polos afluentes que verten no Anllns pola esquerda no seu curso inferior. Sobre elas, destaca o macizo montaoso do monte Perrol, cos seus redondos e pelados cumes recubertos soamente dun manto de toxos, non exentos de certa beleza cando esta planta se encontra en flor co seu intenso ton de ouro vello. noroeste, estndese a ondulada chaira de Seaia, de ricas terras onde se producen os mis apreciados cereais da comarca berganti, dominadas polos montes de Nariga, que deixa ver nas sas alturas as rochas granticas que o constiten e que lle serven de defensa e abrigo dos ventos ocenicos. No seu centro, lzanse as airosas Torres de Mens, que actuaron como baluarte desta zona en pretritos tempos e que hoxe animan a paisaxe cos seus torrens erguidos dominando a chaira87.
87 Vid. fotografa 20.

Comarca natural de Bergantios 127

Fotografa 20. As torres de Mens no concello de Malpica de Bergantios. Pode observarse que soamente se conservan tres torrens e os foxos. Pertenceron familia de Altamira. (Foto Vidal)

Se nos diriximos cara costa, a paisaxe vai experimentando unha lenta mutacin se converter en mis rida e desolada, como paisaxe propia dunha costa brava atormentada polas potentes ondas do ocano que, incansables, golpean e martelean incesantemente as rochas inxentes que a forman. Azoutada polos ventos, encntrase despoboada de arboreda e soamente toxos desmedrados e carqueixas cobren o seu solo al onde se acumulou algunha terra entre as rochas granticas. En pequenos entrantes, agrpanse as casas das pequenas vilas marieiras abrigo dos ventos dominantes. As zonas baixas de costa encntranse esmaltadas por areais desolados, anda que non carecen de certa salvaxe beleza como o extenso areal de Baldaio, sementado de dunas paralelas mar, que deixan aberta unha pequena bocana por onde desauga un regato que, amparo delas, forma unha amplsima zona marismosa invadida polo mar nas altas mareas equinociais.

128 Salvador Parga Pondal A costa berganti produce unha impresin de mxima soidade e grandeza, que se encontra acentuada no seu sector desde o monte Nariga Roncudo. Aqu, amsase mis elevada e, por momentos, acantilada con desabrigados entrantes, limitados por pequenas e solitarias praias combatidas dos ventos e de agrestes soidades, como a de Nins, cantada por Pondal en expresivos versos: Parece un pino leixado do vento, parece botado do mar de Nins. Camiando cara medioda, deixamos atrs dos arcos do bravo litoral, esculpido en relevos titnicos, e penetrando no flexuoso esteiro do Anllns, protexido do vento de fra polo Monte Branco, areoso e vougo88, inconfundible pola sa tonalidade, producida polas areas que, impelidas polos ventos, agatuaron polas sas ladeiras. A admirable beleza da desembocadura do ro, lograda pola combinada interferencia das formas de mar e terra, sobresae polos coloridos marabillosos dos seus harmoniosos tons verdes entre os que destaca a cor palla das areas da Barra, atacada constantemente polas rompentes do mar que penetra pola aberta ra, contrastando coa calma e tranquilidade das numerosas e sinuosas canles do interior, surcadas polas tersas velas das sas tpicas gabarras que, en amplas curvas, ascenden polo esteiro para pasar mis tarde baixo os arcos da ponte do Ceso. Abocamos ra de Laxe e Corme, do litoral mis humanizado e ampla abertura entre as puntas da Insua e do Roncudo, inxentes gadoupas que cravan as sas uas granticas no ocano producindo brancas espumas. Acubillados abrigo de das pequenas enseadas setentrin e medioda, encntranse dous portios marieiros coas sas brancas casas escalonadas nas ladeiras, rochosas. aproximarnos fidalga vila de Laxe, cesan de sbito os pieirais e a nosa vista soamente contempla rochas e areas que, impulsadas polos ventos ocenicos, ascenden pola ladeira montaosa producindo unha paisaxe desolada non exenta de brava beleza. Nas fendas das rochas marias e nas profundas furnas, anian multitude de aves marias: corvos e inxentes bandadas de gaivotas que decoran a paisaxe. Oiamos o bardo nas seguintes estrofas: Muitas veces nos matos nativos, no crepsculo fusco e calado, se escuita das aves o rpido paso: das aves aquelas, de pico tamao, que son retirarse dos rudos traballos, de escollos e praias do fero Oceano,
88 Vougo: baleiro, triste.

Comarca natural de Bergantios 129 e van en ringleira, gritando e voando, en demanda das illas Sisargas seu noto reparo. Non s as aves animan a paisaxe martima. Nas tardes do vern, a superficie azulada cbrese de brancas velas. Saen os pescadores mar e, pouco tempo, son puntos abrancazados que se perden no horizonte entre os penachos de fume dos vaporios, nos que tardia brilla a chama do lume na que preparan a sa frugal cea, confundndose cos tons vermellos do sol poente que se esconde no mar. Nas zonas do interior, vense os labregos inclinados sobre a terra de labor na dura xornada dos seus labores campesios. Nas corredoiras, os carros do pas cos seus eixos cantadores conducen os troncos de pieiros s serradoiros ou as tboas s peiraos de embarque. Polo baixo cantando, o boo bergantin, coa aguillada lombo e garboso ademn, que Ponteceso leva, en noite de lar, grave o carro de tboas, anteposto quezais, por cousas que nesprica, dun fondo e vago afn, mil escuras suidades ceibando s ecos vai. Escitanse as sirenas dos serradoiros dando fin xornada e o carreteiro contina co seu lento camiar e, nas horas da noite, ense os montonos golpes das tboas descargar sobre o peirao xunto s arcos da ponte mentres a la se reflicte sobre as tranquilas augas do Anllns. Pero, segundo as diversas estacins, a paisaxe presenta diferentes modalidades. No inverno, a planicie terrosa, espida e encharcada baixo un ceo cuberto e indefinido e azoutada polo vendaval que baleira as cargadas nubes en incesante chuvia. Ningn signo de vida por algures, soamente o triste son dos pieiros azoutados polo vento e o rudo dos regatos pletricos que corren con vertixinosa rapidez nos planos inclinados. Cesou o canto dos paxaros, triste luz ilumina a paisaxe. Pero, en realidade, nada est morto sobre a terra. Baixo a superficie, elabranse incesantes transformacins de vida que producen a xerminacin das sementes. s veces, a primavera parece adiantarse finalizar febreiro. Entn, presntanse calmas esplndidas, os ventos suspenden o seu mpeto, o sol triunfa nun ceo azul, a temperatura empeza a subir, a sabia das rbores comeza a moverse e ata a fauna sae

130 Salvador Parga Pondal das sas tueiras, pero este regalo non mis que unha enganosa promesa. Con marzo e abril, volven os ventos e as chuvias da anterior calma. En maio, a primavera xorde potente co verdadeiro espertar da natureza: brotan as rbores de folla caduca, nchense das sas mellores follas; as froiteiras coranse de flores brancas coma folerpas de neve ou dun ton rosceo; un intenso tapiz vexetal estndese por toda a terra e as aves, habituadas a vivir entre asperezas e hostilidades invernais, algranse ruidosamente, rompendo o silencio dos campos cos seus rechouchos. O sol xa quenta en xuo e a vexetacin xorde puxante e louz nos sementados. O mar de cereais ondulado polos ventos e vai tomando a coloracin amarela propia da madurez. A decoracin cambiou xa, polo tanto, nas milleiras contrastando co ton pallento das leiras de trigo. O campo anmase coas faenas da recolleita e a vida xorde por todas as partes. As noites, sereas e temperadas cunha atmosfera difana, son dunha beleza incomparable. Nos meses seguintes, pronto chegan as chuvias de outono, aproximadamente nos primeiros das de outubro pero, a pesar diso, os outonos non adoitan ser tristes e anda hai moitos das con ceos claros. A paisaxe denuncia o cambio, o chan cbrese de follas e, na tardia outonal, ese lonxe a camp de Anllns, entre a quietude, evocando as mis populares estrofas do poeta bergantin: E ti, campana de Anllns, que, vagamente tocando, derramas nos corazns, un blsamo triste e brando, de pasadas ilusins. .................................................. Cando doda tocabas, polas tardes a oracin, campana, sempre falabas palabras con que cortabas, as cordas do corazn. ...................................... ro da Ponteceso, pinal de Tella espeso..., ........................................ Campana de Anllns, nites de lunar, luna que te pos detrs do pinar, adis..., adioos..., adiooos...

IV

XEOGRAFA ECONMICA

Comarca natural de Bergantios 133 14.- Agricultura A economa de Bergantios consecuencia dunha marabillosa conxugacin de elementos rara vez coincidentes noutro lugar como nesta comarca. O solo e o subsolo, recortados na zona de perfil atlntico, gardan o tesouro de xigantescas proporcins que o tempo modifica e aumenta renovando os antigos horizontes de amplas realidades. Calquera superlativo que se aplique na exposicin real das memorias econmicas de Bergantios ser sempre plida expresin da realidade, dificilmente superada noutras terras. A palabra graneiro, que de antigo designa a mellor penichaira produtora de trigo do que se elabora o pan de Carballo, tivo que deixar o sitio preferente s minas que rodearon a montaa dunha realidade econmica que, mis que realidade, parece unha lenda semellante s tesouros dun castro. O poeta Pondal, a quen tantas veces temos que acudir polo seu profundo coecemento e certeira expresin xeogrfica na sa obra potica, recolle no camio de Tella a sombra dos seus pieiros na estrofa de saudades pinar de Tella espeso, que achega a visin mis real do monte de Bergantios, onde van unidos pieirais e trigais como retallos comns en reparto proporcional das terras de labor. En Bergantios, o pieiral a constancia na paisaxe e o seu valor representa unha das fontes de ingreso mis importante da provincia. campo nese o complemento do mar onde existe a gran riqueza pesqueira con ese conxunto de transformacin e exportacin que pon en contacto ntimo o litoral co interior non tan s da comarca, senn dos principais centros de consumo. O captulo que desenvolveremos procura reunir, no posible, todo canto ten na sa actividade unha valoracin econmica que na vida do lugar encerra todo o ciclo de producin e consumo. Na producin, estmase a natural que ofrecen os montes comunais e a que se debe transformacin elaborada polo home. Finalmente, o consumo acada os produtos que se obteen directamente en cada localidade ou aqueles que son zonas limtrofes e teen como punto de transferencia a feira e o mercado. A base da economa de Bergantios a agricultura. Esta afirmacin non quere restar o valor que teen os compoentes econmicos, pero o sostemento da poboacin faise sobre o agro que traballa na sa maiora o propietario e, seu total desenvolvemento, dbese a proverbial riqueza da comarca que puido gaar o alcume de terra farta de Bergantios. A producin agrcola encerra o mis interesante problema da propiedade. A leira d posuidor unha seguridade case absoluta de colleita e con ese arraigo de economa caseira e campesia, anda dentro das vilas, procrase acrecentar no posible o patrimonio de fincas rsticas. Como a idea unnime, non fcil que, dentro do minifundio a que se chegou en sucesivas particins, ningn propietario se desprenda das sas terras. Fronte a iso, hai un medio para adquirir terras comunais

134 Salvador Parga Pondal por aproveitamento: delanse parcelas e pchanse mis tarde. Polo interese que representa neste sentido, reproducimos o acordo do Concello de Laxe contra os vecios que, dese modo, pretendan apropiarse do monte da Insua, espazo para animais que gozan de certa folganza grazas celo municipal que conseguiu reducir mnimo a expansin de propietarios. O 9 de xaneiro de 1.897, o alcalde, don Bernardino Abente, publicou o seguinte escrito: Tras chegar a coecemento desta alcalda que algns vecios desta vila se excederon a cerrar con muros de pedra varios anacos de terreo no monte denominado da Insua, e outros intentan facelo amoreando pedras en diferentes puntos co mesmo obxectivo sen que para iso solicitasen nin obtivesen permiso da autoridade gubernativa, infrinxindo desta maneira as disposicins vixentes que rexen sobre esta materia, anda que aqueles terreos foran de dominio privado, que non teen tal carcter, posto que todo o monte da Insua est destinado, desde tempo inmemorial, para descanso e abrevadeiro de gandos, parte doutros servizos xerais que presta como son o arranque de pedra para construcins de edificios e outros que non son do caso enumerar, acordei en ben do servizo pblico, que o porteiro deste municipio acompaado de das testemuas faga saber s vecios que cerraran con muro algn anaco de terreo no expresado monte da Insua, procedan demolicin dentro do termo do quinto da a contar desde o seguinte no que sexan notificados. Prevselles que se deixan de realizalo, nomearanse operarios para que o fagan pola sa conta, sen prexuzo de esixirlles as responsabilidades en que incorran pola sa desobediencia s autoridades. Tamn, o devandito porteiro far pblico por medio de xuntas que forme cos vecios desta vila que, de agora en diante, se abstean de cortar estrume no expresado monte da Insua nin arrancar terrns e terra como ata agora o vian facendo algns en prexuzo do terreo. Advrtese que os que infrinxan este mandato sern castigados cunha multa de quince pesetas, conque desde logo se lles ameaza con mis: o resarcimento do dano causado e a indemnizacin dos gastos que orixine o expediente que efecto se instra.89 A ansia de conseguir un campo de cultivo foi superior ordenanza municipal e, de modo anlogo referido no documento, conseguiron na parte sur do monte unhas leiras que paulatinamente ensanchaban os seus muros e aumentaban as terras de cultivo. A posesin de predios suficientes unha aspiracin de todos os habitantes e non hai lugar ningn da comarca onde o valor da terra perda este tipo de primeira materia para a economa domstica. A propiedade rural est moi fragmentada nas inmediacins das vilas pesqueiras; menos, no interior e normal para cada familia na montaa. Un 90% das terras son explotadas directamente polos seus propietarios e o resto por colonos e arrendatarios. O colono, chamado caseiro, traballa as terras e paga unha renda propietario que chama seor amo. A renda pgana en especie ou
89 Cfr. Arquivo do concello de Laxe, papeis soltos.

Comarca natural de Bergantios 135 en dieiro. Coas terras, pode ir o gando. O colono suxitase a un contrato especial. s veces, o gando todo propiedade do caseiro e tamn se pode dar o caso de ser un nmero de cabezas propiedade do colono e outros do dono das terras. O gando que cran a medias faise a perdas e ganancias, ags en caso de morte, que non fose por descoido. Entn, a perda para o propietario: o criado paga co coiro, segundo expresin vulgar na comarca. A zona agrcola de Bergantios comprende toda a comarca, pero o cultivado acada soamente a mellor seccin das tres partes en que se encontra distribuda a terra, monte, bosque e terra de labor. Os produtos son o trigo, o millo, as patacas, o centeo, a avea, os allos, as cebolas, as froitas, o panzo e o lio. O trigo ocupa gndaras de terra parda na penichaira comprendida entre Ponteceso e Malpica de Bergantios. Graneiro por excelencia, renova todos os anos, en alternativa de sementeiras, a riqueza das parroquias desde A Graa ata Barizo. As veigas de Mens e Cores, cos seus recadros de verde pasteiro, como as de Nemeo e o salvaxe val de Brantuas, recollen a brisa do mar na onda sinuosa da dourada campia. A excelencia do cereal cultivado nestas veigas faino superior s demais da comarca. A maior extensin de trigais est na terra central dese Traba a Cerqueda e da Silvarredonda a Lemaio. As gndaras, que no sculo XVIII se estimaban como terra dispoible capaz de remediar as faltas de faria, parcelronse na sa maior parte e renden boas colleitas. Carballo, o centro principal de toda a comarca, est situado en terras de cereais e, seu arredor, Ssamo, Goins e Brtoa constiten zonas de gran producin de trigo co cal se elabora o pan de Carballo. Este discute a supremaca famoso pan de Santiago, distribudo tanto un como outro en grandes moletes co peso indicado por cortes de serrucho na parte plana da peza. Cada aldea recolle parcelas de clases seleccionadas polos paisanos por procedementos tan sinxelos como primitivos. As veigas, coidadas con esmero singular en Cereo, Verdes, Xornes, Pazos e Oca, dan a faria de forza de proverbial albura. O trigo semntase nos meses de novembro e decembro. Esperan a zazn do tempo, que non permite descoidar as terras pesadas, as cales, en inverno, se ven invadidas por mananciais e tampouco se pode adiantar pola falta de chuvias, sempre prexudicial en todas as comarcas cerealistas. En Bergantios, os cultivos fanse, por regra xeral, en alternativa de dous ou tres anos con variantes de tipo acomodaticio dentro de cada parroquia. A recolleita lvase a cabo nos meses de xullo e agosto. Trasldase a colleita s eiras e, segundo a conveniencia do propietario, faise a malla con mquina ou a man, co caracterstico manlle. Efectuada a malla, coas operacins complementarias de aventar o gran e gardar a palla, pasa o trigo tulla onde substite da colleita anterior, reposto como medida preventiva para garantir o pan en caso do mal ano.

136 Salvador Parga Pondal A recolleita ocupa un dos grandes momentos do labrador bergantin coa gran preocupacin da sega durante os das calorosos do vern. A plantacin de trigo estndese cada vez mis polo aumento de poboacin e o prezo acadado nos ltimos anos. Toda a comarca, excepto as zonas costeiras e a montaa, cultivan trigo en cantidade superior que se consome. O compaeiro inseparable das veigas de Galicia o millo que, en cantidades moi variables, se produce en todas partes. En Bergantios, levan a primaca as milleiras das ribeiras do Anllns na parte final de traxecto, nos remansos do gran meandro que describe baixar da Samia, e nos terreos gaados ro grazas constancia do benemrito don Cesreo Pondal Abente, merecedor de carioso recordo por un labor realizado con tenacidade e acerto. Os agros de aluvin ampliaron en suaves curvas a extensin de terras exentas de auga. No xuncal de charcas e pobres colonias de ras, instlase a veiga de ordenados cultivos en recadros horizontais onde sinxelos muros de contencin sinalan a canle fixa do ro. As terras gaadas son das mis produtivas. O millo ocupa a maior parte das fincas parceladas nas novas zonas e rende colleitas dun volume extraordinario que sitan esta parte do Anllns cabeza da producin de toda a comarca. A partir dos predios que sinalan a producin ptima do cereal, hai necesidade de situar as hortas coidadas con esmero de xardn, situadas nos abrigos de cada lugar. Son as leiras que a denominacin campesia clasifica de primeira dentro do mellor da aldea. A colleita de millo, de grande importancia en Bergantios, vese empequenecida polo volume e calidade do trigo, pero na escala de producin considrase moi semellante do millo que en moitos lugares da montaa supera en triple cantidade trigo e na alternativa de colleitas pode levar esa vantaxe en todas as aldeas. Os agros, visitados polas areas do mar nas pendentes de Laxe, entregan labrador a pequena producin, mellorada nas parcelas do esteiro onde a colleita rende cantidades importantes para a economa do lugar. En forma anloga a Laxe, obsrvase o cultivo de beiramar en Corme e demais localidades afectadas polo ocano de modo moi forte pero non total. Os vales do interior son dunha riqueza extraordinaria e a economa do millo ten merecida fama. A poca de sementeira o mes de maio. O arado de madeira deixou o campo de ferro en case todo Bergantios. A sementeira faise a man e, nalgns puntos, con mquina. O refraneiro recordalle sementador a maneira de levar o gran segundo o mes do traballo: en abril sementar co mandil, en maio sementar co saio. Os labores do millo son de sacha, chamadas deprimar e arrendar. A recolleita faise no mes de outubro. Esfllase na leira con aproveitamento de folla para colchns e

Comarca natural de Bergantios 137 palla, que se coloca en cabanas, palleiro improvisado a modo de tenda de indios americanos. O millo lvase hrreo e de al vaise sacando segundo as necesidades. Hai das clases de froitos: o branco e o amarelo. Obtense das colleitas nos agros onde recoller o trigo, se realiza unha segunda sementeira de millo. O terceiro posto nos cereais corresponde centeo. Menos esixente que os anteriores, cultvase nas terras altas de montaa. As parroquias de Nantn e Riob levan vantaxe a Sarces e Borneiro, de magnficos milleiras. O centro produtor de centeo estndese a partir do alto val do ro Taboada ata pasar a curva inicial do Anllns, cos grandes predios de Montemaior e Soandres, s que seguen A Silva, Anxeriz e Erboedo. Nos terreos de producin trigueira, cultvase algn centeo, o mesmo que lado das milleiras, pero a colleita sempre modesta polo rendemento maior e a demanda do mercado. A sementeira do centeo faise antes que a do trigo e a sega vara un pouco duns lugares a outros con relacin pendente soleada onde se cultiva. A palla de millo, trigo e centeo emprgase coma forraxe do gando e, en pequena cantidade, para a industria dos sombreiros de longa usados polas xentes do campo nos labores. A que se dedica a forraxe, mestrana con toxo de finca para as cabalaras. Volume de producin semellante do trigo represntano as patacas que, en parcelas de todos os tamaos, se sementan na terra de Bergantios con abundantes colleitas que dan un supervit dentro da comarca. A sementeira faise de xaneiro a maio conforme clase e terra onde se plantan. Escllense veigas abrigadas para as primeiras plantacins e, contrario, as ltimas sementeiras realzanse en terreos de grande humidade onde son frecuentes mananciais e o estancamento de xeadas. As variedades da comarca son a branca e a vermella, de tamao regular. Unha coidadosa seleccin campesia creou a teora do cambio de semente de modo peridico. Cidase ir sempre da montaa val e do interior costa, pero non en sentido oposto. Os terreos dedicados a patacas van en alternativa de colleitas con outros produtos e poucas veces saen dos recintos murados. Unicamente se aproveita o monte naqueles lugares que, por ser dedicados a outros cultivos e as terras de boa calidade, recollen colleitas espordicas. En menor cantidade prodcese a avea e o panzo, que sementan en pequenas parcelas sen outro interese que o consumo caseiro para alimento dos animais.

138 Salvador Parga Pondal Mencin especial merece o cultivo dos allos e cebolas. O cancioneiro popular sinala Barizo como centro de gran producin. Non quero ir para Buo, non quero facer as olas. Quero ir para Barizo que a terra das cebolas. A horta de calidade e cantidade representa a forte economa das zonas martimas que se orientan en labores agrcolas desde Barizo a Barran. Os ingresos que proporcionan agricultor representan un volume superior de calquera outro produto do campo. As parroquias costeiras de Cambre, Rebordelos, Lema e Chamn concentran as principais actividades de producin que envan s mercados en distintas pocas do ano, de acordo coa situacin econmica de cada produtor e o costume do mercado. Unidos s cultivos principais, figuran os de segunda orde como os nabos, sementados co arrendo do millo, e as fabas, que nalgunhas parroquias sementan co millo e noutras unha vez que este nace. Xuntamente cos nabos, sementan algunha remolacha forraxeira para mantenza de animais. Non podemos deixar de mencionar o valor das rbores froiteiras na terra berganti. Esta non sitio de grandes extensins dedicadas a froiteiras, pero encntranse en todos os lugares sar da costa e nalgunhas hortas constiten, como en Ponteceso, bos pomares coidados con grande esmero. Pereiras, maceiras e melocotoeiros renden boas colleitas e o aumento de valor adquirido pola froita nos ltimos anos unha poderosa razn para a multiplicacin de froiteiras en todas as comarcas. No cancioneiro, recrdase como eloxio a producin de froitas nalgunhas comarcas. Sirva de exemplo a de Rececinde: O lugar de Rececinde, o lugar que todo ten: boas mazns, boas peras, boas rapazas tamn. O aproveitamento da froita non ten grandes horizontes de industrializacin. A maior parte, consmena os propietarios e o resto vndese para o mercado de Carballo e A Corua en constante aumento. Ata hai pouco tempo, a froiteira era pasatempo de rapaces que disputaban na rbore as primeiras cereixas ou os figos tardos, e sa sombra saboreaban a posesin do froito na boa estacin do ano. Faltos de orientacin, os donos das rbores mantivronse sempre no coidado tradicional, sen chegar concepto moderno que pon de relevo a nova economa da froita, cada vez mis solicitada no mercado.

Comarca natural de Bergantios 139 S unha comarca de Bergantios, A Laracha, pose bos castieiros en pleno rendemento, anda que a colleita se consome no lugar de producin e non cobre, polo tanto, as necesidades da poboacin que ten que importar doutros puntos. A agricultura, como fonte de ingresos, mereceu sempre o atento coidado do cancioneiro popular, amigo de valorar terras e traballos con independencia da economa domstica fronte a ocupacins doutra orde. O consello matrimonial dita a seguinte copla: Non te cases con oleiro, que tes barro que pisar. Csate con labrador, que ten bois e vai arar. Para finalizar o captulo, lvanos da man a copla anterior que recolle os medios dos que se vale o campesio para labrar os terreos. Bois, carro e arado son a base de todo traballo agrcola de Bergantios onde falta o motor para a realizacin de sementeiras e transporte. En pxinas anteriores, falouse da riqueza que representa a xunta, as como os coidados e canto significa unha valoracin na gandera dedicada traballo das fincas. Qudannos agora por expoer as das notas de gran valor etnogrfico relativas carro e arado. 14.1.- O carro O carro de Bergantios constrese de madeira de carballo, salgueiro, abeneiro e bidueiro. Consta de das partes principais: o eixo, coas sas rodas, e o corpo de carga. Na maiora, levan unha terceira peza independente para evitar a cada da lanza no chan, que de facelo con forza, pode romper. O eixo cruza dun lado outro do carro e, nos dous extremos, axstanse as rodas deixando exterior un anaco que permita fixar as pezas por medio duns pasadores (berrns)90 e algunha cua especial (tilla). A roda ten tres pezas: unha central (min), protexida con dous cinchos de ferro (trochos) para que non ceda por efecto do peso que exerce o eixo; as outras das pezas (cambas) forman a curva en media la nos seus cuartos, coa finalidade de dispoer mellor a roda e facela menos pesada. As tres pezas, ademais da ensamblaxe interior, levan dous axustes de ferro (rellas e sobrerrellas) que van unha no interior da roda e outra na parte externa. O corpo do carro (chedeiro) consta dunha lanza (cabezalla) para acoplar o gando, coa sa chavella, que pode variar dun sitio a outro. A lanza chega medio do carro onde estn as tboas do piso e o aro externo formado polas chedas e tesuiro. O axuste eixo faise por unhas abrazadeiras de madeira (treituiras) que se fixan con cravos. Para axustar a carga, emprganse os fungueiros en nmero de dez. A corda amrrase nos tornos de enfungar e sante dos fungueiros.
90 No orixinal estaba escrito verrns. Nos dicionarios dse como palabra correcta borrn. Na traducin, s regularizamos a ortografa. [Nota do tradutor]

Lmina 38. Carro.

Lmina 39. Arado.

Comarca natural de Bergantios 141 Finalmente, a terceira peza (bueiro), en forma de V, colcase no lmite de chedeiro (empalia) e axstase lanza por medio das crucetas e o cuete91. 14.2.- O arado Compaeiro do carro o arado que, desde poca antiga, se vn usando o de madeira, o cal consta dun corpo sinxelo formado por unha peza de madeira que roza o fondo do rego (rostro) aberto pola peza de ferro que leva diante (rella). Para abrir e facer caer a terra arada, leva das pezas (forcados) nos extremos e no centro a rabiza (caderna) que leva o labrador. A xunta fxase temn por medio do pasador de madeira (chavella) que vai a maior ou menor altura segundo a vontade do labrador que desexa abrir o suco mis ou menos profundo. Para iso, reglao coa teiroa, peza suxeita rostro e que permite temn formar o ngulo mis ou menos agudo. As das cuas que fixan o temn rabiza e na teiroa chmanse pescuos92. Este arado vai quedando cada vez mis reducido e emprgase tan s nalgunhas faenas de pouca importancia. O arado moderno de ferro e celbrano os mozos coa sa copla. Arados de ferro e carros con bois; se non tendes sacho, tramolo ns. 15.- Gandera Unida agricultura vai sempre a gandera. O campesio, en toda a comarca de Bergantios, agrupa nos valores da terra os animais que poden manter e necesita para a marcha normal do ciclo agrcola. O gando representa a actividade da comarca para a realizacin dos traballos fundamentais de sementeira e recolleita e, para iso, o agricultor ten sempre as xuntas necesarias para labores de terra e carrexo de froitos. O alimento fundamental no agro o leite, por iso, a cautelosa seleccin de gando se leva a cabo buscando exemplares suzos cruzados coa raza do pas, dun gran rendemento. Hai unha gran diferenza no nmero de cabezas da rexin costeira interior. A montaa pas gandeiro por excelencia, pola abundancia de pastos que faltan nas vilas costeiras, eiva que ocasiona o dficit da gandera en varias localidades. O labrador non se avala polas terras que cultiva, senn tamn polas cabezas de gando. Nas mesmas vilas costeiras, o coidado das leiras leva unido o dos animais domsticos. Empeza, en primeiro lugar, polos posuidores dunha cabra que apenas teen terras, pois non pasan dunha horta onde xa vimos que plantan patacas e uns grans de millo, pero carecen de pastos. A partir destes modestos propietarios, vai en aumento o nmero de cabezas de gando, inicindose cunha vaca e acadando ata seis cabezas.
91 Vid. lmina 38. 92 Vid. lmina 39.

142 Salvador Parga Pondal Os labradores do centro e montaa, onde abundan os pastos e o pasteiro de monte, poden acadar ata oito cabezas. Non todos os posuidores de gando vacn son os propios donos; hai a cra e sostemento a medias, que se inicia coas tenreiras e tamn pode ser adquirndolle xa as vacas ou bois, como entre os caseiros. O gando a medias representa un capital co cal van a perdas e ganancias, ags en caso de morte dun animal sen ser por descoido do posuidor. En caso de morte, o pobo di que o administrador paga co coiro propietario. En moitos lugares, contina o costume tradicional da ceba de bois. O dono da xunta, chegar o gando a un nmero de anos, encerra os bois na corte, amrranos cunha cadea e al dlles gran cantidade de comida, de modo que os animais engordan enormemente e cando o cren oportuno venden a parella por peso. Algns labradores tian como gala presentar os de mis peso da parroquia e a venda facase dispoer doutra xunta para a ceba. Deste modo, a corte disposta tia sempre os bois na cadea e, anda cando o resultado desta economa sexa moi discutida polo gasto que representa penso consumido, o labrador rico estima a executoria da sa facenda na xunta encadeada. O gando vacn crase na corte, nunca de maneira salvaxe no monte. As cortes xa estn dispostas para atender separacin das cras e mantenza esmerada que requiren mentres non saen campo. En caso de carencia de cortes pequenas (cortellos) e para trasladar as cras coa nai, a fin de que non consuman o leite, pnselles un buceiro. A venda das cras faise en moi distintas pocas segundo o crecemento. frecuente a venda ter defensa propia sen necesitar da nai e os compradores volven a revendelos despois dalgn tempo. As vacas van feira coa cra ou prximas a tela para que se valorice o leite. A venda da vaca leva sempre, no primeiro caso, aparellada a venda da cra. A importancia do gando vacn paralela importancia dos campos de cultivo. O aumento considerable de terras de labor fai necesario o incremento da gandera para o traballo e esterco. O agricultor ten como norma de vida pan e compango no pasar ordinario e, por iso, procuran a cra de porcos en todas as casas e en nmero variable: de un a tres, encntranse en todas as partes. O porco crase durante o ano a base de verduras e farias, pero a poca de compra vara segundo as posibilidades do posuidor. A abundancia de grans e farias leva unida a parella de porcos pequenos lado dos cebados. Existe tamn variacin con relacin a situacin da poboacin. A proximidade mar proporciona o alimento de pescado en substitucin da carne e nas vilas e as sas proximidades, a carnicera e o pescado permiten unha alimentacin sen predominio do porco. En cambio, nas aldeas do interior, a falta de gando porcino significara a depauperacin das xentes e, de a que os coiden e ceben con esmero.

Comarca natural de Bergantios 143 A cra dos porcos para a venda vai tomando incremento polos prezos que acadan nos mercado. Como froito diso, lado dos cebados para o consumo familiar, tense durante uns meses do ano un exemplar mis que venden polo Nadal sempre que o prezo represente unha ganancia de certa importancia. De non ser as, sacrifcano cos demais e venden a carne por pezas. A raza mis corrente a chamada santiaguesa, de gran rendemento, e empeza a seleccin dos porreiros, as chamados pola granxa de Monte Porreiro en Pontevedra. O gando cabalar est representado polo poni, pequeno, andador e moi resistente, que presta grandes servizos na parte montaosa. O agricultor utilzao para viaxes e transporte de mercadora. Na porta do muo, esperan en curto descanso a que remate a moenda para trasladar a faria. No mercado afastado, cargan ferramentas e demais apeiros de traballo, fertilizantes ou xneros. Na proximidade estrada, o cabalo presta servizos de tiro en carros de toda clase e fai longas camiadas para abastecemento de comercios e sada de produtos do pas. Para o tiro, sase o cabalo e as mulas, localizados, polo tanto, nas zonas prximas a estradas. Na montaa, as eguas, pola utilidade que representan as cras. En pequena cantidade, existe gando solto na montaa, que baixan s lugares para levalo s feiras, como a da Ascensin e o Apstolo, en Santiago, a de San Martio, en Osebe, e as de Pascua, en Padrn. O gando asisino ten importancia nas proximidades das vilas marieiras de Malpica de Bergantios e Laxe, ser utilizado polos vendedores de peixe para a venda nas aldeas e para o carrexo de lea e faria nas longas viaxes das moendas. Os exemplares son de pequeno tamao e cranse na montaa coas eguas. Nas sucesivas etapas histricas de Bergantios, percbense as tendencias de aumento e diminucin da gandera lanar. A abundancia de las e os prezos acadados moveron s agricultores desprezo polos rabaos, que as perderon gran nmero de cabezas. A escaseza, e con ela a caresta, retorna lugar o chamativo son da caracola pedindo a solta das ovellas que coida o pastor asalariado. O rabao, nunca moi numeroso, trasldase pola ma monte para regresar noite. Hai das clases de ovellas: a de monte, pequena e moi resistente, e a meiria, que acompaa as vacas na corte, monte e leiras. Na sa poca, rpanse e a la vndese na casa ou na feira. As casas de aldea tenden a suprimir a poma na cama, substitundoa pola la. Os pais que teen que poer casa s fillas compran a la no lugar mis prximo. A venda faise por peso, sendo a unidade a libra. Nas festas, frecuente o cordeiro como prato obrigado e foino mis pola sa baratura e abundancia. Unha atencin delicada coida da seleccin de exemplares para o rabao e a venda e o illamento dos que, polas sas condicins, hai necesidade de separar en atencin perigo de enfermidades e polos anos de cada exemplar.

144 Salvador Parga Pondal En nmero menor que as ovellas, figuran as cabras, en rabao de monte, e as magnficas de leite, criadas en compaa do gando vacn ou independentemente. A cabra de monte vai en compaa das ovellas ou ben illadas, sempre en menor cantidade que as ovellas, con pastor que as coida durante o da e as baixa para o lugar tardia. Finalizamos o captulo da gandera cunha breve indicacin das aves de curral, apndice indispensable na economa galega en ntima convivencia co labrador de toda a comarca. O galieiro ten tradicin de pequena renda, subministrada de modo tan insensible, que o seu efecto faca crer de verdade a sentenza dun refrn: a ave de pico nunca o home fixo rico. Aferrados crenza, non aumentaron os galieiros, pero mantiveron sempre un nmero bastante grande de galias que, substitulas por razas debidamente seleccionadas, representarn un importante ingreso. A cada labrador, pdeselle calcular un promedio de dez galias e un galo. Non son moi frecuentes os pavos e os patos, en xeral limitados a fincas de recreo, e as pombas, perseguidas en moitos sitios polo dano que ocasionan nos sementados. O pombal como o ciprs levan solar o expoente de nobreza e non tiveron unha valoracin crematstica que pode acadar cifras importantes no mercado. A comarca de Bergantios non descoida a mellora e seleccin de aves e cabe asegurar dentro de pouco un aumento importante en todos os derivados do galieiro. A falta de bens de fortuna, precsaa a copla de Figueiroa no seu desprezo a un galn en ronda de pretensins: Eu pasei por Figueiroa e preguntei qun ti es e os vecios me dixeron: Dodemo galia tes. Unha segunda expresin de afastamento encntrase perfilada na seguinte: Vaite chulo, vaite chulo, vaite chulo, das galias. Se pasas por Figueiroa, cata que lve-las mias. Non sabemos se o mozo deu resposta desdn, pero se lla dese, moi seguro que empregara a garbosa copla que refire unha vida en plena actividade agrcola. Teo bois e teo vacas, unha manada de gando e dous criados na vida e mia nai gobernando. O reconto de gando un expoente de riqueza e, en todas partes, representa a seguridade e garanta dunha facenda.

Comarca natural de Bergantios 145 16.- O mar A presenza do ocano fronte s terras de Bergantios pide na dinmica humana a atencin primordial de ncleos importantes cuxas actividades se dirixen mar como medio de vida que nas sas mltiples facetas sostn a economa da poboacin nas sas proximidades e con el relacionan as veigas do interior en constante flur de producin e consumo. O mar bergantin recorda a costa brava en magnficos poentes do atardecer atlntico e chama nas furnas espumosas con aurolas de lenda. En ningunha poca, a brisa maria deixou de cativar os habitantes do litoral que dedicaron a sa vida mar coa ilusin de vencer na sa economa a funcin dinmica e acredora dos ncleos de poboacin que deron as costas val e prescindiron da sa frtil e cativadora promesa. Hai necesidade de puntualizar as caractersticas da poboacin berganti que ocupa as curvas areosas do sante prximo punta mis occidental da Pennsula. Sinalaremos os ncleos mis importantes e a poboacin diseminada na cal se aprecian as normas de rxime marieiro. A distincin fundamental pola actividade que cada un desenvolve. Nas agrupacins humanas existe un vivir ordenado co traballo e a economa do mar no conxunto de actividades de pesca, navegacin e industrias derivadas. lado da inclinacin mar, a sedentaria tarefa do comerciante e a do agricultor que, situados en zonas de vida marieira, recadan de cada unha das correntes a atencin da sa presenza con pausas mis ou menos prolongadas en calquera das actividades. No terceiro grupo, se cabe ordenacin, estn as xentes apegadas terra que, dun modo espordico, sadan o mar cun traballo temporal; un emigrante, en emigracin rpida de retorno agro. Polo tanto, sinalamos no litoral de Bergantios a presenza de ncleos en contacto co mar, que del dependen e a sa economa transfrmase co fluxo das mareas rumbosas. Os habitantes toman posesin das ondas nos primeiros anos da vida e, nas sinxelas embarcacins, adquiren o dominio do mar e a grandeza do seu seoro. O neno, aprendiz de marieiro, un cho para o cal se reserva a limpeza do barco como traballo elemental de iniciacin na profesin de marieiro cuxo ttulo o outorga a primeira noite que dorme no barco. Desde entn, un raps marieiro de sete anos que leva traxe de augas de aproveitamento e aparece na zona de embarque, a ribeira, descalzo, o pantaln dobrado a desigual altura, boina frouxa e camisa a cadros; porta remos e o caixn dos amocelos, e a sa vida cruza cara declinar en constante actividade sobre a corda maria mentres conserva o esprito de traballador. O marieiro deixa a sa profesin cando non pode exercela e s, en moi excepcionais casos, renuncia oficio do mar para dedicarse a outras actividades. Os homes de mar non ensinan o oficio principiante. No mar non existe mis que un canon de sinxelas normas que coecen os nefitos antes de ser impostos marieiros na noite inicial do periplo da vida. Nas embarcacins, actanse as ordes do patrn e cada tripulante non ten mis que cumprir co seu deber executando o disposto para cada operacin a realizar.

146 Salvador Parga Pondal As embarcacins agrpanse segundo as caractersticas de tonelaxe e mquinas. En Laxe, abundan as pequenas como consecuencia das rompentes do mar e situacin de ra. Son as embarcacins de tripulacin familiar onde se van transmitindo de pais a fillos os segredos do navegante e do pescador. As das embarcacins mis correntes son a chalana e a traa. A primeira, tripulada por tres homes, sana para a pesca da ra, li, boliche e as zonas prximas litoral. A segunda, para ir sardia, s cardumes mis ou menos afastados do porto. A estas das embarcacins hai que engadir as motoras, de impresionante conxunto no porto de Malpica de Bergantios, e as chamadas vapores e tamn motoras grandes que se encontran en todos os portos. barco, nenselle os aparellos de pesca, sistemas de amocelo, li, tramallo, xeito, palangre, nasa, boliche e a tarrafilla. O li procedemento sinxelo semellante pescador de cana efectuado con estacionamento do barco por medio dunha pedra amarrada cunha corda que, a modo de ncora, se lanza buscando fondo, a poutada. A pesca de li circunstancial e realzase na ra en pocas de difcil sada ou de falta de pesca. O tramallo rede de tres panos coas sas cordas e demais accesorios do aparello. O xeito rede de sardia. O palangre a do congro e pescadas. A nasa, da langosta. O boliche de arrastre. Efectase na costa lanzando a rede en amplo semicrculo e recollendo desde a praia. A tarrafilla emprgase para xurelo e xouba e ten a solta de rede como alegre promesa de abondosa pesca; por iso cantan os marieiros de Laxe: Os da tarrafilla, cando van largando, levantan os remos e bailan o tango. A faena pesqueira require tempo de bonanza e condicins especiais de mar, que non sempre se dan nas zonas de costa onde causas descoecidas afastaron o peixe nos nosos das con caracteres alarmantes. O marieiro, home de moita fe e arraigadas crenzas, busca o amparo providencial na oracin, pero non deixa as sas frmulas de sinxelas prcticas realizadas para conseguir a bonanza e a sorte para atraer o pescado entrada da ra. Os marieiros de Corme, que sadan a ermida do Faro coa Salve, fronte tormentoso O Roncudo, escalan por terra ata a capela e danlle a volta a unha tella coa que presenten a felicidade que buscan. Operacin anloga tamn a realizan en Malpica de Bergantios coa ermida de Santo Antn. En todo o litoral, respctase o refrn do da de embarque repudiando o martes polo mandato que ordena: O martes, non te cases nin te embarques. Os demais das non teen reparo en sar mar, pero respectando as festas, principalmente domingos e Xoves Santos, Venres Santo, Corpus Christi e a Ascensin, e celebran as festas patronais co esplendor que permiten as faenas pesqueiras, acusndose o ndice econmico do ano na sa celebracin.

Comarca natural de Bergantios 147 Outra preocupacin que teen os marieiros de Laxe relacionase co raposo. crenza xeral que se sar para a pesca se lle di: a che vai o raposo, resulta completamente infrutuosa a sa sada, pois non pescar nada. Contrasta esta preocupacin pueril e de valor folclrico coa forza marieira que desde antigo gua as naves nas rutas do ocano coa ansia de conseguir a presa codiciada. O licenciado Molina93 dedica unhas pxinas costa brava para celebrar o verso humilde da grandeza e a riqueza da pesca. Fisterra, Camarias e Muxa, cos seus santuarios, engaiolan o viaxeiro de todos os tempos que percorrera a parte sur da costa e non menos os seguintes de Laxe, Malpica de Bergantios e Cain que licenciado Molina suxestionaron pola pesca do congro e da balea describndoos en termos mis xeogrficos que poticos. A poco camino es el puerto de Laje Do el congrio y pescada cecial multiplica Passado una punta vereis a Malpica Y luego Cayn, do bien se trabaja, Matar sus ballenas, que no es chica alhaja, Pues sacan aceite, y en gran muchedumbre, El cual no se como, mas para la lumbre Le haze la oliva muy pouca ventaja. Desde o sculo XIII, a pesca da balea era unha das mis lucrativas e a ela se dedicaban con afn os marieiros para quen representaba un crecido ingreso, o mesmo que para a coroa que puntualmente cobraba o dezmo do produto da costeira. As baleas realizaban a sa aparicin en calquera poca do ano, anda que principalmente no inverno, nos meses de novembro a marzo. Nos portos, existan os aparellos de pesca e os lugares para o aproveitamento de canto tia un valor no mercado medieval e despois no moderno. O que mis se utilizaba eran as graxas que pasaban de 200 arrobas de aceite, e o tributo que pagaban chegar porto non era grande, posto que, segundo Rey Escariz94, non pasaba da dcima do que deixase o despece de cada cetceo. O tributo que cobraba o monarca en Cain e Malpica de Bergantios, cedeuno s nobres e non por iso cambiara o gravame que algunha vez os pescadores procuraban burlar a causa dos abusos. Para non pagar, acudan a diversos puntos do litoral como o areal de Santa Mara de Razo.

93 Vid. Bartolom Sagrario de Molina (1.550): Descripcin del Reyno de Galicia y de las cosas notables del: con las Armas y Blasones de los linages de Galicia, de donde proceden sealadas Casas de Castilla, Mondoedo. 94 Vid. Antonio Rey Escariz (1.912): La pesca de la ballena en las costas de Galicia, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 6, n. 62, xullo 1.912, p. 33.

148 Salvador Parga Pondal Entre os nobres que gozaron do tributo baleeiro figuran os de Bermdez de Castro, pero quen mantiveron a continua peticin de renda foron os eclesisticos: Establecidos no sculo XVI os agostios na referida vila de Cain, sucesores, en virtude de traspaso, de semellante imposto, que entn parece que consista na cola e as s da balea, ou na sa equivalencia, certa cantidade de ducados. A comunidade adoitaba arrendar este imposto que, en unin doutros anlogos, produca grandes vexames industria pesqueira.95 Fronte tenacidade da comunidade relixiosa, o continuo murmurar de pescadores que pensaban a maneira de redimir o tributo. A voz chegou a tomar corpo real e os pescadores de Cain negaron o pagamento que ordinariamente vian efectuando, con nimo de levantar a vasalaxe. Non tiveron sorte nas sas pretensins, por canto en sentenza do 16 de xuo de 1.573, ditada pola Audiencia do Reino de Galicia, se viron obrigados pagamento da cola e s, como o facan de vello. Non foi suficiente a sentenza para que os vecios de Cain cumprisen os antigos compromisos cos relixiosos e, por iso, en 1.636 se volve a establecer litixio en demanda da renda correspondente. En auto da Real Audiencia, mndase a: Juan Peres de Paos, merino y justicia ordinaria en la billa de caon y en buestro lugarimiento. Bien ssaveis la probisin que para uos dimos y libramos y os fue noteficada de Pedimiento del prior del Combento del Sor. San Agustn desa billa para que compeliesedes a los becinos della a que le diesen la grassa y aceite de ballena como por dha Real provisin se manda. Se despacha sobremandamiento para que la justicia de Cayn aga dar al prior de San Agustn de Cayn y sus Religiosos de la caldera en donde se derrite la grasa le de todo lo que tubiere menester para el gasto del combento pagndoselo...96 Os agostios tian a percepcin do dezmo de pesca que consista no mellor peixe que trouxera o barco cada vez que regresase do mar. Para iso, chegar a porto deban dar noticia comunidade que mandara a recoller a captura sa libre eleccin sen que por ningn concepto se considerase exento do tributo. igual que pretenderan na pesca da balea, tamn procuraron no sculo XVIII anular o pagamento do maior pescado que trouxera a nave de regreso na xornada e, contra a omisin realizada por mestres e patrns, querllase o superior de Santo Agostio e no seu nome faino Juan Rodrguez de Taibo para que se proceda contra Domingo Davila e Atanasio Vidal Marcos (mestres patrns), vecios de Cain, e demais que resultaron culpados por ocultacin de peixe, posto que a comunidade se encontraba en posesin de tal foro desde diez, veinte, treinta y quarenta y ms aos.
95 Cfr. Antonio Rey Escariz, Ibidem. 96 Cfr. Csar Vaamonde Lores (1.906-1.907): Ao 1.636. Auto de la Real Audiencia de Galicia por el que se manda a los vecinos de la villa de Cayn den al convento de San Agustn de dicha villa toda la grasa y aceite de ballena que necesite para su gasto, por su dinero, en Boletn da Real Academia Galega, Coleccin de Documentos Histricos, tomo 1, A Corua, p. 150.

Comarca natural de Bergantios 149 O expresivo documento di: Juan Rodrguez de Taibo en nombre del prior y conuento de San Agustn de la villa de caion ante VS. como mas aia lugar querello de fuerza y delitto de Domingo Dauila y Attanasio Vidal Marcos (Maestros, patrones) de sus barcos Vecinos de dicha villa y mas que resulttaron Culpados y digo que hallndose mi Partte en quietta y pazifica Posesion Ussada y guardada y sus ante Cesores desde Diez Veinte Treinta y quarenta y ms aos y ttiempo ynmemorial aesta parte de Cobrar y percivir de todos los barcos que ay u nabegan de dicha villa de Caion y salen a la mar a la pesca de cada uno dellos luego que llegan al puerto de percivir y cobrar un Pescado el Maior de el que traxeren en dicho barco asu elizion sin que puedan refuxiar el que cojen sino as que lleguen a la rribera yn conttinentte dar Parte a dicho Conuento para que Inven Persona a recojerlo... exceto los acusados que sin tener causa ni mottibo lo an resistido ocultando el pescado que traan con dolo y cautela y no an pagado... O 26 de abril de 1.716 notificouse a querela s demandados, anda que estes se negaban a continuar pagando convento: Por razn de diezmo de cada uno de los barcos del puerto desta dicha villa quando vienen de la mar de pescar y llegan al dicho puerto con pesquera uno de los pescados que truxere cada uno de los dichos barcos pudiendo dicho convento excoxer en el pescado que la pareciera... En virtude do Capitn Xeral, Marqus de Risbourg, na Corua a 7 de maio do mesmo ano, mandou expedir a correspondente Real Provisin a favor do prior e frades97. A pesca dos magnficos cetceos decaeu considerablemente a partir da segunda metade do sculo XVII. A medida que aumentaban os coecementos do Atlntico, a ruta das baleas vase cortada e cada vez realizronse mis escasas nas nosas costas ata chegar a ser exemplar raro que por casualidade entrase nas ras. Do pasado esplendor, perduran lado do recordo na vila marieira, as nuticas exploracins realizadas en busca do envexado botn e, por iso, desaparecer unha fonte de ingresos tan importante, se instala unha segunda que comprende toda a vida de mar en relacin como a pesca, mantndose en constante aumento sostido polo entusiasmo de continuas xeracins que realizaron do mar o mellor apoio do seu potencial econmico. Serviron de gua en materia de organizacin os grupos catalns que, desde o sculo XVIII, se situaron en varios portos de Galicia, entre os cales figura o de Laxe, que anda conserva descendentes dos que vieron hai dous sculos a poerse en contacto cos nosos pescadores. Carr Aldao98 expn as contendas que tiveron
97 Vid. Csar Vaamonde Lores (1.906-1.907): Ao 1.716. Querella dada por el convento de San Agustn de la villa de Cayn contra los patrones de los barcos que se negaban a pagar a dicha casa religiosa un pescado, el mayor que trajese cada barco al llegar al puerto, en Boletn da Real Academia Galega, Coleccin de Documentos Histricos, tomo 1, A Corua, p. 302. 98 Vid. Eugenio Carr Aldao (1.913): Influencia de los catalanes en el progreso de la industria pesquera de Galicia, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 6, n. 68, p. 189.

150 Salvador Parga Pondal lugar no contacto entre a organizacin tradicional e a moderna representadas cada unha delas no seu tipo de mareante. Das posibles querelas entre ambos, triunfou un elemento novo que sera o tradicional mesturado co moderno, capaz de renovar todo un sistema de pesca en constante ampliacin de posibilidades. Os catalns instalados na costa galega aplicaron as normas do Mediterrneo e puxeron en prctica a pesca coas xvegas, artes, bou, boliche e outros aparellos que levaban os naturais que s se valan da rapeta, chinchorro, traa, cedazo ou xeito e quedaban necesariamente en condicin tan inferior que tian que pasar a braceiros. Contempornea da pesca da balea a da sardia que desde a Idade Media foi un dos primeiros arrastres das nosas embarcacins. Da sa abundancia proverbial qudanos referencia de viaxeiros e testemuas de tradicin que falan da fertilizacin de terras realizado con sardias, feito que se repetiu anda dentro do noso sculo. A pesca sofre grandes crises e unha das mis importantes a actual, que se caracteriza pola ausencia de peixe nas ras e en cantos lugares sinalaron seguros bancos de aproveitamento. Os homes de mar dedican a sa actividade pesqueira recollida de cantas especies achega o Atlntico na zona da costa e nos ros. O congro, a pescada, o xurelo e a sardia son os principais ocupantes da rede e do amocelo nas augas ocenicas. No ro, o muxo, o salmn e o reo nas proximidades del, e anda na mesma ra, e na parte media e alta dos cursos fluviais as troitas con algunhas pesqueiras instaladas de vello. Na pesca con tarrafa faise a costeira, que comprende o bo tempo de primavera e vern, na recollida da sardia, que, durante o inverno se industrializa nas fbricas de salgadura. costeira vn a poboacin agrcola, para conseguir durante o tempo de pesca un xornal e a parte correspondente, quin, que cada patrn entrega s marieiros. A palabra costeira designa unha das tarefas de pesca tpicas nas ras, pero non a nica xa que na mesma estacin mala contina a pesca principalmente para as fbricas de conserva que traballan durante todo o ano e anda sen a inmediata aplicacin da fbrica. Os homes de mar aproveitan os momentos oportunos e saen pesca coa segura esperanza de non defraudar a ilusin de quen agarda a carga da sa rede. Mencionaremos a un dos vellos pescadores de Laxe, Antonio Secedn, que referir o dinamismo da ra nos informaba, como bo lobo de mar, das antigas redadas que efectuaban os marieiros de Laxe animados pola ruta aberta en das de quietude e de bonanza e continuada con estmulo de superarse en horas difciles de bruma e chuvieiras. O coecemento completo dos segredos do mar poen en relacin todos os lugares de pesca en cada poca do ano. Do porto parten tardia e regresan pasada a medianoite os que desenvolven a faena nunha soa xornada de pesca nocturna. Os que navegan en motora regresan amencer do da seguinte ou dentro dun par de das.

Comarca natural de Bergantios 151 O volume pesqueiro de proporcins extraordinarias e no seu ciclo concntrase a actividade de todos os ncleos de poboacin, principalmente os portos pesqueiros de Laxe, Cain, Corme e Malpica de Bergantios. Un ideal marieiro cuberto de nostalxia percorre os atardeceres coa elegancia da copla que leva de terra mar a presenza da Virxe marieira que percorre a costa atenta onda e enseada sentndose pescadora: A nosa Santa Maria vai pola costa de Razo, apaando conchas de ouro e botndoas no regazo. O porto sempre un ideal de xuventude que non defrauda mozo que comps dos anos sente a alegra dos seus amores: Enamoreime en Cain dunha guapa caionesa. Enamoreime en Cain, maldita cousa me pesa. O porto de Cain, o mis setentrional, xa no lmite oriental da comarca, ten mis de 300 homes de mar que realizan as faenas de pesca en 31 barcos matriculados con 182 t. Distribudo na seguinte forma, segundo os datos que amablemente nos facilitou o noso bo amigo don Fernando Campomanes, secretario do Sindicato Provincial de Pesca da Corua:
Barcos 1 a carbn 9 a gasolina 13 de aceite 8 a vela Toneladas 16 42,50 120 3,50 Tripulantes 28 45 208 16

O conxunto orintase nun pequeno escote abrigado oeste e aberta nordeste, por iso, nos das de temporal acostuman a trasladar as sas embarcacins a outro porto e quedan unicamente as motoras pequenas que elevan coa gra a lugar defendido. Un clculo do importe da pesca en Cain dnos a cifra de 2.105.780 ptas que, sen dbida ningunha, sobrepasa bastante. No lonxe de Cain, despois dos areais de Baldaio e Razo, encntrase o porto de mis movemento da terra de Bergantios, Malpica de Bergantios, que en perenne desafo s elementos puido consolidar o dominio do ocano e disputar s vecios o primeiro posto no volume de pesca. Ningun sente esquecemento cara este lugar que impresiona viaxeiro e retn o antigo morador. Malpica, mia Malpica, Malpica por ti me morro.

152 Salvador Parga Pondal Desque saln de Malpica non podo prender no sono. Mil trescentos vinte e dous homes matriculados no mar tripulan mis de 200 embarcacins cunhas 900 t. Hoxe, podemos afirmar que esta vila de navegantes ten mis de 2.500 pescadores e o valor da pesca pasa de 12.000.000 ptas. A vila eminentemente de mar, sen espazo de edificacin e cun aspecto de profesin sen igual en toda a costa. O marieiro de Malpica de Bergantios estima a sa profesin superior, o seu traballo ten mis valor que as demais ocupacins da vida e despreza o agricultor. Polo contrario, na campia a palabra pesco tmase en concepto pexorativo e serve para negar valor s promesas e contrato realizados con pouca formalidade. Afastado no seu mundo, do ocano confa na segura proteccin de alimentalo e haino pouco amante do aforro, mal que se pode observar en todos os marieiros das nosas costas. Como bos navegantes de todas as pocas, legaron a facilidade de tarefas martimas nas sas mis variadas manifestacins e conservan como trofeos, restos de baleas que testemuan a pesca abundante de que eles deberon facer en emulacin cos outros portos. Hoxe, a sardia, a anchoa, o xurelo e a xarda para unhas embarcacins e, para outras, o abadexo e a lura constiten o principal atrante dos marieiros que no seu constante movemento portuario converten a Malpica de Bergantios no cuarto lugar de Galicia en importancia pesqueira. Non resistimos a tentacin de transcribir a copla que os de Corme cantan en Malpica de Bergantios: Porto de Malpica, triste; o de Corme, o mis alegre. Que vea o aire do norte! Que para Corme me leve! Apoio suplicado vento e feliz arribo clamor de home de mar e mis sentido canto mis difcil o traxecto a percorrer. Corme ten na boa ra, O Roncudo, cuxa forma de mar bravo deu nome punta e terra prxima, que se prolonga cunha serie de baixos en continua e perigosa rompente, temible nas horas de temporal, que non pode ser cruzado por naves de ningn tipo. A entrada en Corme ten o seu camio afastado da costa para embarcacins de gran calado e un pouco mis cerca para as lanchas, pero sempre se tern presentes precaucins e coidados que son innecesarios noutros portos. Corme porto de navegantes, con barcos de cabotaxe que realizan grandes percorridos e nos que os habitantes da vila empregan as sas actividades, como simples marieiros e como patrns. Pulsa, co seu fronteiro de Laxe, o continuo movemento da ra.

Comarca natural de Bergantios 153 A preferencia pola navegacin de altura non excle a pesca en todas as sas manifestacins. Comparten cos seus vecios tarefas de duras xornadas e levan ditos e coplas de barco e de porto a porto. Nateiros e papeiros son nomes que pasan nas horas de bonanza cruzando as velas de marieiros de Laxe e Corme, pois os alcumes indicados van unidos s xentes de cada un destes portos. A estatstica oficial rexistra 134 barcos cun total de 397 tripulantes. Sen dbida, cantidade hoxe superada e ofrece un volume para a pesca de 674.210 ptas. O labor pesqueiro realizado polos marieiros de Bergantios representa un conxunto de mis de 15.000.000 de ptas. Os portos teen as sas horas de sublime grandiosidade na opulenta xornada da pesca e declinan na hora triste do vendaval cando esperan a chegada do barco, sempre amigo na faena do mar. Incertidume e desconfianza que pechan a tarde gris son compartidos por todos os vecios que se fan solidarios da dor cando a desgraza o triste pregn de vidas e ilusins perdidas sobre as ondas. O marieiro garda nos seus afns o recordo dos seus amores e venturas e en todos os retornos recollen o gusto salobre da brisa dun cantar: A vn a xente do mar, a vn a sardia toda, a vn o meu marieiro sentado na sa proa. 17.- Minas Desde pocas moi antigas, as minas desta comarca deberon ser coecidas como as do resto de Galicia. Noutro lugar deste traballo facemos referencia probable explotacin dalgunha delas na remota poca das primeiras colonizacins na nosa Pennsula, na busca do estao. Xa de mediados do sculo XVI, temos noticias documentais posto que a este respecto nos di Prez Costanti: Para o descubrimento e explotacin de minas de prata en varias comarcas dos actuais partidos de Corcubin e Carballo, vemos figurando en diferentes contratos de compaa o famoso prateiro Jorge Cedeira O Vello... que floreceu en Santiago... perante o escribn desta cidade Juan Rodrguez, o 18 de decembro de 1.561, Ignacio do Rojo, vecio da freguesa de San Lourenzo da Agualada, por si y en nombre de sus consortes e o devandito Cedeira dixeron que por quanto ellos tenan noticia que en las feligresas de San Lorenzo de Agualada y Santa Baya de Castro99 y en otras partes al derredor aba minas de plata o oro y estao y otros metales, y ellos tenan provisin rreal de Su Magestad y de los Seores Gobernador e oydores deste rreino para poder libremente cabar e buscar las dichas minas e metales; por onde se concertaban en que el dho Ignacio do Rojo, por si y en nombre de dichos sus consortes, acoga y acogi consigo e con ellos al
99 Ambas freguesas son do concello de Coristanco na terra de Bergantios.

154 Salvador Parga Pondal dho Jorge Cedeira, platero, en lo susodicho, para que todos juntamente, asta doce personas, puedan cabar e buscar las dichas minas e metales en las dhas feligresas e en su comarca y de todo lo que se allare y ubiere de probecho, que el dho Jorge de Cedeira aya de llebar la dozena parte con que va obligado a poner ansimesmo de la costa que en ello se hiciere, la dozena parte... quitando ante todas cosas, la parte que de ello se a de dar a Su Magestad conforme a la dha provisin Real... 100 Mis adiante, d conta doutro contrato de 9 de xaneiro de 1.562 polo que se lle outorgou devandito Cedeira abrir e cavar minas noutros lugares onde as haba boas de ouro e de prata, as como doutra clase de metais e das cales esperaba sacar proveito. Di: Quizais algunha delas se encontrase situada na parroquia de Corcoesto (Cabana de Bergantios-Carballo), pois os numerosos filns de cuarzo aurfero e pirita arsenical que al constiten o couto mineiro adquirido non hai moitos anos pola sociedade The Sagasta Gold Mines Limited presentan vestixios de teren sido recoecidos na antigidade101 Os filns de ferro que se encontran sur da vila marieira de Malpica de Bergantios son coecidos desde hai bastantes anos, posto que na fbrica de fundicin de Sargadelos se ensaiaron no ano 1.873 os minerais do xacemento de Malpica de Bergantios e son citados como extremadamente fusibles102. Anda que a terra de Bergantios nunca constituu un gran centro mineiro cuxa importancia trascendese do aspecto local, desde a antigidade efecturonse labores de extraccin de minerais, como xa dixemos, en maior ou menor escala e anda actualmente existen en explotacin varias minas de certa importancia. 17.1.- Minas de ouro As minas mis importantes son as de Corcoesto, na parroquia deste nome, no concello de Cabana de Bergantios, situadas na marxe esquerda do ro Anllns e nas sas proximidades. Este xacemento de cuarzo aurfero, coecido desde antigo, parece ser que foi explotado en poca romana ou quizais antes, segundo se deduce dos achados que recentemente se realizaron de utensilios e ferramentas mineiras as como de labores antigos.

100 Cfr. Pablo Prez Costanti (1.925-1.927): Notas viejas galicianas, tomo 1, Imprenta de los Sindicatos Catlicos, Vigo, pp. 192 e ss. 101 Cf. Ibidem. Parece ser que as concesins de que falan os anteriores documentos s prateiros se refiren mis ben que a verdadeiras minas, como cre Prez Costanti, a exploracins e buscas en mmoas, dolmens etc. cousa frecuente nos pasados sculos. 102 Vid. Primitivo Hernndez San Pelayo (1.922): Hierros de Galicia, tomo 2, Grficas Reunidas, Madrid, p. 75.

Comarca natural de Bergantios 155 A finais do pasado sculo e nos primeiros anos do actual, funcionou unha pequena instalacin feita por cianuracin para o tratamento do mineral, que se presenta nunha serie de filns de leste a oeste, que foron atacados por medio de galeras e pozos, dos que se extraa a materia prima para ser triturada e sometida despois disolucin de cianuro potsico. Con estes elementos sinxelos e rudimentarios, traballouse por tempo duns seis anos. Ademais, houbo que loitar cos escasos ou case nulos medios de comunicacin que non permitan o transporte de maquinaria para unha explotacin en grande. Obtvose algn ouro ata a morte do propietario. A explotacin mis activa comezou a principios deste sculo pola compaa inglesa a que fixemos xa referencia, que organizou os traballos e recoeceu numerosos filns de cuarzo aurfero cruzando os gneis e as pizarras. Nesta poca chegouse a exportar ouro a Inglaterra en bastante cantidade. Posteriormente e despois da primeira guerra europea, estas minas pasaron a propiedade da Compaa Aurfera de Galicia, formada por un grupo capitalista galego que iniciou unha nova investigacin e construu un importante salto hidrulico capaz de producir 600 CV de forza para poder triturar e tratar varias toneladas de rocha aurfera por da. Pero, sen dbida, novas dificultades que descoecemos impediron a posta en marcha desta explotacin mineira. Non hai moitos anos, construuse unha estrada ata estas minas que finaliza despois da ponte de pedra sobre o Anllns. Nos cuarzos aurferos de Corcoesto, vara a lei de 10, 30, 40 e 80 g. Algns ensaios deron ata de 180 g por t103. Xa recentemente, despois da Guerra Civil, o Estado interveu estas minas pensando quizais na sa explotacin. Realizou unha investigacin das minas que non chegou a publicarse e cuxo resultado, temos entendido, non foi de todo desfavorable. Isto confrmanolo Marn e Beltrn de Lis nun recente estudo dicirnos: En Galicia, cremos que os xacementos de mispiquel con ouro teen relacin cos de casiterita e volframita, non s por relacins tectnicas, senn tamn magmticas. Estes criadoiros teen en sitios, como en Corcoesto, abundante ouro. Ensaios realizados polo Instituto Geolgico en cantidades grandes deron unha lei media de 18 a 20 g por t.104 Segundo Ramn del Cueto, hai localizadas unhas minas de cuarzo aurfero en Noicela (Carballo) e outras de pirita aurfera en Canduas e Corcoesto do Concello de Cabana de Bergantios105.

103 Vid. Ramn del Cueto y Noval e A. de Irimo (1.910): La minera de Galicia (Lugo y La Corua), A Corua, p.114. 104 Cfr. Agustn Marn y Beltrn de Lis (1.949): Investigacin de los distritos mineros ms importantes de Espaa, en Minera y Metalrgica, Madrid, n. 101, setembro 1.949, p. 9. 105 Vid. Ramn del Cueto y Noval e A. de Irimo (1.910): La minera en Galicia, Op.Cit., p.115.

156 Salvador Parga Pondal 17.2.- Minas de ferro Durante o sculo pasado, adquiriron algunha importancia a explotacin de mineiral de ferro nas proximidades da vila de Malpica de Bergantios, que se exportaba por mar desde este porto. En 1.873, como indicamos, ensaironse con grande xito os minerais de ferro de Malpica de Bergantios na fbrica de fundicin de Sargadelos, pero desgrazadamente carecemos de datos estatsticos sobre a cantidade das exportacins. Segundo Hernndez Sampelayo, estes xacementos de Malpica de Bergantios son epixenticos e de idade cambriana, e estn formados por limonita moi boa. Clasifcaos como cambrianos epixenticos, por impregnacin e substitucin de materia, e di: En Malpica anda mis dubidosa a clasificacin das lousas, pois algunhas son lucentes e conteen granates que por oxidacin, contriben formacin de mineral; os crestns son de limonita moi boa, a cantidade de mineral moi escasa segundo se comproba pola esterilidade dos labores. 106 Na actualidade, estas minas estn completamente abandonadas e encntrase na parroquia de San Cristovo de Cerqueda. 17.3.- Minas de arsnico As minas de arsnico mis importantes de Bergantios son as de Noicela, situadas entre os lugares da Imende (Rebordelos) e Vilar de Peres (Noicela) e pertencentes a esta ltima parroquia sudoeste e cerca do porto de Cain. Estas minas foron obxecto dunha activa explotacin durante o perodo comprendido entre 1.939 e 1.943, ou sexa, de catro anos consecutivos. Chegaron a ter traballo uns 60 a 70 obreiros. Construron unha pista para circular camins, de cerca de 4 km, que enlazaba en Alvite coa estrada de Cain a Arteixo, coa finalidade de exportar o mineral. Moitos foron os labores realizados, entre eles, varias galeras duns 150 m en direccin norte, que cortaban os filns de cuarzo impregnado en pirita arsenical e que eran de gran riqueza. No cumio do monte, haba un pozo de ventilacin con cheminea que daba comunicacin e aire a todas as galeras. O mineral tratbase p da mina nun forno de torrado capaz para 2 t en 24 h e funcionaba con carbn ou gasleo indistintamente. Os obreiros traballaban en tres quendas e cada unha realizaba tres cargas de 200 kg de mineral. O anhdrido arsenioso producido, que era de moi boa calidade, envasbase en barricas de 160 e 200 kg. Envibanse Corua, todas as semanas, unhas 8 ou 10 barricas.
106 Cfr. Primitivo Hernndez Sampelayo (1.922): Hierros de Galicia, Madrid, tomo 1, pp. 228-229; Criaderos de hierro de Espaa, en Memoria del Instituto Geolgico de Espaa, tomo 4, Grficas Reunidas, Madrid.

Comarca natural de Bergantios 157 Estas minas encntranse totalmente abandonadas e descocense as causas desa situacin107. 17.4.- Minas de ilmenita A ilmenita un mineral que contn aproximadamente o 50% de xido de titanio, o cal encontrou nos ltimos tempos un gran consumo industrial pola sa utilizacin como materia prima para a fabricacin de pinturas brancas de gran poder de cubricin, as como para a fabricacin de electrodos para soldar aceiros. Este mineral encntrase en forma de areas en varias praias da costa de Bergantios108. Na actualidade, existen das importantes explotacins mineiras en funcionamento, que concentran a ilmenita dos nosos areais e cuxas industrias se encontran nas praias de Balars, da parroquia de Cospindo en Ponteceso, e na de Razo, da parroquia do mesmo nome, concello de Carballo. 17.4.1.- Instalacin de Balars con moito a mis importante e encntrase en funcionamento desde hai mis de dez anos. Pode considerarse como unha instalacin modelo no seu xnero. Localizada no val do mesmo nome, na parroquia de San Tirso de Cospindo (Ponteceso), formado polas vertentes do Monte Branco e o Canteiro, aberta cara ra de Laxe e Corme nunha enseada constituda por das praias de escasa extensin. Toda a superficie baixa do val, formada por unha capa mis ou menos profunda de area e terra de labor, est mineralizada e, nas praias a que nos referimos, frmanse e renvanse constantemente concentracins naturais que nalgns casos acadan riquezas extraordinarias. Este xacemento, de tipo aluvional costeiro, expltao a empresa Titania S.A. que montou as instalacins no mesmo val e prximas praia. Por un sistema completamente mecanizado poden tratarse diariamente mis de 50 t de area. En sntese, o proceso o seguinte: a area da praia elevada por uns canxirns e peneirada por unha criba, de onde transportada por unha cinta de mis de 20 m a un distribuidor que a enva a seis mesas de sacudidas onde, por densidade, se separan os grans de ilmenita dos de cuarzo e granates. A ilmenita as concentrada scase nun forno continuo e pasa a uns separadores electromagnticos de cintas cruzadas onde se purifica, separndolle outros minerais como circn, monacita etc. que tamn teen gran valor industrial. Os minerais as logrados envsanse en pequenos barrs ou sacos de lona e envanse s centros consumidores.
107 Debemos os datos anteriores a varios obreiros que foron destas minas, interroganos na Imende e Vilar de Peres durante a visita que realizamos a estas minas no vern de 1.949. 108 Vid. Isidro Parga Pondal (1.927): Anlisis da ilmenita de Balars, en Arquivos do Seminario de Estudos Galegos, Santiago, tomo 1, p. 249 e Isidro Parga Pondal e D. Lorenzo Salgado (1.930): Sobre la presencia de magnetita y de la ilmenita en las arenas de las playas gallegas en Anuario de la Sociedad Espaola de Fsica y Qumica, Madrid, tomo 27, p. 353.

158 Salvador Parga Pondal Conta con peirao propio e con importantes edificacins e vivendas de empregados. 17.4.2.- Instalacin de Razo Na praia de Razo, norte do concello de Carballo, hai unha instalacin anloga de Balars, anda que moito mis modesta, que pertence Sr. Couto, para concentrar areas da praia que estn mineralizadas con ilmenita e minerais asociados (circn, granates e rutilo) e a sa producin bastante reducida. Nas parroquias de Lema e Vilela e situadas nunha mancha de gabros, que est mineralizada en titanio, encntranse concentracins superficiais, nalgns puntos bastante ricas, pero en xeral de escasa importancia. Explotronse na poca de euforia das minas, durante a ltima guerra, para adulterar os concentrados de wolfranita e intentouse mis tarde a sa explotacin para beneficiar titanio, pero sen xito. Non obstante, estanse realizando traballos de exploracin naquela zona. No Anllns, encntranse tamn concentracins de ilmenita con algn rutilo, pero en proporcins moi baixas e nunha extensin moi reducida. 17.5.- Minas de estao e volframio Desde hai bastante tempo, cocese que a importante masa grantica que forma o elevado Monte Neme, entre os municipios de Carballo e Mapica de Bergantios, se encontra atravesada por un sistema filoniano que est mineralizado por volframio e estao. As, xa no ano 1.930 Isidro Parga Pondal publicou o resultado das sas anlises sobre a volframita de Monte Neme109. Pero foi precisa a gran coxuntura econmica producida durante a ltima Guerra Mundial para que estes importantes xacementos fosen explotados mximo. Desde haba algn tempo, encontrbanse explotados polo mdico de Carballo, Sr. Abelenda, quen, nun principio, as arrendou a unha empresa alem para a sa explotacin. Entn, construronse al grandes obras para a extraccin de mineral, pero este sistema non deu resultados prcticos e houbo que abandonalo. Daquela, pasou a levar o Sr. Abelenda a explotacin directamente e deixaba s buscadores que traballasen segundo unhas directrices ordenadas. As minas de volframio conmoveron recentemente a actividade econmica de Bergantios, as como a doutras comarcas da rexin galega, crear unha elevacin do custo de vida e unha anormal afluencia de dieiro. Nestes xacementos do Monte Neme, a zona onde a explotacin das minas se fai ordenadamente e dun modo adecuado encntrase situada na ladeira nordeste a pouco mis de mediada a sa altura e a diferentes niveis. Deste couto mineiro saron moitas toneladas do prezado mineral que, en plena febre de exportacin, chegou a
109 Vid. Isidro Parga Pondal e A. Arango (1.930): Contribucin al estudio de los minerales de wolframio de Galicia, en Anuario de la Sociedad Espaola de Fsica y Qumica, Madrid, tomo 28, p. 205.

Comarca natural de Bergantios 159 adquirir prezos extraordinarios e fabulosos110. A sa cotizacin, non obstante, moi desigual e baixou moitsimo despois da guerra, o que deu motivo a que cesase o entusiasmo da primeira poca. Nos ltimos meses, percbese unha tendencia alza de prezos e, anda que resulta moi vantaxosa a explotacin, xa non se realizan os negocios dos primitivos tempos. Os lavadoiros e separadoras, movidas con motores de gasleo, encntranse a boca de mina. Nestes meses, estase levando a cabo o tendido dunha lia elctrica desde o salto de auga de Corcoesto que transportar a enerxa suficiente para estas minas. Actualmente, a explotacin est dedicada con preferencia extraccin da casiterita, ou sexa, o mineral do estao. Hoxe, traballan na extraccin uns 150 obreiros. Gran parte a soldo e outros son buscns que se benefician coa cantidade recollida en cada xornada. fronte dos traballos encntrase un capataz facultativo de minas. A producin mensual ascendeu nalgunhas pocas a 8.000 kg. Deles, 5.000 de volframio e 3.000 de estao. A pesar dos grandes rendementos nelas obtidos, parecen abertas provisionalmente e non conta con grandes e permanentes instalacins. Non se observa a tpica paisaxe mineira debido, quizais, a que a valgada onde se encontran as galeras e pozos, as como as instalacins, est orientada cara costa. Na parroquia de Cances, sur do Monte Neme, sinlanse tamn xacementos de volframio. Existan nunha zona da praia de Razo unhas concentracins de casiterita que foron explotadas durante a ltima guerra e que hoxe se encontran practicamente esgotadas. Suponse que este mineral proceda do Monte Neme de onde foi arrastrado polas augas dun pequeno torrente que desauga nesta praia. 17.6.- Minas de caoln Os xacementos de caoln da sociedade Kaolines de Lage S.L. encntranse ambos localizados no concello de Laxe, sudoeste da comarca berganti. O primitivo criadoiro encontrbase a menos de 100 m da beira do mar, no centro da extensa e fermosa praia de Laxe, e a 1 km da devandita vila e porto. Probablemente fose orixinado por un botalito de granito no que a meteorizacin do feldespato produciu o caoln mesturado con cuarzo e mica111. A sa explotacin realizouse durante varios anos e sempre a ceo descuberto. A escavacin chegou a bastante profundidade, coas incomodidades conseguintes a causa de anegarse constantemente, polo que se deben empregar bombas para a extraccin da
110 Este mineral chegouse a pagar, en ocasins, a mis de 400 ptas o kg. 111 Vid. Joaqun Mendizbal (1.941): Estudio industrial del caoln de la Espaa Nacional, en Notas y Comunicaciones del Instituto Geolgico Minero de Espaa, Madrid, n. 8, Instituto de Investigaciones Geolgicas Lucas Mallada, pp. 49-80.

160 Salvador Parga Pondal auga. Hoxe, encntrase case esgotado e nas sas inmediacins localzanse as extensas instalacins da sociedade, consistentes en talleres de lavado e secado, filtros-prensa, estufas, galpns-almacns, oficinas, garaxes e talleres, grupo electrxeno, estacin de cable areo, planta piloto para pulverizacin de cuarzo, taller de fabricacin de envases, casas-chals de empregados etc., cuxo funcionamento describimos tratar das industrias. O xacemento actual estndese sur do lugar de Cons, parroquia de Sarces, a 5 km cara interior desde o antigo e das instalacins. nense a elas por medio dun tranva areo de cerca de 5 km de lonxitude no seu tendido. Xeoloxicamente, o xacemento de Cons est constitudo por unha gran masa de granito de moscovita que sufriu un intenso metamorfismo hidrotermal e deu lugar total caolinizacin do feldespato ortosa que contia orixinariamente nunha proporcin inicial de cerca do 30%, orixinando unha gran masa de caoln bruto. Nel, realizronse gran nmero de sondaxes e anda se encontra caoln branco a mis de 50 m de profundidade. O potencia do xacemento extraordinaria, xa que se cubicaron en mis de 3.000.000 t o caoln branco desta importante mina112. A 5 km de Carballo, na estrada desta vila de Malpica de Bergantios e na freguesa de Cances, existe un xacemento de caoln que ata a actualidade non foi posto en explotacin113. 17.7.- Minas de arxila En Bergantios, existen numerosas zonas, segundo xa citou Guillermo Schulz no ano 1.835114, nas que se encontra arxila plstica en grandes cantidades, que se utilizan polo seu emprego en cermica. As, as numerosas fbricas de tellas e ladrillos que se ven distribudas por toda a comarca e, en especial, nas proximidades da Laracha, Rus e Buo. A zona de Buo , sen dbida, a mis importante e deu lugar instalacin dunha importante fbrica de tella curva e ladrillos de todas as clases, as como antiqusima industria artes dos tan famosos oleiros de Buo que empregan como materia prima esta arxila plstica de inmellorables caractersticas para a confeccin de olas, pucheiros e outros obxectos cermicos e que faremos referencia no noso captulo sobre as industrias.

112 Datos conseguidos por ns en varias visitas realizadas a estes xacementos e instalacins. 113 Vid. Primitivo Hernndez Sampelayo (1.941): El caoln de Cances..., Op. Cit., p. 33. 114 Vid. Guillermo Schulz (1.835): Descripcin geognsica del Reino de Galicia, Imp. de los Herederos del Collado, Madrid, p. 43.

Comarca natural de Bergantios 161 17.8.- Augas minero-medicinais Na lia de fractura que, segundo Dantn Cereceda115, contina o curso do ro Anllns desde a sa desembocadura, encntranse os Baos de Carballo, de augas sulfurado-sdicas de 23 a 35. Esta lia de fractura atravesa, polo tanto, o pas bergantin de oeste a leste polo centro da comarca e chega ata as augas de Arteixo, cloruradosdicas, prximas lmite oriental desta comarca. Destas augas flanos Schulz que di: Os Baos de Carballo... aproveitan catro fontenlas sulfurosas, tres son temperadas en diferente grao e conteen algn cido sulfrico, a outra fra; todas nacen xuntas no centro do pas de Bergantios, en sitio baixo e hmido, dunha grosa capa vexetal sobre terreo de gneis micceo e cloritoso .116 Estas augas, as mis importantes da comarca, son salinas, sulfatadas e sulfurosas, indicadas para as enfermidades da pel, como as herpes crnicas, tia, reuma, gota, afeccins crnicas do tubo dixestivo. Usadas internamente, combaten doenzas do aparato urinario e das vas respiratorias. Estn indicadas tamn en clicos hepticos, asma, fstulas e outras doenzas. Son moi enerxticas e convn usalas con certas precaucins por estaren cargadas de gran cantidade de principios mineralizadores. A fonte afle na parte occidental da vila de Carballo, na marxe esquerda do regato que baixa de Brtoa e ten olor ftido e sabor ingrato. Na marxe dereita do mesmo ro, hai tamn algns mananciais moi semellantes nas sas propiedades primeiro. Parece que se coecan desde poca antiga pero, esquecidas, foron descubertas outra vez a principios do sculo XVIII. No ano 1.850, empezou a sa explotacin se establecer un balneario que se abre todas as tempadas do 1 de xullo 30 de setembro. sa fronte est un director mdico. Na parroquia de Xavia (Coristanco) nacen augas minerais ferruxinoso-crenatadas, das que non se realizaron anlises. Existen tamn augas ferruxinoso-crenatadas no punto chamado Souto, da parroquia de Cundns (Cabana de Bergantios), que son claras e transparentes, sen olor e con sabor estptico astrinxente. No santuario de Santa Margarida de Montemaior, existe unha fonte de auga fra contra o mal venreo e noutro tempo haba un hospital. Na parroquia de Santiso de Vilanova (Malpica de Bergantios) hai unha fonte mineral pouco abundante, anda que excelente para as obstrucins e os catarros crnicos.
115 Vid. Dantn Cereceda (1.942): Regiones naturales de Espaa, Op. Cit., p. 105. 116 Cfr. Guillermo Schulz (1.835): Op. Cit.

162 Salvador Parga Pondal 18.- Industria A producin industrial desta comarca non desprezable dentro da economa da provincia da Corua e anda dentro da rexin galega. A pesar diso, non se encontran manifestacins da potente industria moderna a excepcin das instalacins de Kaolines de Lage S.L., Titania S.A. e algunhas modernas fbricas de moenda de grans en Carballo. A comarca berganti o escenario dunha variada e intensa actividade humana, e os modos de vida dos homes que a poboan podemos reducilos a tres grandes grupos: cultivo da terra e explotacin do bosque, que teen lugar dunha maneira uniforme en toda a rea da comarca; a derivada da minera en zonas determinadas e concretas e; por ltimo, a industria pesqueira, que se desenvolve en todo o permetro da sa costa, se ben localizada preferentemente nos seus portos. Non deixan de ter importancia outra serie de actividades industriais, na sa maior parte artess, localizadas nas inmediacins de Carballo e de Buo: a fabricacin de tellas e ladrillos e a de cacharros, olas, pratos etc. de barro, as como a fabricacin de encaixes de palillos nos portos da costa, con preferencia nos de Laxe e Corme. As industrias derivadas do cultivo da terra non acadan un gran volume na terra berganti a causa da divisin da superficie cultivable en mltiples e pequenas parcelas como ocorre en case todo o campo galego e os produtos obtidos bastan s para cubrir as necesidades da familia. Non obstante, nas zonas de chaira obsrvanse grandes extensins cultivadas que permiten destinar gran parte dos seus produtos mercado. O solo, de natureza permeable, esixe un labor de intensa fertilizacin que se obtn do gando e dos recursos que ofrece o mar (algas etc.) nas inmediacins da costa. O fertilizante preferentemente empregado no campo o esterco para o que se utiliza o toxo como cama do gando. Nas terras prximas mar, emprganse as materias orgnicas que as augas botan na ribeira, desperdicios das fbricas, as algas arrastradas polos temporais s praias e, en ocasins, mesmo o peixe que non encontra sada mis vantaxosa en pocas de abundancia. 18.1.- Moenda de grans As terras ben fertilizadas producen excelentes colleitas de cereais, preferentemente millo e trigo. Para a moenda destes grans existen gran nmero de muos de auga, moi abundantes pola sa rusticidade, facilidades de instalacin e numerosos cursos de auga; mais estes non exclen os muos farieiros movidos por corrente elctrica, en especial en perodos de gran sequa. Entre estes muos elctricos teen certa importancia os situados no lugar de Neao, parroquia de Cesullas, que moen duns 20 a 30 ferrados diarios de gran, outro nas Revoltas, Cesullas, que produce uns 15 ferrados e o da Balsa de menos producin, todos eles no concello de Cabana de Bergantios. No concello de Ponteceso, existe un no lugar da Trabe, da parroquia de Tella, e outro no de Buo, municipio de Malpica de Bergantios.

Comarca natural de Bergantios 163 Pola escaseza de auga na poca actual, algns serradoiros dedican a sa maquinaria moenda de grans. Na Laracha, existe un muo elctrico de caractersticas e producin semellante dos anteriores. Pero a fbrica de moenda de grans mis importante de toda a comarca La Elvira, na vila de Carballo, con moderna e completa maquinaria movida por electricidade e con producin duns 10.000 kg diarios. Existen tamn os muos de Brandn cunha producin de 4.500 kg. Entre os muos movidos por auga teen gran fama, en todo o sector occidental de Bergantios, os da Samia, sobre o ro Anllns, cerca desta aldea, polo bo pan que se obtn coa sa faria. Teen cinco pedras cunha producin duns cinco ferrados por hora e pedra. En Vilao (A Laracha) existen uns nove muos, o mis importante deles con tres pedras de moer. 18.2.- Peche dos xuncais do Anllns Non queremos deixar de consignar aqu a grande obra realizada no curso baixo do Anllns. Os xuncais da desembocadura na veiga de Ponteceso foron pechados e saneados, para converter as marismas en terreo de cultivo, que abarcaba unha extensin de 135 hectreas, nos anos 1.870 1.876 polo gran patricio de grata memoria na comarca, don Cesreo Pondal Abente, o cal non se acovardou perante as numerosas dificultades que presentaba o seu peche e logrou levar a cabo tan enorme obra que hoxe o pan de numerosas familias. Estas marismas encntranse situadas en ambas marxes do Anllns, nos concellos de Ponteceso e Cabana de Bergantios. Cultvanse nelas excelentes colleitas de millo e pastos para o gando e encntranse instaladas en ambas marxes do ro varias fbricas de serrar madeiras, algunha delas con peiraos propios para o embarque da mesma. 18.3.- A madeira Unha das industrias mis importantes en Bergantios, pas de ricos bosques de pieiros, a da madeira. Dun modo especial, na rexin occidental onde os pieirais ocupan case toda a rea da superficie das sas terras, con numerosos serradoiros, como consecuencia, que producen enormes cantidades de tboas grandes e pequenas, as como puntais para minas e tboa fina para caixas de embalaxe que son exportados polos seus portos. No concello de Cabana de Bergantios, existen uns 20 serradoiros cunha producin aproximada de 4 m3 por serradoiro e da. Destacan, entre os mis importantes, o de Tedn nas Revoltas, parroquia de Canduas, e o de Jos Mara Cousillas, situado en Ponteceso (Cesullas) marxe esquerda do Anllns e que conta con embarcadoiro

164 Salvador Parga Pondal propio nas inmediacins da ponte. Ambos teen unha forza motriz de 60 CV e moven das serras de cinta e unha circular cada un. O de Cousillas pose unha mquina de agargalar. Todos estes serradoiros mvense a vapor excepto catro que o fan con forza elctrica. O 50% destes serradoiros instalronse despois do ano 1.945. O concello de Ponteceso conta con 19 fbricas de serrar movidas a vapor a excepcin de das que o fan por medio de forza elctrica. Unha, situada na Central Elctrica de Caldas (Cernadas), no lmite dos municipios de Cabana de Bergantios e Ponteceso, sobre o ro Anllns. Outra, en Rebordns, parroquia de Pazos. A producin de 4 m3 por serradoiro. A fbrica mis importante a de don Joaqun Domnguez, situada no mesmo lugar de Ponteceso, movida por unha caldeira de 60 a 70 CV de forza con tres serras de cinta e unha circular. No concello de Laxe, hai tres fbricas de serrar. Unha, na parroquia de Sarces; outra, na de Soesto; e a terceira, na de Serantes. Esta pertence sociedade Kaolines de Lage S.L. e mvese por corrente elctrica e que soamente se dedica fabricacin de envases para a exportacin do mineral da devandita industria. No concello de Malpica de Bergantios existen cinco serradoiros. Deles, dous en Malpica de Bergantios e tres no lugar de Buo. Destes ltimos, dous son movidos a vapor. O de Sendn, en Buo, ten das serras de cinta, unha circular, carpintera varia, maquinaria que elabora portas, maineis, bastidores para toda a comarca e exporta para fra mesas, butacas etc. A producin similar doutros serradoiros. En Carballo, pdense contar uns 12 serradoiros e, seguindo a estrada, encntranse instalados outros 8 ata A Laracha. En Vilao, deste ltimo concello, existe un serradoiro mecnico e, en Coristanco, hai uns sete. 18.4.- Fbricas de salgadura e conservas de pescado Entre as vilas marieiras, as industrias que acadan unha maior importancia son as de salgadura e conserva de pescado, en especial da sardia. Na actualidade, o pas bergantin conta cunhas oito fbricas de salgadura de sardia e catro de conservas de pescado. As fbricas de salgadura localzanse: unha, en Laxe, onde existan outras tres que hoxe se encontran pechadas; tres, en Corme e catro pechadas; tres, en Malpica de Bergantios e unha, en Cain. Das fbricas de conserva existen: unha, en cada un dos portos de Laxe, Corme, Malpica de Bergantios e Cain. En Baldaio e en Barizo, houbo noutro tempo fbricas de salgadura, que hoxe se encontran pechadas. Carballo, no centro da comarca, conta cunha fbrica que traballa con peixe trado dos portos da costa, en especial do de Malpica de Bergantios.

Comarca natural de Bergantios 165 As fbricas de salgadura, que son as mis numerosas, adoitan encontrarse moi prximas beira do mar e constan, por regra xeral, dunha soa planta e nelas acostuman traballar dunhas 15 a 20 mulleres nas pocas de pesca. Esta realzase preferentemente en tarrafa movida a motor. Carrxase da lancha fbrica en cestas ou caixns e catro destes forman unha medida, que comprenden uns 19 centos, ou sexa 90 kg, transportados por mulleres, que moitas veces teen que penetrar no mar ata a cintura para recollela das lanchas cando estas se achegan praia. Na fbrica, slgase a sardia esporendoselle sal e logo padxase para mesturalo ben. Logo, introdcese nos pos ou grandes depsitos de 12 cuartas por 6 ou sexa 2,50 x 2,50 x 1,25 m. Unha fbrica adoita ter de 20 a 30 depsitos ou pos. Se a sardia est en boas condicins e ten graxa, o que ocorre desde finais de xullo a mediados de setembro, permanece nos pos dous meses. Sen graxa, pdese traballar s dez das. Cando se extrae dos pos, btase en cestas, lvase, clasifcase, separando a grande da pequena, estbase ou colcase ordenadamente no tabal (caixa cilndrica de madeira que mide 21 cm de altura por 63 cm de dimetro) en forma de roseta. Despois, prnsase botndolle auga co obxecto de que solte o aceite e quede limpa. Unha vez prensados os tabais, pchanse e mrcanse, quedando dispostos para a exportacin. Cada tabal contn aproximadamente 41 kg. O aceite extrado vndese parte para usos industriais e a escama que solta a sardia cando se salga e que queda no po, emprgase para fertilizar as terras. Nas tarrafas, adoitan ir 25 homes mando dun patrn de pesca. Nunha fbrica de salgadura traballan sobre unhas 14 mulleres para prensar e estibar a sardia. Ademais, hai ademais un encargado, dous toneleiros, que son os que constren os tabais, e outro empregado para limpar os pos. En Corme, existe unha cetrea ou viveiro de lagosta cunha cabida de mis de 2.000, que se exportan para toda Espaa. En Malpica de Bergantios e Corme, hai secadoiros de congro, abadexo e xurelo e vndeno, unha vez curado, para fra da comarca. 18.5.- Problemas do desprazamento da sardia O caso da sardia, cuxa pesca hoxe puramente utilitaria, ofrcenos o mellor exemplo daqueles animais que se cran e viven s en aglomeracins formando cardumes. A sa concentracin nun lugar determinado est feita a cambio da sa ausencia noutro, ata o punto que a pesca destes peixes multitudinarios consiste, mis que ningunha outra, no problema de descubrir o seu paradoiro. Non houbo maneira anda de descubrir a lei que rexe os desprazamentos dos seus bandos. Durante uns anos, encntranse nunhas augas determinadas e cranse nos portos prximos custosas fbricas de salgadura e de conserva, pero o cardume desaparece sen que se saiba onde foi e despois dalgn tempo reaparece noutras augas a moitsimas millas de desprazamento.

166 Salvador Parga Pondal Estes ltimos anos, obsrvase unha gran crise na industria pesqueira que obedece escaseza de sardia nas nosas costas e ras, acentuada neste pasado vern, no que houbo portos como o de Laxe, en que non se pescou nin unha soa cabeza de sardia. Esta desaparicin da pesca tan apreciada traer como consecuencia a runa dos fomentadores, que hai poucos anos van cheas as sas fbricas coas numerosas e abundantes caladas. Na busca de datos sobre a pesca na nosa comarca, non s en documentos, senn tamn en obras antigas, encontrmonos con certos perodos de abundancia extraordinaria e outros de grande escaseza. Observamos que esta flutuacin est en estreita relacin coa periodicidade das variacins da amplitude das transgresins das augas ocenicas tal como sinalou Ed. Le Danois117. Puidemos comprobar, cos datos tomados de Prez Constanti referentes ano 1.553, Cornide 1.774, Labrada 1.804, Nasc etc.118, que efectivamente cos mximos de transgresin secular de 1.552, 1.774, 1.885, ou sexa, cada 111 anos, correspondeu s costas de Galicia mximos de abundancia de pesca e, polo contrario, os anos correspondentes a mnimos das transgresins, coinciden tamn con perodos de grande escaseza de sardia. Actualmente, encontrmonos nun destes perodos de transgresins mnimas seculares, o que podera explicar a grande escaseza dos ltimos anos. Se esta teora se chega a confirmar, moi probable que os prximos ata o 2.000 sexan cada vez de maior abundancia de pesca. Coincidindo con estes mximos e mnimos na pesca da sardia, pdense explicar algns feitos histricos. Como consecuencia da escaseza que seguiu ano 1.730, publcanse as Ordenanzas de pesca en Galicia en 1.750 para tratar de remediar a penuria en que se encontraba a clase pescadora. Algns anos mis tarde, cara mximo transgresivo de 1.774 en que a abundancia de pesca era extraordinaria, presenciamos a chegada dos industriais catalns s nosas costas, cuxas familias radicaron despois nelas e as nos son coecidos os nomes de Domenech, Roman etc., os cales estableceron fbricas en Laxe e outros puntos. Estas fbricas desenvolvronse con gran prosperidade ata que, con motivo da grande escaseza de pesca cara s anos de 1.830, coincidindo co mnimo da transgresin secular, se orixinou a runa destes fomentadores. Mis tarde, polos anos 1.870, volve a abundancia e adquiren de novo prosperidade as industrias salgadoiras que as seguiron ata chegar crise actual que quizais se solucione co aumento da pesca nos prximos anos ata acadar unha nova abundancia como temos indicado.

117 Ed. Le Danois (1.940): El Atlntico. Historia y vida de un ocano, Escasa Calpe Argentina, Bos Aires, pp. 151 e ss. 118 Ordenanzas da pesca nas provincias de Pontevedra e A Corua e Real Orde do 15 de marzo de 1.850 sobre a pesca da sardia na Corua.

Comarca natural de Bergantios 167 18.6.- Estaleiros Relacionada coa pesca e a navegacin de cabotaxe, hai outra industria que de antigo se desenvolve nesta comarca: a reparacin e construcin de barcos de madeira. Non son grandes estaleiros no sentido de factoras de importancia con gran nmero de empregados e medios tcnicos. Os estaleiros nos que se constren estes barcos son simplemente uns cubertos ou barracns situados xunto s ribeiras para que a botadura se poida realizar sen grandes dificultades. Os mis importantes son os instalados no esteiro do ro Anllns, nas parroquias de Canduas e de Cesullas, lugares de Tabodo e As Revoltas, chamados da Telleira, sitio moi adecuado por se encontrar abrigo dos grandes temporais do inverno nestas costas e que, polo tanto, permite o traballo en todas as pocas do ano. Teen un serradoiro mecnico para madeiras de todas dimensins. Dedcanse construcin de lanchas, traas, motoras e barcos de cabotaxe ata de 300 t para as que empregan madeira do pas. O carballo, para a costelaxe, e o pieiro do pas, para o resto da embarcacin. Hai algns anos, empregbanse madeiras importadas e traballbase con pieiro tea trado dos pases blticos ou dos EE.UU., as como das nosas posesins de Guinea119.

Fotografa 21. Vista dos estaleiros da Telleira no esteiro do ro Anllns para barcos de cabotaxe. esquerda e no horizonte, o val de Ponteceso. (Foto Vidal) 119 Vid. fotografa 21.

168 Salvador Parga Pondal Estes mesmos estaleiros serven de punto de amarre s barcos e vaporios dos portos de Bergantios nas longas invernadas, como lugar mis seguro a causa de se encontrar resgardado, como dixemos, dos embates do mar pola Barra de area da desembocadura do Anllns, e tamn de lugar de descanso entre as sas viaxes ou en pocas de escaseza de fretes. Nos portos de Corme, Malpica de Bergantios e Laxe existen varios carpinteiros de ribeira que dedican as sas actividades construcin de pequenas embarcacins: chalanas, lanchas, traas e motorias. Algns acadaron merecida fama no seu traballo, anda fra da comarca, como Manuel Ramos, chamado Manolo do Rei, no porto de Laxe, e hoxe o seu fillo Eulogio. O oficio transmtese en herdanza de pais a fillos como corrente en Galicia en moitas actividades artess. 18.7.- Teares A industria dos tecidos de lio foi unha das que tivo enorme auxe na comarca, debido grande extensin dedicada cultivo desta planta, que conta cunhas condicins climticas inmellorables e que se recolla e manipulaba en case todas as sas parroquias ata principios do sculo XIX, nalgunhas de excelente calidade. Non obstante, a facilidade de adquisicin de tecidos de algodn fixo decaer notablemente esta industria, que se ben era artes, non careca por iso de importancia. Hoxe, existen no concello de Ponteceso: tres teares en Cores, un en Tella, outro na Bugalleira e tres na Pontedona. No de Coristanco: un en Verdes e varios en Cereo, San Xusto e outras parroquias, mesmo no ncleo principal deste concello existen uns catorce teares. Tamn hai varios nos concellos da Laracha e Carballo. 18.8.- Telleiras A composicin das terras de Bergantios dan lugar instalacin dunha serie de telleiras mis ou menos rudimentarias que se agrupan con preferencia nas terras do sur da vila de Carballo e nas inmediacins do lugar de Buo, onde se montou a fbrica mis importante dedicada fabricacin de toda clase de ladrillos e tellas. Levantouse no lugar dos Barreiros da parroquia de Cerqueda, municipio de Malpica de Bergantios, co nome de El Progreso. Esta fbrica dispn da materia prima, canteira ou barreiro, que se encontra p das sas instalacins. Dela, extrese o barro que se vai depositando no centro das escavacins nun lugar alto coa finalidade de utilizalo con facilidade durante o inverno, na poca de chuvias, cando se inunda o terreo baixo. Desde o barreiro, trasldase a materia prima ata a fbrica por medio de vagonetas e introdcese nos podredoiros ou depsitos onde, mesturado con auga, se elabora unha masa a propsito para ser traballada. Pasa a diferentes mquinas para moelo e desfacer as pedras que poida levar. Despois, introdcese nunhas cintas transbordadoras que o levan galleteira e nesta aplcanse os distintos moldes para as diferentes clases e tipos de ladrillos ou para a fabricacin de tella curva ou do pas. Unha vez construdas as pezas, lvanse

Comarca natural de Bergantios 169 s secadoiros onde van perdendo auga, ou sexa a humidade, e pasan, por ltimo, forno continuo que mide mis de 20 m de longo e de forma elptica co obxecto de que sempre traballe nalgn dos seus puntos mentres noutros se descarga e volve a cargar. A producin diaria desta fbrica duns 10.000 ladrillos en cru e unhas 6.000 tellas. Bastantes numerosas son as pequenas telleiras que se estenden por toda a comarca. O grupo principal, en nmero de 10 ou 12, encntranse intaladas na parte ch do val de Entrecruces, case na sa totalidade na parroquia da Ardaa, a ambos lados da estrada de Carballo a Portomouro e Santiago. Non hai moito, instalouse outra fbrica de certa importancia, de tella e ladrillo, sobre o ro Rosende, nas inmediacins de Carballo. 18.9.- Titania S.A. Esta sociedade constituuse no ano 1.940 coa finalidade de proseguir e intensificar os interesantes traballos que os profesores Isidro Parga Pondal e Gabriel Martn Cardoso veen realizando desde hai anos para o estudo da petrografa e mineraloxa de Galicia, as como para investigar e, eventualmente, poer en explotacin algns xacementos que descubriran de minerais de titanio e litio. Estes metais eran relativamente pouco coecidos daquela, de aplicacins industriais moi limitadas e de escaso ou nulo consumo en Espaa. Polo contrario, eran obxecto dunha activsima investigacin en todos os centros cientficos e industriais do mundo e esperbase, como consecuencia das novas e numerosas aplicacins que se vian descubrindo para os produtos derivados dos mesmos, que o seu campo de utilizacin industrial se ampliase considerablemente e, polo tanto, tamn o consumo dos seus minerais. Cando Titania S.A. decidiu poer en explotacin, por va de ensaio, un xacemento de minerais de titanio, non exista en Espaa ningunha mina que producise comercialmente esta clase de minerais, nin haba tampouco establecida na Pennsula ningunha industria para a sa transformacin; polo tanto, todos os produtos derivados do titanio que se vendan no noso mercado ou que consuma a nosa industria eran de importacin. elixir entre os varios xacementos de que dispoa o que haba de dedicarse a este ensaio, con miras a facilitar a implantacin das industrias de titanio en Espaa e fomentar o seu desenvolvemento, optouse polo de Balars, debido variedade e calidade magnfica dos seus minerais. Este xacemento de Balars, como xa dixemos tratar das minas, encntrase situado no val deste nome, da parroquia de San Tirso de Cospindo, concello de Ponteceso, e do tipo aluvional costeiro. O val d lugar a unha enseada norte do litoral da ra de Laxe e Corme, prxima a este ltimo porto, constituda por das pequenas praias en cuxa area e nas terras de labranza, formando unha capa mis ou menos profunda, se encontra o mineral que forma concentracins que se renovan constantemente e que

170 Salvador Parga Pondal nalgns casos acadan riquezas extraordinarias. Para o tratamento desta area e a recuperacin illada dos diferentes minerais que a constiten, que son fundamentalmente a ilmenita, o rutilo, o granate e o circonio, con pequenas cantidades de estao, estableceuse nas inmediacins da praia unha planta de concentracin proxectada para tres seccins: gracimtrica, magntica e electrosttica. Na primeira, constituda esencialmente por unha batera de mesas Kraut, trtase, tras unha coidadosa clasificacin que se fai en criba, o mineral, para recuperar nun s produto todos os elementos tiles que contn. Este concentrado, despois de ser secado nun forno rotativo e acondicionado, pasa seccin magntica, composta de das separadoras Numboldt, unha de cilindros e outra de bandas cruzadas. Nelas, consguense nove produtos de separacin e obtense directamente os concentrados comerciais de ilmenita e granate; elimnanse os estriles e recllense dous concentrados mixtos un debilmente magntico e outro non magntico. Deles, por sucesivos tratamentos nas mesas de sacudida e separadora electrosttica, recupranse os concentrados comerciais de rutilo, circonio e estao. Esta planta ten capacidade para producir de 2.000 a 2.500 t ano de concentrados de ilmenita e unha cantidade proporcional dos demais concentrados, que pode establecerse no 10%, se ben adoita variar sensiblemente, tratando areas de riqueza media das concesins de Balars. A sa capacidade de producin pode ampliarse facilmente establecendo unha seccin previa de concentracin, que est xa constituda e experimentada, pero que non foi instalada e posta en traballo por non se poderen exportar os produtos mis que en casos especiais e en cantidades de moi escasa importancia. A actual capacidade das instalacins resulta mis que suficiente para atender o mercado nacional. O consumo industrial de diferentes minerais titanferos iniciouse en Espaa, pode dicirse, lanzar Titania S.A. mercado, no ano 1.941, os primeiros concentrados de ilmenita producidos nas sas minas e, desde entn, vn abastecendo con regularidade a todas as industrias consumidoras. Actualmente, estanse realizando as primeiras probas das instalacins de das fbricas de bixido de titanio, que se espera poidan entrar en rxime de producin normal en moi poucos meses. Tamn existe o proxecto de establecer outra de moita mis capacidade en canto as circunstancias do comercio internacional permitan a importacin dalgns elementos indispensables para ela120. 18.10.- Kaolines de Lage S.L. As minas de caoln de Laxe son coecidas desde hai varios anos. Dada a calidade do caoln que delas se obtn, adquiriron sona entre os consumidores desta materia prima. Mesmo se chegou a constitur un tipo de caoln patrn. As, como antes se
120 Datos recollidos na nosa ltima visita realizada no vern de 1.949 a esta industria e amablemente facilitados polo seu director-xerente, don Juan Martnez.

Comarca natural de Bergantios 171 falaba de caoln ingls, hoxe, referirse caoln de primeira calidade, dise: tipo Laxe. Con motivo da guerra europea do 1.914 a 1.919 e como consecuencia das grandes dificultades para importar caoln de Inglaterra, sentiuse a necesidade en Espaa de dispoer dunha producin nacional de materias primas imprescindibles para a industria cermica. Entn, iniciouse un perodo de investigacins que se dirixiron busca de xacementos caolinferos e viuse claramente que, nas extensas zonas granticas do extremo occidental galego, se deba buscar o xacemento potente que as devanditas industrias necesitaban. Desta maneira, comezou a explotacin do xacemento de caoln de Laxe, coecido xa de vello polas xentes da localidade. Pronto se comprendeu a necesidade de establecer no mesmo xacemento instalacins de lavado para evitar o intil transporte de areas e micas que acompaan caoln e no ano 1.930 fundouse a sociedade Kaolines de Lage S.L. No ano 1.935, a producin flutuaba arredor das 1.000 t anuais con tendencia a aumentar. A partir da Guerra Civil, inciase unha poca de desenvolvemento que anda contina. A finais de 1.938, a producin aumentaba grandemente, mesmo chegou xa en 1.942 s 6.600 t anuais. Nesta data, descbrese o importantsimo xacemento de Cons, situado a 5 km das instalacins de Laxe e cubicado en mis de 3.000.000 t, que permita atender as necesidades espaolas en todas as modalidades e aplicacins nas industrias papeleiras, cermicas, decolorantes, sulfato de alumnio, gomas etc. No ano 1.944, inaugurouse o tranva areo que une o xacemento de Cons coas instalacins de Laxe e que permite o transporte diario de mis de 300 t de caoln en bruto. No ano 1.947, foi aprobado o proxecto dun importante peirao no porto de Laxe, que actualmente se encontra en construcin, posto que o que existe non pode cubrir as necesidades desta industria. O novo permitir dar maior pulo a esta importante explotacin mineira permitir a utilizacin na industria do vidro as inxentes cantidades de slice pursima que se obteen como subproduto e que actualmente non se poden transportar s mercados consumidores. Non dificil prever que nos prximos anos a cifra de producin pase das 30.000 t anuais121.

121 Vid. fotografa 22.

172 Salvador Parga Pondal

Fotografa 22. Vista das instalacins de Kaolines de Lage, S.L. na praia de Laxe. En primeiro termo, obsrvase a area que cos ventos agatua polo monte. fondo, a serra de Lourido e o pico Cstelo de 314 m. (Foto Vidal)

No presente xacemento de Cons, realizronse, durante os ltimos anos, 200 sondaxes. Nalgunhas, chegouse a mis de 50 m de profundidade e todas en caoln branco. Pidose comprobar que a riqueza de caoln aumenta coa profundidade, diminen as micas e constante o contido de area de cuarzo. 18.10.1.- Lavado O caoln bruto, transportado polo cable areo, almacnase na parte baixa da estacin de descarga. De aqu, pasa a un disgregador horizontal de paletas onde se emulsiona cunha cantidade de auga 20 veces superior. A suspensin resultante, despois de separalo da area de cuarzo mediante un proceso continuo pasa a un sistema de canles de mis de 500 m de lonxitude onde se decantan as micas. Destas canles, a barbotina pasa instalacin de depuracin final na que se elimina a maior parte das partculas superiores a 150 micas e de onde sae xa s grandes depsitos de sedimentacin nos que se recolle un produto fino. Para aquelas industrias nas que non se require un produto tan fino, prescndese da depuracin final e recllese un caoln denominado de segunda122.
122 Vid. fotografas 23 e 24.

Fotografa 23. Instalacins de Kaolines de Lage, S.L. Talleres de tamices. (Foto Vidal)

Fotografa 24. Instalacins de Kaolines de Lage, S.L. Lavadoiro de mineral. (Foto Vidal)

174 Salvador Parga Pondal 18.10.2.- Secado Despois de permanecer o caoln de un a dous meses nas pias de sedimentacin, segundo o emprego a que se destine, pasa s estufas onde se seca convenientemente. Os caolns finos, de emprego cermico, scanse en estufas de tipo ingls, consistentes en das series de tres fornos sobre cuxas canles de fumes se coloca o caoln. Desta maneira, as propiedades cermicas como plasticidade e capacidade de colado favorcense grandemente. Para emprego en carga de papel, en que polo contrario se requiren caolns pouco plsticos, scase o caoln empregando filtros e ulterior secado aire en secadoiros de bandexas, cubertos. O caoln de segunda emprgase fundamentalmente na fabricacin de sulfato de almina e scase igualmente en secadoiros naturais. Estas instalacins ocupan un espazo de mis de 1.000 m2. A capacidade diaria de producin das sas estufas e secadoiros a seguinte:
Estufas inglesas Secadoiro de filtros-prensa Secadoiro caoln segunda 30 t diarias 20 t diarias 25 t diarias

Polo tanto, a producin actual das instalacins ascende a 75 t diarias. Unha vez seco, o caoln pasa s distintos almacns, en diferentes naves para cada un dos devanditos produtos e cunha capacidade total de 8.000 t. Queda as disposto para o seu envo. 18.10.3.- Taller de pulverizado Con obxecto de atender as necesidades de numerosas industrias que cun consumo pequeno precisan un caoln perfectamente seco e modo, existe, desde hai algns anos, un taller de pulverizado equipado coa mis moderna maquinaria para este obxectivo. Desta maneira, lgrase un produto de extrema finura cuxo emprego se estende desde papelara fina ata as industrias da goma, insecticidas, pinturas, as como outras diversas industrias qumicas. A capacidade de producin desta instalacin acada as 15 t diarias. 18.10.4.- Aproveitamento de subprodutos Os servizos de investigacin da sociedade ocpanse do problema de transformar os subprodutos do lavado do caoln en materias primas de emprego nas diversas industrias que poderan utilizalos.

Comarca natural de Bergantios 175 Realizronse numerosas investigacins sobre o aproveitamento do cuarzo e das micas que, como ganga, acompaan o caoln. Nos ltimos meses, rematronse as instalacins dos muos de area de cuarzo. A sa coidadosa separacin por tamaos farana utilizable nas industrias do vidro, cermica, de carga de recheos etc. Son capaces dunha producin horaria de 4 t de produtos. Esta planta piloto dispn de maquinaria modernsima importada de Alemaa. Unha vez rematado o importante peirao en construcin, esta sociedade poder ofertar industria espaola produtos de slice moda en cantidade de 30.000 t anuais. A sociedade dispn dun taller para a fabricacin de envases, equipado cunha maquinaria modernsima, no que se fabrican mis de 100 barrs de 800 kg da e nos que se envasa o caoln mis fino con destino s papeleiras. 18.11.- Saltos hidrulicos O aproveitamento dos saltos de auga na comarca un manancial de enerxa de certa importancia. O carcter climtico da mesma determina un gran nmero de correntes de auga con acusados desniveis utilizables para o desenvolvemento da hulla branca e, como consecuencia, son moitas as industrias e as vilas que se benefician desta fonte de enerxa, anda que isto non excle o uso de corrente producida por saltos de auga situados fra da comarca. Os principais saltos industrializados son: a) No concello de Carballo, o de Snchez, na parroquia de Entrecruces, que subministra a parte da vila de Carballo. b) O de Corcoesto, aproveitado para beneficio das minas de ouro e que hoxe d corrente a Coristanco, Leiloio, Cances e que se estender a outros lugares por estar hai pouco tempo dedicado alumeado. Encntrase na parroquia de Corcoesto do municipio de Cabana de Bergantios, sobre o ro Anllns, no lugar de Montefurado e ten 600 CV de potencia. Na actualidade, estase instalando unha lia procedente deste salto para dar corrente s minas de volframio de Monte Neme. c) En Coiro, do concello da Laracha, hai outro salto que subministra enerxa a aquela comarca. O ro de Golmar na Ribela forma un salto de 40 m e constituuse unha sociedade para explotalo. d) No de Caldas (Cernadas), no lmite dos municipios de Cabana de Bergantios e Ponteceso, sobre o ro Anllns e augas arriba da Samia, funciona outra central que subministra s parroquias do Esto, Anllns, Tella, Tallo, Pazos, Buo, Cospindo, A Graa, Corme, minas de ilmenita de Balars e lugar de Ponteceso. e) No concello de Cabana de Bergantios, parroquia de Cesullas, existe outra pequena central chamada da Balsa, que aproveita as augas do Reguengo, pequeno

176 Salvador Parga Pondal afluente da esquerda do Anllns, e que subministra corrente elctrica Carballal e Ternande da mesma parroquia. f) Laxe e as parroquias dos arredores benefcianse da Electra del Jallas, que ten a sa central no ro zaro ou Xallas, desta comarca, e que leva a sa enerxa ata a vila de Malpica de Bergantios. Con todo isto, non quedan esgotadas as posibilidades da cunca hidrogrfica do Anllns e actualmente encntranse en trmite de concesin varias solicitudes de aproveitamento das augas deste ro no treito comprendido entre Santa Maria (Corcoesto) e a ponte de Ceide (Goins). Temos entendido que os proxectos presentados son de tal envergadura que tern que desviar a estrada de Buo Agualada cruzar o ro na Pontedona sobre o encoro que al se establecer e que permitir, mediante a regulacin do ro, a producin de cerca de 3.000 CV de enerxa. 18.12.- A olera de Buo A industria artes dos oleiros de Buo activsima e da mis antiga estirpe, ata o punto que se coece s de Buo co alcume de oleiros en toda a comarca desde tempos antigos. unha industria artes e tradicional e nela traballan unhas 30 ou 40 familias que se dedican elaboracin de cermica tosca que poderiamos denominar de tipo cltico. Traballan en rudimentarios tornos de p, moldeando a man e cunha celeridade vertixinosa o pelouro de arxila plstica ata que adquire a forma desexada. Constren vasillas dunha gran variedade de formas desde as olas e xarras ata os pratos, fontes e porrns que, unha vez moldeados e secos, se levan s fornos, que son catro para todos os talleres do lugar. Algunhas pezas decranas en varias cores cun verniz brillante. As pezas mis toscas s se vernizan polo interior para facelas impermeables. Estas pezas, que adquiriron gran fama en todo o occidente de Galicia, vndense nas feiras da comarca e anda fra dela, mesmo en mercados de Santiago e Pontevedra. 18.13.- Encaixe de palillos Outra industria artes localizada na costa e con preferencia nos portos de Corme e de Laxe a do encaixe de palillo. A ela dedcanse as mulleres destes portos como as das vilas da ra de Camarias. percorrer estas poboacins durante o vern, curioso observar nas portas das sas casas, sentadas en pequenos tallos, o traballo das numerosas palilleiras coa sa almofada sobre os xeonllos manexando con rapidez vertixinosa os palillos dos mltiples fos cos que, sabiamente entretecidos, van realizando a labor do encaixe prendido na almofada. Estes encaixes, unha vez confeccionados, envanse por medio de comisionados a Camarias onde existen os mercados principais.

Comarca natural de Bergantios 177 Esta industria artes pasou nos ltimos anos por unha gran crise por falta case absoluta de venda, pero hoxe parece que volve acadar o antigo valor. 18.14.- Industrias desaparecidas Entre as antigas industrias que floreceron na terra berganti e hoxe desaparecidas merecen citarse as seguintes: a) As fbricas de papel que deberon ter prspero desenvolvemento a xulgar polos datos que se coecen da establecida en San Martio de Riob, do municipio de Cabana de Bergantios. Esta fbrica traballaba xa no ano 1.741, composta de das rodas, oito pas e unha tina, confeccionando seis resmas da. A calidade do papel fabricado era inmellorable e facalle competencia establecida no Faramello cerca de Santiago. Venda a resma prezo de sete reais, a pesar de ser mis importante a instalacin desta ltima que produca once resmas diarias. b) No lugar de Buo (Malpica de Bergantios) existan no ano 1.720 das fbricas de louza ordinaria e en Santiago de Mens, do mesmo municipio, funcionaba unha fbrica de curtidos con varios tinos nos que se ocupaban algns curtidores, curtindo moitas peles, en sola123. c) Entre as industrias derivadas da pesca, debeu ter grande importancia nos portos da costa berganti, desde o sculo XIII e, en especial, no XVI e o XVII polas noticias que se conservan en documentos, s que fixemos referencia noutro lugar deste traballo, a das baleas que renda ptimos froitos e entretia gran nmero de brazos nos portos de Cain, Malpica de Bergantios e Laxe. 18.15.- Futuras industrias Bergantios contar, dentro de moi pouco tempo, cunha importante industria do transporte: os trolebuses da Corua a Carballo. Formouse unha sociedade de capitalistas galegos para a explotacin desta lia que cubrir os 33 km que separa a vila de Carballo, capital da comarca, coa capital da provincia. Estn finalizando as obras necesarias: reparacin do firme da estrada e rectificacin das curvas mis pronunciadas, as como a instalacin dos postes e cables do tendido elctrico. Adquirronse seis fermosos coches para realizar o servizo e xa se efectuaron as probas privadas. A lia, prxima a inaugurarse, de capital interese para o comercio ou industria da terra berganti, xa que esta non conta con ningunha lia frrea que a cruce, para poder explotar con maior economa os seus produtos.
123 Vid. Francisco Tettamancy y Gastn (1.900): Apuntes para la historia comercial de La Corua, Tip. El Noroeste, A Corua, pp. 363 e ss.

178 Salvador Parga Pondal Existe o proxecto, autorizado oficialmente, para unha importante instalacin pesqueira na extensa zona de marismas da praia de Baldaio, entre as vilas marieiras de Cain e Malpica de Bergantios e norte do concello de Carballo. Pnsase que ser, no seu eido, a mellor instalacin de Espaa e este establecemento industrial comprende dous grupos. O primeiro, de piscicultura, para cra, engorde e estabulacin de peixes, con piscifactora perfecta para poder obter cra completa por fecundacin artificial. Nestas zonas de cra e estabulacin, haber oito grandes balsas que ocuparn unha superficie aproximada de 1.200.000 m2. O segundo grupo ser para moluscultura. Nel, traballarase en grande escala a ameixa, o berberecho, o mexilln e a ostra. Procurarase conseguir a recra e alimentacin da vieira. Ocupar unha superficie de 918.000 m2. O proxecto compltase con outra serie de instalacins como servizos anexos: salgadura de ovas, moenda de cunchas, preparacin e empaquetado de produtos etc. Se se leva a cabo este establecemento industrial-cientfico, supor unha gran riqueza para a comarca. 19.- O comercio A comarca berganti, como pas produtor de grans e de enormes extensins dedicadas pieiral, condensa o seu comercio principalmente na exportacin destes produtos sen deixar esquecida a pesca, a producin extrada dos seus xacementos mineiros e a das sas industrias artess, en especial a cermica popular de Buo e os encaixes de palillo do tipo Camarias. A exportacin do trigo bergantin ten xa unha tradicin antiga e en todas as pocas abasteceu os mercados de fra da comarca. As das zonas produtoras de mis importancia son: a do centro da comarca chamada bergantin, que comprende as parroquias de Oca, Ssamo, Xavia, Cances, Goins, Verdes, Cereo, San Xusto e Coristanco, que forman o corazn de Bergantios; e as da chaira ou terra de Seaia noroeste da comarca nas parroquias de Mens, Vilanova de Santiso, Brantuas e Nemeo. O trigo desta ltima ten fama de ser o de mellor calidade de todo Bergantios. En relacin co comercio do trigo bergantin e das cermicas de Buo recordemos aqu o que nos di o Padre Sarmiento no ano 1.757: Viniendo yo por el Puente de Cesso que est sobre la Ra de Corme y Laxe encontr un Patache con marineros de Pontevedra, cuya jornada era comprar all Ollas y Pucheros, que se los haban de conducir por tierra hasta el dho puente, desde el lugar de Buo, donde se fabrican. Los que saben quan a trasmano est aquel Pas y que es preciso antes de aportar al dho Puente, doblar el cabo de Finisterre, y otros muchos cabos peligrosos, admirarn la Navegacin de los dhos Marineros a buscar tan ftil, frgil, y poco apreciable mercadura. Pero yo, que s que todo aquel Pas extraviado no es Pas de vino, que all se lleva, y por tierra de Salvatierra, y de Tuy: que en Pontevedra, Morrazo, y Salns puede sobrar mucho vino; y que ya por tanto planto de vias se necesita de pocos aos a esta parte que venga el

Comarca natural de Bergantios 179 trigo a Pontevedra desde Bergantios, en cuyo territorio est Buo, debo extraar ms que dhos Marineros se vayan de vaco a buscar precisamente ollas, y pucheros pudiendo llevar vino, y traer ollas y trigo. El verano de 1.745 vala el trigo en Pontevedra a 40 reales la fanega por conducirse en caballeras desde Bergantios, y las ollas y pucheros por conducirse por mar, aunque desde tan lexos, valan, y valen a 4 y 6 maraveds 124. Como pode observarse, o trigo bergantin e as olas de Buo eran levadas ata Pontevedra e preguntmonos como o Padre Sarmiento por que eses produtos non se transportaban por mar? Na actualidade, a sada do trigo faise en camins ou carros do pas polas estradas do interior e da mesma maneira as manufacturas de Buo que ata hai ben poucos anos se levaba en recuas de cabaleras cargadas de pucheiros ata os mercados e feiras da montaa: Santa Comba e anda ata Ordes e Melide. Isto tera certa explicacin, como apunta Sarmiento na sa poca, polo paso perigoso da costa, pero hoxe, coas maiores seguridades da navegacin e a economa nos fretes, non ten explicacin clara. Hoxe, despois do trigo, a madeira o produto de maior exportacin. D lugar a un gran movemento de camins autombiles dedicados transporte desde os serradoiros s peiraos. O comercio de cabotaxe en barcos que chegan ata as 1.000 t ten certa importancia no transporte de madeira, principalmente polos portos de Corme e Ponteceso, e o de caoln polo porto de Laxe125. A exportacin de madeiras a toda Espaa polos portos de Corme e Laxe nos ltimos anos foi a seguinte:
Ano 1.946 1.947 1.948 1.949 Cantidade De 20.000 a 30.000 m3 De 50.000 a 60.000 m3 De 5.000 a 10.000 m3 De 10.000 a 15.000 m3

A madeira da comarca srrase en treitos de 2,50 m. A producin de tboa fina non acada un 5%. As importacins polos devanditos portos son principalmente sal, cemento e fertilizantes qumicos para o consumo da comarca. O principal comercio de exportacin do porto de Laxe encntrase concentrado no embarque de caoln para os portos de Asturias, Sevilla, Valencia e Barcelona. Na costa de Corme, existen algunhas algas marias que teen gran valor comercial e son exportadas a Valencia para ser empregadas nunha fbrica de produtos qumicos que parece ser ten denunciada a devandita zona.
124 Cfr. Martn Sarmiento (1.757): De caminos, copia do sculo XCIII, folio 24 recto e verso. Manuscrito do Arquivo Universitario de Santiago. 125 Vid. fotografa 25.

180 Salvador Parga Pondal

Fotografa 25. O peirao de Ponteceso cargado de madeira, un dos principais produtos de embarque. Pdense observar nel as marcas das mareas que se deixan sentir poderosamente. esquerda, casa e finca dos Pondais e, fondo, o pieiral. (Foto Vidal)

O comercio interior de Bergantios, parte do que se realiza nas aldeas e vilas de certa importancia, ten lugar nas feiras e mercados. 19.1.- As feiras A comarca de Bergantios, rica, feraz e produtiva, na que se recolle excelente trigo, millo, fabas, patacas, legumes, hortalizas e froitas, con abundantes e frescos prados nos que se cra numeroso gando, especialmente vacn, ten como principais fontes de riqueza a agrcola e a gandeira coas sas industrias derivadas. A caza de pluma e pelo da mis saborosa pola alimentacin e entre a pesca da costa e dos seus ros sobresaen os exquisitos salmns. Non existen bosques propiamente ditos a non ser o do concello de Cabana de Bergantios e o do An en Berdillo (Carballo), pero abundan dous extensos pieirais que se espesan achegarse parte occidental e das sas madeiras faise unha intensa exportacin.

Comarca natural de Bergantios 181 As manufacturas de artesana mis importantes son a fabricacin de utensilios de barro de Buo, no concello de Malpica de Bergantios, e a confeccin caseira polas mulleres das vilas da costa dos apreciados encaixes de palillo, chamados de Camarias, que son obxecto de gran consumo. Para dar fcil sada a todos estes produtos, fanse imprescindibles as feiras, a causa da dispersin da poboacin rural, que est constituda por pequensimos ncleos que necesitan, sa vez, adquirir o necesario para a vida corrente. Estas feiras e mercados celbranse en puntos estratxicos onde, en das determinados, concorren os vecios de certo radio, mis ou menos extenso, para realizar as transaccins que demandan as sas mis inmediatas atencins. Polo xeral, nestas feiras efectase un activo e importante comercio e acoden non s os habitantes dos lugares inmediatos, senn tamn de todas as vilas da comarca. Nas importantes, os especuladores da Corua e Santiago realizan as sas compras en grande escala, e os tratantes e revendedores que se van abastecer para a venda nas cidades e lugares de maior consumo. Algunhas das feiras que se celebraban na comarca berganti en tempos pasados desapareceron ir decaendo paulatinamente como a de Cesullas e a de San Fins, ambas no municipio de Cabana de Bergantios. Outras duraron breve tempo como a de Sarces (Laxe), iniciada entre os anos 1.872 81 e que se celebraba os cuartos luns de cada mes no sitio da Camposa, parroquia de San Mamede de Sarces e, o mesmo, un mercado no citado lugar os luns seguintes segundo domingo do mes126. As feiras que se celebran na actualidade son as seguintes: a) No concello de Carballo, a de Berdillo, que ten lugar nun campo prximo vila de Carballo e que se coeca tamn por feira de Artes. Era a mis concorrida do pas e celebrbase o cuarto domingo do mes e o quinto se o hai. Algunha vez repetase s oito das co nome de feirn. A ela concorra gando cabalar, mular e de porco, produtos do pas, anda que o seu obxecto principal era o movemento de gando vacn. Hai pouco tempo, esta feira suspendeuse e as transaccins que adoitaban facerse nela realzanse na vila de Carballo. A feira de Rus celbrase no campo das Calvias os primeiros martes e o terceiro domingo de cada mes. importante en gando vacn, de porco e grans. Concorren a ela os habitantes do val, os da chaira berganti e doutras localidades. Na parroquia de Noicela no campo do Rapadoiro, celbrase feira o xoves seguinte primeiro domingo e o venres seguinte terceiro domingo de cada mes con regular concorrencia de gando vacn, grans e cebolas.
126 Papeis do concello popular de Laxe, anos 1.872 81. Expediente instrudo con motivo do establecemento dunha feira na Camposa (Sarces) no arquivo do concello de Laxe.

182 Salvador Parga Pondal A de Cances, entre Carballo e Buo, celbrase en Cances da Vila o terceiro domingo de mes e o seu principal comercio realzase en gando vacn e de porco, galias e froitos. A finais do sculo XVIII e na maior parte do XIX celebrbase o sbado da terceira semana do mes. A feira de Carballo celbrase no chamado Campo da Feira o segundo domingo de cada mes, que afle gando vacn, cabalar e tamn mular e de porco. Hai un mercado semanal os xoves que se ve moi concorrido por xentes de toda a contorna da vila. b) No concello de Coristanco, a feira da Agualada, o primeiro domingo de cada mes con transaccins en gando vacn e de porco, cereais e artigos de consumo. A ela concorren xentes de fra da comarca, en especial das de Xallas e Soneira, por encontrarse no lmite sur da terra berganti. Durante os sculos XVIII e XIX, celebrouse unha feira nas proximidades da parroquia de Coristanco o terceiro domingo do mes, pero esta feira levaba unha vida lnguida ata que desapareceu. Agora, celbrase o ltimo mrcores. c) O concello da Laracha ten feiras en Paiosaco, de moita sona, na parroquia de Lestn, que se celebra os primeiros e terceiros domingos do mes, con transaccins de gando vacn, de porco e outros artigos de consumo, tecidos, pan cocido, lenzo do pas, froitas e legumes. A ela concorren xentes doutras comarcas e principalmente da cidade da Corua. Celbrase tamn feira en Vista Alegre, da parroquia de Soandres, que ten lugar o segundo e terceiro sbados do mes. Esta feira, anda que situada no lmite de Bergantios, citmola por concorrer a ela moita xente das parroquias de Soandres e Erboedo. En Lamas, da freguesa de Golmar, renense as xentes nas feiras dos primeiros e terceiros venres do mes desde 1.916. Feira que foi moi concorrida, pero logo decaeu e desapareceu. d) No concello de Malpica de Bergantios, ten lugar A Feira Nova de Leiloio, nas Rabuceiras, o primeiro sbado de cada mes, con transaccinss de gando vacn, porco, tecidos e artigos de consumo. Concorren a ela as xentes da chaira de Seaia, polo que adquire bastante sona. Do 19 25 celbrase en Xavia (Buo) de contratacin xeral, o mrcores seguinte terceiro domingo de mes. Noutro tempo tamn existiu unha feira mensual en Cambre que acuda gando vacn e cabalar e que anda se celebraba a principios do sculo XIX. e) de gran fama en toda a parte occidental de Bergantios a feira que se celebra no lugar da Trabe do concello de Ponteceso, coecida co nome de Feira de Anllns, que antigamente tia lugar en Baneira (Cabana de Bergantios), trasladouse despois a Corcoesto no mesmo municipio onde se celebraba, probablemente a finais do sculo XVIII, o segundo domingo de mes, e que por encontrarse pouco concorrida

Comarca natural de Bergantios 183


se levou sitio primitivo e despois actual. Esta feira celbrase o segundo e cuarto sbado de cada mes e o quinto, se o hai. A ela acode gran concorrencia do mellor gando vacn da comarca. Realzase tamn gran nmero de transaccins en aves de curral, caza, carnes salgadas, o saboroso pescado da ra, outros artigos de consumo, tecidos, quincalla e ferraxara. f) No lmite sur da comarca de Bergantios, celbrase unha feira de bastante fama en Santo Amaro da Silva (parroquia de Rods, Cerceda) que ten lugar o terceiro domingo, concorrendo gando vacn, cabalar, grans etc. e en Santo Amario da Silva tamn se celebra o primeiro domingo. A estas feiras asisten moitas xentes bergantis. g) Outra feira ten lugar fra da comarca, nas proximidades do seu lmite sudoeste, a de Baio (Vimianzo, Corcubin) que se celebra o primeiro martes e terceiro domingo. feira moi importante, que citamos aqu por concorrer a ela de case todo o concello de Laxe e, polo tanto, xentes da comarca de Bergantios. h) No concello de Laxe, celbrase un mercado diario e de mis importancia os domingos na vila do mesmo nome, e unha feira o cuarto domingo, que soamente nominal. No sculo pasado, estableceuse unha feira, como indicamos, que tia lugar en Sarces o segundo e cuarto luns de cada mes. Esta feira, de escasa importancia e de gando vacn, languideceu ata a sa total desaparicin. Hai tres anos, intentouse reanudala, pero sen xito e celebrronse catro reunins en Castrelo. i) Non existe hoxe ningunha feira no concello de Cabana de Bergantios, pero cara a finais do sculo XVII celebrbase en Cesullas o primeiro mrcores de mes, con asistencia de gando, e no sculo XIX en San Fins os primeiros mrcores tamn. En todas elas, durante os pasados sculos, realizbase un gran mercado de lio que na actualidade decaeu totalmente127. Das feiras que acabamos de citar, son as principais e mis importantes, que gozan dunha gran sona en toda a comarca, as de Berdillo, hoxe absorbida por Carballo, de inmellorable situacin no centro da feraz chaira de ricas terras e dunha extensa zona de vilas; a ela concorren os produtos do corazn de Bergantios. A de Paiosaco, que concentra todos os produtos do alto val do Anllns. As da Agualada, Rus e A Silva, nos vales altos do sur da comarca e a ela concorren os produtos da terra de Bergantios e os da montaa. A de Leiloio, nos arredores de Buo, concentra toda a rica producin de Seaia, e a chaira de Anllns, en Ponteceso, que realiza un activo comercio entre as vilas curso inferior do Anllns e os portos da costa. As feiras que, como vimos, se celebran periodicamente os das determinados en lugares cntricos, son pretexto para as diversins e as abundan nelas os postos de comidas e bebidas, onde esparexen o nimo con rebumbio e alegra os asistentes a elas.
127 Datos recollidos, para a parte histrica, nas obras tantas veces citadas de Lucas Labrada, p. 71 e Francisco Tettamancy, pp. 491-492.

184 Salvador Parga Pondal Polo regular, estas feiras adoitan empezar medioda e conclen anoitecer, de maneira que as transaccins se efectan en das ou tres horas. Os tratantes percorren todas estas feiras e abastcense nelas de gando que despois levan a Castela e outras rexins de Espaa. 20.- Comunicacins Se se ha de dar conveniente sada producin; se se han de acertar as distancias para que o produtor e o consumidor se beneficien das vantaxes da economa nos transportes; se se ha de promover a competencia tan beneficiosa para uns e outros, preciso que se atenda falta de camios veciais. O fomento da agricultura, a prosperidade do comercio e ata o desenvolvemento da industria reclmanos imperiosamente. Para que haxa estmulo no progreso agrcola, indispensable a sada dos froitos e a sa venda a un prezo que compense os gastos feitos. Sen sadas, sen mercados, a agricultura produce para ela soa e queda illada na sa localidade. Sen medios cmodos de conducin, os xneros non circulan e o comercio decae. Sen camios que recollan ou leven s grandes vas as primeiras materias e os produtos, a industria non ten vida. Anda que hoxe a comarca conta cunha rede de estradas superior a outras da rexin, anda existen algunhas parroquias sen camios veciais que as unan a esta rede para explotar os seus produtos. As principais vas de comunicacin son os camios, estradas e vas fluviais e martimas. Ningunha va frrea atravesa a terra berganti. Moi prxima lmite oriental, pasa a lia frrea da Corua a Santiago. 20.1.- Vas fluviais e martimas Dos ros, soamente o Anllns navegable no seu curso inferior desde a sa desembocadura ata as proximidades da parroquia do seu nome. Por el realizan o trfico mis de 40 pequenas embarcacins de 5 a 15 t que se dedican a extraer area de cuncha do esteiro do ro para empregala na fertilizacin das terras e que se leva despois desde Ponteceso ata as comarcas de Ordes e Santa Comba. Existen 15 lanchas de vela de 18 m3, chamadas gabarras, que se dedican transporte de madeiras desde os serradoiros das ribeiras do Anllns e desde o peirao de Ponteceso ata o porto de Corme. A estas lanchas hai que engadir 4 motoras de 40 m3 que se dedican transporte da mesma mercadora. Antes da construcin das actuais estradas, e anda cando estas eran mis escasas, existan uns galens que establecan unha comunicacin, mis ou menos peridica, entre os portos da costa e o da Corua. 20.2.- Camios antigos se construren as actuais estradas, os antigos camios perderon gran parte do seu trfico, en especial, nas proximidades das vas que se an facendo paulatinamente. Polo contrario, o camio seguiu tendo o seu papel importante naqueles lugares

Comarca natural de Bergantios 185 despoboados de estradas e anda hoxe son moi frecuentes os que conducen a estas vas ou que acurtan as distancias entre elas. Ata despois de mediado o sculo pasado, o bergantin vase obrigado a transitar por estes antigos camios para transportar os seus produtos, no pesado carro ou na sa cabalara s centros consumidores e tia que loitar non s contra as inclemencias do tempo, senn co mal estado destes camios e das pontes que cruzaban os ros e numerosos regatos deste pas. Os antigos camios de Bergantios, a finais do sculo XVIII e comezos do XIX, tian como centro de concentracin e dispersin o lugar de Paiosaco, oriente da comarca onde se celebra unha das feiras de mis tradicin e mis importantes do pas. Este pequensimo ncleo de poboacin, situado nos actuais lmites dos municipios da Laracha e Arteixo, tanto que o citado lmite pasa polo centro do poboado, anda hoxe coecido polas sas feiras que atraen a xentes de afastadas comarcas e nas que se realizan gran nmero de transaccins. Por el pasaba o antigo camio que desde A Corua conduca s vilas costeiras de Camarias, Corcubin e Cee, as como o de Muros, e que se coeca co nome de Camio Real a Ponte Lubin. Este camio cruzaba as parroquias de Armentn de leste a oeste, a de Larn de nordeste a sudoeste, pasaba polo centro da feira de Paiosaco e segua en direccin sudoeste deixando a igrexa de Tors dereita. Pasaba por Cillobre, onde hoxe est A Laracha. Despois, cruzaba a parroquia de Berdillo de nordeste a sudoeste ata chegar a Ponte Lubin. Salvaba este ro por unha antiga ponte que hoxe se conserva128. Despois, atravesaba as mis feraces terras de Bergantios e ascenda ata A Agualada, situada neste camio que al se chamaba de Baio a Berdillo por seren estes os puntos mis prximos occidente e oriente deste poboado onde tia lugar outra feira de certa importancia. Segua o camio na direccin indicada ata A Piolla e saa neste punto da terra berganti cara s portos indicados. De Paiosaco, parta outro camio paralelo anterior, polo norte, que conduca s Baos de Carballo e que pasaba por Montes Claros (Vilao), Lemaio e Brtoa s Baos e desde al tia unha prolongacin a Ponte Lubin enlazado co anterior. Este camio coecase co nome de Paiosaco s Baos de Carballo. Outro camio arrancaba de Paiosaco cara sur, chamado Camio Real de Paiosaco a Santiago, que pasaba por Montemaior e saa despois da terra de Bergantios cara sur. Este camio completbase con outro que, desde Paiosaco cara norte, a porto marieiro de Cain.

128 A Ponte Lubin ou Lumin foi de grande importancia no cruzamento de camios antigos e figura como ponte romana nas descricins xeogrficas, pero na visita realizada por ns no vern de 1.948, pareceunos unha ponte medieval, anda que no seu arco occidental se poden notar restos de aparello romano.

186 Salvador Parga Pondal Cara leste, arrancaba outro camio chamado de Paiosaco a Betanzos, que se dirixa a aquela cidade e cruzaba a parroquia de Erboedo (A Laracha) de oeste a leste. Por esta parroquia, pasaba outro camio que de Loureda (Arteixo) se dirixa a Coiro (A Laracha) onde enlazaba co de Paiosaco a Santiago. cidade de Betanzos haba outro camio desde Berdillo (Carballo) que cruzaba de leste a oeste as freguesas de Soutullo e Coiro, esta ltima polo sur do seu termo. O porto de Cain enlazaba coa Corua por un camio que pasaba por Sorrizo (Arteixo) e que, cruzando longo do areal de Barran, se dirixa a aquela cidade. Do mesmo porto, saa cara occidente un camio moi frecuentado, coecido co nome de Camio de Buo a Cain. Desde o porto de Malpica de Bergantios arrancaba un camio Corua que, cruzando o anterior sur da praia de Baldaio, pasaba pola parroquia de Lendo, atravesndoa de leste a oeste. Outro camio enlazaba Malpica de Bergantios con Corme (Ponteceso) e atravesaba a parroquia de Mens. Desde este ltimo punto, arrancaba outro que cara sur a a Vimianzo e pasaba por Ponteceso e Cundns na terra berganti. Nas inmediacins da feira de Berdillo, inicibase outro camio que, seguindo a direccin cara sudoeste, pasaba por Artes e Ardaa (Carballo) ata o porto de Muros. E, finalmente, de Ponte Lubin parta un camio cara sur que se dirixa cidade de Santiago129. Temos datos dos camios da comarca na primeira metade do sculo XIX e ademais dos citados anteriormente eran moi transitados o que desde Buo se dirixa cara sur, pasaba pola parroquia de Verdes, atravesaba o Anllns pola ponte deste nome a San Xian de San Xusto e aqu unaselle outro que tamn desde Buo pasaba o citado ro pola Pontedona. Continuaba por Valenza, Santa Baia de Castro e A Agualada e segua cara a Castriz e Santa Comba, fra xa de Bergantios. O camio que, desde Traba (Coristanco), no da Corua a Corcubin, a ata Tella (Ponteceso), no de Malpica de Bergantios a Laxe, e que pasaba por Coristanco, Valenza, a feira de Baneira e atravesaba o Anllns pola ponte deste nome ata Tella. Por ltimo, o camio de Malpica de Bergantios a Laxe que pasaba por Cores, deixando antes Mens sa dereita, Nemeo, Tella, por Ponteceso cruzaba o Anllns e segua por Neao, Sinde e San Martio de Canduas (os tres de Cabana de Bergantios) e de aqu a Laxe. Deste camio, desvibase un que se dirixa porto de Corme por San Tirso de Cospindo; e outro que, pouco despois de Canduas e pasando por Lourido e Sarces, se dirixa a Vimianzo130.
129 As palabras consignadas entre parntese refrense s actuais concello. 130 Vid. Domingo Fontn (1.845): Carta geomtrica de Galicia, folla Santiago, Bouffard.

Lmina 50. Bergantios no mapa do reino de Galicia de Toms Lpez.

188 Salvador Parga Pondal Da segunda metade do sculo XIX tamn temos datos dalgns camios: O camio de Baneira que, desde a ponte de Anllns pola parroquia do Esto, a feira de Baneira e despois empalmaba coa estrada da Corua a Corcubin. Levaba feira de Baneira moitas producins, gando e pesca desde o porto de Corme, polo tanto, era de interese considerable131. O chamado de Ponte Cardezo que, desde esta aldea e atravesando a ponte, pasaba por Corcoesto e se dirixa tamn feira de Baneira. Era igualmente de grande interese respecto dos referidos lugares e s inmediatos132. As pontes tendidas sobre o Anllns para dar paso a estes camios eran, desde a altura de Carballo ata a sa desembocadura, as seguintes: ponte de pedra chamada da Garga de Codo, entre as parroquias de Ssamo, dereita, e a de Oca, esquerda; a de Verdes, tamn de pedra, entre as de Xornes e Verdes, sa dereita, e a de Cereo, na esquerda; A Pontedona, de madeira, entre Xornes e Cereo133; a de Cardezo, tamn de madeira, entre este lugar e a parroquia de Corcoesto (Cabana de Bergantios); o de Anllns, que era de madeira, entre este lugar e a parroquia do Esto (Cabana de Bergantios); e, por ltimo, a Ponteceso, entre Cospindo (Ponteceso) e Cesullas (Cabana de Bergantios). Esta era de pedra. Moitas veces, estas pontes encontrbanse en runas e as o pedneo de Anllns d coecemento, o 17 de xuo de 1.839, sobre a runa total da ponte daquela aldea, manifestar que as sas madeiras estaban notablemente destrudas ou intiles e vez comunicaba que soamente o lugar de Anllns tia obriga de restaurala134. O 6 de xuo deste mesmo ano, repartronse 210 reais en que consistiu o remate da composicin da Pontedona, entre as parroquias que teen a antiga posesin de contribur s sas reparacins135. As cantidades aboadas e as parroquias que contriburon arranxo foron as de: Santiago de Mens con 23,24 reais; Cerqueda, 34,32; Buo, 28,33; Cores, 33,42; Nins, 8,16; Nemeo, 6,12; Tallo, 6,12; Pazos, 14,28; Xornes, 16,32; Cereo, 20,28; e Valenza, 22,30. Esta relacin de freguesas pdenos dar unha idea da importancia que entn tia esta ponte sobre o Anllns entre as parroquias de Xornes (Ponteceso) e Cereo (Coristanco), cando seu arranxo contribuan as principais parroquias da agra feraz de Seaia, que quizais transportasen por ela os seus grans cara a terras compostels; e as de Cereo e Valenza, esquerda do ro, a cruzasen para buscar as areas das praias coas que fertilizaban as sas terras e para exportar os seus produtos polos portos da costa.
131 Vid. lminas 50, e 52 en apndice. 132 Vid. Libro de Actas, ano 1.864, no arquivo do concello de Cabana de Bergantios e lminas 50 e 52. 133 Nestes ltimos anos, levantouse nas proximidades desta antiga ponte, outra de pedra para dar paso estrada de Buo Agualada. 134 Vid. Libro de Actas, ano 1.839, no arquivo do concello de Ponteceso. 135 Cfr. Ibidem.

Comarca natural de Bergantios 189 Lucas Labrada dinos: a Ponteceso, que est sobre o ro Anllns a tres leguas de Malpica de Bergantios camio de Camarias, e o chamado da Trabe pouco mis adiante, non s estn enteiramente arruinados, senn que os cobre o mar que entra pola Barra de Canduas da Ra de Corme e, xeralmente, os camios daquela contorna encntranse intransitables especialmente no inverno136. A ponte de Ponteceso segua en runas o ano 1.830 e debeu continuar no mesmo deplorable estado ata que foi construda a actual137, na segunda metade do sculo XIX, sobre a antiga e arruinada. 20.3.- As estradas Ata finais do sculo XVIII non comezou a construcin da primeira estrada da comarca, por iso, ata entn deban usarse os camios que describimos e outros de menor importancia e interese.

Fotografa 26. Ponteceso. Vista da ponte sobre o ro Anllns. (Foto Vidal) 136 Cfr. Jos Lucas Labrada (1.804): Descripcin econmica del Reino de Galicia, Imprenta de don Lorenzo Jos Riesgo Montero, Ferrol, p. 129. 137 Vid. fotografa 26.

190 Salvador Parga Pondal falar da construcin do camio-estrada da Corua a Ponte Lubin, nas proximidades de Carballo e no lmite da antiga provincia da Corua, Labrada dinos: Para o que desde A Corua vai a Bergantios esxese un cuarto en azume do vio que se consome na provincia, e se por uns medios tan suaves se logra facer un ben tan considerable a unha gran parte do Reino de Galicia... 138. Este arbitrio permitiuse por facultade real pero, a pesar de que se traballaba todos os verns e de que o citado imposto para a construcin deste camio se cobraba desde os ltimos anos do sculo, a principios de sculo, a principios do XIX, pouco se adiantara, soamente chegaba ata Arteixo. Non sabemos se se paralizaron as obras ou se continuaron lentamente. O certo que en 1.843 o camio chegaba s proximidades de Paiosaco139. En 1.865, a sa construcin levrase a cabo ata as inmediacins de Carballo140. Parece ser que despois de 40 anos de recadarse este tributo que chegara para a construcin total, se suprimiu e solicituselle Diputacin Provincial que o levase ata as vilas da costa. Isto quedou sen efecto e ata o ano 1.868 no que se construu a estrada ata Corcubin por conta do Estado141. Coa construcin deste camio, a comarca de Bergantios quedaba cruzada de nordeste a sudoeste pola primeira estrada, que haba de dar seu comercio un grande empuxe por ser o trnsito a importantes portos da costa: Camarias, Corcubin, Cee e outros. A construcin de estradas debeu levarse con gran lentitude nesta comarca, se observamos que, finalizar o primeiro cuarto do sculo actual, as estradas rematadas eran as seguintes: A citada da Corua a Corcubin, de 45 km dentro da comarca, que daba entrada e sada pas polo nordeste e sudoeste. As demais eran interiores: a de Carballo porto de Malpica de Bergantios de 18 km e a sa prolongacin cara interior, de Carballo ata cerca de Aldemunde nas proximidades da Silva, de 9 km. Desta ltima, desprendase, cerca de Carballo, un ramal de 2 km ata a Ponte Rosende; outro de 1 km altura de Sofn que a ata Vilar de Francos (Artes). Da primeira, arrancaba de Buo a estrada que, pasando por Ponteceso, se dirixa a Laxe con 23 km e dela saa un ramal de 9 km desde Ponteceso a Corme e outro de 2 ata O Bosque de Cesullas. Polo noroeste e pola costa, penetraba a estrada de Arteixo que ira no seu da ata Cain, pero que soamente chegaba ata cerca de Sorrizo cuns 3 km na comarca. Da xeral a Corcubin, penetrar esta en Bergantios pola parroquia de Armentn, desvibase un ramal de 6 km que pasaba polo pazo de Anzobre e que se volva a unir s 3 km devandita estrada.
138 Cfr. Jos Lucas Labrada (1.804): Descripcin econmica..., Op. Cit. 139 Vid. Domingo Fontn (1.845): Carta geomtrica de Galicia. 140 Vid. Francisco Coello (1.865): Mapa de la provincia de La Corua, Madrid. 141 Vid. Carr Aldao (s/d): Geografa del Reino de Galicia, Op. Cit., tomo 2, p. 347.

Comarca natural de Bergantios 191 Cruzaba por Tors a estrada de Corcubin, un ramal que tia 2 kilometros, dereita, ata esta igrexa parroquial e 3 km, esquerda, ata Coiro despois de cruzar o curso alto do Anllns pola ponte de Coirn. O total de quilmetros de estrada cos que contaba Bergantios nesta poca era de 124142. O ano 1.929, construranse, ademais das anteriores, as estradas praia de Baldaio desde Carballo. A que se dirixa a Razo, no extremo occidental da devandita praia, de 9 km, e a que chegaba a Rebordelos no oriental de 8 km. Encontrbase rematada a de Carballo a Ordes pola Silva. Na actualidade, encntranse aumentadas as anteriores estradas coa de Ponteceso a Nantn na da Corua a Fisterra, que pasaba polo Bosque e Cundns. A de Canduas a Baio e a deste lugar a Laxe por Sarces e Serantes. O camio de Cospindo praia de Balars, o de Tallo a Nemeo. A estrada de Ponteceso a Malpica de Bergantios, pola Graa, Nemeo, Cores, Mens e Barizo, a enlazar cerca da vila de Malpica de Bergantios na de Buo a esta vila. Recentemente, rematouse a que desde o monte do Faro, na estrada de Ponteceso a Corme, vai ata Cores na de Ponteceso a Malpica de Bergantios. A que desde Pazos vai ata o ro Anllns en Corcoesto pasando por Langueirn. A que desde Buo vai Agualada e que pasa por Xornes, A Pontedona, Cereo, Valenza e Santa Baia de Castro. A que desde Traba vai a Rus por Erbecedo. A que desde Coristanco se dirixe a Santa Comba na terra de Xallas e, por ltimo, a que desde A Silva vai ata o monte Castelo, para seguir a Santa Comba, cruza algunhas terras altas do sur de Bergantios pasando por Anxeriz. A da Laracha a Coiro continase hoxe ata fra da comarca pasando por Soandres e vai prxima estacin de Meirama no ferrocarril de Santiago Corua143. En Carballo, centro da comarca, crzanse en forma de aspa as das estradas mis importantes de Bergantios. De nordeste a sudoeste, a da Corua a Fisterra, principal va de comunicacin e trfico do pas. De sueste a noroeste, a de Santiago a Malpica de Bergantios.

142 Vid. a reproducin do mapa de Domingo Fontn reducida a escala de 1:200.000. 143 Vid. o noso mapa, lmina 40 en apndice.

Lmina 51. Leroyaume de Galice.

XEOGRAFA HUMANA

Comarca natural de Bergantios 195 21.- Poboacin O nmero total de habitantes da terra de Bergantios, segundo os datos de Nomencltor da direccin xeral do Instituto Geogrfico correspondentes ano 1.940, o seguinte: habitantes de dereito 69.000; de feito 65.679, distribudos estes ltimos en 7.098 que corresponden concello de Malpica de Bergantios; 9.780, de Ponteceso; 18.025, de Carballo, exceptuando deste os lugares de Cparos, A Braa e San Sadurnio de Rus que non son de Bergantios; 5.852, municipio de Cabana de Bergantios, menos os lugares de Cazn, A Piolla, A Casanova, Doea e A Pedra da parroquia de Nantn e A Ermida da de Anos, que non pertencen a Bergantios; 11.045, que corresponden concello da Laracha, ags os lugares do Corgo, Boimir, A Bouza, Currelos, As Salgueiras, Paradela, A Cerqueira, Vista Alegre, O Refoxo e Vilario da parroquia de Soandres, que non forman parte de Bergantios; 7.660, pertencentes concello de Coristanco, menos os lugares da Abelenda da parroquia de Erbecedo, Mira, As Salgueiras e O Campelo da de Seavia, Esternande e A Ribela de Couso e a parroquia ntegra de Cuns que non son desta comarca; 2.161, correspondentes s parroquias de Sarces, Laxe, Serantes e Soesto do concello de Laxe; 3.114, s parroquias de Armentn, Barran, Chamn, Larn, Monteagudo, Sorrizo e os lugares de Pregun, Vilarnovo e A Estrada da parroquia de Laas no concello de Arteixo; 540, que poboan os lugares da Abeleira, O Brazal de Abaixo, A Cova das Andes, Gosende, A Silva, Tasende, O Toural, Vilamarta de Arriba, O Vilarvello e Xende da parroquia de Rods e municipio de Cerceda; 311, dos lugares de Baldaio, Bouzarn e O Casal da parroquia de Andoio e A Folgueira de Abaixo, Nio do Corvo, O Pazo, Pispieiro, O Pousadoiro, O Rapadoiro e A Torre da parroquia de Anxeriz, todos do concello de Tordoia; 84, dos lugares de Murio e Regalados, da parroquia do Allo no municipio de Zas. A poboacin de feito a seguinte en cada unha das parroquias: A Agualada 755, Aldemunde 173, O Allo 84, Anllns 945, Andoio 72, Anxeriz 239, Anos 429, Ardaa 1.054, Armentn 473, Artes 656, Barizo 406, Barran 383, Berdillo 1.026, Brtoa 1.202, Borneiro 551, Brantuas 424, Buo 891, Cabovilao 1.047, Cambre 349, Cances 756, Canduas 1.085, Carballo 3.089, Cain 805, Cereo 551, Cerqueda 869, Cesullas 1.420, Coiro 382, Corcoesto 639, Coristanco 851, Corme Aldea 1.420, Corme Porto 2.420, Cospindo 702, Couso 431, Cundns 479, Chamn 491, Entrecruces 999, Erbecedo 716, Erboedo 611, O Esto 401, Ferreira 263, Golmar 755, Goins 565, A Graa 434, Xavia 500, Xornes 448, Laxe 1.134, Langueirn 289, Laas 207, Larn 590, Leiloio 761, Lema 814, Lemaio 532, Lendo 628, Lestn 786, Malpica de Bergantios 2.488, Mens 618, Monteagudo 705, Montemaior 1.483, Nantn 277, Nemeo 213, Nins 300, Noicela 719, Oca 741, Oza 820, Pazos 540, Razo 796, Rebordelo 367, Riob 372, Rods 540, Rus 1.477, San Xusto 258, Santa Baia de Castro 491, Sarces 256, Seavia 811, Serantes 444, A Silvarredonda 199, Ssamo 766, Soandres 1.368, Soesto 327, Sofn 2.369, Sorrizo 292, Soutullo 300, Tallo 451, Tella 1.295, Tors 925, Traba 544, Valenza 572, Verdes 175, Vilao 973, Vilela 378 e Vilanova 716144.
144 Vid. lmina 41.

Lmina 41. Poboacin da terra de Bergantios.

Comarca natural de Bergantios 197 A anterior distribucin da poboacin nas distintas parroquias dnos idea dunha poboacin esparexida, como comarca de relevo accidentado e rica en correntes de auga, onde a propiedade se encontra moi dividida e, como consecuencia, abundan os pequenos agricultores e, sendo as, a sa poboacin ter un carcter rural, formada en gran parte por campesios ou xentes que viven directamente do campo, por marieiros ou xente que vive da pesca e, anda en ocasins, por xentes que viven do campo e do mar. Existen, non obstante, algns centros de poboacin de relativa importancia como son as vilas e anda algns lugares. Os principais son as vilas de Carballo con 2.008 h, Malpica de Bergantios con 1.702, Laxe 1.134, Cain 494, a capital do concello de Ponteceso con 420 h, inclundo o lugar da Trabe, a capital do municipio da Laracha 107, o lugar de Buo con 891 e o lugar de Corme e Porto con 2.350. Esta poboacin vai en aumento polos datos que consignamos a continuacin, relativos s anos 1.930 e 1.940. A poboacin do municipio de Malpica de Bergantios era o ano 1.930 de 6.712 h de dereito e 6.261 de feito; no ano 1.940, de 7.460 h de dereito e 7.098 de feito; cun aumento de 837 h na poboacin de feito. No municipio de Ponteceso: no ano 1.930, de 9.308 h de dereito, 8.517 de feito; en 1.940, de 10.504 h de dereito e 9.780 de feito; aumento 1.263 h. No concello de Cabana de Bergantios, na sa maior parte que corresponde a Bergantios: no ano 1.930, de 5.322 h de dereito e 5.015 de feito; ano 1.940, de 6.150 h de dereito e 5.852 de feito; cun aumento de 837 h de feito. No concello da Laracha, ags algns lugares da sa parte oriental: no ano 1.930, de 10.611 h de dereito e 9.731 h de feito; ano 1.940, de 11.425 h de dereito e 11.045 h de feito; cun aumento de 1.314 h de feito. No municipio de Carballo, menos unha estreita faixa na sa parte meridional: no ano 1.930, de 16.436 h de dereito e 15.012 h de feito; ano 1.940, de 18.854 de dereito e 18.025 h de feito; diferenza en aumento 3.013 h de feito. No concello de Coristanco, salvo a sa parte meridional: ano 1.930, de 7.537 h de dereito e 6.682 h de feito; ano 1.940, de 7.880 h de dereito e 7.660 h de feito; 978 h de feito de aumento. No municipio de Laxe, na sa metade aproximadamente: no ano 1.930, de 2.292 h de dereito e 1.950 h de feito; en 1.940, de 2.518 h de dereito e 2.161 h de feito; cunha diferenza de 211 h de aumento na poboacin de feito. No municipio de Arteixo, en pouco menos da sa metade: ano 1.930, de 2.396 h de dereito e 2.356 h de feito; ano 1.940, de 3.247 h de dereito e 3.114 h de feito; cun aumento de 758 h de feito. No concello de Cerceda, soamente nalgunha das sas aldeas, xa sinaladas: ano 1.930, de 497 h de dereito e 458 h de feito; ano 1.940, de 551 h de dereito e 540 h de feito; cun aumento de 82 h de feito.

198 Salvador Parga Pondal


No municipio de Tordoia, nunhas cantas entidades: ano 1.930, de 273 h de dereito e 259 h de feito; ano 1.940, de 323 h de dereito e 311 h de feito; aumentando en 52 h de feito. No concello de Zas, en das aldeas: no ano 1.930, de 81 h de dereito e 68 h de feito; en 1.940, de 88 h de dereito e 84 h de feito; cun aumento de 16 h de feito. As cifras totais da terra de Bergantios son: ano 1.930, de 61.465 h de dereito e 56.309 h de dereito e 65.670 de feito; cun aumento total de 9.361 h de feito nos dez anos. A continuacin, consignamos os datos de nacementos e defuncins dos ltimos cinco anos, recollidos por ns nos principais concellos da terra berganti. Concellos Carballo Anos 1.943 1.944 1.945 1.946 1.947 1.943 1.944 1.945 1.946 1.947 1.943 1.944 1.945 1.946 1.947 1.943 1.944 1.945 1.946 1.947 1.943 1.944 1.945 1.946 1.947 1.943 1.944 1.945 1.946 1.947 Nacementos 605 628 720 584 543 208 202 205 233 148 291 291 282 252 280 357 344 334 311 265 192 203 224 206 203 245 231 264 212 214 Defuncins 253 240 239 230 241 84 80 60 88 80 128 116 85 115 133 160 180 163 169 157 91 102 90 90 90 110 115 100 90 100

Cabana de Bergantios

Coristanco

A Laracha

Malpica de Bergantios

Ponteceso

Comarca natural de Bergantios 199 As principais causas de defuncin foron: enfermidades pulmonares, tuberculose, do corazn, cancro e debilidade senil. Polos anteriores datos estatsticos, obsrvase o gran crecemento da poboacin na terra de Bergantios nos ltimos cinco anos. 21.1.- Poboacin relativa A poboacin relativa da terra de Bergantios de 83,84 h por km2. Nos distintos concellos da comarca corresponden as seguintes cifras: Malpica de Bergantios 96,2 h por km2; Ponteceso 103,4; Carballo 84,4; Cabana de Bergantios 61,2; A Laracha 91,1; Coristanco 64,9; Laxe 117,2; Arteixo 89,3; Cerceda 53,7; Tordoia 21,7; Zas 21,0. falar dos concellos, refermonos parte dos mesmos que corresponde terra de Bergantios que xa especificamos. Polos anteriores datos, pdese observar que a zona de poboacin mis densa a occidental, nos concellos de Laxe e Ponteceso, que sobrepasa os 100 h por km2. Polo tanto, Bergantios unha terra de gran densidade de poboacin. Nos vales, sobre todo, a poboacin extraordinariamente densa; pero xunto a isto preciso consignar zonas onde a despoboacin absoluta ou case absoluta: as zonas de pieiral e as superficies de erosin. Por iso o concepto de poboacin relativa carece en certo sentido, de valor cientfico, xa que pode dar unha falsa idea da realidade. Os 65.670 h da comarca de Bergantios distribense como segue. Poboacin total de Bergantios: 65.670 h de feito. Datos totalizados en 1.940.

200 Salvador Parga Pondal 21.2.- Poboacin do concello de Cabana de Bergantios A poboacin do concello de Cabana de Bergantios de 6.101 h menos os lugares: Cazn, A Piolla, A Casanova, Doea e A Pedra da parroquia de Nantn e o da Ermida da de Anos, que non pertencen a Bergantios. (5.852 h) CABANA DE BERGANTIOS (CARBALLO)
Anos (Santo Estevo A) Anles, Os ........................................... Cotaredo, O ...................................... Cruceiro, O ....................................... Eirita, A ............................................. Enfesta, A .......................................... Guisande ............................................ Medoa, A ......................................... Outeiro, O ......................................... Pieiro, O .......................................... Remisqueira ....................................... Rozamonde ....................................... Vento, O ............................................ Xerne ................................................. Poboacin Dereito Aldea Casaro Casaro Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Casaro Casaro Total 25 39 23 20 18 30 32 55 136 31 26 10 14 454 Poboacin Dereito Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 88 120 85 81 70 99 32 575 Feito 23 38 19 19 18 29 31 46 127 29 26 10 14 429

Borneiro (San Xon P) Borneiro ............................................. Brio, O .............................................. Dombate ............................................ Fontefra, A ........................................ Gndara, A ......................................... Vilaseco .............................................. Vista Alegre .......................................

Feito 82 116 83 76 67 95 32 551

Comarca natural de Bergantios 201


Poboacin Dereito Canduas (San Martio P) Aguarrei .............................................. Buzaco, O .......................................... Cabo de Area, O ................................ Canduas ................................................ Frexufre ............................................... Grelas, As ........................................... Revoltas, As ....................................... San Pedro ........................................... Sinde ................................................... Tabodo .............................................. Tras da Agra ...................................... Ures ...................................................... Casaro Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 6 6 32 446 13 35 167 19 202 77 42 85 1.130 Poboacin Dereito Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Total 115 49 58 23 56 43 24 88 39 138 27 41 39 26 13 73 48 197 31 61 72 20 65 1.443

Feito 6 6 30 429 13 32 162 19 188 74 41 85 1.085 Feito 114 48 56 23 56 43 24 88 39 135 27 38 38 26 13 71 48 194 31 61 69 19 65 1.420

Cesullas (Santo Estevo F) spera, A ............................................. Balado, O ............................................. Balsa, A ................................................ Bosque, O ........................................ Bronllo, O ........................................... Burgo, O .............................................. Buzaco, O ........................................... Cabana .............................................. Carballa, A ........................................... Carballal, O ......................................... Esmors ............................................ Esqueiro, O ........................................ Fontenla ............................................ Forca do Lobo, A .............................. Igrexa, A .............................................. Meixoada, A ........................................ Muo, O ............................................. Neao (capital) .................................... Pedra Cuca, A ..................................... Penedo, O ........................................... Ponteceso de Cabana ......................... Reguengo, O ....................................... Ternande ..............................................

202 Salvador Parga Pondal


Poboacin Dereito Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Casaro Casaro Total 6 19 83 16 59 18 135 12 63 30 47 88 59 8 18 661 Poboacin Dereito Cundns (San Paio P) Cundns .................................................. Frinle ...................................................... Gndara, A ............................................ Iao ...................................................... Margarida, A ......................................... Outeiro, O ............................................. Pedrouzo ............................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Total 63 99 42 168 80 6 39 497 Poboacin Dereito Esto, O (San Xon A) Beres ...................................................... Esto, O .................................................. Leas ...................................................... Parrocha, A ........................................... Rieiro, O ................................................ Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Total 162 116 23 37 88 426

Corcoesto (San Pedro F) Baneira ................................................... Barallns ................................................ Bello ....................................................... Braa, A ................................................ Cardezo ................................................. Castro, O ............................................... Corcoesto .............................................. Cruces .................................................... Cures ...................................................... Lamas, As .............................................. Milln ..................................................... Montefurado ......................................... Rectoral, A ............................................ Regoseco .......................................... Teixedo ..................................................

Feito 6 19 80 15 58 18 129 10 60 30 46 85 57 8 18 639

Feito 61 95 40 161 79 6 37 479

Feito 154 110 22 33 82 401

Comarca natural de Bergantios 203


Poboacin Dereito Nantn (San Pedro F) Ameixenda, A .................................... Bidual, O ............................................ Carballs, Os ...................................... Castro ................................................. Cuncha, A .......................................... Denelln ............................................. Martices, Os ....................................... Palleira, A ........................................... Aldea Casaro Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Casaro Total 104 23 29 17 19 30 56 6 284 Poboacin Dereito Riob (San Martio A) Barcia, A ............................................. Camafreita .......................................... Devesa, A ........................................... Esmorisa, A ....................................... Folgoso ............................................... Mata, A ............................................... Meixoeiro ........................................... Padrn .................................................. Riob ................................................... Soutochn .......................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Casaro Aldea Casaro Total 19 56 19 6 46 144 16 19 46 9 380 Poboacin Dereito Silvarredonda, A (San Pedro A) Avieira, A ............................................. Baneira ................................................. Paradoa ................................................. Pedra, A ............................................... Penela, A ............................................. Silvarredonda, A ................................. Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Total 28 25 28 32 39 48 200

Feito 100 23 29 16 19 30 54 6 277

Feito 19 55 19 6 45 139 16 19 45 9 372

Feito 27 25 28 32 39 48 199

204 Salvador Parga Pondal 21.3.- Poboacin do concello de Carballo (18.159 h) Poboacin do concello de Carballo, menos os lugares da Braa, Cparos e San Sadurnio da parroquia de Rus, que non pertencen a Bergantios. (18.025 h) CARBALLO
Aldemunde (Santa Mara Madanela de A) Aldemunde de Arriba .................................... Cadaveira, A .................................................... Fonte ................................................................ Tares ................................................................. Poboacin Dereito Aldea Casaro Casaro Aldea Total 90 14 14 62 180 Poboacin Dereito Ardaa (Santa Mara, P) Barreiro ............................................................. Carracedo ......................................................... Castro ................................................................ Cesta, A ............................................................. Esteves ............................................................. Gontade ............................................................ Igrexa, A ........................................................... Nov ................................................................... Pallas, As ........................................................... Pena (da) ............................................................ Pifaina, A .......................................................... Quintns ........................................................... San Mamede .................................................... Vivente .............................................................. Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Total 96 22 84 129 142 65 49 5 180 19 7 128 33 131 1.090 Poboacin Dereito Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro 43 12 26 26 41 14 25 14 Feito 87 14 14 58 173 Feito 90 22 82 124 137 63 47 5 174 19 7 124 33 127 1.054 Feito 43 12 22 26 34 13 25 13

Artes (San Xurxo A) Almacn, O .................................................. Altiboa, A ..................................................... Armeade ....................................................... Baltar ............................................................ Barral, O ....................................................... Cabalos ......................................................... Campo, O ..................................................... Choias ..........................................................

Comarca natural de Bergantios 205


Forno, O ...................................................... Fraga, A ........................................................ Igrexa, A ...................................................... Pallas, As ...................................................... Picoto ............................................................ Pinos, Os ...................................................... Pontenova, A ............................................... Quintela ........................................................ Telleira, A ..................................................... Vilanova ....................................................... Vilar .............................................................. Vilar de Francos .......................................... Xamozo, O .................................................. Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Casaro Casaro Aldea Aldea Total 55 26 15 31 24 129 44 33 25 27 50 23 9 692 Poboacin Dereito Berdillo (San Lourenzo P) An de Berdillo, O ................................... Campo, O ..................................................... Casas Novas, As .......................................... Costa, A ........................................................ Chacn ........................................................... Esmors, O ................................................... Ganduma, A ................................................ Igrexa, A ...................................................... Longras ........................................................ Moucho, O .................................................. Pieiro, O .................................................... Ponte Carral, A ........................................... Pozas, As ...................................................... Prego, O ....................................................... Pumara, A .................................................... Redonda, A .................................................. Regueira de Abaixo, A ............................... Regueira de Arriba, A ................................ Samiro .......................................................... Seixas, As ...................................................... Tella ............................................................... Vilarnovo ...................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Casaro Casaro Aldea Casaro Aldea Aldea Casaro Aldea Casaro Casaro Total 148 12 63 12 15 30 102 68 8 119 99 24 46 9 32 22 93 21 23 3 111 1.060 54 26 13 31 23 119 42 29 25 27 48 22 9 656 Feito 138 12 59 12 15 30 96 68 8 117 95 23 45 9 32 21 91 21 22 3 109 1.026

206 Salvador Parga Pondal


Poboacin Dereito Brtoa (Santa Mara P) An, O ........................................................... Campo, O ........................................................ Castro ............................................................... Corredoira, A .................................................. Charra, A ....................................................... Cheda, A .......................................................... Ferradal, O ...................................................... Guilfonxe ........................................................ Leboreo ........................................................... Loenzo de Abaixo .......................................... Loenzo de Arriba .......................................... Mirn .............................................................. Pedreira ............................................................ Ponte, A ........................................................... Porto da Rama ............................................... Queo de Abaixo ............................................. Queo de Arriba .............................................. Queo da Estrada .......................................... Rega, A ............................................................ Ro de Loenzo, O .......................................... Silvoso .............................................................. Vista Alegre .................................................... Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Casaro Total 78 64 27 28 17 45 55 23 35 31 236 55 97 43 152 57 26 143 15 22 8 1.257 Poboacin Dereito Cances (San Martio P) Cances da Vila ................................................ Cances Grande ............................................... Campo de San Pedro, O ................................ Lieiro ............................................................. Vilanova ........................................................... Vilario ............................................................ Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 117 431 81 105 49 68 791

Feito 68 61 27 28 17 42 53 23 31 29 226 52 92 43 147 55 25 139 15 20 8 1.201

Feito 114 409 19 100 48 66 756

Comarca natural de Bergantios 207


Poboacin Dereito Aldea Aldea Barrio Arrabalde Vila Aldea Barrio Barrio Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 39 400 98 151 1.663 53 62 174 56 4 234 127 84 24 22 34 3.225 Poboacin Dereito Entrecruces (San Xens P) Altiboa, A ........................................................ Campo, O ........................................................ Casais ............................................................... Castro, O ......................................................... Ctaro, O ......................................................... Covela, A ......................................................... Frveda ............................................................ Granxa, A ........................................................ Igrexa, A .......................................................... Lebosende ....................................................... Meixonfro, O ................................................. Outeirios ....................................................... Pazos ................................................................ Pieiro da Baixa, O ........................................ Pieiro da Alta, O ......................................... Porto Covo, O ................................................ Portochn ........................................................ Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Casaro Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea 29 12 41 111 52 12 4 49 14 31 56 127 55 96 9 19 55

Carballo (San Xon P) Barreira, A ....................................................... Brea, A ............................................................. Berdillo ............................................................ Campo da Feria .............................................. Carballo (capital) ............................................ Cernide ............................................................ Compostela ..................................................... Fisterra ............................................................. Grela, A ........................................................... Igrexa, A .......................................................... Lagoa, A .......................................................... Loureiros, Os .................................................. Monte, O ......................................................... Outeiro, O ....................................................... Ponte Rosende, A ........................................... Quintns ..........................................................

Feito 34 396 96 149 1.584 44 60 169 56 4 221 121 78 22 22 33 3.089

Feito 29 12 40 111 51 11 4 49 14 31 54 125 53 95 9 19 52

208 Salvador Parga Pondal


Redonda, A ...................................................... Rego, O ............................................................ Sabadn ............................................................. San Paio ........................................................... Vilachn ........................................................... Vilela ................................................................ Aldea Casaro Casaro Aldea Aldea Aldea Total 24 3 92 30 33 61 1.015 Poboacin Dereito Goins (Santo Estevo A) Bas .................................................................... Constenla, A .................................................... Goins de Arriba ............................................ Pieiro, O ........................................................ Vilanova ........................................................... Xoane ............................................................... Xoane da Estrada ........................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 111 20 68 107 14 200 70 590 Poboacin Dereito Lema (San Cristovo P) Agramaior ........................................................ Cambre ............................................................ Castrilln ......................................................... Centes ............................................................. Chamusqueira ................................................. Igrexa, A ......................................................... Outeiro, O ....................................................... Pardias ........................................................... Pedra do Sal, A ............................................... Regueira de Abaixo ........................................ Regueira de Arriba ......................................... Ro da Igrexa .................................................. Sambade .......................................................... Seixo, O ........................................................... Vilares, Os ....................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Casaro Casaro Aldea Casaro Total 26 131 159 39 118 191 35 15 2 53 43 18 23 7 86 24 3 91 30 32 60 999

Feito 111 18 67 105 13 188 63 565

Feito 26 122 150 39 114 175 32 15 2 50 43 17 22 7 814

Comarca natural de Bergantios 209


Poboacin Dereito Noicela (Santa Mara P) Algara ............................................................... Borrazs ........................................................... Campo, O ........................................................ Casadelas ........................................................ Casanova, A .................................................... Guelra, A ......................................................... Imende, A ........................................................ Infantas ............................................................ Nandufe .......................................................... Noicela ............................................................. Pereira, A ......................................................... Perucha, A ....................................................... Rapadoiro, O ................................................... Vespilleira, A ................................................... Xenarde ........................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Total 80 22 23 103 21 16 203 23 23 53 53 20 74 17 62 773 Poboacin Dereito Oza (San Breixo P) Braa, A ........................................................... Cabanas ............................................................ Igrexa, A .......................................................... Outeiro, O ....................................................... Oza Vella ......................................................... Rodo, O ........................................................... Serantes de Abaixo ......................................... Serantes do Medio ......................................... Torres, As ........................................................ Vilar do Carballo ............................................ Vilar de Uz ...................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 27 14 24 47 46 105 42 106 166 178 113 868

Feito 73 22 21 94 20 16 194 18 23 50 29 20 66 15 58 719

Feito 24 13 24 45 44 99 36 94 160 176 105 820

210 Salvador Parga Pondal


Poboacin Dereito Razo (San Martio P) Arnados ........................................................... Cambrelle ....................................................... Ntoma ............................................................ Nin ................................................................. Pardias ........................................................... Razo da Costa ................................................. Santa Maria ................................................... Vernes .............................................................. Vilar de Cidre .................................................. Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 21 47 301 39 50 212 13 13 124 820 Poboacin Dereito Rebordelos (San Salvador A) Carballedo ....................................................... Cestro ............................................................... Constenla ......................................................... Leira ................................................................. Rebordelos ...................................................... Sambade .......................................................... Vilar de Peres .................................................. Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 14 18 85 58 132 47 28 382 Poboacin Dereito Rus (Santa Mara P) Albors ............................................................. Areosa, A ......................................................... Arganosa .......................................................... Baralla .............................................................. Barbalde ........................................................... Betrs ................................................................ Bouzanogueira ................................................ Calvos ............................................................... Casal de Perros ............................................... Caxn ................................................................ Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea 125 9 36 33 90 31 39 82 12 50

Feito 21 45 292 35 50 209 13 13 118 796

Feito 13 17 81 56 128 45 27 367

Feito 116 9 35 32 86 31 37 79 11 45

Comarca natural de Bergantios 211


Cornaces .......................................................... Corredoira, A .................................................... Ferrol ................................................................. Gastrar .............................................................. Gomes, Os......................................................... Igrexa, A ............................................................ Lipares............................................................ Nogareda .......................................................... Outeiro de Abaixo ............................................. Outeiro de Arriba .............................................. Outn, O........................................................... Padreiro, O......................................................... Porto Paio, O...................................................... Ramil................................................................. Souto................................................................. Val, O.................................................................. Vilar de cima...................................................... Vilares................................................................ Vixoteira, A....................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Total 30 30 103 30 27 23 45 120 82 26 25 29 48 149 181 21 55 35 1.566 Poboacin Dereito Ssamo (Santiago P) Barcia, A .......................................................... Bardanca, A ..................................................... Castro, O ......................................................... Ceide ................................................................ Cepeira, A ........................................................ Espio, O ........................................................ Figueiroa .......................................................... Lamas ............................................................... Outeiro, O ....................................................... Picho, O ........................................................... Pordios .......................................................... Raa, A ........................................................... Ramil ................................................................ Torre, A ........................................................... Vilar de Suso ................................................... Vilares, Os ....................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Total 36 29 16 30 12 95 90 24 74 18 15 35 104 12 33 171 794 29 28 95 30 27 21 41 113 78 24 23 26 44 137 176 18 53 33 1.477

Feito 36 29 14 30 12 95 83 24 74 17 15 34 98 11 33 162 766

212 Salvador Parga Pondal


Poboacin Dereito Sofn (San Salvador P) Albeiro ............................................................. Ballota .............................................................. Boln ............................................................... Bouzas, As ....................................................... Bralle ............................................................... Calvelo de Abaixo .......................................... Calvelo de Arriba ........................................... Campo de Arriba ........................................... Canelas, As ...................................................... Carracha, A ..................................................... Carrs, Os ......................................................... Casanova, A .................................................... Corrallo ............................................................ Cotomil, O ...................................................... Cotote, O ......................................................... Covas de Abaixo ............................................. Covas de Arriba .............................................. Cruz, A ............................................................ Charra, A ....................................................... Ermida ............................................................. Evas .................................................................. Figueiras ........................................................... Freixal, O ......................................................... Gndara, A ...................................................... Gonzalbres ...................................................... Guitoi de Abaixo ............................................ Guitoi de Arriba ............................................. Guntin ............................................................ Lagarteira, A ................................................... Loureiro ........................................................... Maroas, As ....................................................... Monelos ........................................................... Monte, O ......................................................... Outeiro ............................................................ Paradela............................................................. Pedreira, A ....................................................... Periscal de Abaixo .......................................... Periscal de Arriba ........................................... Pilro, O ............................................................ Pia, A ............................................................. Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea 35 14 115 55 18 59 99 18 41 107 39 37 41 19 10 35 61 6 4 38 23 4 46 21 31 18 14 157 97 14 34 18 35 18 110 77 38 42 14 13

Feito 34 13 108 55 18 53 97 18 38 102 35 37 40 19 10 34 58 6 40 36 22 4 46 20 31 17 14 139 89 14 33 18 33 18 103 69 23 40 14 13

Comarca natural de Bergantios 213


Praza, A ........................................................... Prearada ........................................................... Rachola, A ....................................................... Ramiscosa, A ................................................... Reboredo, O .................................................... Reixa, A ........................................................... Ribeiria, A ..................................................... Ro, O ............................................................... Seixal, O ........................................................... Sete ................................................................... Sinande ............................................................. Sofandnigo .................................................... Tapia, A ............................................................ Tarambollo, O ................................................. Troin de Abaixo ............................................ Troin de Arriba ............................................ Troin do Medio ............................................ Vilar, O ............................................................ Vioo ............................................................... Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 41 69 5 108 20 16 32 36 41 27 39 86 20 64 39 21 24 32 60 2.492 Poboacin Dereito Vilela (San Miguel P) Castelo, O ........................................................ Salto, O ............................................................ San Miguel ....................................................... Vilela ................................................................ Aldea Aldea Aldea Aldea Total 182 95 68 54 399 41 68 5 103 20 16 30 34 41 27 36 78 20 62 38 19 24 29 57 2.369

Feito 171 89 67 51 378

214 Salvador Parga Pondal 21.4.- Poboacin do concello de Coristanco (8.414 h) Poboacin do concello de Coristanco, menos os lugares da Abelenda de Erbecedo; Mira, As Salgueiras e Campelo de Seavia; Esternande e A Ribela de Couso; e a parroquia completa de Cuns, que non pertencen a Bergantios. (7.660 h) CORISTANCO (Carballo)
Poboacin Dereito Agualada, A (San Lourenzo P) Agrilloi de Abaixo .......................................... Agrilloi de Arriba ........................................... Anido, O .......................................................... Bormoio .......................................................... Braeira, A ...................................................... Figueiroa .......................................................... Outeiro, O ....................................................... Salgueiras ......................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 23 55 34 410 28 64 154 16 784 Poboacin Dereito Santa Baia de Castro (Santa Baia P) Batn, O ........................................................... Carambola, A .................................................. Castro ............................................................... Cercedo, O ...................................................... Gatiande .......................................................... Igrexa ............................................................... Lume da Cova ................................................. Lume de Suso ................................................. Lumin ............................................................. Pedralta ............................................................ Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 11 47 117 31 48 23 46 92 52 32 499 Feito 17 55 33 393 26 64 151 16 755

Feito 11 47 112 30 47 23 46 91 52 32 491

Comarca natural de Bergantios 215


Poboacin Dereito Cereo (Santa Mara P) Cereo Vello ..................................................... Cotn, O .......................................................... Cruz de Agrelo, A .......................................... Gula ................................................................ Hedrada, A ...................................................... Lodeiros ........................................................... Pousada ............................................................ Vilaverde .......................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 36 40 130 31 42 37 41 208 565 Poboacin Dereito Coristanco (San Paio A) Baiordo ............................................................ Carrizal de Abaixo .......................................... Centia ............................................................. Codeseiras, As ................................................. Esfarrapa, A .................................................... Fornelos ........................................................... Furoca, A (capital) .......................................... Midn ............................................................... Outeiro de Baiordo, O .................................. Outeiro de Xavia, O .................................... Ponte Pequena, A ........................................... Rabuxenta, A ................................................... Riomouro, O ................................................... San Paio ........................................................... Tarandeiras, As ............................................... Vilarello ............................................................ Vilartrigueiro ................................................... Zanfogas .......................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 86 13 130 23 101 11 68 31 16 35 12 30 25 89 82 39 80 9 880

Feito 35 40 125 31 42 36 39 203 551

Feito 85 13 126 21 97 11 65 31 15 31 12 28 25 87 82 36 78 9 851

216 Salvador Parga Pondal


Poboacin Dereito Couso (San Miguel P) Bormoxoio ...................................................... Brenlla .............................................................. Couso ............................................................... Currs de Abaixo ............................................ Currs de Arriba ............................................. Furoca, A ......................................................... Pereiras ............................................................. Ventoso ............................................................ Vilar, O ............................................................ Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 17 107 29 54 26 11 86 24 83 437 Poboacin Dereito Erbecedo (San Salvador P) Braa, A ........................................................... Carballs, O ..................................................... Cepa, A ............................................................ Cereixa ............................................................. Cucheiros, Os ................................................. Figueiras ........................................................... Loureiros, Os .................................................. Pedreira, A ....................................................... Pomba, A ......................................................... Pumario, O .................................................... Ribeiro, O ........................................................ Silvn ................................................................ Soutochn ........................................................ Torre, A ........................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 57 25 14 75 28 13 19 42 133 17 70 103 48 98 742 Poboacin Dereito Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 10 87 30 42 72 30 271

Feito 17 105 29 52 25 11 86 24 82 431 Feito 56 25 14 72 28 13 19 39 127 16 68 99 48 92 716 Feito 10 80 29 42 72 30 263

Ferreira (Santa Mara A) Bieite de Abaixo ............................................. Bieite de Arriba .............................................. Ferreira ............................................................. Figueiras ........................................................... Pieiro, O ........................................................ Teixoeiras, As ..................................................

Comarca natural de Bergantios 217


Poboacin Dereito Xavia (Santo Toms P) Avieira, A ......................................................... Campo Longo ................................................. Ferreiro, O ....................................................... Igrexa, A .......................................................... Pedrouzo, O .................................................... Pieiro, O ........................................................ Poceiro, O ....................................................... Porcariza, A ..................................................... Sorribas ............................................................ Xavia .............................................................. Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 51 44 80 8 133 18 24 80 24 59 521 Poboacin Dereito Oca (San Martio A) Caal, O ........................................................... Capeln, O ...................................................... Carantos .......................................................... Codesido .......................................................... Miata, A ......................................................... Montecelo ........................................................ Oca ................................................................... Podrizo ............................................................. Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 27 21 101 235 136 82 85 65 752 Poboacin Dereito San Xusto (San Xian A) Cuca, A ............................................................ Lume ............................................................... Recesinde ........................................................ San Xusto ........................................................ Aldea Aldea Aldea Aldea Total 71 21 163 18 273

Feito 49 43 77 8 130 18 23 74 20 58 500

Feito 27 21 101 231 136 79 85 61 741

Feito 65 19 156 18 258

218 Salvador Parga Pondal


Poboacin Dereito Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 156 106 116 46 28 73 98 60 111 36 830 Poboacin Dereito Traba (Santa Mara P) Abellariza, A .................................................... Carballal, O ..................................................... Cerqueiras ....................................................... Igrexa, A .......................................................... Muo Seco ..................................................... Ro, O ............................................................... Rueiro, O ......................................................... San Roque ........................................................ Trabuxns ........................................................ Varela, A .......................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 22 29 21 77 76 13 102 147 45 33 565 Poboacin Dereito Valenza (San Pedro A) Bustelo ............................................................. Castrob .......................................................... Lestn .............................................................. Portoquintns ................................................. Ramalln, O .................................................... Ribela, A .......................................................... Serra, A ............................................................ Valenza ............................................................ Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 26 123 94 94 27 14 97 111 586

Seavia (San Mamede P) Amboade ......................................................... Arixn .............................................................. Buxn ............................................................... Cerqueirs ....................................................... Freixeiro ........................................................... Nogueira .......................................................... Rabadeira, A .................................................... Rodeiro, O ....................................................... Seavia ................................................................ Segufe ............................................................... Serrapio ............................................................

Feito 153 105 115 46 27 72 96 60 103 34 811

Feito 20 29 21 71 74 13 99 139 45 33 544

Feito 26 120 92 88 26 14 96 110 572

Comarca natural de Bergantios 219


Poboacin Dereito 86 75 14 175

Verdes (Santo Adrn A) Ervelleira, A .................................................... Aldea Morazs, O ...................................................... Aldea Ponte ................................................................ Aldea Total

Feito 86 75 14 175

21.5.- Poboacin do concello de Laxe (parte correspondente a Bergantios) (3.550 h) Parroquias de Laxe, Sarces, Serantes e Soesto, exclundo a Nande (San Simn) e Traba (Santiago), que non pertencen a Bergantios (2.161 h)
Laxe (Santa Mara P) Laxe (capital) ................................................... Vila Total Poboacin Dereito 1.241 1.241 Poboacin Dereito Sarces (San Amedio P) Cons ............................................................... Penelas ............................................................. Torrexallns .................................................... Virtudes, As ..................................................... Aldea 91 Casas de labranza 13 Aldea 158 Aldea 58 Total 320 Poboacin Dereito Serantes (Santa Mara A) Cabanas ............................................................ Cabo da Area, O ............................................. Canle, O ........................................................... Carrabete ......................................................... Conlle ............................................................... Lourido ............................................................ Pieiro, O ........................................................ Romea, A ......................................................... Salgueirn ........................................................ Trasfontns ..................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Casas de labranza Aldea Total 8 44 42 86 143 48 23 4 5 155 558 Feito 1.134 1.134

Feito 83 9 121 43 256

Feito 7 39 31 71 115 39 19 4 5 114 444

220 Salvador Parga Pondal


Poboacin Dereito Soesto (Santo Estevo A) Abaixo ............................................................. Casas Novas .................................................... Centeal ............................................................. Currs ............................................................... Rueiro, O ......................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Total 92 37 222 48 399

Feito 83 33 176 35 327

21.6.- Poboacin do concello da Laracha (11.459 h) Poboacin do concello da Laracha, menos os lugares do Corgo, Boimir, A Bouza, Currelos, As Salgueiras, Paradela, Cerqueira, Vista Alegre, O Refoxo e Vilario da parroquia de Soandres que non pertencen a Bergantios. (11.045) A LARACHA (Carballo)
Cabovilao (San Romn P) Amieiro, O ....................................................... Arn .................................................................. Braa, A ........................................................... Braa Grande, A ............................................ Campn, O ..................................................... Cancelo de Abaixo, O .................................... Cancelo de Arriba, O ..................................... Cancelo do Medio, O .................................... Cacharra, A ..................................................... Cardois ............................................................. Casanova, A .................................................... Castro, O ......................................................... Costa, A ........................................................... Cuartel, O ....................................................... Chamusco, O ................................................. Feal, O ............................................................. Formelle ........................................................... Forxa, A ........................................................... Goriz ................................................................ Grixario, O ...................................................... Lagarteira, A ................................................... Mourios, Os .................................................. Nogn .............................................................. Oldn ............................................................... Poboacin Dereito Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Casas de labranza Casas de labranza Casa labor Casas de labranza Casas de labranza Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea 9 29 21 26 31 19 71 70 6 52 10 14 4 12 12 42 4 12 15 25 19 16 109 46 Feito 9 29 21 26 31 19 71 69 6 49 10 13 4 12 12 39 3 12 15 24 19 16 106 45

Comarca natural de Bergantios 221

Padronelo ........................................................ Raxido ............................................................. Rega, A ............................................................. Regado, O ........................................................ Ribas, As .......................................................... Riotorto ........................................................... Salgueiral, O .................................................... Sande ................................................................ Teixoeira, A ..................................................... Telleira, A ........................................................ Torre, A ........................................................... Trasande .......................................................... Vilar, O ............................................................

Aldea Casas de labranza Casas de labranza Aldea Casas de labranza Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Casas de labranza Total

50 13 15 70 7 43 7 19 86 47 8 11 19 1.069

50 13 15 69 7 41 7 17 84 46 8 11 19 1.047

Cain (Santa Mara do Socorro P) Alvite ................................................................ Cain ................................................................ Campo da Costa, O ....................................... Cima de Vila .................................................... Fonte ................................................................ Goxn .............................................................. Milagres, Os .................................................... Outeiro, O ....................................................... Pazo, O ............................................................ Pedreira, A ....................................................... Xermaa ..........................................................

Poboacin Dereito Feito Casas de labranza Vila Casas de labranza Aldea Casas de labranza Aldea Capela Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Total 15 503 13 20 19 14 13 10 31 186 824 15 494 12 20 18 14 13 8 30 181 805

Poboacin Dereito Feito Coiro (San Xian P) Alto, O ............................................................. Arganal, O ....................................................... Barbacn .......................................................... Campo Novo, O ............................................. Campn, O ..................................................... Casal do Monte, O ......................................... Aldea Casas de labranza Casas de labranza Casas de labranza Casas de labranza Casas de labranza 12 20 16 6 8 17 11 19 16 6 8 16

222 Salvador Parga Pondal


Casanova, A .................................................... Coirn .............................................................. Corredoira, A .................................................. Coto, O ............................................................ Cruceiro, O ..................................................... Cubo ................................................................ Champaina, A ................................................. Decoita, A ....................................................... Ferrara, A ....................................................... Ferrulleira, A ................................................... Fontefra, A ..................................................... Fraga, A ........................................................... Godn .............................................................. Guds ................................................................ Igrexario .......................................................... Lamalonga, A .................................................. Longra .............................................................. Loureiro, O ..................................................... Lourenceira, A ................................................ Mall ................................................................ Manxarn ......................................................... Maseo, O.......................................................... Matosa, A ........................................................ Medoa, A ....................................................... Meneiroas, As ................................................. Morgade ........................................................... Muos de Abaixo, Os ................................... Muos de Arriba, Os .................................... Novs ............................................................... Painceira, A ..................................................... Pazo Vello, O .................................................. Pedra, A ........................................................... Penso ............................................................... Pereiro, O ........................................................ Pas ................................................................... Ramisquido ..................................................... Rapadas, As ..................................................... Riba .................................................................. Taberna Nova, A ............................................ Tenda, A .......................................................... Toural, O ......................................................... Vilar, O ............................................................ Casas de labranza Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Casas de labranza Casas de labranza Casas de labranza Aldea Casas de labranza Aldea Casas de labranza Aldea Casas de labranza Casas de labranza Casas de labranza Aldea Casas de labranza Casas de labranza Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Casas de labranza Casas de labranza Casas de labranza Casas de labranza Casas de labranza Aldea Casas de labranza Casas de labranza Casas de labranza Casas de labranza Total 26 63 8 11 22 4 30 2 24 19 11 11 5 12 4 16 15 28 22 12 4 43 4 16 47 26 28 25 35 2 38 25 19 3 17 16 9 17 21 6 10 12 847 24 63 8 11 22 4 29 2 23 19 11 11 5 11 4 16 15 28 22 11 4 42 4 16 47 26 27 25 35 2 34 25 19 3 17 16 9 17 21 6 10 12 832

Comarca natural de Bergantios 223


Poboacin Dereito Feito Casas de labranza Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 15 3 2 43 33 40 81 72 7 38 25 28 44 17 81 68 23 620 14 3 2 43 32 40 80 71 7 38 25 27 44 17 77 68 23 611

Erboedo (Santa Mara A) Barreira, A ....................................................... Campo da Ran, O .......................................... Carballeira, A .................................................. Cendn ............................................................ Cercido ............................................................ Erboedo de Abaixo ....................................... Fontenla, A ...................................................... Igrexario, O ..................................................... Loureiro, O ..................................................... Paredes ............................................................. Pereira, A ......................................................... Pieiro, O ........................................................ Portela, A ......................................................... Reirs ................................................................. San Paio ........................................................... Vilar, O ............................................................ Vilarmaior .......................................................

Golmar (San Bieito A) Calvela, A ......................................................... Folgueiros ........................................................ Fragoso ............................................................ Golmar ............................................................. Groba ............................................................... Igrexario .......................................................... Lamas ............................................................... Orxeiras, As ..................................................... Pedra, A ........................................................... Ramallal, O ...................................................... Regueiro, O ..................................................... Requesende ..................................................... Rocha, A .......................................................... San Cristovo .................................................... Tabeira, A ........................................................ Talladas, As .....................................................

Poboacin Dereito Feito Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 34 21 46 45 37 106 63 21 44 30 18 83 128 18 20 43 785 29 21 45 44 37 101 62 20 42 29 18 78 125 16 20 42 755

224 Salvador Parga Pondal


Poboacin Dereito Feito Lemaio (Santa Maria P) Estrada, A ....................................................... Cruceiro Vello, O ........................................... Fontaa de Abaixo, A ................................... Fontaa de Arriba, A .................................... Fontaa do Medio, A ................................... Grixario, O ...................................................... Lemaio ............................................................. Pedreira, A ....................................................... Pereiro, O ........................................................ Pousadas .......................................................... Proame ............................................................. Quenxe ............................................................. Ramo, O .......................................................... Tuxe de Abaixo .............................................. Tuxe de Arriba ............................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Total 67 16 24 19 60 25 70 19 35 20 47 20 35 21 61 539 66 16 24 19 60 24 68 19 35 20 45 20 34 21 61 532

Poboacin Dereito Feito Lendo (San Xian P) Abelares, Os .................................................... Bastn, O ........................................................ Bragunde ......................................................... Campo da Porta, O ........................................ Campo de Bragunde, O ................................ Canle, O .......................................................... Cruceiro Novo, O ......................................... Escurido .......................................................... Esquipa, A ....................................................... Grixario, O ...................................................... Larn ................................................................. Lexas ................................................................ Lista .................................................................. Samirns .......................................................... Torre, A ........................................................... Xesteira, A ....................................................... Xoios ................................................................ Casas de labranza Aldea Aldea Casas de labranza Casas de labranza Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Casas de labranza Total 6 27 71 31 8 10 55 79 9 111 19 7 69 29 20 86 11 648 6 27 71 31 8 10 52 76 9 109 18 7 65 28 16 83 11 628

Comarca natural de Bergantios 225


Poboacin Dereito Feito Casas de labranza Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Total 17 39 8 10 150 47 23 33 50 156 1 215 7 26 25 807 17 38 8 10 147 46 23 30 50 145 1 215 7 25 25 786

Lestn (San Martio A) Aguincho, O ................................................. Barreira, A ....................................................... Braa ................................................................ Castro, O ......................................................... Centulle ............................................................ Fofelle .............................................................. Ganduma, A .................................................... Grela ................................................................. Igrexario, O ..................................................... Lestn .............................................................. Mesn, O ......................................................... Paiosaco ........................................................... Rabadeira ......................................................... Raeiras, As ..................................................... Torre, A ...........................................................

Poboacin Dereito Feito Montemaior (Santa Mara Madanela P) Adrn ............................................................... Baiuca, A ......................................................... Balvs ................................................................ Baldomir .......................................................... Bardenlos ......................................................... Batalo, O .......................................................... Brumins ......................................................... Canedo, O ....................................................... Carballa Redonda, A ...................................... Casanova, A .................................................... Casavella, A ..................................................... Casas Longas .................................................. Castieira, A ................................................... Cerdeira, A ...................................................... Cernadas, As ................................................... Cerqueiras, As ................................................. Cumins ........................................................... Chamusqueira, A ............................................ Ferreira, A ....................................................... Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Casas de labranza Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea 29 16 26 34 19 22 28 56 46 26 18 41 45 68 40 7 56 11 31 29 16 23 34 19 22 25 53 46 24 18 40 44 67 39 7 54 11 26

226 Salvador Parga Pondal


Fieira, A ........................................................... Gallardo, O ..................................................... Goexe .............................................................. Igrexario, O .................................................... Lagarteira, A ................................................... Leboras, As .................................................... Lorteiro, O ...................................................... Loureiro, O ..................................................... Mondragona, A .............................................. Nebrexe ........................................................... Nocellas, As .................................................... Outeiro, O ....................................................... Penela, A ......................................................... Pazos ................................................................ Pena, A ............................................................ Penedo, O ....................................................... Propeste .......................................................... Pumar, O ......................................................... Ramiscal, O ..................................................... Rao, O ............................................................ Ribeiria, A ..................................................... Sabaceda de Abaixo ....................................... Sabaceda de Arriba ........................................ San Fins ........................................................... Santa Margarida .............................................. Seixias, As ...................................................... Sop, O ............................................................ Trigueira, A ..................................................... Vilario ............................................................ Viso, O ............................................................ Xestal, O ......................................................... Zanfoga ........................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Total 55 9 17 31 24 19 39 14 16 37 13 19 13 23 39 21 33 11 35 39 4 25 38 40 96 12 23 19 51 63 34 39 1.570 53 9 16 29 24 19 37 14 10 29 13 19 9 20 37 19 32 11 31 36 4 22 37 40 89 10 22 18 45 61 33 39 1.483

Soandres (San Pedro P) Abeleira de Bocixa, A .................................... Abeleira de Boimir, A .................................... Abruedo, O ................................................... Armada Vella, A ............................................. Baiuca, A ..........................................................

Poboacin Dereito Feito Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Casas de labranza 32 33 7 44 10 31 31 7 44 10

Comarca natural de Bergantios 227


Bocixa .................................................................. Borreiros ............................................................. Brea, A ................................................................. Campo, O ............................................................ Castieira, A ....................................................... Compaeiro ........................................................ Condes ................................................................. Condesuso .......................................................... Corveira, A .......................................................... Curuxeira, A ....................................................... Curuxido ............................................................. Curros .................................................................. Encin .................................................................. Ferradura, A ........................................................ Ferreiros ............................................................ Fraga, A ............................................................... Goln ................................................................. Insuaboa .............................................................. Loureiro de Bocixa, O ...................................... Loureiro de Boimir, O ...................................... Loureiro de Borreiros, O .................................. Mantin ............................................................. Manlle ................................................................ Medado ................................................................ Millarada, A ......................................................... Nio, O ............................................................... Orraca, A ............................................................. Outeiro, O ........................................................... Pazos .................................................................... Pereiro, O ............................................................ Portodoso, O ...................................................... Priorato, O .......................................................... Revirente ............................................................. Revoltia, A ........................................................ Saldante ............................................................... Samir .................................................................... Santa Baia ............................................................ Silvoso ................................................................. Tboas, As .......................................................... Tapia, A ............................................................... Torre, A ............................................................... Toural, O ............................................................. Trixezo ................................................................. Vilanova ............................................................... Vilar da Fraga ..................................................... Villamir ................................................................ Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Total 32 31 13 8 12 47 87 121 18 16 24 25 72 6 9 34 41 21 17 9 17 29 15 17 29 6 39 15 11 44 20 19 41 39 33 16 46 49 18 29 12 27 21 10 16 37 1.424 31 31 13 8 12 40 87 121 18 15 24 25 71 6 9 32 39 21 15 9 17 29 11 17 29 4 33 15 10 44 20 19 35 34 31 16 46 48 18 27 12 22 20 10 16 35 1.368

228 Salvador Parga Pondal


Poboacin Dereito Feito Aldea Casas de labranza Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Total 47 18 22 46 6 18 17 7 27 30 8 17 10 8 36 7 324 44 18 18 42 4 17 17 7 25 28 8 16 10 7 33 6 300

Soutullo (Santa Mara P) Abeleira, A ....................................................... Alto ................................................................... Bidueiros, Os .................................................. Cardosas, As .................................................... Fieital, O .......................................................... Gosende ........................................................... Igrexario, O ..................................................... Melio, O ........................................................... Seixo, O ........................................................... Seixoso, O ....................................................... Vente ................................................................ Vilanova ........................................................... Vilar, O ............................................................ Vilar de Boi, O ................................................ Xesta, A ........................................................... Xesteira, A .......................................................

Tors (Santa Mara P) Estramil ........................................................... Gabenlle ........................................................... Gndara, A ...................................................... Ganduma, A .................................................... Guilfoi .............................................................. Igrexario .......................................................... A Laracha (capital) ......................................... Lebors ............................................................. Lugar do Campo ............................................ Mioteira, A .................................................... Mirn ............................................................... Montaa ........................................................... Ponte, A ........................................................... Portela, A ......................................................... Riotorto ........................................................... Santa Luca ...................................................... Tors ................................................................. Torre ................................................................. Torre de Cillobre, As ..................................... Troa .................................................................. Vilasuso ............................................................

Poboacin Dereito Feito Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Lugar Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Total 155 102 18 9 28 31 122 40 45 78 20 53 15 7 25 30 25 8 61 52 51 975 152 99 17 6 26 31 107 40 43 70 20 51 15 7 23 30 25 8 58 47 50 925

Comarca natural de Bergantios 229


Poboacin Dereito Feito Vilao (Santiago A) Amboade ......................................................... Areosa, A ......................................................... Barreira, A ....................................................... Botica, A .......................................................... Bos Aires ......................................................... Bustelo ............................................................. Ferreiros ........................................................... Fervenzas, As .................................................. Formigueiro, O ............................................... Fornelos ........................................................... Fraga, A ........................................................... Fragunde .......................................................... Gravido ............................................................ Lamela, A ........................................................ Marfulo ............................................................ Mens, Os ........................................................ Montes Claros ................................................. Pazo, O ............................................................ Panela, A .......................................................... Quintns .......................................................... Ribela ............................................................... Samiro .............................................................. Seixo, O ........................................................... Telleira, A ........................................................ Vilao ............................................................... Via, A ............................................................. Vista Alegre ..................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casa labor Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 36 164 14 58 9 78 22 16 63 12 16 10 9 37 31 24 26 45 18 29 38 26 17 19 107 58 17 993 34 158 14 54 9 76 22 15 63 12 16 10 9 37 30 24 26 45 14 26 38 26 17 18 105 58 17 973

230 Salvador Parga Pondal 21.7.- Poboacin do concello de Malpica de Bergantios (7.098 h) MALPICA DE BERGANTIOS
Poboacin Dereito Feito Barizo (San Pedro A) Bareango .......................................................... Campelo, O ..................................................... Casa Grande, A .............................................. Castro, O ......................................................... Picho, O ........................................................... Pibidal, O ......................................................... Quinteiro, O .................................................... Aldea Lugar Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 35 206 35 41 4 26 76 423 35 201 31 41 4 25 69 406

Poboacin Dereito Feito Buo (Santo Estevo P) Buo ................................................................. Lugar Total 960 960 891 891

Poboacin Dereito Feito Cambre (San Martio A) Avio ................................................................ Bicerrn ........................................................... Cambre ............................................................ Escras ............................................................... Loutoo ........................................................... Xesteira, A ....................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 96 27 67 72 102 15 379 91 24 59 66 94 15 349

Comarca natural de Bergantios 231


Poboacin Dereito Cerqueda (San Cristovo, P) Aldeola, A ........................................................ Algadn ............................................................ Ardeleiro .......................................................... Arixn .............................................................. Canelas ............................................................. Cen, O ............................................................ Cerqueda .......................................................... Cortes, As ........................................................ Filgueira ............................................................ Gomoroto, O .................................................. Lagoa, A ........................................................... Leduzo .............................................................. Loroxo .............................................................. Paraconda ....................................................... Pazo, O ............................................................. Pozacas, As ...................................................... Taraio ................................................................ Telleira, A ......................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Total 63 5 62 67 15 57 75 30 125 22 23 138 19 66 30 68 17 31 913 Poboacin Dereito Leiloio (Santa Mara P) Brin ................................................................. Castro, O .......................................................... Choupana, A ................................................... Empalme, O .................................................... Feria Nova, A .................................................. Pedrosa, A ........................................................ Pernes ............................................................... Pieiro, O ......................................................... Rabuceiras, As ................................................. Raxeira, A ......................................................... Trmoa, A ........................................................ Vilar .................................................................. Xesteira, A ....................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Total 86 9 21 36 58 147 39 168 103 12 14 96 16 805

Feito 59 5 61 65 15 42 74 26 121 22 23 134 19 66 24 65 17 31 869

Feito 86 9 21 36 56 144 37 150 95 12 11 90 14 761

232 Salvador Parga Pondal


Poboacin Dereito Feito Malpica de Bergantios (San Xulin P) Cancela de Areas ............................................ Malpica de Bergantios (capital)................... Medros, Os ...................................................... Pieiros, Os ..................................................... Seaia .................................................................. Seixas ................................................................ Sisargas (illas) .................................................. Vilarnovo ......................................................... Vistas, As ......................................................... Aldea Vila Aldea Aldea Aldea Aldea Faro e semforo Aldea Aldea Total 29 1.779 18 64 436 160 14 52 22 2.574 29 1.702 18 62 432 159 13 51 22 2.488

Poboacin Dereito Feito Mens (Santiago P) Asalo ................................................................ Badarra ............................................................. Casas Novas, As ............................................. Torres, As ........................................................ Mens ................................................................. Porto do Fondo .............................................. Requeixo, O ..................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Total 178 29 11 10 370 59 15 672 158 26 10 10 343 57 14 618

Poboacin Dereito Feito Vilanova de Santiso (San Tirso P) Beo ................................................................... Casas do Monte, As ....................................... Pontella, A ....................................................... Ro de Va, O ................................................... San Tirso .......................................................... Vigo .................................................................. Aldea Casaro Aldea Casaro Aldea Aldea Total 343 11 139 17 113 111 734 335 11 134 17 113 106 716

Comarca natural de Bergantios 233 21.8.- Poboacin do concello de Ponteceso (9.780 h) PONTECESO
Poboacin Dereito Feito Anllns (San Fins P) Anllns de Arriba ........................................... Anllns Grande .............................................. Campo, O ........................................................ Campo do Curro ............................................ Garga, A .......................................................... Samia, A .......................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 188 154 97 5 67 17 528 179 145 85 5 64 17 495

Poboacin Dereito Feito Brantuas (San Xian P) nxeles, Os ..................................................... Aldea Brantuas de Abaixo ........................................ Aldea Brantuas de Arriba ......................................... Aldea Total 63 178 246 487 56 162 206 424

Poboacin Dereito Feito Cores (San Martio P) Bardaio ............................................................. Barreiros, Os ................................................... Campara, A ..................................................... Castro, O ......................................................... Cores ................................................................ Figueiroa .......................................................... Lamela, A ........................................................ Limioa ............................................................ Miraflores ........................................................ Ourada, A ........................................................ Santa Cruz ....................................................... Viladesuso ....................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 73 23 166 75 150 98 16 110 23 101 62 26 992 65 23 154 68 140 96 16 103 21 100 57 25 936

234 Salvador Parga Pondal


Poboacin Dereito Feito Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 06 164 242 109 35 118 36 910 185 155 220 99 31 110 33 833

Corme Aldea (Santo Adrn P) Aldea, A ........................................................... Costa, A ........................................................... Escobia, A ....................................................... Froxn .............................................................. Gondomil ........................................................ Guxn ............................................................... Roncudo, O .....................................................

Poboacin Dereito Feito


Corme Porto (Nosa Seora dos Remedios A)

Candelago ........................................................ Corme Porto ................................................... Pedras Midas, As .......................................... Regadias, As ..................................................

Aldea Aldea Aldea Aldea Total

14 2.406 15 41 2.476

14 2.350 15 41 2.420

Poboacin Dereito Feito Cospindo (San Tirso P) Balars .............................................................. Briallo, O ......................................................... Brixera, A ....................................................... Campo, O ........................................................ Cerezo de Abaixo ........................................... Couto, O .......................................................... Currs ............................................................... Ponteceso (capital) ......................................... Quinteiro ......................................................... Torno ............................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 25 54 53 82 75 179 74 124 51 42 759 24 50 50 77 70 162 57 121 50 41 702

Graa, A (San Vicenzo A) Carballido ........................................................ Aldea Cerezo de Arriba ............................................ Aldea Lestimoo ....................................................... Aldea Total

Poboacin Dereito Feito 226 40 211 477 200 38 196 434

Comarca natural de Bergantios 235


Poboacin Dereito Feito Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 8 109 204 12 59 104 496 8 102 186 11 45 96 448

Xornes (San Xon P) Ardabn ........................................................... Froxn .............................................................. Xornes ............................................................. Pontedona, A .................................................. Santo Antonio ................................................ Sergude ............................................................

Langueirn (San Xian A) Carrasqueira, A ............................................... Langueirn ...................................................... Melcos, Os ....................................................... Vitureira, A ......................................................

Poboacin Dereito Feito Aldea Aldea Aldea Aldea Total 94 62 74 64 294 93 60 74 62 289

Nemeo (San Tom A) Campara, A ..................................................... Nemeo ........................................................... Porto do Souto, O .......................................... Rueiro, O .........................................................

Poboacin Dereito Feito Aldea Aldea Aldea Aldea Total 57 38 72 53 220 57 38 67 51 213

Nins (San Xon A) Nins ............................................................. Aldea Total

Poboacin Dereito Feito 355 355 300 300

Pazos (San Salvador P) Ameixenda, A ................................................. Pazos de Abaixo ............................................. Pazos de Arriba .............................................. Salgueiras, As ..................................................

Poboacin Dereito Feito Aldea Aldea Aldea Aldea Total 36 395 150 19 600 33 358 132 17 540

236 Salvador Parga Pondal


Poboacin Dereito Feito Tallo (Santo Andr P) Bugalleira, A .................................................... Casas Novas, As ............................................. Pardias ........................................................... Rieiro, O .......................................................... Tallo .................................................................. Vilasuso ............................................................ Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 192 78 60 26 50 69 475 177 77 58 53 48 68 451

Poboacin Dereito Feito Tella (Santo Eleuterio P) Calle, A ............................................................. Cuarros, Os ................................................... Fontn .............................................................. Gndara, A ...................................................... Petn, O .......................................................... Rueiro, O ......................................................... Seixos, Os ........................................................ Trabe, A ........................................................... Vereda, A ......................................................... Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 68 110 153 209 123 110 132 320 210 1.435 61 91 145 180 115 99 116 299 189 1.295

21.9.- Poboacin do concello de Arteixo (parte correspondente a Bergantios) Parroquias de Armentn, Barran, Chamn, Larn, Monteagudo, Sorrizo e os lugares de Pregun, Vilarnovo e A Estrada de Laas do concello de Arteixo. (3114 h)
Poboacin Dereito Feito Armentn (San Pedro P) Anzobre ........................................................... Armentn de Arriba ...................................... Barreiros, Os ................................................... Campolongo ................................................... Castro, O ......................................................... Corredoira, A .................................................. Crucella, A ....................................................... Chousa da Fraga ............................................. Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Muos 52 14 23 13 17 12 27 53 14 23 13 17 12 27 -

Comarca natural de Bergantios 237


Estrada, A ........................................................ Grela, A ........................................................... Ibia .................................................................... Igrexario, O ..................................................... Monte, O ......................................................... Pena do Corvo, A ........................................... Perillona, A ...................................................... Roque, O ......................................................... Rors ................................................................. Telleira, A ........................................................ Xesta, A ........................................................... Xesteira, A ....................................................... Aldea Muos Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 26 22 8 3 20 25 11 132 26 41 12 484 26 20 6 3 17 25 10 128 26 41 12 473

Poboacin Dereito Feito Barran (San Xian A) Branquenza ..................................................... Campo, O ........................................................ Esfarrapa, A ................................................... Galo, O ............................................................ Igrexario, O ..................................................... Outeiro, O ....................................................... Pata, A .............................................................. Sar .................................................................... Seara, A ............................................................ Sisalde .............................................................. Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 45 59 39 65 53 19 36 44 13 18 391 42 55 39 64 53 19 36 44 13 18 383

Chamn (Santaia A) Brea, A ............................................................. Chamn de Abaixo ......................................... Chamn de Arriba ........................................... Chamn do Medio .......................................... Igrexario, O ..................................................... Santaia de Abaixo ........................................... Santaia de Arriba ............................................ Vioo ...............................................................

Poboacin Dereito Feito Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 29 92 106 74 68 26 100 15 510 29 91 104 70 66 23 93 15 491

238 Salvador Parga Pondal


Poboacin Dereito Feito Laas (Santa Mara P) Estrada, A ........................................................ Casaro Pregun ............................................................. Aldea Vilarnovo ......................................................... Aldea Total 5 136 68 209 5 135 67 207

Poboacin Dereito Feito Larn (Santo Estevo P) Anide, O .......................................................... Bons ................................................................. Casanova, A .................................................... Casas Novas, As ............................................. Coque, O ......................................................... Fraga, A ........................................................... Groba, A .......................................................... Groba de Abaixo, A ....................................... Groba de Arriba, A ........................................ Igrexario, O ..................................................... Larn de Arriba ............................................... Mirn ............................................................... Paiosaco ........................................................... Paradela ............................................................ Pedra, A ........................................................... Pieiro, O ........................................................ Ra, A .............................................................. Vigo .................................................................. Casaro Casaro Aldea Casaro Casaro Aldea Muos Casaro Casaro Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Casaro Total 16 15 26 13 24 67 17 22 18 27 110 116 52 33 22 41 12 631 15 14 25 8 22 61 16 16 18 23 106 110 52 31 20 41 12 590

Poboacin Dereito Feito Monteagudo (San Tom P) Barreiros, Os ................................................... Batn, O ........................................................... Bosque, O ........................................................ Cachada, A ...................................................... Casaldegas ....................................................... Casanova, A .................................................... Corteo de Abaixo ........................................... Corteo de Arriba ............................................ Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea 26 10 11 75 22 47 8 22 26 9 10 74 22 46 8 22

Comarca natural de Bergantios 239


Esquipa, A ....................................................... Folgueira, A ..................................................... Freixal ............................................................... Fren ................................................................ Gomesende ..................................................... Ibia, A .............................................................. Igrexario, O ..................................................... Mirn ............................................................... Pieiro, O ........................................................ Ramilo .............................................................. Rocha, A .......................................................... Sande ................................................................ Veiga, A ............................................................ Vilanova ........................................................... Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casaro Aldea Aldea Aldea Aldea Total 30 15 34 111 22 54 87 18 12 8 31 39 12 25 719 29 14 33 111 22 52 82 18 12 8 31 39 12 25 705

Sorrizo (San Pedro P) Campo, O ........................................................ Castelo ............................................................. Cendemil .......................................................... Covadas, As ..................................................... Eirs .................................................................. Gondreo .......................................................... Igrexario, O ..................................................... Lagoa, A .......................................................... Moucho, O ...................................................... Pedregueira, A ................................................. Porto, O ........................................................... Pousada ............................................................ Seixo, O ...........................................................

Poboacin Dereito Feito Aldea Aldea Casaro Casaro Aldea Casaro Aldea Aldea Casaro Aldea Casaro Casaro Aldea Total 36 15 19 11 19 3 57 63 27 12 7 17 17 303 34 15 17 11 15 3 57 62 27 11 7 16 17 292

240 Salvador Parga Pondal 21.10.- Poboacin do concello de Cerceda (parte correspondente a Bergantios) Lugares da Abeleira, O Brazal de Abaixo, A Cova das Andes, Gosende, A Silva, Tasende, O Toural, Vilamarta de Arriba, O Vilarvello, Xende, da parroquia de Rods, do concello de Cerceda. (540 h)
Rods (San Martio P) Abeleira, A ....................................................... Brazal de Abaixo, O ....................................... Cova das Andes, A ......................................... Gosende ........................................................... Silva, A ............................................................. Tasende ............................................................ Toural, O ......................................................... Vilamarta de Arriba ....................................... Vilarvello, O .................................................... Xende ............................................................... Poboacin Dereito Feito Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Total 41 41 24 40 191 61 34 68 22 29 551 41 40 24 40 187 60 34 63 22 29 540

21.11.- Poboacin do concello de Tordoia (parte correspondente a Bergantios) Lugares de Baldaio, Bouzarn e O Casal da parroquia de Andoio e os lugares da Filgueira de Abaixo, Nio do Corvo, O Pazo, Pispieiro, O Pousadoiro, O Rapadoiro e A Torre da parroquia de Anxeriz do concello de Tordoia. (311 h)
Andoio (San Mamede P) Baldaio ............................................................. Casas de labranza Bouzarn .......................................................... Casas de labranza Casal, O ........................................................... Casas de labranza Total Poboacin Dereito Feito 19 29 24 72 19 29 24 72

Anxeriz (Santa Mara P) Filgueira de Abaixo, A ................................... Nio do Corvo ............................................... Pazo, O ............................................................ Pispieiro, O ...................................................... Pousadoiro, O ................................................. Rapadoiro, O ................................................... Torre, A ...........................................................

Poboacin Dereito Feito Aldea Aldea Aldea Aldea Aldea Casas de labranza Aldea Total 18 34 53 31 52 28 35 261 18 34 52 29 49 28 29 239

Comarca natural de Bergantios 241 21.12.- Poboacin do concello de Zas (parte correspondente a Bergantios) Lugares de Murio e Regalados da parroquia do Allo do concello de Zas. (84 h)
Allo, O (San Pedro, A) Murio ............................................................. Aldea Regalados ......................................................... Aldea Total
145

Poboacin Dereito Feito 54 34 88 50 34 84

Noutro lugar dixemos que Dantn Cereceda daba para a comarca berganti unha extensin superficial de 795,37 km2. No mesmo traballo, o Sr. Dantn asigna comarca de Bergantios unha poboacin total de 30.100 h a causa de ter omitido a poboacin dos concellos de Cabana de Bergantios e Coristanco. Resltalle, polo tanto, unha poboacin relativa moi escasa, de 38 h por km2.

145 Vid. Juan Dantn Cereceda (1.9422): Regiones naturales..., Op. Cit.

Fotografa 29-2. Unha ponte na estrada de Fisterra.

Comarca natural de Bergantios 243 22.- Parroquias 22.1.- A parroquia Os concellos ou municipios e os partidos xudiciais, polo menos en Galicia, son unhas divisins puramente administrativas e xudiciais, que se limitan case exclusivamente esfera oficial. A parroquia, en cambio, un elemento substancial, vivo, activo, digamos xeogrfico e histrico. Que a parroquia? o conxunto de lugares agrupados, pero mis ou menos dispersos, arredor dunha igrexa. Estas estn integradas por un nmero variable de lugares. Os lugares son, pois, as unidades primordiais que forman outra unidade de orde superior adaptadas realidade dos casos, esta a parroquia146. O lugar ou aldea encntrase formado por curto nmero de vecios e unidos forman a freguesa. A igrexa o seu centro e o seu adro o lugar de reunin sada da misa dominical. A parroquia rxese pola voz das camps da sa igrexa. A presenza do concello vaga, menos insistente, a pesar da desaparicin de antigas institucins econmicas e administrativas. As parroquias, unidades vitais, clulas do organismo espontneo, constante e natural da poboacin, son de moi diferente extensin, censo e relacins internas e externas147. O lugar ofrcenos, polo tanto, o tipo mis simple ou sinxelo de agrupacin, formado, s veces, dun curto nmero de casas e adoita ocorrer que, mis ben que un ncleo urbano, son un conxunto de vivendas illadas mis ou menos prximas entre si e cando se encontran agrupadas e ata amoreadas reina a maior desorde en canto distribucin dos seus edificios. Os lugares agrpanse e a parroquia asntase entre o bosque, os prados e as terras de labor, sendo, polo tanto, unidades vitais. Desde o punto de vista da xeografa humana, a parroquia perdura a pesar de todos os cambios que se poidan efectuar no mbito administrativo. Como unha organizacin vital, a parroquia vara tanto no seu aspecto como na extensin, pero a sa esencia a mesma. A parroquia unha especie de comunidade espiritual e denominacin colectiva dun determinado territorio coa poboacin que o habita. A parroquia a entidade tpica e tradicional da rexin galega e a organizacin relixiosa asentouse sobre unha organizacin xa anterior. Etimoloxicamente, significa convivencia local ou vecindade e ten un terreo por onde se estende con lmites claramente sinalados e conservados tradicionalmente e mantidos inalterables durante moitsimas xeracins. Estes lmites son fronteiras naturais establecidas polos cursos dos ros, as alturas dos montes etc. As que a parroquia, xuntamente sa significacin civil, ten outra relixiosa ou eclesistica que a igrexa adoptou e afianzou.
146 Vid. Ramn Otero Pedrayo (1.928): Paisajes y problemas..., Op. Cit. 147 Cfr. Ramn Otero Pedrayo (1.9452): Gua de Galicia, Op. Cit., p. 61.

244 Salvador Parga Pondal A parroquia, en canto eclesistico, leva tamn o nome de freguesa, ou sexa, a reunin de fillos da Igrexa (filiuseclesiae: fregus), e esta agregou parroquia unha advocacin ou ttulo sagrado, pondoa baixo a proteccin dun santo titular148. Son uns 29 os santos titulares diferentes que se encontran nas noventa e das parroquias de Bergantios. Algns reptense en nmero moi variado delas. Vxanse na seguinte listaxe:
Advocacins Santa Mara Parroquias 17 9 9 7 6 5 4 7 3 1 1 1 1 1 Advocacins Santiago San Mamede/Amedio San Tirso San Lourenzo San Miguel Santa Maria San Paio Santo Adrn Santa Baia San Xurxo San Romn San Xens Santo Eleuterio Santo Andr Parroquias 3 3 2 2 2 2 2 2 2 1 1 1 1 1

(nas sas diversas advocacins)

San Pedro San Martio San Xian / Xulin Santo Estevo San Xon San Salvador San Cristovo San Tom San Breixo San Bieito Santa M. Madanela San Fins San Vicenzo

Parcenos, polo tanto, conveniente facer a descricin, anda que breve, de cada unha das parroquias ou freguesas que compoen ou pertencen terra de Bergantios e anda as daquelas que s unha pequena porcin delas queda situada dentro do seu permetro mximo. Comezaremos a sa descricin polas freguesas que se encontran no centro ou no corazn de Bergantios, seguimos coas que envolven a estas e, por ltimo, a circunferencia externa, ou sexa, aquelas freguesas que se encontran xa limtrofes con outras rexins ou comparten o seu territorio con elas e aquelas que baan as sas terras en augas do Atlntico. Consideraremos, pois, divididas as freguesas en centrais ou do corazn de Bergantios, perifricas e limtrofes149. Describirmolas, en especial, a partir do centro e do radio punteado e de esquerda a dereita, ou sexa, no sentido da marcha das agullas do reloxo e cara periferia150.
148 Vid. Manuel Garca Blanco (s/d): Estudio geogrfico y toponmico de la provincia de Lugo, Ministerio de Trabajo, Madrid. 149 Vid. lmina 42. 150 Vid. lmina 43.

Lmina 42. Parroquias da terra de Bergantios.

Lmina 43. Situacin concntrica das parroquias de Bergantios.

Comarca natural de Bergantios 247 Dentro de cada freguesa daremos, entre outros, os seguintes datos: distancia radial centro de Bergantios, ou sexa, vila de Carballo, expresada en quilmetros, e a orientacin con relacin tamn a Carballo; clima, terreo, producins, lugares que compoen a freguesa co nmero total de habitantes de feito, dicir, a poboacin absoluta segundo o ltimo censo de 1.940. Os restos, monumentos etc. e, por ltimo, os lmites ou situacin de cada parroquia, indicando se anexa, no seu caso. 22.2.- Parroquias de Bergantios Centrais Carballo (San Xon de), Brtoa (Santa Mara de), Berdillo (San Lourenzo de), Sofn (San Salvador de), Artes (San Xurxo de), Ardaa (Santa Mara de), Traba (Santa Mara), Oca (San Martio de), Ssamo (Santiago de), Goins (Santo Estevo de), Oza (San Breixo de), Vilela (San Miguel de), Lemaio (Santa Maria de), Cabovilao (San Romn de), Tors (Santa Mara de), Vilao (Santiago de), Soutullo (Santa Mara de), Golmar (San Bieito de), Coiro (San Xian de), Rus (Santa Mara de), Entrecruces (San Xens de), Erbecedo (San Salvador de), Seavia (San Mamede de), Xavia (San Tom de), Coristanco (San Paio de), San Xusto (San Xian de), Valenza (San Pedro de), Cereo (Santa Mara de), Corcoesto (San Pedro de), Langueirn (San Xian de), Verdes (Santo Adrn de), Cances (San Martio de) Perifricas Razo (San Martio de), Lema (San Cristovo de), Rebordelos (San Salvador de), Noicela (Santa Mara de), Lendo (San Xian de), Lestn (San Martio de), Aldemunde (Santa Mara Madanela de), Ferreira (Santa Mara de), A Agualada (San Lourenzo de), Santa Baia de Castro (Santa Baia de), Riob (San Martio de), A Silvarredonda (San Pedro de), O Esto (San Xon de), Cundns (San Paio de), Cesullas (Santo Estevo de), Anllns (San Fins de), Tella (Santo Eleuterio de), Tallo (Santo Andr de), Nemeo (San Tom de), Mens (Santiago de), Cores (San Martio de), Pazos (San Salvador de), Xornes (San Xon de), Cerqueda (San Cristovo de), Buo (Santo Estevo de), Leiloio (Santa Mara de) Limtrofes Cain (Santa Mara do Socorro de), Sorrizo (San Pedro de), Chamn (Santa Baia de), Barran (San Xian de), Armentn (San Pedro de), Monteagudo (San Tom de), Larn (Santo Estevo de), Erboedo (Santa Mara de), Soandres (San Pedro de), Montemaior (Santa Mara Madanela de), Rods (San Martio de), Andoio (San Mamede de), Anxeriz (Santa Maria de), Couso (San Miguel de), Nantn (San Pedro de), Anos (San Estevo de), Allo (San Pedro do), Borneiro (San Xon de), Sarces (San Mamede de), Soesto (Santo Estevo de), Laxe (Santa Mara da Atalaia de), Serantes (Santa Mara de), Canduas (San Martio de), Cospindo (San Tirso de), Graa (San Vicenzo da), Corme Aldea (Santo Adrn de), Corme Porto (Nosa Seora dos Remedios de), Brantuas (San Xian de), Nins (San Xon de), Barizo (San Pedro de),

248 Salvador Parga Pondal Vilanova de Santiso (San Tirso de), Malpica de Bergantios (San Xian de), Cambre (San Martio de) e Laas (Santa Mara de) 22.3.- Parroquias centrais 22.3.1.- Carballo (Xon de) Esta freguesa ocupa o centro do seu municipio, de terreo chan, de excelente calidade, baado polo ro Anllns, que leva tamn os nomes de ro Grande ou Brtoa. O clima algo caloroso no vern e con bastantes nboas no inverno e as sas producins son: trigo, millo, patacas, legumes, hortalizas e froitas. O gando vacn o mis importante, non falta tampouco a caza nin a pesca de troitas no ro. Forman esta freguesa: a vila de Carballo cos seus arrabaldes e as aldeas da Brea, Campo da Feira, O Monte, Os Loureiros, A Grela, Cernide, A Barreira, Corneira, O Outeiro e Quintns, cun total de habitantes: 3.089. Limita norte con Brtoa, leste con Berdillo e Artes, sur con Ardaa e oeste con Ssamo. 22.3.2.- Brtoa (Santa Mara de) Encntrase situada nordeste de Carballo. Forma o extenso val do seu nome con terreos de mediana calidade e montes bastantes poboados, de clima temperado e hmido e regada polo ro Anllns. Produce cereais, patacas e legumes. O gando mis abundante o vacn. Atravsaa a estrada da Corua a Fisterra. Ten 1.201 h e distribudos nos grupos seguintes: A Rega, de onde arranca a estrada que vai a Razo, Guilfonxe, Queo, A Ponte, Pedreira, O An, Mirn, O Campo, A Corredoira, O Ferradal, Loenzo, Morcallenta, Leboreo, Porto da Rama, Silvoso, Poza e Vista Alegre. Na antiga distribucin das sete provincias, formou un couto dentro da Corua. En Queo encntrase o castro deste nome. Pertence concello de Carballo. 22.3.3.- Berdillo (San Lourenzo de) Estndese leste e a 3,5 km de Carballo que a une un camio vecial. O seu terreo, na parte destinada cultivo, de boa calidade, baado polos afluentes do Anllns. Celebra feiras o cuarto e quinto domingo de cada mes. As sas aldeas son: O Moucho, Vilarnovo, O An de Berdillo, O Pieiro e A Regueira; delas, o ncleo mis importante o do An. Ten un total de 1.026 h. Pertence concello de Carballo. 22.3.4.- Sofn (San Salvador de) Esta freguesa encntrase a 4 km sueste de Carballo. Linda polas alturas de Santo Adrn da Pia co municipio da Laracha. O terreo participa de monte chan. O val que leva o nome desta freguesa encntrase regado polo ro Troin, que recibe Tarambollo na Ponte Guitin, formando o ro Sofn. O seu clima temperado e san. Recllese trigo, millo, patacas e legumes, predominando o gando vacn. Formou o couto redondo do seu nome na antiga provincia da Corua. a parroquia mis poboada do concello coas aldeas de: Periscal, A Carracha, O Freixal, Covas, A Casanova, Guntin, A Ermida, As Bouzas, Calvelo, As Canelas, O Monte, Paradela, A Pedreira, A Ramiscosa, A Praza, Sete, Sofandnigo, Prearada. Cunha poboacin

Comarca natural de Bergantios 249 total de 2.369 h. Atravsaa a estrada de Ordes a Carballo. Pertence concello de Carballo. 22.3.5.- Artes (San Xurxo de) Esta parroquia filial de Sofn. O terreo de boa calidade e moi crebada. Situada marxe esquerda do ro Rosende, rega esta freguesa o ro Artes ou Vilar de Francos. Encntrase sueste e 3 km de Carballo. O seu clima san e ventilado. As sas aldeas son: Os Pinos, a mis importante, O Barral, O Campo, As Pallas, O Xamozo, A Altiboa, Cabalos, O Forno, Armeade, Choias, Baltar, Alta, Picoto, A Pontenova, A Telleira, Quintela, Vilanova e Vilar de Francos, que conserva o pazo dos seores desta freguesa que formaba o couto do seu nome na antiga provincia da Corua. Ten 656 h cunha escola nacional de nenos. Pertence concello de Carballo. 22.3.6.- Ardaa (Santa Mara de) A 3,5 km sur de Carballo, de terreo crebado e de boa calidade e de clima san e temperado. Regada polo ro chamado Taboada que procede de Rus e Entrecruces. Produce cereais, fabas e outros legumes. Cra gando, sobre todo vacn, algunha pesca e caza. Cruza a parroquia a estrada de Carballo a Santiago. Ten un total de 1.054 h repartidos nas aldeas de: Nov, O Barreiro, Esteves, A Igrexa, Castro, Vivente, A Cesta e Quintns. Nov, a de maior nmero de vecios e os grupos menores son: Vista Alegre, San Mamede, Ribeiro, Monte, Gontade e Carracedo. Formou o couto do seu nome na primitiva provincia da Corua. Pertence concello de Carballo. 22.3.7.- Traba (Santa Mara de) Esta parroquia est situada sudoeste de Carballo e a 4 km. Estndese por un frondoso chan regado polo Anllns e o ro Seavia ou Traba, o seu afluente, e con numerosas fontes de boas augas. As sas terras son das mis feraces e produtivas de Bergantios. Cultvase trigo, millo, legumes, froitas etc., crase gando predominando o vacn e abunda a caza e pesca nos seus ros. Frmana as aldeas do Rueiro, a de mis poboacin, A Varela, Trabuxns, San Roque, Muo Seco, A Igrexa, Cerqueirs, Conles, O Ro e O Carballal, cun total de 544 h. Pertence concello de Coristanco e, polo norte, limita co de Carballo polo ro Anllns. Atravesa a parroquia a estrada da Corua a Fisterra. 22.3.8.- Oca (San Martio de) Encntrase a 3,5 km oeste de Carballo. de terreo chan e rico, con clima temperado e saudable. Cultvase trigo, millo, patacas, legumes e froitas; cra gando vacn, lanar e cabalar, con caza e pesca. Integrada polos grupos da Miata, a aldea mis poboada, Montecelo, na estrada da Corua a Fisterra, que cruza a parroquia, Oca, Picaraa, Codesido, Barreiro, O Canal, Podrizo, Aldea, Portugal, xunto ro Anllns, que lle serve de lmite con Carballo, Sorribas e Carantos, cun total de 741 h. Limita tamn esta freguesa co concello de Carballo polo ro Lubin con das pontes, a antiga de poca romana. filial de Traba e pertence concello de Coristanco.

250 Salvador Parga Pondal 22.3.9.- Ssamo (Santiago de) Esta freguesa encntrase a 2,5 km de Carballo e situada oeste. O seu val moi frtil, baado polo Anllns, e produce millo, trigo, legumes e patacas; cra gando e hai pesca. Conta cun camio vecial que desde Carballo chega ata a sa igrexa parroquial. Compoen a freguesa as aldeas do Espio, Figueroa, Os Vilares, a de maior ncleo de poboacin, O Outeiro e Ramil. As do Castro, Ceide, Lamas, A Barcia, O Picho, A Raa, Pordios e Vilar de Suso, cun total de 766 h. Existe nela o pazo de Souto dos Montenegro, un castro e a igrexa parroquial conserva a bsida romnica. Limtaa, polo sur, o ro Anllns que a separa de Coristanco. Pertence concello de Carballo. 22.3.10.- Goins (Santo Estevo de) Encntrase a 4 km noroeste de Carballo. anexa de Ssamo. O terreo, formado de partes montuosas e chs, de boa calidade, bastante poboado e baado por varios regatos que a cruzan de norte a sur. Produce trigo, millo, patacas e froitas; abunda o gando vacn e cabalar con algunha caza. As sas entidades son: Xoane, que a mis poboada, Goins, Bas, O Pieiro, Xoane da Estrada, A Constenla e Vilanova, cun total de 565 h. O clima temperado e san. Confina polo oeste co concello de Coristanco; crzaa a estrada de Carballo a Malpica de Bergantios. Pertence concello de Carballo. 22.3.11.- Oza (San Breixo de) Dista de Carballo a 4,5 km norte sobre unha altura situada leste do Monte Neme. Pose terreo de boa calidade e clima san e temperado. Est baada polo regato Baldaio, que nace nesta freguesa e vai desembocar praia do seu nome. Nace tamn nela outro regato que vai Anllns pola sa dereita. Produce cereais, patacas e legumes e predomina o gando vacn coa caza. As aldeas principais son: As Torres, na que se encontran as runas das Torres de Oza, aldea mis importante, as de Serantes, O Rodo, O Outeiro, Vilar de Uz e Vilar do Carballo, Cabanas, A Braa, Oza Vella e Serantes de Abaixo, cunha poboacin de 820 h. Pertence concello de Carballo. 22.3.12.- Vilela (San Miguel de) nordeste e a 8 km de Carballo, esta freguesa, que de pequena extensin, encntrase no descenso dos montes dos Canedos e Vilela mar, cos terreos de mediana calidade que producen centeo, millo, trigo e legumes. Hai gando vacn e caza. O seu clima benigno. Cruza polo camio vecial que desde Carballo morre na praia de Baldaio na sa parte oriental. O Castelo, a mis poboada, San Miguel, O Salto e Vilela son as sas aldeas, cunha poboacin de 378 h. Pertence concello de Carballo. 22.3.13.- Lemaio (Santa Maria de) Esta freguesa encntrase a 6,5 km nordeste de Carballo. de terreo montuoso e chan de mediana calidade, con clima san e temperado. Collitase nela trigo, millo, centeo, fabas e patacas; o gando preferido o vacn. Fertilzaa o ro Viln e os

Comarca natural de Bergantios 251 seus afluentes e atravsaa a estrada da Corua a Fisterra. Proame a aldea mis poboada que, coa do Pereiro, Lemaio, Corredoiro, Tuxe, O Cruceiro Vello, O Ramo, A Fontaa, Buenxe, Outeiro, A Pedreira e Pousadas, ten un total de 532 h. A sa igrexa contn restos arqueolxicos interesantes. Pertence concello da Laracha. 22.3.14.- Cabovilao (San Romn de) Dista 7,5 km cara nordeste de Carballo e estndese norte do monte de Porros con terreos de monte chan, clima ventilado e temperado e baada polo ro Viln. Colleita trigo, millo, patacas, fabas e hortalizas, dominando o gando vacn. Pasa por ela a estrada da Corua a Fisterra. Ten como anexa a Vilao, que se encontra inmediata, de aqu o seu nome xunto a Vilao. As sas aldeas son: O Grixario, Nogn, O Cancelo (na estrada), Oldn, O Regado, A Teixoeira, A Braa, Arn, A Casanova, O Feal, O Castro, O Campn, A Rega, Padronelo, Os Mourios, A Forxa, Riotorto, Sande, O Vilar, O Salgueiral e Trasande, cun total de 1.047 h. Pertence concello da Laracha. 22.3.15.- Tors (Santa Mara de) Esta freguesa encntrase a 10 km nordeste de Carballo e no centro do concello da Laracha co lugar deste mesmo nome. Estndese nun terreo chan de boa calidade para o cultivo, regado polos arroios que descenden de Lendo e Lestn, formando o ro Viln. De clima benigno, produce millo, trigo, patacas e legumes. Cra gando, especialmente vacn, e hai caza e pesca. O lugar da Laracha, na estrada da Corua a Fisterra, e as aldeas das Torres de Cillobre, O Campo, As Torres de Gabenlle, Estramil, Troa, A Mioteira, Lebors, Mirn, Riotorto, A Portela, Vilasuso e Tors, reune unha poboacin de 925 h. Da antiga fortaleza das Torres de Cillobre, non queda mis que a casa pazo e o portaln de entrada con fermoso escudo de pedra desapareceu hai poucos anos. Pertence concello da Laracha. 22.3.16.- Vilao (Santiago de) Esta freguesa filial da de Vilao e encntrase a 8 km nordeste de Carballo. Situada en ambas beiras do ro Grande ou Anllns, con terreo en xeral montaoso e clima temperado. Rica en producins, caza e gando. Consta dos grupos seguintes: Montes Claros, Fragunde, A Areosa, A Botica, Vilao, na dereita do Anllns e de terras chs e moi frtiles; Bustelo, O Formigueiro, Marfulo, Amboade, Ferreiros, Os Mens, A Lamela, Quintns, Ribela e outros na marxe esquerda moi montaosa, cun total de 973 h. O ro Acheiro ou Golmar rega a parte montaosa e na Ribela forma un salto de 40 m, aproveitado para enerxa elctrica. En Montes Claros, hai a capela da Nosa Seora das Dores, que forma parte dunha casa particular. Nos devanditos montes, hai o castro do seu nome con famosas lendas. Pertence concello da Laracha. 22.3.17.- Soutullo (Santa Mara de) Situada a 12 km leste de Carballo, marxe esquerda do ro Anllns e na faldra norte da serra de Montemaior, con clima fro e montes poboados e chans a beiras do ro, que producen trigo, centeo, millo, patacas e legumes e crase gando vacn, lanar,

252 Salvador Parga Pondal de porco e cabalar, con caza e pesca. Os grupos de poboados son: As Cardosas, Novas, A Abeleira, A Xesta, Gosende, O Melio, O Seixo, Os Bidueiros, Vilanova e O Seixoso, con 300 h. Limita, sur, co seu anexo Golmar e, leste, co monte Santa Marta de 350 m. Pertence concello da Laracha e atravsaa paralela ro Lagareira ou Anllns a estrada desde este lugar a Vista Alegre. 22.3.18.- Golmar (San Bieito de) Encntrase a 9,5 km e leste de Carballo e anexo de Soutullo en terreo montuoso e crebado (ladeiras da serra de Montemaior). Regada polo ro Acheiro ou Golmar, que procede das alturas da serra e vai Anllns. O seu clima fro e produce centeo, millo e patacas, e crase gando lanar, vacn e cabalar. As sas aldeas son: Requesende, prximo Anllns e a mis poboada, San Cristovo, na vertente, Casas Novas, Fragoso, Golmar, As Orxeiras, O Ramallal, A Rocha e As Talladas, cunha poboacin de 755 h. Pertence concello da Laracha. 22.3.19.- Coiro (San Xian) Encntrase a 12,5 km les-nordeste de Carballo e ten como anexo a Erboedo, que se encontra nordeste da sa matriz. Situada entre o monte Santa Marta, sur, e longo do ro Anllns ou Lagareira que a atravesa de leste a oeste, Soutullo oeste, Erboedo norte e Soandres leste. De clima temperado, terreo frtil con bos prados regados polo ro pequeno de Coiro. Produce cereais, patacas, hortalizas, froitas e legumes, con gando de porco e vacn. Os seus grupos son: Coirn, o de mis vecios, O Cruceiro, O Arganal, Barbacn, O Vilar, O Alto, A Casanova, A Ferrara, A Champaina, A Fraga, A Fontefra, O Toural, Godn, A Lamalonga, A Tenda, Guds, O Loureiro, Manxarn, Ramisquido, A Riba, O Pazo Vello, Morgade, Pas, A Taberna Nova, Os Muos, A Painceira, Novs e O Maseo con 832 h. Pertence concello da Laracha e pasa a estrada da Laracha a Vista Alegre. 22.3.20.- Rus (Santa Mara de) A 6 km sur de Carballo, dela forma parte o frondoso val de Rus. de terreo montaoso e de clima benigno; cultvase excelente trigo, millo, legumes e froitas, cra gando sobre todo vacn, caza e pesca. dos terreos mis frtiles do concello de Carballo. Compena as aldeas de: Barbalde, Caxn, Albors, Ferrol, Liares, Calvos, Ramil, Nogareda, Outeiros, O Val, Os Vilares, Louride e Casal de Perros, cunha poboacin de 1.477 h. Encntrase regada polo ro Taboada e os seus afluentes da dereita. Formou a antiga xurisdicin na primitiva provincia da Corua. Os lugares Cparos, A Braa e San Sadurnio desta freguesa non pertencen terra berganti. 22.3.21.- Entrecruces (San Xens) Encntrase situada a 8 km e sur de Carballo. Ten terreos montuosos e chans, formando parte do val de Rus e regada polo Taboada, moi feraz. De clima temperado e san, produce cereais e patacas. Encntrase nas ltimas terras bergantis, cara sur, nunha valgada que se abre norte encaixada entre o Pousafoles, leste, e monte da Armada, oeste. As sas aldeas son: Pazos, O Castro, O Pieiro, O Meixonfro,

Comarca natural de Bergantios 253 Outeirios, Vilachn, San Paio, Vilela, A Altiboa, O Porto Covo, O Campo, Montaa, O Ctaro, Lebosende, A Granxa e A Igrexa, cun total de 999 h. Atravsaa, de sur a norte, a estrada de Santiago a Carballo. O lugar do Castro tomou o seu nome do castro de Entrecruces. Nesta freguesa encntrase o salto de auga da Frveda, sobre o ro Outn, que d luz a Carballo e pertence a este concello. 22.3.22.- Erbecedo (San Salvador de) Situada sur e a 5 km de Carballo, no concello de Coristanco, con clima temperado e terreo bastante crebado que produce cereais, patacas e legumes e crase gando, en especial o vacn. filial de Seavia coa que limita polo oeste, polo norte e leste co concello de Carballo e Tordoia e polo sur co de Santa Comba. Forman esta freguesa as aldeas do Pumario, Taberna, Rego, Os Cucheiros, A Pomba, A Torre, Silvn, A Braa, O Ribeiro, Soutullo, O Carballs, Figueiras, Os Loureiros, A Pedreira, O Porto de Presa e Cereixa, cunha poboacin de 716 h. Atravesa esta freguesa a estrada de Coristanco a Rus. Queda excluda do noso estudo toda a zona sur desta freguesa a partir do vrtice Abelenda por se encontrar fra da terra de Bergantios e formar parte da terra de Xallas. 22.3.23.- Seavia (San Mamede de) Encntrase sudoeste e a 7 km de Carballo e pertence concello de Coristanco. Dominada polo pico de Bubela e montes de Santa Cecilia, pose terreos feraces regados polas augas que se orixinan nas ladeiras de Bubela, formando o ro que leva o nome da freguesa e que verte no Anllns. Produce cereais, legumes e patacas; gando, en xeral, o vacn, caza e algo de pesca. O seu anexo Erbecedo. Son as sas aldeas as seguintes: Rieiro, Freixeiro, Seavia, Segufe, Campo, Carrizal, A Rabadeira, O Rodeiro, Arixn, Amboade, Buxn, Nogueira, Cerqueirs, O Corvo, Outeiro, Pereiras, Serrapio e Vilamen, que suman unha poboacin de 811 h. Formou a xurisdicin e couto de Seavia na antiga provincia de Santiago. Nesta parroquia existe un castro e os restos dun antigo mosteiro e, na aldea da Torre de Nogueira, os dunha torre de cantera rematada por un cornixamento e escudo. Na capela de San Roque, un cipo romano con inscricin. A lagoa de Alcain, sur do vrtice Pereiras (401 m), e as aldeas O Campelo, As Salgueiras e Mira, que a circunda, quedan fra do pas bergantin por pertencer terra de Xallas. Cruza a freguesa, a estrada de Carballo a Santa Comba. 22.3.24.- Xavia (San Tom de) Situada a 5 km sudoeste de Carballo, esta freguesa ten un clima temperado, san, con terreos frtiles e chans, non exentos de arboredo e forma parte do concello de Coristanco. Produce trigo, millo, patacas, froitas e legumes; cra gando lanar, cabalar, de porco e, en especial, o vacn, que o mis abundante; e hai caza e pesca. Entre esta parroquia e a de Traba pasa a estrada da Corua a Fisterra. Ten escola de nenas. Constitena as aldeas de: Xavia, A Igrexa, O Pieiro, Campo Longo, Sorribas, O Pedrouzo, O Ferreiro, A Porcariza e O Poceiro, cun total de 500 h.

254 Salvador Parga Pondal 22.3.25.- Coristanco (San Paio de) Encntrase a 6,5 km sudoeste de Carballo e nela sitase a capital do concello do seu nome. Atravsaa a estrada da Corua a Fisterra, cun ramal de 2 km que desta vai igrexa e Casa do Concello. Estndese marxe esquerda do Anllns e rgase polo ro do Vao ou Coristanco. de clima temperado e san, con terreo chan e feraz que produce millo, trigo, patacas, legumes e hortalizas. Ten gando, en especial vacn e cabalar, caza e pesca. Celebra feiras o ltimo mrcores de cada mes e ten escola de nenos e nenas. Os seus grupos son: A Furoca, onde reside a capitalidade do concello, Centia e A Esfarrapa, os de maior poboacin, e os de San Paio, A Ponte Pequena, Casanova, Fornelos, Midn, Vilarello, Vilartrigueiro, O Outeiro, As Tarandeiras, Baiordo, As Pereiras, Barreiro, Calvelo, O Carrizal, Zanfogas, O Riomouro, Cotareira, A Freira, Corredoira e A Rabuxenta, cunha poboacin de total de 851 h. No km 38-39 da estrada da Corua a Fisterra, arranca a que vai a Santa Comba e a que vai Rus. 22.3.26.- San Xusto (San Xian de) Esta parroquia filial da de Castro. Encntrase a 8,5 km oeste de Carballo e norte da sa matriz. de terreo bastante crebado e regado polo ro Calvar ou da Agualada, de mediana calidade, con clima san e que produce cereais, patacas e legumes con caza e gando. Ten pouca extensin superficial e frmana as aldeas de: Rececinde, que a mis poboada, e as da Cuca, Lume e San Xusto, cunha poboacin de 258 h. Pertence concello de Coristanco. 22.3.27.- Valenza (San Pedro de) Situada oeste e a 10 km de Carballo, esta parroquia anexo de Cereo. Ten clima temperado e san con terreo frtil e montuoso, regado polos afluentes que van Calvar e ro da Agualada, que producen trigo, millo, patacas e legumes. Predomina o gando vacn. Limita norte coa sa matriz, leste con Coristanco, sur con Santa Baia de Castro e oeste co concello de Cabana de Bergantios. Os seus ncleos mis poboados son: Valenza e Castrob, segundoos A Serra, Lestn, Portoquintns, Bustelo, O Ramalln, A Ribela, Freixinde, Castro Insua e Campo, cun total de 572 h. Ten escola de nenas e pertence concello de Coristanco. Atravesa a parroquia a estrada de Buo Agualada pola Pontedona. 22.3.28.- Cereo (Santa Mara de) Encntrase noroeste do concello de Coristanco e a 9 km oeste de Carballo, na marxe esquerda do ro Anllns. de clima temperado, con terreo bastante chan e moi produtivo en cereais, patacas, froitas e legumes. Ten excelentes pastos regados polos afluentes do ro da Agualada e os que van directamente Anllns, onde se cran gran cantidade de cabezas de gando vacn; hai tamn caza e pesca. Os seus grupos son: A Cruz de Agrelo e Vilaverde, os mis poboados; O Cotn, Carreiro, Lodeiros, A Hedrada, Cereo Vello, Barreiro, Pousada, Cancela, Gula e A Pontedona sobre o Anllns, cun total de 551 h. Atravesa a parroquia, de norte a sur, a estrada de Buo Agualada.

Comarca natural de Bergantios 255 22.3.29.- Corcoesto (San Pedro de) Encntrase esta parroquia a 15 km oeste de Carballo e no ngulo nordeste do concello de Cabana de Bergantios, que pertence, na marxe esquerda do Anllns, na valgada que forma o seu afluente, o ro de Corcoesto, nas ladeiras que lanza cara norte o monte Perrol. Ten clima temperado e terreos de boa calidade, baados polo Anllns, que forma nesta parroquia unha fervenza. Produce cereais, patacas e legumes. Hai gando vacn, caza e pesca que d o ro. No monte O Cudeiro, entre Cabana de Bergantios e Coristanco e no que se encontra asentada a parroquia, vense as profundas escavacins feitas para a extraccin de cuarzo aurfero destas minas e na fervenza do ro formouse unha presa para o lavado do mineral. As sas aldeas son: Cardezo, dereita do Anllns, Corcoesto, a mis poboada, A Braa, As Lamas, Cruces, Montefurado, Bello, Cures, Barallns, A Fontaa, Granda, Milln, Ponte Cardezo e Teixedo, cunha poboacin de 639 h. Ten O Castro deste nome. 22.3.30.- Langueirn (San Xian de) Situada sur do concello de Ponteceso, oeste e a 12 km de Carballo, na marxe dereita do ro Anllns. filial de Tallo e ten oeste os montes de Seixos de Angama ou Coto da Pena. Ten terreos de monte con arboredo e chan de boa calidade, baados polos afluentes do Anllns que baixan de Pazos a Xornes, clima temperado e san. Produce trigo, millo, fabas, patacas etc. e cra gando, preferentemente o vacn; hai caza e pesca. Cruza a parroquia o camio vecial que desde Pazos vai a Corcoesto e remata na ponte sobre o ro Anllns. Os seus grupos son: A Carrasqueira, o mis poboado, Langueirn, Os Melcos e A Vitureira, con 289 h. 22.3.31.- Verdes (Santo Adrn de) anexo de Cereo, encntrase a 8 km oeste de Carballo, na marxe dereita do Anllns, e pertence concello de Coristanco. Estndese entre o ro e as ladeiras meridionais dos montes de Santo Amaro. No vrtice norte desta freguesa, nense os concellos de Carballo, Ponteceso e Coristanco. a nica parroquia deste ltimo concello que est norte do Anllns, ou sexa, na sa marxe dereita. Ten clima benigno e terreos de boa calidade que producen trigo, millo, patacas e legumes en grande abundancia, gando vacn, caza e pesca. As sas aldeas son: A Ervelleira, O Morazs e Ponteverdes con Outeiro e O Vilar, como grupos menores, cunha poboacin de 175 h. A ponte de Verdes sobre o ro Anllns pon en comunicacin esta freguesa coa de Cereo. 22.3.32.- Cances (San Martio de) Situada a 15 km nordeste de Carballo nas ladeiras do sur de Monte Neme e oeste das de Santo Amaro. O seu terreo chan, en xeral, regado polos arroios que corren cara sur como afluentes da dereita do Anllns. De clima temperado e saudable. Produce trigo, millo, patacas, legumes e variadas froitas con gando vacn, lanar e de porco, predominando o primeiro. Celebra feiras o terceiro domingo de cada mes. En Cances da Vila, Lieiro, Vilanova e Vilario, suman un total de 756

256 Salvador Parga Pondal h. Atravsaa a estrada de Carballo a Buo e Malpica de Bergantios. Pertence concello de Carballo. 22.4.- Parroquias perifricas 22.4.1.- Razo (San Martio de) Esta freguesa encntrase a 8 km norte de Carballo, sobre a costa do Atlntico e na faldra nordeste do Monte Neme, que o centro mis elevado (380 m) de todos os da costa de Bergantios. de clima san e martimo; produce trigo, millo e outros cereais, patacas e legumes en terreos de boa calidade; gando, en especial, o vacn, tendo tamn caza e pesca. Ntoma o maior dos seus grupos, segundolle Razo da Costa, Nin, Vilar de Cidre, Arnados, Cambrelle, Pardias, Vernes e Santa Maria coa capela do seu nome e unha poboacin total de 796 h. Consrvase o pazo dos Pardias. Comunica con Carballo por un camio vecial de 9 km. Na costa, unha pequena enseada e a praia deste nome cunha mina e lavadoiro de ilmenita. Pertence concello de Carballo. 22.4.2.- Lema (San Cristovo de) Encntrase norte e a 8 km de Carballo. A ela corresponde o extenso areal de Baldaio de 4 km de extensin na desembocadura do ro Baldaio e Mioteira Pequeno. Clima san e ventilado, con terreo de mediana calidade que produce cereais e legumes; con gando, en especial, vacn. Conta coas aldeas de: Castrilln, O Outeiro, Lema, Cambre, O Igrexario, O Seixo, Centes, Regueira e Chamusqueira e unha poboacin de 814 h. Os panoramas desde as alturas de Lema, que dominan todo o val e o areal, son admirables. Pertence concello de Carballo. 22.4.3.- Rebordelos (San Salvador de) filial de Noicela e encntrase nor-nordeste de Carballo e a 9 km. Est situada na costa, xunto s marismas da praia de Baldaio. de clima temperado e terreos de mediana calidade, baados polo Mioteira Pequeno, que produce trigo, millo, centeo, patacas e legumes. Predomina o gando vacn e hai caza e pesca. Ata as sas proximidades chega o camio vecial de Carballo praia de Baldaio. As sas aldeas son: Rebordelos, Leira, Costenla, Sambade, Cestro e Vilar de Peres, cunha poboacin de 367 h. Ten o castro do seu nome. Pertence concello de Carballo. 22.4.4.- Noicela (Santa Mara de) Dista de Carballo 9,5 km nor-nordeste e a ela est unida a filial de Rebordelos, que se encontra oeste situada nas ladeiras occidentais da serra da Estrela, regada polo Mioteira Pequeno, o clima temperado, o terreo montuoso e o chan produce trigo, millo, patacas e legumes; crase gando e celebra feiras o primeiro xoves e o venres seguinte terceiro domingo de mes, nas que predominan as transaccins de gando vacn e de porco. A aldea principal A Imende, ademais hai as de Noicela, A Algara, O Rapadoiro, Casadelas, Xenarde, A Vespilleira, A Perucha, A Pereira, Nandufe, As Infantas, A Guelra, A Casanova, Borrazs e O Campo, cunha poboacin de 719 h. Na freguesa, encntrase o castro do mesmo nome. Pertence concello de Carballo.

Comarca natural de Bergantios 257 22.4.5.- Lendo (San Xian de) Esta freguesa encntrase a 10 km nordeste de Carballo, de terreo de mediana calidade e bastante crebado, con clima ventilado e san. Recllese trigo, millo, centeo, fabas e patacas; o gando que abunda o vacn. Bragunde a sa aldea maior e coas do Grixario ou Lendo, A Xesteira, Lista, Escurido, Samirns, A Esquipa, O Bastn, O Campo da Porta, Os Abelares, O Canle, Xoios, Lexas, A Torre e Larn, renen un total de 628 h. Existe un castro que leva o mesmo nome ca a freguesa. Pertence concello da Laracha. 22.4.6.- Lestn (San Martio de) filial de Larn e encntrase a 11 km nordeste de Carballo. Ten terreo de monte non moi poboado e chan de mediana calidade. Os regatos que nacen nesta freguesa van engrosar o ro Viln. De clima saudable, colleita cereais, patacas e hortalizas, cra gando vacn e hai algunha caza. A estrada da Corua a Fisterra pasa polo lugar de Paiosaco, o mis poboado, e no que se celebran famosas feiras os primeiros domingos de mes. Os grupos que a forman son: Paiosaco, Centulle, A Barreira, Lestn, Fofelle, O Castro, O Aguincho, Grela, Pen, A Ganduma, Rabadeira, A Torre e Revolteira, cun total de 786 almas. Hai un castro que leva o nome da freguesa. Pertence concello da Laracha. 22.4.7.- Aldemunde (Santa Mara Madanela) sueste e a unha distancia de 10 km de Carballo. Esta freguesa filial de Andoio, no concello de Tordoia, sen terreo chan e dominada polo monte Pousafoles, que se encontra sur. O clima benigno, ten cultivos de todas as clases e excelentes prados regados polos afluentes que van Rosende. As aldeas de Aldemunde de Arriba e Tares ou Aldemunde de Abaixo coa Cadaveira suman unha poboacin de 173 almas. Pertence concello de Carballo. 22.4.8.- Ferreira (Santa Mara de) Situada a 10 km sudoeste de Carballo, no concello de Coristanco, sobre as ladeiras dos montes da Devesa e da Agualada e regada polos afluentes da esquerda do curso superior do ro Vao ou de Coristanco. de clima fro, pero saudable e de terreos crebados e montaosos, que producen cereais, patacas e legumes, con gando vacn, en especial, e non falta a caza. Polo noroeste da parroquia pasa a estrada da Corua a Fisterra. Linda coas parroquias de Santa Baia de Castro e Coristanco norte, Seavia leste, Couso sur e A Agualada oeste. As sas aldeas son: Ferreira, Bieite de Arriba, Bieite de Abaixo, Figueiras, As Teixoeiras e O Pieiro, cunha poboacin total de 263 h. filial de Couso. 22.4.9.- Agualada (San Lourenzo da) Encntrase a 11,5 km sudoeste de Carballo. Limita norte con Santa Baia de Castro, leste con Ferreira, sur con Couso e oeste co concello de Cabana de Bergantios. Situada s 300 m sobre o nivel do mar. Ten clima fro pero san, con

258 Salvador Parga Pondal terreos de excelente calidade que produce cereais, patacas etc., e cra gando, con preferencia o vacn, e hai caza. Regada polo ro da Agualada ou Calvar, afluente do Anllns. Atravsaa, de leste a oeste, a estrada da Corua a Fisterra e, no lugar da Agualada, celbranse concorridas feiras o primeiro domingo de cada mes. Ten escolas de ambos sexos. Frmana os grupos de: Bormoio, que conta con 410 h, O Anido, Salgueiras, A Braeira, O Outeiro, Agrilloi e Figueiroa, cun total de 755 h. Forma parte do concello de Coristanco. 22.4.10.- Santa Baia de Castro (Santa Baia de) Esta parroquia encntrase a 10 km sudoeste de Carballo. Pertence municipio de Coristanco e est limitada polas freguesas de Valenza norte, Coristanco leste, Ferreira e A Agualada sur e o concello de Cabana de Bergantios oeste. Estndese nas ladeiras setentrionais dos montes de Torreiro, con terreo montuoso e chan que produce cereais, patacas, legumes etc; cra gando e ten caza. Est regada polo ro da Agualada ou Calvar, afluente do Anllns, e ten clima san e ventilado. Os seus grupos son: Castro, o mis poboado, O Batn, O Cercedo, Gatiande, Lume da Cova, Lume de Suso, A Carambola, Pedralta e Lumin, cun total de 491 h. Cruza de norte a sur a parroquia a estrada de Buo Agualada. 22.4.11.- Riob (San Martio de) Esta freguesa pertence concello de Cabana de Bergantios e encntrase a 14,5 km sudoeste de Carballo. anexa de Nantn e limita polo norte coa Silvarredonda, leste co municipio de Coristanco, sur con Nantn e oeste con Cundns e Anos. Estndese na vertente sudoeste do monte Perrol e bana os regatos que forman o ro Cundns, afluente da esquerda do Anllns. Ten clima temperado e est formada de monte e chan con trigo, millo, centeo e legumes e patacas. Gando vacn preferentemente. As sas aldeas son: A Mata, a mis poboada, A Penela, A Devesa, A Esmorisa, A Barcia, Riob, Soutochn, Padrn, Camafreita, Folgoso e Meixoeiro, con 373 h en total. Cruza a parte sur da parroquia, a estrada de Carballo a Fisterra e, nas sas inmediacins, encntrase a lagoa das Samesugas, no km 48. 22.4.12.- Silvarredonda (San Pedro da) Esta freguesa encntrase a 15 km oeste de Carballo, pertence municipio de Cabana de Bergantios e filial de Anllns (Ponteceso). Situada nas ladeiras do noroeste do monte Perrol, nunha valgada regada por un arroio que vai ro de Cundns. Limita, norte, coas parroquias do Esto e Corcoesto, leste co concello de Coristanco, sur con Nantn e oeste con Cundns. De terreo montuoso e non moi frtil, clima temperado, produce millo, trigo, patacas e legumes. O gando preferido o vacn. Conta cos grupos da Silvarredonda, A Pedra, Torre da Penela cun pazo, antiga fortaleza, Paradoa, A Avieira e Baneira, con 199 h e ten unha escola nacional de nenos.

Comarca natural de Bergantios 259 22.4.13.- Esto (San Xon Bautista do) filial de Anllns e dista de Carballo 16,5 km oeste. O terreo chan, en parte, con bos cultivos e regado polo ro de Cundns e o Anllns e produce trigo, millo e patacas. Ten abundantes pastos para o gando vacn. Limita, leste, pola parroquia de Corcoesto, sur coa Silvarredonda e oeste con Cundns. Conta con 401 h distribudos nos grupos seguintes: O Esto, Beres, o mis poboado, O Rieiro, Leas e A Parrocha, e pertence concello de Cabana de Bergantios. 22.4.14.- Cundns (San Paio de) Pertence concello de Cabana de Bergantios e encntrase a 17,5 km oeste de Carballo. de clima temperado e san con terreos bastante crebados por encontrarse situada na ladeira oriental dos montes da Eirita e de boa calidade, regados polo ro do seu nome, afluente da esquerda do Anllns, e que producen cereais, patacas, legumes etc. Crase gando vacn, cabalar, cabro e de porco. Ten caza e algo de pesca. As sas aldeas son: Cundns, Frinle, Iao, A Gndara, A Margarida, O Outeiro e Pedrouzo cunha poboacin total de 479 h. Limita, norte, co Esto, leste coa Silvarredonda, sur con Anos e oeste con Anos e Cesullas. Pasa, de norte a sur, a estrada de Ponteceso da Corua-Fisterra na Piolla. 22.4.15.- Cesullas (Santo Estevo de) Dista 19 km oeste de Carballo e deu nome a este concello de Cabana de Bergantios, que se coeca por Cesullas. Ten clima temperado e terreo chan e montuoso situado entre os montes da Eirita, oriente, e os de Borneiro, occidente. Rgase polo ro Fes ou de Cesullas, ltimo afluente da esquerda do Anllns antes da sa desembocadura. Produce trigo, millo, patacas, legumes e froitas, abundan os pastos e o gando vacn, lanar e de porco, a caza e a pesca. Atravesa esta freguesa, paralela desembocadura de Anllns, a estrada de Ponteceso a Laxe. A aldea principal Neao, na estrada onde se encontra a capital do concello. Ademais, ten Cabana, que deu nome municipio, O Burgo, Fontenla, Ternande, San Fins, O Carballal, A Balsa, O Bosque, A Pedra Cuca, O Bronllo, A Carballa, O Esqueiro, Esmors, O Muo, A spera e O Balado, con 1.420 h. 22.4.16.- Anllns (San Fins de) Esta freguesa est a 16,5 km oeste de Carballo e pertence municipio de Ponteceso. Ten como anexo O Esto e A Silvarredonda e a axuda de Tella. Encntrase, case na sa totalidade, rodeada polo ro Anllns nun amplo meandro encaixado. Limita, polo norte, coa parroquia de Tella e polo leste, sur e oeste co ro. Domnase a sa igrexa desde varios quilmetros redonda por estar situada nun alto na marxe dereita do Anllns. O clima temperado e os seus frtiles terreos producen trigo, millo, patacas, fabas e froitas. Crase gando vacn, mular e de porco; abunda a pesca de salmn e reo, e as mareas dixanse sentir ata a sa altura no Anllns. As sas aldeas son: Anllns, Enriba, O Campo, A Garga, A Samia e Campo do Curro, que suman unha poboacin de 495 h. O nome desta parroquia fxose famoso pola popular poesa A

260 Salvador Parga Pondal campana de Anllns do Bardo bergantin Eduardo Pondal Abente, admirable e viril cantor desta terra. 22.4.17.- Tella (Santo Eleuterio de) Axuda de Anllns e situada a 16 km oeste de Carballo, esta parroquia limita coas de Nemeo norte, Tallo leste, Anllns sur e Cospindo e A Graa oeste e crzaa polo noroeste a estrada de Buo a Laxe. De clima benigno e frtiles terras que producen cereais, patacas e legumes. Ten escola nacional de nenas. As sas aldeas son: Fontn, Os Cuarros, A Gndara, O Petn, A Calle, O Rueiro, Os Seixos, A Vereda e A Trabe, onde se celebran famosas feiras o segundo e cuarto sbado de cada mes, coecidas co nome de Feira de Anllns. Teen unha poboacin total de 1.295 h e o seu grupo mis importante o da Trabe. 22.4.18.- Tallo (Santo Andr de) Esta freguesa do municipio de Ponteceso limita norte coa de Cores, leste con Pazos e Langueirn, sur co concello de Cabana de Bergantios, polo ro Anllns, e oeste con Tella. Encntrase a 13,5 km oeste de Carballo e o seu terreo bastante montuoso. Verte as sas augas Anllns. Produce trigo, millo, patacas e legumes; predomina o gando vacn, ten caza e pesca no Anllns. O seu clima temperado e saudable. Polo norte, pasa a estrada de Buo a Ponteceso e nela encntrase A Bugalleira, onde estivo a capital do concello e que entn levara este nome. Os seus grupos son: A Bugalleira, o mis importante, Tallo, O Rieiro, Pardias, As Casas Novas, Vilasuso, con 451 h. 22.4.19.- Nemeo (San Tom de) Situada a 14,5 km e oeste de Carballo, pertence municipio de Ponteceso. Limita norte con Cores, leste con Pazos, sur con Tella e oeste con Brantuas. filial de Cores, con montes poboados de pieiros e con terreos de mediana calidade, ten clima temperado e produce cereais, patacas e legumes; hai gando e caza. As aldeas de Nemeo, O Porto do Souto, O Castro, A Campara e O Rueiro suman unha poboacin de 213 h. Atravesa a freguesa a estrada de Ponteceso a Malpica de Bergantios e a de Mezquita, na estrada de Buo a Ponteceso, de Ponteceso a Malpica de Bergantios nesta parroquia. Ten o famoso castro de Nemeo, un dos maiores en dimensin de Galicia, e o pazo dos Amarelle no Porto do Souto. 22.4.20.- Mens (Santiago de) Pertence municipio de Malpica de Bergantios e encntrase a 18 km noroeste de Carballo. Ten como anexo a Barizo e estndese sueste do monte Nariga; de terreo montuoso e produce millo, trigo, legumes; ten gando en especial o vacn, caza e pesca. O seu clima temperado e est regado polos afluentes do ro Chancas, que nacen nas vertentes do Nariga, e os seus prados son abundantes. Forman esta freguesa as aldeas de: Mens, a mis importante, O Requeixo, Asalo, Porto do Fondo, As Torres de Mens, As Casas Novas e Badarra, cun total de 618 h. Esta freguesa foi cabeza de xurisdicin na antiga provincia de Santiago. A sa fermosa igrexa do

Comarca natural de Bergantios 261 sculo XII de estilo romnico. Nas aldeas deste nome encntranse os restos das Torres de Mens da casa de Altamira, que defendan unha zona extensa da terra de Bergantios. 22.4.21.- Cores (San Martio de) Limita norte e leste co municipio de Malpica de Bergantios, leste coas freguesas de Pazos, Tallo e Mens e oeste con Nins. Encntrase a 16,5 km noroeste de Carballo. Abundan os pieirais nos seus montes e nos terreos cultvanse cereais e patacas. As sas augas van ro Chancas, que desemboca na praia de Ceiruga en Barizo (Malpica de Bergantios), e o clima temperado e san. Pertence concello de Ponteceso e est cruzada pola estrada de Malpica de Bergantios a Ponteceso. Conta coa aldea da Campara, a mis poboada, Cores, Os Barreiros, A Lamela, Santa Cruz, Miraflores, Viladesuso, Figueiroa, Bardaio, A Ourada, Riotorto, Pazo, Torradas e Limioa, no lmite do concello de Malpica de Bergantios, que suman 936 h en total. 22.4.22.- Pazos (San Salvador de) Encntrase a 11,5 km noroeste de Carballo no centro do pas bergantin e limita, norte, con Cores e o municipio de Malpica de Bergantios, leste con Xornes, sur con Xornes e Langueirn e oeste con Tallo e Cores. O terreo relativamente chan, baado por varios arroios e regatos que corren en direccin sudoeste pola marxe dereita do Anllns no que desaugan. Ten clima temperado e na sas terras laborables collitase trigo, millo, patacas, legumes e froitas. Crase gando, sobre todo vacn. Hai caza e pesca. Cruza esta freguesa, pola sa parte norte, a estrada de Buo a Ponteceso e nela encntranse Pazos de Arriba e Pazos de Abaixo, o grupo mis poboado. As outras aldeas que compoen a parroquia son Ameixenda, Rueiro, O Vimieiro, As Salgueiras, As Casas do Monte, Prado e Rebordns, cunha poboacin total de 540 h. Esta freguesa corresponde termo municipal de Ponteceso. 22.4.23.- Xornes (San Xon de) Esta freguesa do arciprestado de Camarias, que pertence bispado de Mondoedo. Encntrase a 9,5 km noroeste de Carballo, dereita do Anllns e no concello de Ponteceso no seu extremo oriental. Situada nas ladeiras occidentais do monte Santo Amaro, de terreo lixeiramente montuoso con pieirais e cultvanse tamn cereais, legumes e patacas. Bana os regatos Malln e o rego dos Ratos, que van Anllns pola sa dereita. Cruza a parroquia, de sur a oeste, a estrada da Agualada a Buo. Na antiga provincia de Santiago, formou a xurisdicin do seu nome. As sas aldeas son: Xornes, a mis poboada, Froxn, Santo Antonio, Vilarnovo, Mourn, Sergude, Carballido e A Pontedona, no lmite desta freguesa co municipio de Coristanco; suman unha poboacin de 448 h. 22.4.24.- Cerqueda (San Cristovo de) Esta parroquia encntrase 12,5 km noroeste de Carballo e pertence municipio de Malpica de Bergantios. sur dela, domnaa o monte Arxa, de 205 m de altura e

262 Salvador Parga Pondal cuberto de pieirais. O clima temperado e ventilado. Os seus terreos banse polo rego da Balsa, que forma o ro Chancas, e polos que verten as sas augas Atlntico ata onde chega a freguesa. Producen trigo, fabas, patacas e legumes. Crase gando e hai caza. Cruza a parroquia a estrada de Buo a Malpica de Bergantios. As sas aldeas: Cerqueda, As Cortes, A Aldeola, Arixn, O Gomoroto, As Pozacas, Taraio, Filgueira, Pasaconda, Ardeleiro, Loroxo, O Cen, Leduzo, O Pazo, Canelas, Algadn, Baiuca e A Lagoa. Teen unha poboacin total de 869 h. Os lmites son: polo norte Malpica de Bergantios e o mar, polo leste Cambre e Buo, polo sur o municipio de Ponteceso e polo oeste Ponteceso e a freguesa de San Tirso de Vilanova. 22.4.25.- Buo (Santo Estevo de) Esta parroquia limita norte coa de Cambre, leste coa de Leiloio, sur coa de Xornes en Ponteceso e oeste coa de Cerqueda. Dista de Carballo 9,5 km noroeste e de reducida extensin superficial. Encntrase sudoeste do concello de Malpica de Bergantios nos lmites co de Ponteceso. No seu termo encntrase o monte Xende co seu castro e as producins son cereal, patacas, legumes e froitas e predomina o gando vacn. O lugar de Buo un dos mis importantes da terra berganti por ser un enlace de estradas: a que vai en direccin sueste a noroeste de Carballo a Malpica de Bergantios e a que, en Buo, arranca a Ponteceso e Laxe, en cuxo km 1, sar do lugar de Buo, parte a que vai Agualada. Pola sa industria artes da olera, son famosos os cacharros de Buo nunha gran parte da provincia. Existen pozos mineiros de diferentes clases de barro. Esta freguesa formou parte da xurisdicin de Mens. Pose un total de 891 h. 22.4.26.- Leiloio (Santa Mara de) Dista de Carballo 9 km noroeste e limita norte coa parroquia de Cambre e o mar, leste co concello de Carballo, sur co de Ponteceso e oeste coa parroquia de Buo. O clima desta freguesa do municipio de Malpica de Bergantios temperado e rgana o Chancas ou Xaveira, que corre cara noroeste cos seus afluentes que descenden do Monte Neme. O seu terreo, monte e chan est orientado cara sudoeste e produce trigo, millo, fabas, legumes etc. Crase gando de todas clases, en especial o vacn. No lugar da Feira Nova, celbrase unha famosa feira, que se coece co nome de Feira de Leiloio, o primeiro sbado de cada mes, na que se realizan importantes transaccins. Compoen esta parroquia as aldeas de: Leiloio, O Pieiro, a mis poboada, As Rabuceiras, Pernes, Vilar, A Feira Nova, A Choupana, O Castro (co castro que leva en nome da freguesa), Brin, A Pedrosa, Xesteira, O Empalme, A Raxeira e A Trmoa, cunha poboacin que suma 761 h. Na parte leste da freguesa, lzase o Monte Neme, de 387 m, o mis elevado na costa de Bergantios. Atravesa esta parroquia a estrada de Carballo a Malpica de Bergantios e, no lugar do Pieiro, arranca a que ascende Monte Neme.

Comarca natural de Bergantios 263 22.5.- Parroquias limtrofes 22.5.1.- Cain (Santa Mara do Socorro de) Esta freguesa estndese pola parte do concello da Laracha que baa o Atlntico e encntrase a 14 km nor-nordeste de Carballo. Limita norte co mar, leste con San Pedro do Sorrizo, sur con Monteagudo e Noicela, cun estreito corredor (de menos de 100 m) entre ambas que a pon en comunicacin coa freguesa de Lendo do mesmo municipio, e oeste coa parroquia de Rebordelos. De clima temperado e terreo variado, produce cereais, patacas e, en especial, as cebolas que son as preferidas no comercio. O gando mis abundante o vacn e a industria pesqueira a mis importante. A vila de Cain asntase no pednculo dun montio que se interna no mar a maneira de pennsula cara norte e ten 494 h. Os outros grupos son: Xermaa, a mis poboada, Cima de Vila, O Outeiro, O Campo da Costa, Goxn e a capela dos Milagres. Ata Cain chega a estrada que a pon en comunicacin con Arteixo. 22.5.2.- Sorrizo (San Pedro de) Esta freguesa encntrase situada nordeste de Carballo e a unha distancia de 14 km. Ocupa unha fondeira formada polos montes de Carballal e Ribeira, aberta mar. de terreo bastante frtil cunha poboacin de 292 h. Compena os lugares do Igrexario, A Lagoa, Cendemil, Eirs, O Moucho, O Campo, Castelo, O Seixo, Pousada, A Pedregueira, As Covadas e O Porto. Na sa costa existe un areal co nome de Sorrizo e un portio de refuxio para pescadores situado leste de Cain. Limita oeste co mar, leste e sur con Chamn e oeste con Cain. Pertence concello de Arteixo. 22.5.3.- Chamn (Santaia de) Anexo de Sorrizo, esta freguesa encntrase situada nas faldras dos montes coecidos cos nomes de: Ribeira, Cartas e Vila. Chegan ata a costa e forman dous grandes areais: o maior deles leva o nome da freguesa. A sa propiedade encntrase situada a 13,5 km da vila de Carballo, centro do pas de Bergantios. A igrexa conserva unha vent e outros restos romnicos do sculo XII. Frmana as aldeas de: Chamn de Arriba, de Abaixo e do Medio, Santaia de Arriba e de Abaixo, O Igrexario, A Brea e Vioo, cunha poboacin de 491 h. Limita co mar norte, freguesa de Barran leste, Monteagudo sur e Sorrizo oeste. Pertence concello de Arteixo. 22.5.4.- Barran (San Xian de) anexa de Laas. Encntrase situada nordeste e a 15,5 km de Carballo nas faldras do Pico do Galo e dos montes de Angra que separan Barran e Arteixo. Est regada polo ro do Castro, que desemboca na praia de Barran. Comprende as aldeas do Galo, Sar, A Esfarrapa, O Igrexario, O Campo, Branquenza, O Outeiro, A Seara, A Pata e Sisalde, con terreos de mediana calidade e unha poboacin de 383 h. Confina norte co mar e leste, sur e oeste coas freguesas de Arteixo, Laas e Chamn, respectivamente. Pertence concello de Arteixo.

264 Salvador Parga Pondal 22.5.5.- Laas (Santa Maria de) Soamente os lugares que se encontran oeste desta parroquia corresponden terra berganti no seu lmite oriental e son os seguintes: Pregun, Vilarnovo e A Estrada, cunha poboacin total de 207 h e situados todos eles na estrada da Corua a Fisterra sa entrada no pas de Bergantios. Esta freguesa pertence concello de Arteixo. 22.5.6.- Armentn (San Pedro de) Parroquia de entrada a 14,5 km nordeste de Carballo, de bo terreo e abundantes pastos, ben ventilada e prximo mar, atravesada polo camio vecial que, desvindose da estrada xeral da Corua a Fisterra, pasa pola aldea e pazo de Anzobre, despois dun percorrido de 5 km. Constitena as aldeas de: Rors, Anzobre, Campolongo, Armentn de Arriba, Os Barreiros, O Castro, A Grela, A Pena do Corvo, A Corredoira, A Crucella, A Xesta, A Perillona, A Telleira e A Xesteira, cunha poboacin de 473 h. Esta freguesa, coa de Laas, formaron o couto de Anzobre, cuxo xuz era nomeado pola casa de Ximonde. Na aldea de Anzobre, encntrase o famoso pazo do mesmo nome pertencente familia Puga-Parga. Esta freguesa limita coas de: Barran norte, a de Laas norte, Larn sur e Monteagudo oeste. Pertence concello de Arteixo. 22.5.7.- Monteagudo (San Tom de) A 12,5 km nordeste de Carballo, estndese esta freguesa protexida dos ventos do oeste pola serra da Estrela e o elevado pico de Monteagudo, de 325 m de altura, na que se encontra a capela da Nosa Seora da Estrela. Pose terreos bastante bos, anda que montuosos, baados polo regato do Castro, que ten as sas fontes nesta parroquia e clima bastante benigno. As sas aldeas son: O Freixal, A Cachada, A Ibia, Fren, Corteo de Arriba, Vilanova, O Igrexario, O Batn, A Esquipa, Os Barreiros, Casaldegas, Ramilo, O Pieiro, Gomesende, Sande, A Veiga e A Rocha, cunha poboacin de 705 h. A sa igrexa, de tres naves e tres bsidas semicirculares, de estilo romnico. Esta freguesa limita, respectivamente, polo norte, sur e oeste coa de Sorrizo, Larn, Tors e Leande. Pertence concello de Arteixo. 22.5.8.- Larn (Santo Estevo de) Esta parroquia motriz da de Lestn no concello da Laracha e encntrase situada a 13 km nordeste de Carballo. de bo terreo con bastante arboredo e atravsaa a estrada da Corua a Fisterra en direccin norte a sur. De clima bastante san e ventilado. Constitena as aldeas de: Mirn, Paradela, A Fraga, A Pedra, Os Muos de Orrente, As Casas Novas, A Groba, Larn de Arriba, O Pieiro, A Ra, Vigo, O Coque e Paiosaco, parte da cal pertence parroquia de Lestn e na que se celebran concorridas feiras. Linda, norte, con Armentn, leste con Loureda, sur con Lestn e oeste con Monteagudo. Pertence concello de Arteixo. A poboacin total de 590 h.

Comarca natural de Bergantios 265 22.5.9.- Erboedo (Santa Mara de) filial de Coiro, estndese en declive desde o lmite de Arteixo, na serra de Santa Leocadia, ata o ro Anllns e base polos regatos que descenden da serra e verten no ro. Encntrase leste do concello da Laracha, a 15,5 km les-nordeste de Carballo. O clima temperado e o seu terreo participa de monte chan no que se producen cereais, patacas e legumes e crase gando, en especial o vacn. Formou a xurisdicin do seu nome na antiga provincia da Corua. As sas aldeas son: O Igrexario, Reirs, A Fontenla, O Vilar, Vilarmaior, A Portela, O Loureiro, A Pereira, Cendn, O Pieiro, Erboedo de Abaixo, A Barreira, O Campo da Ran, A Carballeira, Cercido, Paredes e San Paio cunha poboacin de 611 h en total. Limita co municipio de Arteixo, norte, e coa freguesa de Soandres, leste; sur, con Loande, Soandres e Coiro e, oeste, con Coiro. Esta parroquia e a de Soandres son as mis orientais da terra berganti. 22.5.10.- Soandres (San Pedro de) Esta freguesa estndese pola parte norte da serra de Montemaior e a sa parte oriental queda fra do pas de Bergantios. Dista de Carballo 16,5 km leste. Formaba unha xurisdicin na antiga provincia da Corua. Foi mosteiro bieito e mis tarde priorado. Nesta parroquia encontrouse unha inscricin dedicada a Xpiter. A parroquia est dominada sur polo pico de Pedrouzos, de 521 m de elevacin, desde o que se domina un extenso panorama e que a ladeira oriental da serra de Montemaior. Nel, nace o ro Anllns, que se dirixe cara sur polos lmites da parroquia e, chegar altura das Salgueiras, voltea norte pasando a menos de medio quilmetro do mosteiro de Soandres desde onde segue cara leste. As sas aldeas son: Condesuso, a mis poboada, Bocixa, Condes, Encin e Villamir cuns cincuenta grupos menores. Fra dos lmites de Bergantios quedan as aldeas de: Boimir, O Corgo e Currelos con outros grupos menores. A poboacin dos grupos que pertencen terra berganti suman unha poboacin de 1.368 h. Paralela ro, pasa a estrada da Laracha, capital do municipio, a Vista Alegre. 22.5.11.- Montemaior (Santa Mara Madanela de) a que se encontra a maior altura (cerca de 450 m) de todas as do pas de Bergantios, en plena serra do seu nome e moi prxima vrtice Cedeira, de 601 m, que co Pindo (Corcubin) son as elevacins mximas do noroeste da provincia da Corua. Encntrase a 13 km leste de Carballo. Limita norte coas parroquias de Golmar e Soandres, leste e sur co municipio de Cerceda e oeste co de Carballo. A pesar da sa altura e clima fro, os seus terreos son moi bos e producen millo, centeo, trigo, patacas, hortalizas e pastos; crase neles gando vacn. Hai caza e tamn pesca nos regatos que descenden cara noroeste e que van formando os ros Bardoso, Troin e O Viso que verten no Rosende, afluente do Anllns. Ten numerosos grupos de poboacin escalonados cara noroeste nas ladeiras da serra e o maior do de Santa Margarida con outros cincuenta entre os que o mis importante O Viso, onde se encontran as antigas torres deste nome. Pertence esta parroquia concello da Laracha e ten unha poboacin de 1.483 h.

266 Salvador Parga Pondal 22.5.12.- Rods (San Martio de) Esta freguesa corresponde concello de Cerceda (Ordes), pero soamente un terzo dela, na parte occidental, pertence pas de Bergantios. Estndese polas ladeiras do sudoeste da serra de Montemaior, en terreos que sobrepasan os 400 m de elevacin. O seu clima non moi fro e nas sas terras cultvase o trigo, centeo, millo e patacas. Predomina o gando vacn. Dos seus 37 grupos, soamente dez entran na terra berganti. O mis importante o da Silva, pola sa maior poboacin e cruzamento das estradas de Ordes a Carballo e de Cerceda a Santa Comba. Os restantes son os da Abeleira, O Brazal de Abaixo, A Cova das Andes, Gosende, Tasende, O Toural, Vilamarta de Abaixo, O Vilarvello e Xende, cunha poboacin total de 540 h. 22.5.13.- Andoio (San Mamede de) Pertence municipio de Tordoia (Ordes) e desta freguesa soamente tres lugares son de Bergantios: Baldaio, Bouzarn e O Casal, con 72 h en total. Teen clima fro e san e terreo montaoso, non moi poboado. Os tres grupos citados estn na estrada da Silva a Anxeriz. matriz de Santa Madanela de Aldemunde, no concello de Carballo, que se encontra noroeste. 22.5.14.- Anxeriz (Santa Maria de) Esta parroquia forma parte do municipio de Tordoia (Ordes) e a sa metade norte corresponde terra de Bergantios. de clima fro e terreo montaoso, cultivada en gran parte e os seus montes non estn moi poboados. Encntrase dominada, na sa parte sur, polo monte Castelo, de 565 m, vrtice divisorio de augas, Anllns, Xallas e Tambre polo Dubra. A divisoria das sas augas entre o Anllns e o Tambre encntrase no centro desta freguesa e segue unha lia do leste oeste. As aldeas que se encontran na vertente norte, ou sexa, na do ro Taboada (Anllns), pertencen terra berganti e son: A Filgueira de Abaixo, A Torre, O Rapadoiro, Pispieiro, O Pazo, O Pousadoiro e Nio do Corvo, cunha poboacin de 239 h. Cabalgando na divisoria, atravesa a freguesa a estrada de Cerceda a Santa Comba, cuxo anaco desde esta freguesa ata este ltimo punto foi aberta neste ano. 22.5.15.- Couso (San Miguel de) Esta freguesa ten agregada a de Ferreira, que se encontra norte. Dista de Carballo 11,5 km sudoeste. Est situada nun val encaixado entre o pico de Bubela, leste, e o monte da Devesa, oeste, e que se abre norte por onde corre o ro do Vao ou de Coristano no seu alto curso. O clima temperado e nos seus terreos, anda que montuosos, cultvanse cereais, patacas etc. Cra gando de todas as clases e hai caza. Compoen esta freguesa as aldeas de: Couso, Currs de Arriba e de Abaixo, Pereiras, Brenlla, Ventoso, A Furoca, Bormoxoio e O Vilar cunha poboacin de 431 h. O lmite da terra de Bergantios pasa sur da parroquia e deixa unha zona aproximada dun terzo da superficie fra dela cos grupos de: Esternande e A Ribela, que pertencen terra de Xallas. Os lmites da parroquia son: norte co seu anexo de Ferreira, leste a freguesa de Seavia, sur o municipio de Santa Comba e oeste as parroquias

Comarca natural de Bergantios 267 de Cuns, A Agualada e nun pequeno espazo entre ambas co concello de Cabana de Bergantios, que hai un entrante aguzado neste lugar sobre o de Coristanco. 22.5.16.- Nantn (San Pedro de) Limita coa freguesa de Riob norte e leste, co concello de Zas (Corcubin) sur e coa parroquia de Anos oeste. Encntrase a 15,5 km sudoeste de Carballo. O terreo de chan e monte baixo, as sas augas verten en direccin norte Cundns e Anllns, o seu clima san e temperado. Recllese trigo, millo, patacas e legumes, o gando que domina o vacn e hai algunha caza. Pertence concello de Cabana de Bergantios e ten como filial a parroquia de Riob. As aldeas que a forman son: A Ameixenda, que a mis poboada, A Casanova, Denelln, A Cuncha, A Palleira, Os Carballs, Castro do Anido, Os Martices e O Bidual, con 277 h en total. Hai na freguesa o castro chamado do Anido. Polo sur cruza, de leste a oeste, a estrada da Corua a Fisterra. Unha estreita faixa do sur desta freguesa queda fra do pas de Bergantios cos grupos da Casanova, A Pedra, Cazn, Doea e A Piolla. 22.5.17.- Anos (Santo Estevo de) filial de Cundns e dista 18,5 km sudoeste de Carballo. de terreo crebado e de boa calidade e frtil. De clima temperado, collitase millo, trigo, patacas e legumes e cra gando. As sas augas discorren cara norte e van ro de Cesullas e de Cundns (deixan no medio o monte da Eirita), afluentes ambos do Anllns pola esquerda. Os seus grupos son: O Pieiro, o de mis poboacin, O Outeiro, O Cotaredo, A Enfesta, A Eirita, Remisqueira, Os Anles, O Vento, O Cruceiro, Guisande, Rozamonde, A Medoa e Xerne, con 429 h en total. Queda excludo do pas bergantin un pequeno ngulo sur nesta freguesa de Cabana de Bergantios coa aldea da Ermida. Encntranse nelas varias mmoas. Limita norte con Cesullas e Cundns, leste con Riob, sur co municipio de Zas e oeste con Zas e Cesullas. 22.5.18.- Allo (San Pedro do) Esta freguesa pertence concello de Zas, partido xudicial de Corcubin, e filial de Pazos. Est situada en sitio elevado e ten sur a Terra de Soneira. As sas augas van Anllns polo ro Fes ou de Cesullas. Desta parroquia s pertence a Bergantios unha especie de cua que penetra cara norte no concello de Cabana de Bergantios, nas ladeiras orientais dos montes de Borneiro, onde se encontran dous grupos menores, Murio e Regalados, que suman entre ambos 84 h. O lmite de Bergantios pasa sur desta ltima aldea. 22.5.19.- Borneiro (San Xon de) Esta parroquia encntrase a 21,5 km oeste de Carballo e pertence concello de Cabana de Bergantios. Sitase entre o monte do Castelo, de 314 m, norte, os montes de Borneiro ou Gontn leste, o municipio de Zas sur e a serra de Lourido polo oeste. Sobre ela cabalga o lmite do concello de Cabana de Bergantios co de Laxe. No centro, estndese o Chan de Borneiro, chaira algo abombada que verte as sas augas Anllns no desfiladeiro de Ures por un regato que desauga no esteiro do

268 Salvador Parga Pondal ro, cara norte. As augas que corren cara sur van ro do Porto polo Fornelos. O seu terreo frtil e produce cereais, patacas e pastos nos que se cra gando vacn con preferencia. O seu clima san e temperado. As aldeas son: O Brio, a mis poboada e na que se celebra unha boa romara o 18 de xullo, Dombate, co seu famoso dolmen cantado polo Bardo bergantin, Eduardo Pondal, Vista Alegre, Borneiro, Vilaseco, A Fontefra e A Gndara, con 551 h en total. Entre Borneiro e Vilaseco, existe un castro escavado por profesores da Universidade de Santiago. Cruza a freguesa, de sur a norte, a estrada de Baio s Revoltas na de Ponteceso a Laxe151.

Fotografa 27. Vista do dolmen de Dombate. Formado por cinco pedras verticais e unha horizontal. de tipo sinxelo. (Foto Vidal)

151 Vid. fotografa 27.

Comarca natural de Bergantios 269 22.5.20.- Sarces (San Amedio de) Esta freguesa pertence concello de Laxe e encntrase a 26 km oeste de Carballo, centro do pas bergantin. De clima temperado e san, con terreos de mediana calidade, baados polos arroios que forman o regato que vai praia de Laxe. Produce millo, trigo, patacas e legumes. O gando mis abundante o vacn. Os seus montes encntranse cubertos de pieiros. Limita, norte, coa parroquia de Serantes, leste cos concellos de Cabana de Bergantios e Zas, sur coa parroquia de Nande e oeste coa de Soesto. As aldeas que a forman son: A Torre, a maior en poboacin, Cons, As Virtudes, Penelas e Tras da Costa, cunha poboacin total de 256 h. Na aldea de Cons, encntranse os extensos e abundantes xacementos de caoln explotados por Kaolines de Lage S.L. e unidos por un cable areo de 4,5 km que, de sur a norte, vai ata a praia de Laxe onde se encontran os lavadoiros de mineral. Atravesa a parroquia a estrada de Baio a Laxe. 22.5.21.- Soesto (Santo Estevo de) Esta freguesa ocupa unha estreita valgada que d mar entre as alturas de Catasol e Pen, que cinxen unha estreita e falsa praia no concello de Laxe a 26,5 km oeste de Carballo. O clima temperado e os seus terreos, non moi frtiles, producen cereais, patacas, legumes e froitas. O gando preferido o vacn e hai caza e pesca. Os seus grupos son: O Centeal, o maior, O Rueiro, Abaixo, As Casas Novas e Currs, cun total de 327 h. No lugar das Casas Novas, encntrase o pazo hoxe pertencente familia Blanco-Rajoy. Atravesa esta freguesa a estrada de Laxe a San Simn de Nande e que unha vez rematado o seu segundo anaco chegar ata Carantoa (Ponte do Porto) 22.5.22.- Laxe (Santa Mara da Atalaia de) Esta freguesa limita co mar norte, as parroquias de Serantes leste e sur e Soesto oeste. Encntrase a 26 km oeste de Carballo, formada pola vila e porto de Laxe, que a capital do concello e situada sobre a costa. Est abrigada do sudoeste polo monte das Cornaceiras e, no extremo da sa fermosa praia, que se estende oriente, encntranse as instalacins de Kaolines de Lage S.L. Agrpase no itsmo que une o monte da Insua con terra nunhas 279 casas que se gradan sobre o monte orientadas levante e cunha poboacin de 1.134 h. O clima temperado e moi san e os seus terreos moi pobres; en xeral, cultvanse de millo e patacas. Nesta vila, finalizan as estradas de Ponteceso, comunicacin coa Corua (66 km), e a de Baio, comunicacin con Santiago (66 km). Vila de certa antigidade, ten unha igrexa do sculo XIII e fermosas casas como a do Arco. Os seus habitantes dedcanse pesca, en especial, da sardia e congro. Ten como anexo a Serantes. 22.5.23.- Serantes (Santa Mara de) Esta freguesa encntrase a 25 km oeste de Carballo e pertence concello de Laxe. Limita, norte, coa freguesa de Laxe, leste co municipio de Cabana de Bergantios, sur coa freguesa de Sarces e oeste coa de Soesto. O clima

270 Salvador Parga Pondal temperado e o seu terreo mediano, no que se cultivan cereais, patacas e froitas. Encntrase baado polo regato que procede de Sarces e morre na praia de Laxe e os seus afluentes que descenden da serra de Lourido. As aldeas e grupos menores son: O Canle, o mis poboado, Trasfontns, A Romea, Carrabete, Lourido, Salgueirn e O Cabo da Area, con 444 h de poboacin total. Cruza o termo desta freguesa, polo norte, a estrada de Ponteceso a Laxe e, polo oeste, a de Baio a Laxe e, paralelo a esta, o cable areo de Kaolines de Lage S.L., que descende desde Cons. 22.5.24.- Canduas (San Martio de) Esta freguesa do concello de Cabana de Bergantios dista de Carballo 22 km oeste, encntrase situada nun val que se abre cara norte mirando o Monte Branco, na outra beira do Anllns, e que forman a enseada deste nome. Limita, norte, co mar e desembocadura do Anllns, leste coa parroquia de Cesullas, sur coa de Borneiro e oeste co concello de Laxe. Situada no extremo occidental do pas bergantin, de clima temperado e san, con terreos baados polos regatos procedentes do Castelo e dos montes de Borneiro, que producen trigo, millo, patacas, legumes e variadas froitas. O gando numeroso o vacn e ten caza e pesca. Ten as aldeas de Canduas, a mis poboada, Sinde, As Revoltas, Ures, Tabodo, San Pedro, Aguarrei, O Buzaco, O Cabo da Area, Frexufre e Tras da Agra, cunha poboacin total de 1.085 h. Cruza, polo norte e moi prxima mar, a estrada de Ponteceso a Laxe e a que parte desta nas Revoltas cara a Baio, pola costa de Ures. Foi priorado de San Martio Pinario. 22.5.25.- Cospindo (San Tirso de) Est noroeste e a 19 km de Carballo, pertence concello de Ponteceso e nesta freguesa encntrase a capitalidade. Limita, norte, coa parroquia da Graa, leste coa de Tella, sur co ro Anllns; polo tanto, co municipio de Cabana de Bergantios e, polo oeste, coa parroquia de Corme. Situada dereita da desembocadura do Anllns. de clima san e temperado con monte e chans de terras feraces e de excelente calidade nos terreos de marismas gaados ro, nos que se colleitan cereais, patacas, legumes e froitas. Conta con excelentes pastos onde se cra gran cantidade de gando vacn. Son as sas aldeas: Ponteceso, onde se encontra a Casa do Concello, O Couto, coa igrexa parroquial, O Briallo, A Brixera, O Campo, Cerezo, Currs, O Quinteiro, O Torno e Balars, con 702 h en total. Cruza a freguesa a estrada de Ponteceso a Corme e a que parte desde O Couto praia de Balars. Nesta localzanse as instalacins de Titania S.A. que explota as areas negras da praia. En Ponteceso, encntrase a casa nativa dos Pondais onde naceu e viviu o bardo Eduardo Pondal. 22.5.26.- Graa (San Vicenzo da) Encntrase a 17,5 km noroeste de Carballo no termo municipal de Ponteceso e limita, norte, coa parroquia de Nemeo, leste coa de Tella, sur con Cospindo oeste con esta mesma e a de Brantuas. De clima temperado e terreo frondoso e feraz no que se cultivan cereais, patacas, legumes e se cra gando vacn nos seus pastos regados polos arroios que van ro que descenden de Brantuas e atravesa a freguesa de norte a sur. As sas aldeas son: Carballido, Cerezo de Arriba e Lestimoo, con

Comarca natural de Bergantios 271 434 h de poboacin total. Cruza a freguesa a estrada de Ponteceso a Malpica de Bergantios. Esta parroquia foi chamada de Almerezo cando exista o mosteiro que pertenceu a Sobrado e despois foi granxa do mesmo e de a o seu nome. 22.5.27.- Corme Aldea (Santo Adrn de) Nun sante rochoso da costa (cabo O Roncudo) norte da ra de Laxe, esta freguesa encntrase a 21,5 km noroeste de Carballo, con terreo montuoso e pedregoso, anda que o de cultivo bastante frtil producir patacas, millo e legumes. O gando mis abundante o vacn e as industrias principais son as derivadas do mar. Dominan esta freguesa, polo leste, o monte do Faro, en cuxo pico se encontra a capela da Nosa Seora, e o alto de Balars, que a separa das de Brantuas, A Graa e Cospindo. Constitena as aldeas da Aldea, A Escobia, Froxn, Gondomil, Salgueiros, Guxn, A Costa e O Roncudo, cunha poboacin total de 833 h. En Gondomil, apareceu unha inscultura coecida co nome da Serpe de Gondomil. Atravsaa a estrada de Ponteceso a Corme. 22.5.28.- Corme Porto (Nosa Seora dos Remedios de) Forma esta freguesa a vila de Corme e os seus barrios. anexo de Santo Adrn e encntrase situada nunha pequena enseada do norte da ra de Laxe a 23 km noroeste de Carballo. Os grupos de poboacin que sinala o nomencltor, en realidade, non existen; forman todos eles un grupo ou ncleo compacto de poboacin, da que quedan soamente un pouco diseminados Candelago, As Pedras Midas e Rega, que renen unha poboacin de 2.420 h en total. importante porto de pesca e cabotaxe. 22.5.29.- Brantuas (San Xian de) Esta pequena freguesa encntrase limitada polas de Nins norte, Nemeo leste, A Graa sur e Corme oeste e a unha distancia noroeste de 18,5 km de Carballo. Os seus terreos, p do monte da Nosa Seora do Faro, son agrestes e montuosos; as sas valgadas e parte chaira son frtiles e de clima temperado e produce trigo, millo, centeo e legumes. Cra gando vacn nos seus prados regados por augas que van Anllns. As sas aldeas son: Brantuas de Arriba, Brantuas de Abaixo e Os nxeles, con 424 h de poboacin total. O spero val rodeado de pieirais foi cantado polo bardo bergantin. Salvaxe val de Brantoa, en terra de Bergantios. nordeste, encntrase o poboado de Nins, tan prximo que case se confunden nun s, e noroeste, tamn moi prxima, a costa sobre o Atlntico coas praias da Barda e Nins. 22.5.30.- Nins (San Xon de) Esta freguesa, situada no extremo noroeste do pas bergantin, encntrase a 18,5 km e noroeste de Carballo. Limita, norte, co municipio de Malpica de Bergantios,

272 Salvador Parga Pondal leste coa parroquia de Cores, sur coa de Brantuas e oeste co mar. Domnana, norte, o monte e punta Nariga e forma unha enseada que a punta Escorrentada divide sa vez noutras das, sendo unha delas, a do nordeste, a de Nins. A punta Escorrentada unha ladeira do monte do Faro que domina a estreita valgada que vai mar. O clima san e temperado e o terreo de calidade regular. Colleita cereais, patacas etc. e cra gando vacn na sa maiora. Ten caza e pesca. A sa poboacin encntrase concentrada nunha soa aldea, a de Nins, con 300 h, e sitase nun alto oriental cara leste e mirando interior; polo tanto, as sas augas van dar ro Anllns. 22.5.31.- Barizo (San Pedro de) Nunha enseada da costa entre a punta Nariga e o cabo Beo, estndese esta freguesa, cunha praia, prxima que se encontra a pequena aldea do seu nome. Dista de Carballo 18 km noroeste e limita norte e oeste co mar e leste e sur coas freguesas de Vilanova de Santiso e Mens, respectivamente. O seu clima temperado e encntrase regada a freguesa polo ro Chanchas, que desemboca na praia de Ceiruga, e o regato que vai praia deste nome. O terreo orintase leste polos montes de Nariga. As aldeas que a forman son: Barizo, O Campelo, Bareango, A Casa Grande, O Picho, O Castro, O Pibidal e O Quinteiro, cunha poboacin de 406 h en total. Cultvanse cereais, legumes, patacas e hortalizas e crase gando vacn sen que escasee a pesca. Cruza a freguesa a estrada de Ponteceso a Malpica de Bergantios. anexo de Mens e pertence concello de Malpica de Bergantios. 22.5.32.- Vilanova de Santiso (San Tirso de) Non afastada da costa e no centro do concello de Malpica de Bergantios a 15,5 km noroeste de Carballo, encntrase esta feligresa. O seu terreo moi frtil, regado polo ro de Vigo que vai Chancas, e o clima temperado. Produce trigo, millo, patacas, legumes, cebolas etc. Cra gando, en especial, vacn e hai caza e pesca. Esta parroquia limita norte e leste coa de Malpica de Bergantios, sur con Mens e oeste con Barizo. As sas aldeas son: Santiso, coa igrexa parroquial, A Pontella, As Casas do Monte, Beo, O Ro do Va e Vigo, cunha poboacin total de 716 h. Cruza a freguesa a estrada de Ponteceso a Malpica de Bergantios, que pasa entre os lugares de Beo e Vigo, da que se desprende un ramal, de 1 km escaso, que chega ata a parroquial. 22.5.33.- Malpica de Bergantios (San Xulin de) Esta freguesa a mis setentrional do pas de Bergantios e comprende a vila de Malpica de Bergantios, outras aldeas e as illas Sisargas. Limita, nordeste, co mar, sur coa freguesa de Cerqueda e oeste coa de Vilanova de Santiso. Dista de Carballo 16 km noroeste. Na vila, bo porto pesqueiro, encntrase a capitalidade do municipio. noroeste, levntase o monte Beo, que forma o cabo de Santo Adrn, fronte que se encontran as illas Sisargas. O terreo crebado e de boa calidade, o clima temperado e san. Collitase trigo, millo, patacas, legumes e froitas; os allos son obxecto de exportacin. O gando mis abundante o vacn, hai caza e a pesca

Comarca natural de Bergantios 273 o recurso mis importante posto que d lugar a unha grande industria. Forman a freguesa os grupos de: Malpica de Bergantios, vila marieira, Os Medros, Os Pieiros, Cancela de Areas, Seaia, que d nome arciprestado, Seixas, Vilarnovo, As Vistas e as illas Sisargas co faro e o semforo, que renen unha poboacin total de 2.488 h. Chegan vila de Malpica de Bergantios as estradas de Ponteceso e de Carballo, que se renen un quilmetro antes de entrar na vila. 22.5.34.- Cambre (San Martio de) Na costa do concello de Malpica de Bergantios e no lmite co de Carballo, a 10 km noroeste desta vila, encntrase esta freguesa, que anexa de Buo. Limita, norte, co mar, leste co municipio de Carballo, sur coa parroquia de Leiloio e oeste coa de Cerqueda. Os seus terreos participan de monte e chan e son de mediana calidade e escaso arboredo e as sas augas van mar polos regatos de San Miro e A Xesteira. O clima temperado e as sas producins son cereais, patacas e legumes. O gando que se cra , en especial, o vacn. Na sa costa proxctanse as puntas Falcoeira e dos Guichos, que deixan no medio o illote de San Bartolomeu e leste o dos Guichos. Estndese a praia de Santa Maria ou O Ris en cuxo extremo oriental se encontra o lmite co concello de Carballo. Compoen a freguesa as aldeas de: Cambre, sobre unha lomba e nas que se encontra a parroquial, Loutoo, Escras, A Xesteira e Avio, nas ladeiras do Monte Neme, cunha poboacin de 349 h en total. Na aldea de Avio e mirando mar, existiron as terras deste nome. 23.- A habitacin 23.1.- A casa e os seus tipos En xeral, a habitacin humana obedece a tres tipos que se suceden da costa interior. Son: a casa de vila, a de aldea e a de media montaa. O material de construcin empregado , fundamentalmente, a pedra en boas canteras de granito ou en pezas de gneis asentadas con morteiro. Aprovitanse as pezas maiores para esquinas e luces. O ladrillo e o cemento van conseguindo cada vez maior emprego e, con iso, substitese o canteiro e o pedreiro, denominacins dos traballadores da pedra, polo albanel que, amparados no traballo das vilas, van estendendo a sa nova arte s aldeas limtrofes da estrada sempre receptoras das novidades e non sempre co debido gusto arquitectnico. Os materiais, pedra e barro, extrense do mis prximo que sexa posible lugar de localizacin da casa que se vai edificar. Algunha vez, son aproveitados do mesmo solar e desa maneira balirase o espazo suficiente para edificar os muros. Por regra xeral, as pezas de boa pedra grantica obtense nas canteiras dos montes mis prximos. Descoecemos a traxectoria da casa berganti na poca medieval e posumos poucos datos da primeira poca do poboamento. Unicamente as escavacins na citania de Borneiro nos permiten comprobar a planta de casas circulares do tipo corrente en todos os castros coa variante de das un pouco alongadas, sinxela modificacin do plano primitivo das construcins prehistricas. curiosa a planta dunha casa

274 Salvador Parga Pondal situada fra do recinto central que ten planta rectangular rematada, por unha parte, en seccin curva e, pola outra, en ngulo recto, como se quixera representar o punto intermedio da construcin de tipo antigo de tipo moderno. A casa vai sando do recinto murado da citania e o castro, para facer a sa expansin polo val coa inseguridade das transformacins histricas, pero sempre no tipo de permanencia co cal chega ata os nosos das. O agrupamento humano fai xurdir nos puntos de concentracin un plano irregular que se axusta s necesidades do solar e aproveitamento de terras comunais. A casa de vila, situada entre ras e prazas de tipo seorial, axusta as sas lias xerais a esa norma establecida polo bo gusto de pocas pasadas. Son as casas seoriais de Laxe, en paralela disposicin arco da sa gran praia; as de Corme, en cruces de buscadas rochas que afianzan os seus alicerces fronte s golpes de mar; as de Malpica de Bergantios, nas areas do tmbolo; e as de Carballo, un pouco diferentes polo seu medio interior, en oposicin s demais vilas fronteiras mar onde proxectan as sas fachadas. Na aldea que existe algn pazo ou torre, tradcese na presenza de elementos de gran semellanza s da mansin seorial. Podemos dicir que a cheminea, que falta en gran nmero de aldeas, onde sae o fume directamente polas tellas, aparece en Bergantios con tal persistencia que chega casa de media montaa, excepto na modesta e na de reducidas dimensins. necesario ter en conta a presenza do mar nas construcins anexas casa e na mesma casa. O mar d sempre un avoengo s muros da habitacin que procuran branquear con gusto e sen recargo de cores, como se a franqueza de horizontes martimos servise de patrn artista da casa marieira. Referndonos tipo de vila, insistimos na directriz que serviu como modelo en pocas pasadas. A casa encntrase murada en lia de ra ou praza con parede medianeira e das fachadas que dan a das ras, ou ra e a algunha horta, xardn ou pasadizo entre vivendas. Domina a pedra labrada que vai sentindo a forte erosin maria. A parede, de boa anchura, vai desde a do tipo fortaleza, de mis dun metro de muro, corrente, de menos anchura. Portas e vents forman recadros con acusado carcter e, xuntamente cos balcns, deron ocasin a lucir as sas calidades artsicas s mestres canteiros que as realizaron. A fachada ten, coa porta de entrada e vents, o portaln de carruaxes, a distribucin de aplicacin segundo o servizo a que se destine e esa previsin dunha posible casa de comercio con vents transformables en vistosos escaparates. Os balcns obedecen a dous tipos: o chamado balconcio, que sae individualmente por cada porta do piso, e o balcn corrido, que ocupa a fachada completa; en ambas, o rebordo presenta unhas molduras de curvas sinxelas. O balcn pchase con balaustre de ferro liso ou con adornos de blas nos extremos, e tamn de madeira. O cemento

Comarca natural de Bergantios 275 fixo a sa aparicin no balaustre, quizais con nimo de conservalo dos ataques do mar, sen obter resultado prctico e deixando arrombados os torneados de madeira ou os de granito das solainas de pouca altura. Estndense a case todas as obras novas ou reformas das casas da vila. frecuente a galera en ngulo recto con dous treitos de cristais, o chamado miradoiro ou galera, que ocupa un balconcio e, con frecuencia, os cristais recrtanse na parte superior en forma de rombos. Nas casas que se proxectan sobre o mar, corrente a terraza de cemento que se emprega para usos domsticos ou para cafs ou bares. O teitume de tella curva con bastante inclinacin de cadas de augas e recobre, en xeral, o aleiro con recollida por medio dun cano metlico. Nalgunhas, o cano de rebordo interior e canletas para conducin das augas vai por patios interiores. lia directriz da ra, responde a direccin das augas do tellado, que se inclinan na dobre marcha, deixan os recadros de luz e, s veces, complica as vertentes en pequenos labirintos de pinculos que fan mis dificil resgardar da humidade a mansin. Teen por orixe un maior aproveitamento do espazo na parte alta coa construcin de luces e algunha vez o simple capricho do propietario. Interiormente, a casa ten a divisin habitual con corredor, habitacins, dormitorios, comedor, cocia e sala. A concentracin moderna prescinde da gran sala, admirable compendio da historia familiar reunida en soportes e recordos que pechan o paso firme das xeracins. Retratos, cadros e mobles gardan o encanto admirable da estancia e presiden con xusto ttulo as cotis reunins. As divisins interiores fanse de madeira e de ladrillo, con gran predominio do segundo. As estancias procranse orientar do mellor modo posible dndolles luz directa e ventilacin. Se isto non se consegue, constrese a porta de cristais e mainel sobre a porta. Os corredores reciben luz dos patios e habitacins con portas cristaleiras e son obrigado lugar de bastoneiras, colgadores, maceteiros etc. En contadas ocasins, as divisins interiores son de pedra e as poucas que existen foron do aproveitamento de construcins antigas. O mar acusa a sa presenza no seu elemento indispensable: a area dos portais e escaleiras. conxunto de caractersticas da casa de vila, que recibe directamente a brisa do mar, hai que engadir a de Carballo que, en constante crecemento, vai deixando a forma clsica de fachadas con balcns e galeras do tipo mencionado polas lias modernas que perfila o cemento e as barras de ferro que, s veces, deixan a fachada sen expresin. O bo gusto dos artistas tradcese nos remates das cornixas, en mnsulas de balcns, nos ferros e nos balaustres das escaleiras e dos balcns sen sante exterior.

Lmina 44-1. A casa. Seccins e plantas.

Lmina 44-2. A casa. Perspectiva

278 Salvador Parga Pondal A casa da aldea encerra as caractersticas xerais da que sinalamos, en canto s materiais de construcin, sempre condicionados medio e posesin econmica do propietario. A presenza da estrada trae da vila e da cidade o aire de vida moderna con aplicacin de solares para comercio, taller e habitacin. Son frecuentes os escaparates e rtulos, o mesmo que nas aforas da vila que tratan de superar. A casa da aldea de Bergantios de dous tipos, en canto vida dos habitantes: agricultores e marieiros. A casa do agricultor ocupa a parte mellor disposta do solar onde se distriben as dependencias imprescindibles da facenda caseira. Linda co camio, se non directamente, por medio de rampla de acceso e defende as dependencias e terra prxima por medio de muro ou simple sebe realizada con xestas, silvas e salgueiros. A casa ten dous corpos con parede dobre e, no interior, as medianeiras da mesma anchura do muro. Na primeira planta, ocupa posicin angular a cocia coa sa lareira, artesa e forno, que pode estar construdo no interior ou ben sae exterior en forma de semicrculo, que a forma mis corrente, defendido por unha parede de pedras pequenas que pasa pouco a altura do forno152. Separadas por muro ou tboas, estn as cortes e cortellos, dependencias mis pequenas onde permanece o gando de cra separado do maior e en nmero suficiente para gorecer todos os animais maiores. A necesidade de cortes e o constante afn de melloramento iniciou unha transformacin colocando a cocia na segunda planta, onde se instalan o sobrado e a sala que fai de comedor en das solemnes e de dormitorio a diario, na cal se colocan as huchas para roupa e grans. Estampas, postais e retratos decoran a estancia e dan a sa nota tpica nas casas. Contiguo casa, figura un conxunto de construcins complementarias: o cuberto, a barra, o galieiro e, s veces, algunha corte reprtense individualmente ou inclense nunha soa construcin que rena as caractersticas necesarias para gardar os apeiros de labranza e a forraxe para os animais. O cuberto de muro sinxelo disposto en das vertentes ou nunha soa e con separacin protexida por unha parede entrante que limita as das divisins propias e que hai que engadir o cortello dos porcos e o galieiro, coas debidas separacins de tboa, pedra ou ladrillo. A proximidade igrexa, as prazas de reunin e as localizacins urbanas nas inmediacins do concello son obxecto de coidados especiais e no seu conxunto presntese a constitucin da vila. As dependencias da casa redcense a medida que nos achegamos mar, onde aparece o agricultor marieiro e o marieiro agricultor, segundo predomine unha das das actividades.
152 Vid. lminas 44-1 e 44-2.

Fotografa 28. Casa alde en Cabana de Bergantios co pendello, en primeiro termo, e reodeada de froiteiras. (Foto Vidal)

Finalmente, a casa de media montaa, que apenas ten outra diferenza que a menor cantidade de cal e balcns, ilumina as estancias con vents de catro e seis cristais sen contravent, portas anchas e baixas, salas amplas e moi poucas divisins153. 23.2.- O cabazo Mencin especial merece o cabazo e o muo, dependencias indispensables no agro. O cabazo garda co seu volume unha valoracin do capital caseiro e a riqueza cereal na sa totalidade o grao principal da facenda para as vilas do interior. de pedra, levantado sobre pilares, orientado do mellor modo posible para que o vento e o sol poidan pasalo sen obstculo. Por iso se afastan un pouco das casas ou se elevan o suficiente para dominar, polo menos, dous cuadrantes. En moi contadas excepcins, o cabazo ten na parte baixa unha aplicacin para cortes, galieiros ou depsitos.

153 Vid. fotografa 28.

280 Salvador Parga Pondal Quedan moi poucos cabazos do tipo de paneira ou tulla de grandes dimensins, con depsitos na parte baixa para gardar patacas e centeo, e a parte superior para trigo e millo. Estas construcins de plano rectangular son pequenas casas, coas sas vents con cristais e ampla porta que se chega por escaleira interior. Walter Carle154 viu algn con escaleira interior que propio das grandes tullas, xa que a do cabazo sempre exterior e anda con separacin do corpo do edificio para que os roedores non poidan subir facilmente. Outras veces, non hai escaleira e o dono pose unha de madeira de quita e pon para maior seguridade. Os materiais de construcin teen, como queda dito, por elemento fundamental a pedra. De granito e gneis constrese o principal da cavidade prismtica con boas canteras, pero algunha vez o cemento e a madeira tamn van asociados. O apoio do cabazo vai en proporcin tamao do mesmo. Falta en toda a comarca o cabazo pequeno, dun s p monoltico e construdo con plas e son moi poucos os dun s treito apoiados en das ou catro pezas, segundo sexa a forma das pedras e o gusto do artista que o construu. Non podemos sinalar zonas de dominio dunha das caractersticas apuntadas, porque ambas conviven coa maior proximidade das construcins. Canteras e columnas constiten indistintamente a base do cabazo en toda a terra de Bergantios e apianse en baixa cimentacin, en rocha a flor de terra e en muro, segundo as caractersticas do solar e da orientacin dos ventos. Na construcin, atndese necesidade do propietario, que regula as dimensins, predominando en toda a comarca o de tres treitos. As columnas e algunha vez canteras que serven de apoio corpo do cabazo son lisas e de aresta ou con chafrn e ata pequenas molduras que decoran as pezas na proximidade de camios moi transitados. Sobre os apoios, colcanse lousas de aresta moi viva para que os ratos non poidan chegar corpo superior do graneiro. O verdadeiro cabazo ou hrreo est constitudo polo corpo prismtico dividido en compartimentos sen solucin de continuidade e disposto de forma que se poidan establecer divisins con tboa para separar froitos distintos ou variedades dalgn. Esta parte recibe ventilacin polas fendas abertas na parede ou pezas illadas e tamn polas portas cuxas tboas estn cheas de orificios para que penetre o aire. As fendas adoitan ser horizontais e s como excepcin hai algunha vertical. corrente que a construcin presente nos testeiros coas distintas pezas unha forma de cruz, xeral en toda a comarca. O tellado a das augas e de tella ou lousa e algn de cemento armado. Anda cando moi raro, hai algns de armazn de madeira, todo ou ben a parte correspondente s treitos.
154 Vid. Walter Carle (1.948): Los hrreos en el noroeste de la Pennsula ibrica, en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 31, Instituto Juan Sebastin Elcano, p. 275.

Comarca natural de Bergantios 281 Na construcin, aprciase unha caracterstica fundamental no deseo, pero non sempre de uniforme realizacin. As, obsrvase con algunha frecuencia que as pezas son diferentes, principalmente a lousa que vai sobre as columnas. A razn pola utilidade que presta a citada lousa na cal se apoian as cargas que soben e baixan graneiro e de a que a situada diante da porta, acostuma a ser sempre ch, mentres que as outras son troncocnicas. O gusto do artista xustifica variantes que dan graza construcin. Na comarca, son estimados os cabazos como parte principal da casa e designan as pedras con nomes que xustifican o seu destino. P e capa chaman s columnas e lousas que as cobren, trabe, as viguetas de pedra, base do corpo prismtico do cabazo. A parte principal do edificio ten que cumprir a misin para a que se constre e, por iso, se chaman as pezas sequeiros, que recobren o pinchn, e os extremos a sobrepena, que a ltima peza do cabazo. A porta acostuma a ser ampla e acaso, por iso, se denomina portal, as xambas monolticas, sobre as cales se axusta a vigueta, chamada topete. Na paisaxe urbana da comarca de Bergantios, o cabazo ocupa a mis exacta valoracin econmica das riquezas desta terra e garda a colleita abundante de cada propietario. 23.3- O muo A segunda construcin inseparable da vida coti en toda a comarca o muo. Instalados nos regatos de posibilidades hidrulicas anuais ou tan s de tempada, atraen moenda os grans das facendas vecias. Non existen muos de vento e non coecemos mis referencia da sa existencia que un en Laxe, construdo por Manuel Ramos, con corpo xiratorio, capaz de buscar direccin mis sinxelo cambio de brisa maria. O construtor e propietario, home de excepcionais condicins para traballos de precisin, desmontou o muo de vento e instalou un elctrico na vila con das rodas: unha para millo e outra, chamada albeira, para o trigo. En boa letra, o cliente pode ler estas advertencias: Aqu se acab el fiar y el prestar tambin muri y fue porque le ayud a morir el mal pagar. Si fo, aventuro lo que es mo. Si presto, al pagar ponen mal gesto. Si doy, pierdo la ganancia de hoy. Y para librarme de esto ni doy, ni fo, ni presto. E estoutro co mesmo fin que o anterior:

282 Salvador Parga Pondal Del maz sale la harina, que es el mejor alimento. Con plata en mano servir al que la pida al momento y en la feria comprar por igual procedimiento. Este muo de maqua. Por cada ferrado de millo de 17 kg perciben un e por un de trigo de 12 kg, medio. A falta de auga causa pola que os muos se encontran bastante afastados da costa e, por iso, os de Laxe van moer a Mosquetn e a Muos Novos. Distancias anlogas teen que percorrer as demais vilas para realizar a moenda do gran. O muo elctrico de Laxe ten unha caixa especial en cada roda que recobre por completo as pezas xiratorias co obxecto de aproveitar toda a faria. O caixn pose un desnivel que obriga descenso da faria cara a un punto onde se recolle, ben directamente no saco ou no depsito. O mecanismo do muo corrente. Unha pedra base, fixa, sobre a que xira a voandeira, e os ferros, que axustan as pezas por medio dun regulador, permiten subir ou baixar a roda xiratoria para moer o gran mis ou menos fino. O gran btase nunha moega ou depsito superior chamado cuba de onde descende ata unha pequena canle, a canada, e de aqu pasa orificio do muo cun ritmo uniforme que lle permite dar sempre a mesma cantidade de gran, grazas a un cilindro vertical, chamador, unido canada, e que polo movemento da roda obriga gran, paulatinamente, a un desprazamento ata facelo caer no orificio. Importancia extraordinaria teen os muos de auga que acadan un radio de atraccin moi grande e contan con boas pezas para dar a faria coa prontitude que requiren os vecios. Entre estes muos encntranse os da Samia, nunha curva do Anllns, e moi preto da igrexa cuxas camps deron sonoridade verso de Pondal: E ti, campana de Anllns, que, vagamente tocando, derramas nos corazns un blsamo triste e brando de pasadas ilusins. A situacin dos muos foi elixida nunha pequena chaira fluvial e pouco antes da curva descendente que remata entre pieirais a traxectoria do ro propenso descenso do esteiro. Samia van moer os de Corme, Tallo, A Margarida, Mens e Barizo, ademais das parroquias prximas. O muieiro cobra por ferrado de trigo 2 pts e unhas 25 polo de millo. Dispn de rodas para o millo e trigo. Encntranse construdos cunha precisin asombrosa. O albeiro, que moe trigo e s veces centeo, leva a faria por medio duns

Comarca natural de Bergantios 283 rudimentarios elevadores a un cribo que move a roda de auga mesmo tempo que grada a cada do gran. Consta de catro rodas coas sas derivacins de augas en canles bastante amplas e tomadas da retencin do ro. Anda cando ten unha disposicin semellante que describimos en Laxe, require unha descricin das sas pezas que figuran cos seus nomes na lmina 45155. A moega, chamada maseira, clgase por uns arames ou barrotes dun ou varios paus superiores, pau de muo. de forma prismtica e acplaselle o graduador do gran, denominado torno, o cal est suxeito canle por onde pasa o gran. Para dar maior ou menor cantidade de gran, elvase o torno lugar preciso suxeitndoo por un pasador. A canle chmase canada e por medio da texideira recibe un continuo movemento do muo que obriga descenso do gran. As das pezas de moer chmanse capa, a xiratoria, e p, a peza fixa. O axuste da xiratoria realzao a segurella, que fixa o extremo superior do eixo do muo, constitudo por un pau denominado veo, que ten no extremo oposto o rodicio, formado polas pequenas culleres, penas, que reciben a forza da auga. A terminacion puntiaguda e da forma recibe o nome de ovo. Para poder desprazarse facilmente, srvelle de punto de apoio un anaco de aceiro chamado cuncha, que vai encaixada nun madeiro de carballo que pasa dun extremo outro da baixada da auga e fxase nun lado da parede e do outro tira unha cadea que sobe parte alta do muo e remata nunha varia de ferro, denominada cua, cuxa misin levantar mis ou menos a xiratoria. O madeiro chmase mesa. Para deter o muo, afruxase a cua ata que a xiratoria deixe o pase completo sobre a peza fixa ou ben privndolle da auga no ro detrs da canle de paso roda. Para iso faise descender unha tboa rectangular, contraporta, que obrigue agua a se desprazar polos lados da canle sen chegar s culleres do rodicio. A riqueza da comarca permitiu a instalacin dunha serie de muos nos mis delicados recantos da paisaxe berganti e, finalmente, permite grande industria farieira tomar posesin con paso seguro nas proximidades de Carballo dos centros de moenda de trigo, centeo e millo156. Muos e muieiros reciben a diario o sado da musa popular nas coplas intencionadas. Todo fai pensar na vida honrada de garda e custodia do muo e as horas de espera en demanda da moenda, mentres o gardin varre e xunta a faria nas proximidades das rodas, no tremiado e seu coidado vai que xunte ben a faria ou disimuladamente deixe algn manchn en beneficio propio e, por iso, se lle encarga o maior escrpulo na tarefa: Rapaz que ests no muo varrers o tremiado, que al no outro mundo piden contas do roubado.
155 Vid. lmina 45. 156 Vid. fotografa 29-1.

Lmina 45. Muo.

Comarca natural de Bergantios 285

Fotografa 29-1. O muo no lugar.

4.- Os ncleos urbanos O tipo mis sinxelo de aglomeracin ofrcenolo a aldea, que a clula da organizacin pblica de Galicia. Pdese dicir, en moitos casos que, mis ben que un ncleo, un conxunto de vivendas illadas que se encontran mis ou menos prximas pero, cando se encontran agrupadas, moitas veces amoreadas a causa das condicins do terreo, por estaren situadas na vertente pronunciada dunha cua ou entre os riscos rochosos da costa e compostas, s veces, de moi curto nmero de casas, presentan o caos mis absoluto e a maior desorde na distribucin das sas edificacins. Estas pequenas agrupacins urbanas adoitan situarse nas ladeiras dos vales. Ocupan con preferencia a zona entre as terras de labor e o monte ou ben nas vertentes que dan s ras e anda en plena costa, buscando un sitio abrigadas dos ventos dominantes. As mis sinxelas encntranse formadas de tres ou catro casas e as maiores dunhas vinte. Na parte sudoriental de Bergantios, son numerossimas e moi pequenas, no nordeste estn formadas de das ou tres casas e dan a sensacin de poboacin dispersa. No centro da comarca, son poboados maiores e distanciados como no noroeste. E suroeste, predomina nalgunhas zonas a dispersin como, por exemplo, nas inmediacins do esteiro do Anllns, a aldea de Neao.

286 Salvador Parga Pondal A unidade de orde superior a parroquia, perfectamente adaptada realidade dos casos. A parroquia non un s ncleo urbano, senn un conxunto deles estar constituda por varias aldeas ou lugares. frecuente que a parroquia ocupe un lugar central no val e os lugares se estendan polas sas ladeiras ata cerca dos cumes como a de Seavia sur da comarca, a que se asenta toda ela na ladeira como a de Aldemunde, situada na aba occidental de Pousafoles. Outras veces, alase dun modo mis ou menos rudimentario longo do camio que baixa en busca da estrada principal como a de Rus (Carballo) A parroquia subsiste sempre a travs de todos os cambios administrativos e a organizacin anterior. Tanto o lugar como a parroquia enmrcanse sempre nunha paisaxe moi humanizada: milleiras, hortas e prados na zona inmediata bosque, carballos, castaos mestranse cos pieiros e rodean as casas, os cabazos, palleiros, pendellos e eira co can de palleiro, gardin do fogar. Como todas as organizacins vitais, o aspecto e a extensin das parroquias vara extraordinariamente: unhas agrcolas, outras marieiras, unhas reducidas, outras espalladas, extensas, como as de montaa, pero a sa esencia a mesma. Un grupo de aldeas ou lugares suxeitos mesma igrexa que pode radicar nun deles ou illada, pero sempre co cemiterio acubillado sombra dos seus muros. Os lugares poden ser anteriores parroquia, pero non teen o carcter de vitalidade desta. Poden desaparecer aqueles por varias causas, mais o sentimento da parroquia subsiste sempre, anda no caso de ser agregada a outra. A influencia do mar na vida das aldeas non se reflicte na sa topografa urbana. Hai que buscalo xunto beira, nas lanchas sobre a area da praia ou nalgunha pobre construcin para gardar as redes. A pegada do mar, e esta moi acusada, hai que buscala nas vilas marieiras. Anda que o ncleo urbano mis elemental da comarca a aldea, non faltan, non obstante, pequenos lugares, exemplos de vilas-itinerario, ou agrupacins de casas longo dunha estrada, creadas polo trfico nun punto determinado. A ponte presntanos outra variante deste tipo de vilas se aliaren varias casas en nmero suficiente para constitur un lugar en ambos extremos da mesmo, e as vemos como na toponimia local aparece con algunha frecuencia o termo Ponte de.... Por ltimo, os lugares formados no cruzamento de das ou mis estradas, que por esta circunstancia medran e desenvlvense mis rapidamente. Unha mostra destas vilas-itinerario presntannola as capitalidades dalgns municipios da comarca berganti: A Laracha, Coristanco, Cabana de Bergantios e Ponteceso, todos de formacin recente e algns inicindoa, as como outros lugares. 24.1.- A Laracha Pequeno poboado aliado a ambos lados da estrada da Corua a Fisterra, no punto en que o val do Anllns se abre chaira berganti, dereita deste ro e prxima

Comarca natural de Bergantios 287 seu leito. Nel, reside a capital do concello do mesmo nome e, leste, encontrbase a antiga fortaleza que anda chaman Torres de Cillobre, as cales perderon o seu carcter seren derrubados os seus torrens. Existen hoxe os restos da casa principal con grosos muros entre modernas edificacins. A ela daba acceso, hai anda poucos anos, un elegante e sinxelo portaln, que hoxe desapareceu, con sendas pilastras coroadas por airosas blas de granito e, no frontn circular, fermoso e traballado escudo de pedra coas armas dos antigos seores: a estrela dos Marias, as faixas dos Parga, os Sotomayor e o cordeiro e a cruz dos Ribadeneira, brasns dos Bolao. No centro do poboado, cruza a estrada da Corua a Fisterra a que, procedente da estacin de Meirama, na lia frrea de Santiago Corua e que pasar por Soandres, vai igrexa parroquial de Tors, que se encontra a menos dun quilmetro norte, e cal pertence o lugar da Laracha157. 24.2.- Coristanco Un tpico poboado de estrada estase formando no km 39 da estrada da Corua a Fisterra, a de mis trnsito e comercio da comarca berganti. Isto , no cruzamento desta coa que vn de Rus e vai ata a parroquial de San Paio de Coristanco, que se encontra a 2 km da encrucillada. A Casa Consistorial encntrase uns 400 m oeste, na mesma va da Corua a Fisterra, antes de se iniciar a longa subida cara Agualada, chamada Costa do Carrizal. Ese poboado-itinerario est constitudo por casas relativamente modernas ou moi modernas, que se sitan a ambos lados da estrada no punto de cruzamento e entre as parroquias de Coristanco e Traba. Encntrase situado nunha zona das mis ricas de Bergantios. 24.3.- Cabana de Bergantios En todo o termo deste concello, non se encontra un ncleo urbano que destaque pola sa importancia e acaso por esta razn a Casa do Concello variou incesantemente de lugar. Localizouse esta no pequeno lugar de Cabana, de onde tomou este nome, pasou despois Bosque e, hai pouco tempo, trasladouse lugar de Neao, onde hoxe se encontra instalada, en edificio moderno, na estrada de Ponteceso a Laxe, a 2 km da primeira vila e sobre o esteiro do Anllns, fronte Monte Branco e A Barra do ro. Neste lugar, estase iniciando outro poboado-itinerario. 24.4.- Ponteceso O ltimo exemplo, o mis interesante de todos, ofrcenolo o lugar de Ponteceso, situado no punto en que a estrada de Buo a Laxe cruza a ponte sobre o ro Anllns, xa moi prximo seu esteiro, no centro do amplo val, que confle o trfico dos poboados dos municipios de Cabana de Bergantios e Ponteceso. A sa estratxica situacin causa de que, das veces mes, se celebre a mis famosa feira de todo

157 Vid. lmina 46.

Lmina 46. A Laracha.

Comarca natural de Bergantios 289 o occidente da comarca, moi concorrida de aldens dos arredores e mesmo de traficantes de Santiago e A Corua. Pois ben, a sa configuracin reflicte exactamente as circunstancias da vila-ponte-itinerario: tres ras formando xuntas un y grego, que se ensanchan sada da ponte e dereita do ro158, constitundo a praza ou paseo principal con fermoso arboredo e dominndoa a Casa do Concello. As edificacins marcan a estrada nos seus dous sentidos e no da bifurcacin das estradas de Malpica de Bergantios. sada da ponte, tamn dereita do ro, arranca a estrada que se dirixe a Corme e nesta, a 2 km de Ponteceso, encntrase a igrexa da parroquia, que a de San Tirso de Cospindo. A ponte o nexo de unin e relacins entre o concello de Cabana de Bergantios e Ponteceso. Non se encontra outra que os enlace por estrada. O poboado estndese, polo tanto, entre os dous municipios.

Fotografa 33. Ponte sobre o ro Anllns en Ponteceso. esquerda, a casa dos Pondais; dereita, a Casa do Concello. Pasando a ponte, un tpico carro do pas. (Foto Vidal) 158 Vid. fotografa 33.

290 Salvador Parga Pondal Se existiu un poboado antigo, hoxe non se conserva ningn vestixio del. As sas casas son modernas, en xeral, e algunhas moi recentes desentoan da paisaxe tpica, construdas de cemento e lias modernas, pero isto non excle que se encontren algunhas de rancia liaxe como a dos Pondais159 onde viviu o Bardo bergantin, Eduardo Pondal Abente, viril e admirable cantor destas ricas e fermosas terras, situada entrada da ponte sobre o peirao do ro. Pondal inmortalizouse coa sa Campana de Anllns que escoitaba desde a sa mansin nativa nos suaves atardeceres. o poeta csmico e tnico do que Otero di: Pondal, como o xegrafo moderno, encontraba a cada paso presente a primordial realidade xeolxica da rocha e a sa longa loita cos axentes destrutores da atmosfera... Senta as orixes, a xeoloxa e a prehistoria sempre dinamicamente. En moi poucos poetas do mundo hai a impresin dos pieirais, das rochas cubertas de liquens, dos trigos de montaas, sobre todo daquel longo camiar do vento sobre as lombas adustas cubertas do maquis de xestas160.

Fotografa 34. Casa dos Pondais onde naceu o Bardo bergantin Eduardo Pondal Abente, admirable cantor desta terra. No centro, artstico cruceiro e, dereita, magnfica laranxeira. (Foto Vidal) 159 Vid. fotografa 34. 160 Cfr. Ramn Otero Pedrayo (1.928): Paisajes y problemas..., Op. Cit., pp. 202-3.

Lmina 47. Ponteceso.

Lmina 47. Buo.

292 Salvador Parga Pondal Ponteceso encntrase rodeado de numerosas fbricas de serrar madeiras, situadas moitas delas sobre os terreos gaados ro por medio de malecns de contencin nas sas enchentes e mareas, convertidos hoxe en frtiles terras de cultivo. O seu principal comercio o das madeiras, que se embarcan en lanchas que as transportan ata os portos da ra: Corme e Laxe. No centro do poboado, lzase a pequena capela de Santa Maria na que se celebra a importante romara da Barquia o segundo luns do mes de setembro161. Ponteceso, como todas as vilas de situacin xeogrfica similar (isto , no fondo dunha ra) debe a sa creacin e desenvolvemento ponte. Polo tanto, o papel desta considerable, pois non s sinalan o final da navegacin, senn que dan costa unha lia vital e continuada. 24.5.- Buo Entre os montes e lombas que separan as chairas do centro de Bergantios e a de Seaia, pero xa nesta ltima, encntrase situado o lugar de Buo, que contou cun antigo ncleo sobre un montio de escasa altura, quizais un antigo castro, e que, se construren as actuais estradas de Carballo a Malpica de Bergantios e a que, partindo das inmediacins do antigo lugar de Buo, se dirixe porto de Laxe, se foi desprazando cara a estas das vas que pasaban p da devandita cua ata constiturse unha vila-itinerario162. Situado sobre terreos arxilosos e de gran plasticidade, xurdiu desde antigo unha industria cermica popular que acadou fama nun gran sector de Galicia e na cal traballan a maior parte dos habitantes do lugar. Pertence concello de Malpica de Bergantios e ata el chega a brisa do mar pola sa anexa parroquia de Cambre. Desprazou ata as sas inmediacins a famosa feira de Leiloio, que unha das mis importantes da terra de Seaia. 24.6.- A Agualada Encntrase en formacin outro poboado do tipo de estrada, A Agualada, sur da terra berganti, na estrada da Corua a Fisterra, no punto en que a esta se une a que vn de Buo. Pertence concello de Coristanco e conta cunha concorrencia moi numerosa de xentes da chaira de Bergantios e da terra de Xallas, que se estende sur. 24.7.- A Silva outro poboado do mesmo tipo situado no lmite sudoriental da comarca, xa en plena montaa, sobre a estrada de Carballo a Ordes e Santiago, no cruzamento coa recente de Cerceda a Santa Comba, unha das mis elevadas da provincia. Celbrase importante feira que tamn concorre gran nmero de labradores da montaa. O lugar vaise aliando a ambos lados da estrada con tendencia cara cruzamento da nova estrada.
161 Vid. lmina 47-1. 162 Vid. lmina 47-2.

Comarca natural de Bergantios 293 A pegada do mar, e moi acusada, vmola nas vilas marieiras da costa de Bergantios: Cain, Malpica de Bergantios, Corme e Laxe. Estas das ltimas, dentro da ra do seu nome, en pequenos abrigos norte e sur, respectivamente. As das primeiras, nos sitios de pequensimas pennsulas que avanzan cara norte no escarpado litoral. Estas vilas marieiras, de curiosos aspectos xeogrficos, arrastran unha vida lnguida, afastadas dos camios importantes, e admirable a enerxa destes pequenos portos da costa brava que non contan mis que con sinxelos peiraos e, nalgns casos, elementais quebraondas. Son os ncleos urbanos mis antigos da comarca. Desde o sculo XIII, aparecen citadas nas vilas de Cain, Laxe e Malpica de Bergantios industrias dedicadas pesca da balea e anda hoxe se conservan nelas restos destes apreciados cetceos. 24.8.- Cain Esta vila est composta do poboado pescador propiamente dito. Naceu e prosperou calor da pesca e a sa topografa xira arredor dunha praza central na que se encontraba o antigo convento dos agostios, situado no istmo de unin cunha pequena e baixa pennsula que avanza nor-nordeste e unha aberta enseada leste, insegura e desabrigada, imposible de acceder en das de temporal163.

Fotografa 30. Vista xeral do porto marieiro de Cain. Pdese observar a baixa e pequena pennsula onde se levanta. En primeiro termo e esquerda, a igrexa e antigo convento dos agostios. dereita, a pequena enseada de abrigo. (Foto Vidal) 163 Vid. lmina 46-1.

Lmina 46-1. Cain.

Lmina 46-2. Malpica.

Comarca natural de Bergantios 295 A igrexa, fronteira casa-pazo e torre do conde de Graxal, que enmarcan a praza, recorda pola sa amplitude a existencia do antigo convento que desapareceu a finais do sculo XVIII pasar os agostios a ocupar a casa dos xesutas da Corua expulsin destes. Na vila, hai ademais a capela de San Roque e a da Virxe dos Milagres, a 2 km, a cal domina desde a altura o porto e na que se celebra unha das romaras mis famosas de toda a comarca cada 8 de setembro: os Milagres de Cain. A nica sada, por terra, encntrase establecida pola estrada Corua, relativamente recente, que deu gran vida vila e aldeas inmediatas. de gran necesidade a comunicacin directa co seu concello, A Laracha, e con Carballo, centro da comarca. A vila encntrase apoiada nas ladeiras dun alto monte que a domina polo sur e a vista desde a estrada, entrada, que baixa en pronunciadas curvas, marabillosa se contemplar un pequeno anaco de ocano fondo164. Por todas as partes se acusa o carcter marieiro da vila que, naturalmente, se manifesta moito mis xunto pequeno porto coas salgadeiras, as redes tendidas e os secadoiros de peixe. 24.9.- Malpica de Bergantios , como xa dixemos, o mellor porto pesqueiro da comarca. Sitase abrigo dun pequeno promontorio rochoso, o monte da Atalaia165, que a defende do norte. O ncleo mis antigo gradase na ladeira sur deste e estndese despois polo pednculo do probable tmbolo que forma este montculo. Hoxe gabea longo da estrada polo monte que domina a vila polo sur. A primeira parte do lugar comprende o ncleo primitivo que se gornecera detrs de murallns, na zona mis facilmente defendible. A segunda, indica un posterior desenvolvemento xunto praia, onde quizais os primeiros conserveiros catalns salgaban a sardia aire libre. A que podemos chamar parte moderna esparxese polo monte do sur sen lugar para a expansin crecente desta vila166. oeste, avanza sobre o mar o cabo Beo coa ermida de Santo Adrn e a alta e amesetada illa Sisarga, coroada polos edificios do faro. O ncleo urbano encntrase poderosamente concentrado e a poboacin da vila, unha das mis elevadas en Bergantios, est acondicionada topografa do terreo que non permite a expansin da mesma. A Casa do Concello, construda nos ltimos meses, e a igrexa167, do tipo da maiora das bergantis, sculos XVII e XVIII, localzase no centro da vila. O porto frmao unha pequena enseada aberta leste e capaz soamente para embarcacins pequenas, motoras e vaporios, que son as usadas polos pescadores desta vila.
164 Vid. fotografa 30. 165 Vid. fotografa 31. 166 Vid. lmina 46-2. 167 Vid. fotografa 32.

296 Salvador Parga Pondal Malpica de Bergantios plenamente marieira e o mar impregna todos os aspectos externos da sa actividade. O porto o centro onde se percibe o movemento pescador por todas as partes: nas enormes redes de cerco postas a secar nas estacadas, nas pezas do xeito estendidas sobre o chan, na enseada poboada de embarcacins, no ir e vir das mulleres con cestas sobre a cabeza e no trasfego dos camins que o transportan Corua. A vida de Malpica de Bergantios desenvlvese durante a noite con todas as faenas correspondentes pesca. Ata o sculo XII, poderiamos remontarnos na historia desta vila nas sas aventuras martimas en busca da balea. Con Otero Pedrayo, diremos: clebre a cor, os aspectos, a rudeza e a graza marieira de Malpica de Bergantios, das sas ras cheas de ventos e escamas de peixe, do bruar das ondas p das sas vivendas168.

Fotografa 31. Vista xeral de Malpica de Bergantios. A vila sitase nun pednculo dun probable tmbolo. fondo, o monte da Atalaia que a domina e defende dos ventos do norte.

168 Cfr. Ramn Otero Pedrayo (1.9452): Gua de Galicia, Op. Cit., p. 262.

Comarca natural de Bergantios 297

Fotografa 32. Igrexa de Malpica de Bergantios. Como a maiora das igrexas de Bergantios que pertencen s sculos XVII e XVIII. (Foto Vidal)

Lmina 47. Corme.

Comarca natural de Bergantios 299 24.10.- Corme Dobrada a punta do Roncudo, cara sur, xa dentro da ra de Laxe e Corme, encntrase situado este porto, nunha pequena enseada abrigada dos ventos do norte e nordeste. Divsase, cara sur, o porto xemelgo de Laxe e, no fondo, al na distancia, os santes penedentos das puntas de Camelle e Cabo Veo. O numeroso poboado asntase nas vertentes do macizo montaoso do Roncudo cara ra, agrupado en chanzos desde o mar e dominado polo monte do Faro coa ermida da Virxe no cume, desde o que se divisa un admirable panorama da costa brava. A estrada de Ponteceso penetra polo centro do compacto poboado ata cerca da sa praza central e deixa cara beira esquerda a igrexa, decorada con mltiples maquetas de pequenos bergantns e goletas, pendentes das sas bvedas, exvotos dos marieiros en horas angustiosas. O plano topogrfico da vila un caos entrelazado de ruelas en pendente cara mar, con casaro de aspecto marieiro e A Torria o punto de reunin, baixo un pendello, na proximidade do varadoiro, cun magnfico barmetro encastrado na parede169. En Corme, grande a actividade pesqueira, pero sobre ela predomina a que podemos chamar a marieiro-comercial. A maiora dos seus habitantes surcan os mares en pequenos barcos, case todos de vela, de 100 a 500 t, como simples tripulantes ou como patrns, dedicados comercio de cabotaxe. Nos descansos, faltar os fretes, arriban a Corme, a sa vila natal, a pesar das dificultades do seu porto. Nel, hai continuamente fondeados varios buques en espera de vento ou mellora de tempo que aumentar a sa seguridade o remate do peirao en construcin170. Nesta vila, naceu o clebre mario don Francisco Antonio Mourelle, de nobre executoria, o ano 1.755, quen haba de ser o heroe das navegacins do Pacfico Norte na goleta Sonora e, mis tarde, xefe de escadra da Real Armada e comandante xeral da Gran Expedicin de Ultramar en 1.819. O seu escudo consrvase, esculpido en granito, nunha casa de Corme171. A vila de Corme a de maior poboacin de Bergantios. Encntrase formada pola completa agrupacin dos seguintes barrios: Gafote, Gurug, Santander, Paxaria, A Riloa (Ra dos Condes), A Fontia, A Torria (lugar onde est o barmetro e se renen os marieiros), Campo de Arriba, Agra, Campio, Arnela, Ro da Roda, Ra das Hortas, O Campo (Ra Real), Vila de Garca (canteiro que construu as casas), Regadia, O Curral, Caramanchn, Atalaia e A Estada. No Nomencltor da provincia da Corua, Corme Porto figura como unha parroquia formada por unha serie de entidades, co nome de aldeas, que non son mis que algns destes barrios e ras da vila. Non aparece esta como unha soa entidade. Corme e Laxe son a sada natural mar do pas bergantin.
169 Vid. lmina 47. 170 Vid. fotografa 35. 171 Vid. fotografa 36.

Fotografa 35. O peirao de Corme en construcin. En primeiro termo e en terra, vese unha caldeira de vapor dun barco. As lanchas, recollidas sobre o peirao. (Foto Vidal)

Fotografa 36. Escudo en pedra do xeneral Mourelle que era natural de Corme e foi o heroe das navegacins do Pacfico.

Fotografa 37. Vista da vila de Laxe. fondo, os montes e o cabo O Roncudo co porto de Corme. (Foto Vidal)

24.11.- Laxe Deitada no alto istmo que une o monte da Insua con terra e en graduada solaina, estndese, paralela litoral, a fidalga vila de Laxe, axustada curvatura da sa segura e extensa praia172. As sas das ras principais dirxense en sentido lonxitudinal a converxer final do poboado na pesada igrexa de sabor romnico e arcos oxivais, quizais do sculo XV, con fermoso altar e retablo de pedra, oculto por outro barroco de madeira policromada173. A estrada da Corua, chegar Cabo da Area, axustbase curvatura da extensa praia en 2 km pero, ser invadida pola area, houbo que desviala cara interior e penetra na vila pola zona baixa desta. Chega ata a ampla e regular praza da vila onde se ergue a nobre mansin que foi de dona Urraca de Moscoso que, por un arco oxival174, comunica coa ra Real onde, lado de casas de fachenda seorial, se encontran outras tipicamente marieiras cos seus balcns de madeira ou de ferro, con cuberto para as chuvias e nos que se ven redes tendidas, remos, canas de pesca e outros atributos marieiros xunto s espigas de millo, na sa poca, colgadas en varias fileiras, clara manifestacin do agricultor, profesins compartidas en moitos puntos da costa175.
172 Vid. fotografa 37. 173 Vid. fotografa 39. 174 Vid. fotografa 38. 175 Vid. lmina 47-1.

Fotografa 38. Vista da praza de Laxe desde o arco do antigo pazo de dona Urraca de Moscoso. (Foto Vidal)

Fotografa 39. Vista da igrexa do porto de Laxe. Co seu campanario cadrado ten aspecto de fortaleza. En primeiro termo, o tpico cruceiro. (Foto Vidal)

Desde o adro da sa igrexa, no que se ergue fermoso e airoso cruceiro, avanzando sobre o pequeno peirao, divsase case completa a aberta ra coa silueta do macizo montaoso do Roncudo cara norte, como proa de inxente nave, e o branco e agrupado casaro de Corme, lambendo as ondas e gabean polo monte en busca da sa poboada aldea. nordeste, vento temido en Laxe pola sa persistencia e gran violencia, divsase o Monte Branco, que pecha o esteiro do Anllns. A ampla cuncha da praia estndese sur e, no seu centro, agrpanse as instalacins industriais de Kaolines de Lage S.L., confundindo os brancos residuos dos seus produtos coas albas areas da beira. En Laxe, entrelzase o aspecto marieiro, de lanchas e redes tendidas no extenso areal, coa paisaxe mineira, de chemineas de fbrica e as vagonetas do cable areo de incesante e lento movemento. Vila de pobres pescadores e de fidalgas familias, arrastraba unha vida lnguida e decadente que hoxe parece rexurdir co impulso da potente e moderna industria. No seu pequeno peirao, vese un constante movemento de embarque de caoln que se acrecentar notablemente rematarse o peirao en construcin orzamentado en 12.000.000 de pts e que dar lugar a outras industrias derivadas do caoln. Durante os verns, Laxe acolle algns continxentes de santiagueses e grande afluencia de baistas de Santa Comba e de Zas, desde que se construu a estrada de Baio, que a enlaza con estas terras e est chamada a ser o porto das comarcas de Xallas e de Soneira.

Lmina 47-1. Laxe.

Lmina 46. Carballo.

Comarca natural de Bergantios 305 24.12.- Carballo Deixamos para o final a descricin do ncleo urbano que podemos considerar, moi ben, como a capital da rica comarca berganti. A vila de Carballo non ten historia. A sa igrexa de onte, a sa edificacin moderna, das fileiras de casas, paradores e algunha tenda na estrada xurdiron como centro dunha rexin de abundantes parroquias labregas de ricas terras. Pero na sa formacin interviron, ademais da sa posicin central, o camio, ou ambos feitos, combinados co establecemento-balneario. A fertilidade do pas, a posicin central, o n de camios tenderon polo chan o centro urbano que pronto podera chamarse vila. Carballo non deixara de ser unha simple aldea, se non intervise un excitante exterior, principalmente o camio e a sa consecuencia: o mercado. dicir, a necesidade primordial para o nacemento dunha vila que as enerxas de relacin dun pas se concentren nela e mentres non xurda unha clase de vecios que sen traballar o campo directamente, viven da industria ou do comercio exclusivamente, non nace a vila moderna, que filla das variadas formas do trfico e que onde nace destre a aldea primitiva ou, polo menos, aparece moi diferente dela, pois xa outro o seu dinamismo e o seu esprito. creacin da vila, procedeu a formacin de barrios que xa non tian as antigas caractersticas aldes: A Barreira de Carballo, Campo da Feira, Cernide, Compostela, Fisterra, A Igrexa, A Lagoa, Os Loureiros, Quintns e Berdillo, que formaron o casco urbano da vila. O seu radio constiteno: A Brea de Carballo, O Monte, O Outeiro, A Ponte Rosende, Mirn de Brtoa e Vilares de Ssamo. O ro Anllns atravesa a vila de Carballo polo sur e de leste a oeste, e separa o Campo da Feira, Quintns e Os Loureiros, que quedan medioda. O resto da vila encntrase enlazado por das pontes. Desta zona, psase sen transicin s ras comerciais onde se renen as tendas de todas as clases, sobre todo nas da estrada, longa e ampla e dunha praza irregular con coidados xardns, onde se encontran os establecementos de mis moderna instalacin, as como nas adxacentes. A estas, sucede cara norte unha ampla chaira que se abre o Concello ou Pazo Municipal coa sa torre central e de estilo moderno, inmediato acolledora alameda e prximo caf-cine. outro lado da ra central, na que se encontra o camio, hotel e fondas, levntase o establecemento de baos e augas sulfurosas, moi concorrido na tempada, e unido mesmo, o hotel e capela. Non afastados e dereita da estrada de Malpica de Bergantios, encntranse os Baos Novos176. parte das industrias domsticas, serradoiros, fbricas de tellas e de curtidos, que se localizan na vila ou proximidades, conta Carballo con das fbricas de producin de
176 Vid. lmina 46.

306 Salvador Parga Pondal enerxa elctrica, casas de banca, fornos de pan, carnizaras, bares, cafs, confeitaras, taller de pirotecnia, farmacias, fotografas, imprentas etc. O comercio da vila prov a case toda a poboacin da comarca, anda que na actualidade haxa tamn algns establecementos mercants noutras vilas e aldeas bergantis. De todos os lugares lindantes, asisten s das feiras mensuais, que se celebran en Carballo, e mercado semanal, os labradores cos seus gandos, especialmente o vacn. No mes de setembro, son importantes polo gran movemento de equino (mulares) e a elas acoden tratantes de toda Espaa para levar as sas mulas e poldros. Na parte norte da vila, edificouse un amplo edificio para talleres e garaxe dos novos trolebuses, que nestes das se poern en circulacin e que lle darn gran vida unila Corua por medio de cmodas e frecuentes viaxes. Carballo embelcese e prospera rapidamente, urbanzanse as sas ras, aumentan as edificacins, trzanse novos xardns e a vila crece, non s por ser o centro dunha rica e feraz comarca, senn tamn por ser o paso obrigado cara capital da provincia doutras extensas comarcas (Xallas e Soneira) e de importantes vilas e portos como Corcubin, Cee e Camarias, as como lazo de unin de todas as comunicacins de Bergantios. Ten a cara dunha localidade urbana, ncleo e cabeza dunha extensa comarca. Con franco aspecto de vila-itinerario, est chamada a se desenvolver cada vez mis. Tal o aspecto da capital da comarca, hoxe nun momento da sa crecente prosperidade, que completara e fara duradeira unha lia frrea que a enlazase co resto de Espaa e da que hoxe carece. 25.- Costumes, crenzas e supersticins 25.1.- Costumes O bergantin , polo xeral, de mediana estatura e de formas robustas, a cara curta e o queixo ancho, cos ollos pardos e o andar seguro; pero, lado deste, encntrase o de cabelo loiro, ollos claros, maior estatura e pel branca que podemos denominar de tipo celta. Na muller, a da costa caracterzase polo seu esvelto talle e formas mis finas, en comparacin coa do interior, mis robusta, formas redondeadas, cor e cabelos morenos e mediana estatura. No vestir, o traxe tradicional e tpico desapareceu case en absoluto. Non obstante, hai algns anos anda se va algn ancin cuberto coa monteira, gorrio de pano con viseira inclinada cara s ollos, do mesmo tecido. Hoxe, o alden viste o traxe corrente, con pantaln de pana e, no inverno e anda no vern, usa unhas zamarras moi tpicas, de veludo ou laa con botns brancos de ncara e cubertos con sombreiro de s flexibles, anda que se vai xeneralizando a boina nas vilas e lugares. O marieiro distnguese do labrador en que o seu traxe mis lixeiro e consiste, xeralmente, en pantaln azul de mahn e camisa de pano, con frecuencia a cadros. Sobre os ombros, un chaquetn de abrigo e na cabeza, a sa boina177.
177 Vid. fotografa 42-1 e 42-2.

Fotografa 42-1. Aldens de Bergantios.

Fotografa 42-2. Un tipo popular.

Comarca natural de Bergantios 309 A muller viste con saias longas e gran cantidade de refaixos ou saias interiores, pano groso cruzado talle e outro na cabeza. A da costa usa teas mis sinxelas nas sas saias e panos e, en xeral, a cabeza descuberta, algo que non se observa nunca no interior. Hoxe, a mocidade, nos das de festa, viste o mesmo traxe que nas poboacins. Nas mulleres, predomina a blusa e a saia de cores vistosas. Calzan de zocos: botas de coiro forte con piso de madeira dunha soa peza, ou sexa, sen articular, solados de chatolas (cravos de cabeza ancha) co obxecto de non esvarar e facelos mis duradoiros. Nos portos de mar, levan zocas de madeira, confeccionadas dunha soa peza e con punta aguzada cara arriba, que usan sobre calcetns moi grosos. Para as faenas do mar, levan botas de goma ata media perna ou o xeonllo, en especial, os marieiros de certa idade. A alimentacin adoita ser frugal en todos os habitantes da comarca. Na aldea, a base dela o caldo, que o toman nunha cunca, e a boroa (pan de millo). Esta tan variada como varias son as producins das respectivas localidades. A do habitante da costa , polo xeral, peixe ou marisco. Unha das principais diversins a romara. Abundan en todo tempo na comarca, especialmente nos verns. Son festas alegres e concorridas s que asisten as xentes dos lugares inmediatos e anda distantes. Celbranse con motivo do patrn ou santo titular da parroquia. Tamn se celebran nos santuarios e ermidas de imaxes milagrosas. Estas son as mis importantes e a elas acoden xentes dun extenso radio da comarca e tamn doutras inmediatas. A romara adoita durar todo o da e os gastos sufrgaos o funcionario, que adoita ser un fregus. Pola ma, a funcin solemne de igrexa, previo disparo de multitude de bombas e foguetes, con gaita ou msica, segundo o maior ou menor rumbo do funcionario. A continuacin, a procesin, que no campo adoita ser pintoresca, e despois de dar a volta arredor do cruceiro volve igrexa178. O funcionario convida a unha non escasa nin curta comida s seus familiares e amigos, anda dos mis afastados lugares. Pola tarde, ataviados cos seus traxes de festa, asisten vellos e mozos baile no campo inmediato igrexa ou simplemente na estrada ou camio amenizado pola banda ou o gaitero. Nestes, van desaparecendo os tradicionais como a muieira, que agora alternan coa xota, os valses e outros bailes exticos. Hoxe, s nosos aldens agrdalles mis o tango e a orquestra co seu animador179. As romaras que teen mis fama son: a de Santa Margarida de Montemaior, o 20 de xullo e 21 de setembro, de gran concorrencia; a de Santo Adrn do Mar, no monte Beo, prxima a Malpica de Bergantios; os Milagres de Cain, a 2 km desta vila, o 8
178 Vid. fotografa 40-1. 179 Vid. fotografa 40-2.

Fotografa 40-1. Romara en Bergantios. A procesin.

Fotografa 40-2. Romara en Bergantios. O baile.

Comarca natural de Bergantios 311 de setembro e a ela acoden xentes de toda a comarca; a da Nosa Seora do Faro, na primeira quincena de setembro; a de Santa Maria en Ponteceso, o segundo luns de setembro; e outras. Nalgns lugares e nas vilas, as festas duran dous, tres e anda mis das con profusin de fogos de artificio, foguetes de lucera e bombas. Teen fama, en toda a parte occidental de Bergantios, os fogos acuticos que se queiman no Anllns na noite da festa de Santa Maria en Ponteceso. Nas vilas do litoral, a procesin da Virxe do Carme realzase por mar en lanchas engalanadas e con gran cantidade de foguetes e bombas, sobre todo se o ano foi de abundancia en pesca. As feiras, que se celebran periodicamente nos lugares cntricos e vilas da comarca, son pretexto para diversins e pasatempo dos aldens. Segundo a maior ou menor importancia dela, se de gando vacn soamente ou de todas clases, se de grans, apeiros de labranza e outros efectos, e tamn segundo a poca ou o lugar onde se celebran; as, abundan mis ou menos as diversins, postos de comidas ou bebidas, barracas de entretementos etc. Os campesios esparexen o nimo durante algunhas horas, cambian noticias e contos con alegra e bulicio, en compensacin dunha vida de spero traballo; regresan pola noitia s seus fogares180.

Fotografa 41-2. O camio da vila. 180 Vid. fotografa 41-2.

312 Salvador Parga Pondal Entre os costumes tpicos existen as fiadas, reunins das mulleres nas noites de inverno nunha casa do lugar, coa finalidade de fiar o lio. A elas asisten os mozos, rectanse contos, sucedidos e lendas, entanse cantares e rplicas duns a outros. Estas reunins van desaparecendo. Reunins semellantes son as palilladas nos portos da costa, especialmente en Laxe, onde se renen as mozas para facer encaixe de palillo e acode a mocidade. Pasan unhas horas das noites de inverno en agradable conversa e diversin, cando o estado tormentoso do mar impide cruzalo nos seus frxiles barcos en busca do cotin sustento. Nos das do carnaval, o entroido, obsquiase con filloas, tortas delgadsimas confeccionadas con faria de trigo, leite e ovos. Os disfraces son variados e nalgns lugares realzase o enterro do entroido e o da sardia. En noites determinadas da semana, sese a mocear; dicir, a falar coas mozas sexan ou non as sas noivas. Moitas veces, estes costumes dan lugar a pelexas entre a mocidade dunhas e doutras parroquias. s vodas preceden case sempre os esponsais ou capitulacins matrimoniais, concertos, nos que median os pais. Celbranse na casa da noiva, se o matrimonio vai vivir nesta casa, cunha comida, e a cea na outra casa. Nalgns lugares, se realizar a voda, cando un dos noivos non da parroquia, os pais estn obrigados a dar unha convidada s mozos da freguesa onde se verifica a ceremonia. Os bautizos son como en todas as partes, excepto certas obrigas contradas polos padrios. Os enterros, sobre todo nas vilas e nas proximidades delas, van perdendo o antigo carcter e xa case non se realiza o pranto que celebraba os mritos do defunto, nin tampouco concorren as choronas e pranxideiras que acompaaban o atade. Nos funerais, os parentes son invitados a unha comida, mesmo os mis afastados, as como os sacerdotes que os celebran. A xente campesia, que pose as sas leiras, terras de labor, gandos, vacns e de las, galias etc.181, cando o necesita, acode s serventes, que contratan por un ano a soldada (paga anual) e certas obrigas como a de lle dar vestido, calzado etc. Os labradores axdanse uns a outros en certos labores que, pode dicirse, se encontran regulamentadas: a sementeira, a sacha, o arranxo do millo, a sega e outras. A todos os que concorren, anda que sexan xornaleiros, dselles comida e merendacea. costume convidar coa carroa, especie de merenda, s obreiros cando se remata unha obra ou edificacin.
181 Vid. fotografa 41-1.

Comarca natural de Bergantios 313

Fotografa 41-1. O galieiro.

Existen outros moitos costumes na comarca berganti que non describimos por ser similares s do resto da rexin galega. Algns destes costumes van desaparecendo e outros desapareceron por completo, polo mis frecuente contacto da xente campesia coas poboacins, grazas s novas vas de comunicacin, que separaron a comarca do seu illamento; tamn pola inmigracin dos naturais que se encontraban en Amrica que, volver s nosos vales e montaas, trouxeron novos usos e costumes e son verdadeiros orculos na aldea e inflen nos tradicionais modos do vivir campesio; e, ademais, as repetidas exhortacins das autoridades eclesisticas para evitar abusos que se cometan, s veces, en moitos lugares. As, vemos que falando das choronas, s que fixemos referencia anteriormente, Prez Constanti nos di na sa obra Notas viejas galicianas: E na visita pastoral realizada igrexa de San Breixo de Oza (Carballo), o 25 de maio de 1.742, polo bispo auxiliar do arcebispado, don Lorenzo de Taranco, mandou prroco non permita estean a cuberto na igrexa as que fan o d de corpo presente, nin que as choronas con inmoderado pranto perturben os oficios divinos; antes ben, exhorte contrario, e s inobedientes os bote da igrexa como a irreverentes a tan sagrado lugar182. Mis adiante, referndose s fiadas: Un dos mandatos na visita realizada en 1.764 igrexa de San Martio de Razo (Carballo) polo Dr. don Antonio Crisstomo Montenegro Pramo e Osorio, prior da colexiata da Corua, di as: As mesmo, manda a sa mercede cura desta parroquia que
182 Cfr. Pablo Prez Constanti (1.925-1.927): Notas viejas galicianas, Op. Cit., p. 370.

314 Salvador Parga Pondal tea especial coidado en evitar e privar en todo as fiadas, pandeiradas e mais xuntas onde se adoita causar runa e escndalo; para o que se lle concede comisin e xurisdicin en forma; e s que o contravisen, imporselles a pena de excomun maior latae sententiae e multa de seis reais e, non obedecendo, dobrarselles a multa e agravarase as censuras ata evitalos dos divinos oficios; cuxas multas sirvan para a luminaria do Santsimo Sacramento183 Estas reunins nocturnas da xente moza campesia perderon o seu verdadeiro carcter desde que, se estableceren as modernas industrias, diminuu o cultivo do lio nos nosos campos e desapareceron de moitas aldeas o fuso e a roca das nosas fiadoras. Non queremos rematar estas notas sen sinalar, anda que sexa lixeiramente, as diferenzas entre os costumes e psicoloxa do habitante da costa e o do interior na comarca berganti. O labrador ordena e dirixe no seu fogar e facenda con soberana plena. Entre os pescadores, a autoridade do marido est subordinada, en certo modo, muller. O pescador ten un concepto estreito e exclunte da vida: para el, aquel que non vai mar un parasito. O labrador, que reserva para a sa profesin a preeminencia, ten para as outras actividades comprensin e mostras da sa necesidade. No lugar do home agrcola, edcase, instrese e capactase o neno, futuro cabeza de familia, que levar o nome que sempre tivo a casa. Este enrxico e vigoroso sentimento de tradicin non d sinais de vida no fogar do pescador, onde, polo contrario, o coidado e atencin se prodigan nena, a quen est reservada a direccin eficaz e decisiva do fogar. Debemos consignar que o predominio da muller non ten como causa principal a falta de preparacin e mrito no home, senn as sas cualidades de previsin, dilixencia e fina penetracin das cousas, que son unha garanta para que os compoentes do fogar, economicamente feble, rolden a miseria a que se veran arrastrados se o home de mar, que propende, en contraposicin traballador do campo, derroche, tendese a levar a administracin. Pero, como se diso tivese conciencia, afstase de toda intervencin e inquietude que non sexa a pesca e o cmodo abandono unido seguridade que non lle faltar o indispensable, dan seu semblante, curtido de salitre, o bao de calma, sinxeleza e inxenuidade que s de ser feliz pode traslucirse. Para o pescador, a ocupacin do labrego de inferior condicin. O labrador sente, polo contrario, un desprezo soberano cara home de mar. A palabra pesco ten sempre, na sa boca, unha acepcin despectiva. A linguaxe do home de mar montona, de locucins repetidas e animado por infinidade de xestos, que dan idea da sa penuria mental, que contrasta coa agudeza e socarronera con que o home de terra matiza as sas frases. Nas sas conversas, acordos, tratos e convenios, o traballador do campo prevn s demais con esta frase: non sexan cousas de pescos. Con isto, quere poer de manifesto
183 Cfr. Pablo Prez Constanti (1.925-1.927): Ibidem.

Comarca natural de Bergantios 315 que son conscientes e responsables do que din e as sas palabras van, en todo momento, avaladas polos feitos. 25.2.- Crenzas e supersticins Non poda faltar no estudo da comarca de Bergantios unha indicacin das prcticas e supersticins que xiran arredor do home e que o acompaan en todos os actos da vida desde o berce sepulcro. Breve vai ser a enumeracin dese latexar tradicional que fala na noite de silencios con voz de angustia e poesa, pero sempre representar un expoente de maneiras peculiares na alma do bergantin. Non existe unha particularidade excepcional e espectacular que descubra a presenza de algo nico e privativo da comarca. Sen temor a nos equivocar, podemos dicir que son variantes dun mesmo tema que sobrevive na conciencia campesia de todos os lugares de Galicia. Sendeiros e encrucilladas reservan, dun modo grave e austero, a brisa de fantsticos dicires en lamentos de penitencia co paso incerto de misteriosa visin ou a esperanza de sade para o feble atormentado por un mal. Facemos reconto, en poucas lias, das notas mis santes que garda a terra de Bergantios. Inicimolas coas grandes preocupacins que rodean a infancia, primeiro captulo da vida, cal dedica a alma boa parte das sas mellores atencins. O neno, nacer, ten que ser protexido contra toda clase de maleficios que poden torturalo con enfermidades e deixalo intil para a vida. Amuletos, medallas alternan con oracins e visitas a santuarios clebres para dar un patrn venturoso capaz de reparar o mal no camio dos malos espritos, produtores de toda deficiencia na crianza dos nenos. O mal do ollo, o aire e a envexa son os tres inimigos mis fortes que atacan a infancia con deformes e aterradoras consecuencias. O aire difcil de evitar cando para nun neno se necesitan tres Maras para quitarllo. As portadoras do enfermo non poden falar con ningun e, durante a noite, lvano a unha encrucillada onde se pode remediar o mal. Acaso sexa preferido, na maior parte dos lugares onde aplican tan aparatosa curacin, levar os nenos camposanto onde o misterio que rodea as tumbas ambiente mis fcil para as portadoras do infante, que cruzan a noite coa crenza da sa curacin. Fronte lugar triste do cemiterio, pode buscarse un mis fcil e menos lgubre: a sombra dun pexegueiro na horta da casa e ata sen sar da cocia. En Laxe, poden curar o mal na artesa, despois de amasar e ter retirado a masa. A preparacin para dar sade neno enfermo sinxela: as Maras collen o pequeno e colcano dentro da artesa tan pronto como se bota no forno o ltimo pan; antes, polo tanto, de ter lavado a artesa; e unha vez que teen o neno dentro, levntase a tampa nove veces por ser preciso nmero impar.

316 Salvador Parga Pondal A bruxa de Laxe empregaba para a curacin deste mal a auga bendita, que reparta neno entre salmodias e xestos. O mal do aire non pertence soamente infancia. As persoas maiores poden collelo e para botalo requrese ir sepultura do morto a quen se culpa da enfermidade. Na visita nocturna que se realiza cemiterio, vai diante o doente e na sepultura pronuncia estas palabras: Fulano, dme o aire do vivo e toma o aire do morto coa graza de Deus e da Virxe Mara cun Noso Pai e unha Ave Mara. Tamn utilizan as herbas do Santsimo. Nunha cachela disposta para iso, pense as herbas no lume e pasa a persoa nove veces por encima. A falta de herbas do Santsimo, van recoller cisco a tres encrucilladas e con el prenden a cachela, como no caso anterior. Ante o temor de ter sido collido polo aire dun morto e con obxecto de que non asente na persoa, chegar dun enterro, afmanse coas herbas de San Xon, que son as recollidas na noite dese da e permanecen colgadas na parede da casa ata o de San Pedro. As herbas de San Xon serven tamn para facer a curacin como as fan as do Santsimo, pero hai necesidade de pasar en forma de cruz individuo envolto nunha saba. Desde neno, ensnase a oracin que rezan deitarse: Con Deus me deito, con Deus me levanto, con graza de Deus e do Esprito Santo. Outras mltiples preocupacins deteen a cada instante os coidados ordinarios do neno para curalo ou previlo dos males que o asedian. Sustos e ameazas de falsos feitos curan o impo e unha cruz no cocote corta o sangue das hemorraxias nasais. mesmo tempo, procrase afastalo de envexas e mal de ollo que poden ocasionar grandes trastornos paciente. A idade do oficio libera un pouco a carga de preocupacins que pesan sobre a infancia. Moi diferente tamn esa idade segundo os lugares e a situacin das familias. Nas zonas marieiras, xa vimos que o neno vai oficio tan pronto como dorme no mar e as faenas da pesca inciaas a partir dos sete anos. No interior, vara duns lugares a outros. Percbese unha gran diferenza entre as vilas e as aldeas. Existe certa tradicin co oficio que perdura a travs de varias xeracins nalgn membro da familia. O aprendiz que herda a tradicin paterna aprende lado do pai e tamn sae a perfeccionar a sa arte en talleres de capitais para renovar as antigas maneiras do lugar.

Comarca natural de Bergantios 317 Un conxunto de consellos que recibe o mozo aprendiz vai sempre acompaado de precaucins para o da da sada: algn amuleto e coidados especiais para vencer a envexa, mal de ollo e calquera outra ameaza que se lle poida presentar. O martes, o p dereito, o canto dalgn paxaro a dereita ou esquerda deben terse moi en conta para a boa marcha de calquera operacin que se inicie. A principal transformacin na vida de Bergantios realzaa a quinta. O ser soldado crear o punto de apoio da independencia da familia. Tanto os que se matriculan por mar como os que seguen a sa sorte en terra, retornan na sa maiora coa esperanza de formar unha vida dentro dun curto perodo de tempo. O casamento o captulo que envolve en todas as partes un conxunto de manifestacins de tpico sabor comarcal. Non Bergantios a terra que leve nas vodas un derroche de crenzas e supersticins. Os mozos roldan en festas, bailes e labores agrcolas as mozas da parroquia. O noivado ten para o home, a obriga de frecuentar en determinados das o lugar onde vive a noiva, para acompaala durante unhas horas cerca da casa paterna. Non sempre remata o noivado no matrimonio: ausencia, desgustos e algunha vez falta de intelixencia econmica para a inauguracin da vida, obriga separacin definitiva dos noivos. Van desaparecendo os casamentos ordenados sistematicamente polos familiares dos contrantes, os cales tian en conta as conveniencias econmicas e, en tempos pasados, os foros das familias. Unha festa caseira inicia a formalizacin da voda o da da preparacin das amoestacins. A festa, que se reduce a unha comida dos mis ntimos, mantense con certa reserva en case todas as parroquias. O da da voda perdeu a clsica vistosidade en todas partes. Hoxe, non ten mis nota que a comida que se celebra na casa da noiva e o noivo pon vio e carne. Tamn se celebra na casa onde van vivir e fan os gastos a medias. Desde a casa, os contrantes van acompaados dos amigos, dalgn familiar e dos padrios. Dous refrns sinalan certas prohibicins en canto a lugar e da de celebracin do matrimonio. Un refrese martes como da de mal agoiro (o mesmo que para o mar): o martes, non te cases nin te embarques. O segundo refrese lugar: o que lonxe vai casar, chata leva ou vai buscar. Lmite de horizontes para os mozos que buscan noiva afastados do lugar do nacemento e advertencia para as mulleres casamenteiras que esperan do forasteiro o cumprimento de promesas que vai ofrecendo en serie polos lugares por onde pasa. Non hai un criterio nico de morgado. A familia acorda a mellora de modo indiferente para quen quede na casa, que pode ser o mis mozo, sempre que acepte a condicin da familia. Tamn pode ser home ou muller. Non hai, polo tanto, mis criterio que a conveniencia do que se designa e a condicin de coidados da casa e familiares, tanto de pais e tos ou avs que constiten a familia, como de irmns solteiros que permanezan na casa paterna.

318 Salvador Parga Pondal Os casamentos de vivos e de vellos son obxecto de burlas e festas da mocidade do lugar. O terceiro momento da vida alde refrese morte e a todo co que ela ten relacin. O triste paso da defuncin o que garda un maior nmero de crenzas na terra berganti. Unha serie de sinais preceden falecemento dunha persoa. Ouveos de cans, canto da curuxa e grallar de corvos interprtanse, nalgunhas localidades, como signo de morte prxima e ata se sinala o lugar cara cal pode coincidir a triste nova. Hai, ademais, os sinais que teen os familiares e que a fantasa interpreta a travs de golpes, rudos mis ou menos estraos, supostas voces etc., coma se o que vai morrer, fixese unha despedida de persoas e obxectos. moi corrente facer relatos de aparicins de luces como nos manifestaba un carpinteiro de Tella, chamado Pastoriza, que viu que o seguan pola estrada. Antes de morrer unha persoa, anda a rolda, que un conxunto formado polo morto, o cura do funeral e o acompaamento. Nunha palabra, a rolda a visin dun enterro camio da igrexa ou cemiterio. A rolda sae todas as noites e hai persoas que teen que acompaala e unicamente se libra de semellante carga cos remedios dun cura. Ademais da rolda, existe a santa compaa ou santa compaa, que est formada polas almas e xentes do mundo e s se ven as luces que levan. O vello e fiel criado de don Cesreo Valds, de Ponteceso, chamado Pepe, antigo arrieiro, informounos que vira sar a santa compaa da igrexa de Canduas. Estaba formada por luces vermellas. Asegurounos que os compoentes da compaa poden levar a quen encontre no camio e, unha vez cativo da sa luz, hai que seguila sempre. Para evitar que o arrastre a semellante pase bo levar boroa no peto e tamn se pode defender un levando faria de millo. Entre os seres que son portadores de obxectos figuran, s veces, cans coma un que levaba un axuxere e vano pasar por Ponteceso. ocorrer o falecemento, os familiares e amigos fan o pranto. O costume vai desaparecendo igual ca o de acompaar o cadver ata o cemiterio e chorar sobre a tumba. O funeral acostmano ter en da diferente do enterro nalgunhas parroquias. Noutras fano o mesmo da. Onde se celebra en da diferente, teen unha misa de nima o primeiro da. morte, segue a crenza de que volven mundo os que en vida roubaron terras cambiando os marcos das fincas e tamn aqueles que levaron hbito e van para o inferno. Estes veen para que algn amigo os redima da pena. Entre os sucedidos desta natureza nos refiren que Parga do Carballal a traballar e chegar a unha finca encontrou un home que lle pediu que lle cortase o hbito cal se negou e foi consultar o caso co cura. da seguinte, provisto de reliquias que este lle dera, dispxose para

Comarca natural de Bergantios 319 cortarlle o hbito. Trazou un crculo que non chegou a pechar e rasgoulle o hbito con coidado de non cortar o cordn. Tanto o deixar o arco sen pechar como non cortar o cordn faise para evitar que o morto arrastre o vivo, pois se falta unha das precaucins sinaladas, a persoa que corta o hbito afndese co morto. Van desaparecendo os antigos costumes dos enterros e dos velorios para dar paso s formas das cidades e vilas. Igual ocorre coas vellas crenzas das almas que fan novas peregrinacins polo mundo en demanda de auxilios para redimir as sas culpas. As ltimas aparicins afstanse cada vez mis da imaxinacin infantil que se moldeaban noutros tempos co peso un tanto abafante da inquietude medoenta. Unha das modalidades mis curiosas dunha terra vinclase no conxunto de costumes peculiares que as xentes practican no transcurso da vida. Bergantios ten a conciencia alde de recordos de curiosos sucedidos, de meigas que gastaban pesadas bromas s xentes que descoecan os remedios eficaces para vencelas. O noso bo informante Pepe, que nos seus anos de mocidade foi arrieiro e percorreu todos os camios de Galicia, refrenos que pola noite non se debe falar con ningun e para un arrieiro non era bo sinal encontrar mulleres no camio antes do amencer, o mesmo que o grallar do corvo, paxaro que nunca foi bo compaeiro. Entre os sucedidos de bruxas, reltanos os que lle ocorreron pai, que tamn era arrieiro e lle derrubaron a recua no camio, mais o arrieiro golpeou as bruxas en tal forma que lle pediron perdn e non volveron a estorbalo mis. Algo semellante di que realizou o cura de Brantuas a quen arrastraron unha noite, pero despois el desterrou as bruxas da parroquia. Para que non saian da igrexa as bruxas que estn dentro, btanse alfinetes ou moedas de prata na pa de auga bendita e para obrigalas a poerse de p levntase o picaporte da porta no momento de alzar. Se o cura se esquece de pechar o libro, a bruxa vn igrexa coas mans cheas de masa. As bruxas teen o poder do mal de ollo e poden facer caer un boi morto no agro. Entre as que tian tal poder, figura a Mirta. Tamn botan piollos s persoas que lles queren mal ou lles teen envexa. Por envexa, procuran que os vecios non tean lio e, para iso, colcanlles un ovo na esquina da leira. Para que non medre o millo ou o trigo, ponse unha presa de semente no medio do fertilizante para que se volva terra e para que vaia a menos unha persoa; en Cesullas, dan un litro de aceite Santsimo. Contra a envexa, hai que tomar certas precaucins e remedios. A un individuo chamado O Pombo, morrronlle 22 vacas e un pobre dxolle que lle cortase a cabeza a unha e a pasase por encima do tellado da casa. Mentres isto non fixese, sera intil todo intento de conservar o gando. Tamn se utiliza o procedemento do engano dicir o que lle custou o animal na feira. Coas sementes, usan o procedemento, chamado en Ponteceso, coller a man. Consiste en pedir doce patacas nunha casa e darlle outras. Para que dean mellor colleita, hai que plantalas primeiro.

320 Salvador Parga Pondal O mundo campesio, se ben en franca mingua das sas vellas crenzas, contina cunha serie de preocupacins supersticiosas que rodean toda a vida desde que o home nace ata que morre. 26.- A lingua e a toponimia 26.1.- Notas sobre a lingua Case a totalidade da poboacin de Bergantios fala o galego, anda que unha gran parte, sobre todo nas vilas, entenda e fale ocasionalmente o espaol. O galego falado na comarca que estudamos presenta, a primeira vista, diferenzas que levan a pensar nun dialecto dentro do grupo das modalidades do galego do norte. A carencia de estudos e o non seren establecidas anda as lias xerais dos dialectos galegos impdenos dar detalles concretos sobre as sas caractersticas, ben en lxico, ben en fontica e morfoloxa. Garca de Diego, no seu manual de Gramtica histrica gallega, e Viqueira, na sa coecida Gramtica, asignan comarca berganti os mesmos caracteres que galego da Corua. Recollemos algns datos, seguros de que a totalidade, non obstante, non permiten comprobar a tese dos autores citados. O bergantin descoece a perda de nasal dental intervoclica, mesmo ante s; por exemplo, man, chan, calzns, en lugar do galego comn mao, chao, calzs. O pronome de segunda persoa ti por tu. altamente caracterstica da comarca a desinencia no en lugar de ron na P6 do pretrito de indicativo. Sirvan de exemplo estes versos de Eduardo Pondal: Monte Branco, Monte Branco, cando te vexo de lonxe, verto a soas triste pranto. Pois as nosas alegras, s dous nos fono fallando: a ti das tas areas os ventos te despoxano, a min tamn me fallecen, aqueles gustos pasados; Ti negreas, e eu teo a cabeza chea de cabelos brancos! O verbo facer presntase coa forma anloga de faguer (segundo fagas) fronte etimolxico comn facer.

Comarca natural de Bergantios 321 Foneticamente, resalta a gran pechazn de o en ditongo inverso ata chegar a ser realmente un u; por exemplo, nuite por noite. Fronte uso do galego continental e sen influencia do espaol, como ocorre noutras zonas, o galego de Bergantios di sempre, como di o seu poeta, se non te vexo Bergantios, ordenando a negacin antes do pronome. Pero nun estudo xeogrfico como o presente, non se pode afondar en cuestins filolxicas que necesitan coecementos e preparacin especializada e que s deben ser anotadas de paso para facer ver, xa que non conclusins que puidesen interesar xeografa humana, si polo menos para sinalar o interese que encerran estes estudos hoxe anda inditos. 26.2.- Consideracins toponmicas Coa ausencia de numerosos topnimos, que necesitarn un traballo especial, imos analizar algns entresacados dos que figuran no apndice, ndice de lugares, seguindo as lias trazadas polos estudos de Leite de Vasconcellos, Martnez Salazar, Menndez Pidal, Moralejo e Piel. Entre os topnimos de ascendencia visigoda ou sueva encontramos algns derivados de onomsticos como Aldemunde, Gomesende, Gosende, Rececinde, Requesende, Rosende, Rozamonde; Burgo, relacionado con xermnico Burg; Bostelo e Bustelo, que Gamillscheg considera visigodo e quizais relacionado co onomstico Bustamante; Baldomir, Boimir, Cendemil e Gondomil onde aparece o mesmo sufixo mir que suevo Teudomir (espaol Teodomiro) A maiora dos topnimos son de procedencia latina, pero tamn se encontran mostras do sufixo bre / -obre prerromano en Cambre, Cambrelle e Cillobre. A poca dos distintos nomes de lugar variada, se ben se encontran bastantes modernos ou modernizados; por exemplo, os compostos con ponte e algns eclesisticos como Cruz, Igrexario, Igrexa e Rectoral. Algns compostos son evidentemente modernos como A Taberna Nova, Os Milagres, Montes Claros etc. Entre os que teen caracteres fonticos propios do galego medieval, podemos realizar algns grupos, segundo a consideracin topogrfica que deu lugar toponomstico. Comarca esencialmente agrcola, non estraa observar unha enorme abundancia de fitotopnimos. Anotamos Abeleira e Abelaira, de AVELALLANARIA; Ameixenda, relacionada con latn AMIDDULA; Carballa, Carballal, Carballs, Carballedo, Carballeira, Carballido, Carballo, relacionadas con carballo; Cardosas, con cardo; Carrasqueira con carrasca; Carrizal con CARRATICU; Castieira con CASTANEIRA; Centeal, Centes e Centia da mesma raz que o espaol centeo; Choupana de POPULANEA; Erboedo, de ARBORETU; Figueiras e Figueroa con figo; Freixeiro con FRAXINARIU; Xestal e Xesteira, SEXTARIA; Loureiro e Lourido con LOURU; Nogueira con NUGARIA; Pereira con PIRA; Pia e Pieiro con PINU; Pumar e Pumario con poma; Salgueiral

322 Salvador Parga Pondal e Salgueirn con SALICARIU; Silva e Silvoso, co valor galego e non co do espaol selva; Trigueira, de trigo; Via, de VINEA. A zooloxa proporcionou algns elementos. Entre os zootopnimos temos O An, Boi, O Formigueiro, A Lagarteira, O Moucho, O Nio (de NIDU), A Pomba. Anda hoxe se escoita na serra de Montemaior o topnimo O Portodoso, de cuxas consecuencias se falou no captulo da fauna. A configuracin do terreo ofrece xeotopnimos como Arn, A Areosa, O Cabo de Area; A Barreira, O Barreiro, Os Barreiros, A Bouza, As Bouzas, A Braa, A Braeira; O Campelo, Campio, O Campo, O Campn, O Castro, Castrob, A Cova das Andes, Covas, Cotarelo, O Couto; Chouza; A Forca do Lobo; A Fraga; Montefurado; O Outeiro; A Pedra, A Pedra Cuca, Pedralta, As Pedras Midas, A Pedregueira, A Pedreira, O Pedrouzo, A Pena, O Penedo, A Penela, A Portela, O Porto Covo, Portochn, As Pozas; O Seixal, O Seixo, As Seixias, A Serra, Souto, Soutullo, Soutochn. As augas teen, como natural nun pas de clima tan chuvioso e de cultivos de regado, moita importancia. Recollemos: O Canal, Candelago; A Fontaa, O Fontn, A Fontefra, Fontenla; A Lagoa, As Lamas, A Lamela, Lodeiro, Lodeiros; O Poceiro, As Pozas, A Ponte, A Pontedona, A Pontella, Ponteceso, A Pontenova; A Rega, A Regadia, O Rego, A Regueira, Riao, O Ro, Riob, O Riomouro, Riotorto, A Riba, A Ribela, A Ribeiria; O Val e A Veiga. As edificacins aparecen representadas, por exemplo, en Casadelas, Casais, O Casal, Casaldegas, A Casanova, Castelo; O Pazo, Pazos; Vigo, Vilachn, Vilanova, Vilao, Vilar, Os Vilares, Vilartrigueiro, Vilasuso, Vilaverde, Vilela, Vilar de Francos; A Aldea, A Aldeola; A Cancela, Cances, As Cortes. A industria reflctese en Tella, A Telleira, A Tenda, A Taberna Nova. Unha vez mis, hai que dicir que s un estudo monogrfico podera facer resaltar o posible interese da toponimia. 27.- Divisin eclesistica e administrativa 27.1.- Divisins eclesisticas As divisins eclesisticas son as mis permanentes e poucas variacins experimentan a travs dos sculos, ags pequenos cambios sen importancia como a creacin, desdobre ou unin dalgunhas parroquias. Entre estas, podemos sinalar como mis modernas na comarca berganti a de Golmar, na zona oriental, e a de Tella, na occidental. Unha das divisins eclesisticas desaparecidas foron os arcedianatos e recollemos de Hoyos184, como nota interesante, a organizacin eclesistica do arcebispado de Santiago en tempos do arzobispo don Maximiliano de Austria (1602-1614). Constaba, entn, dun deanato ou catro arcedianatos cada un cos arciprestados seguintes. O
184 Vid. Cardenal Hoyos (s/d): Ao 1620, Arquivo do Pazo Arcebispal de Santiago, carpeta n. 269. [Nota do tradutor dos textos latinos: este documento do Arquivo da Catedral de Santiago]

Comarca natural de Bergantios 323 deanato comprenda os arciprestados de Iria, Xiro, Amaa, Posmarcos de Arriba e Posmarcos de Abaixo. O arcedianato de Nendos cos de Faro, Xanrozo, Bergantios, Abegondo, Cerveiro, Pruzos e Bezoucos. Arcedianato de Trastamara, os da Barcala, Dubra, Soneira, Seaia, Cltigos, Entns e Nemancos. O de Cornado, os de Barbeiros, Rama, Benvexo, Ferreiros, Berreo de Arriba, Berreo de Abaixo, Sobrado, Piloo e Insua de Loo. O de Salns, con Ribadulla, Tabeirs, Moraa, Cotobade, Montes, O Salns e O Morrazo. Naquel tempo, as dioceses sufragneas de Santiago eran as doce seguintes: Astorga, vila, Badaxoz, Cidade Rodrigo, Coria, Lugo, Mondoedo, Ourense, Plasencia, Salamanca, Tui e Zamora. Na actualidade, quedaron reducidas s cinco seguintes: Lugo, Mondoedo, Ourense, Tui e a de Oviedo. Hoxe, a comarca berganti pertence na sa totalidade arcebispado de Santiago de Compostela, coa nica excepcin da parroquia de Xornes, que corresponde bispado de Mondoedo e arciprestado de Camarias. Reparte o seu territorio entre os arciprestados de Faro, Bergantios, Seaia, Soneira e Berreo de Abaixo185. 27.1.1.- Arciprestado de Bergantios Estndese pola zona central da comarca de norte a sur e limita polo norte co mar, polo leste co de Faro, polo sur cos de Dubra e Cltigos, polo oeste cos de Soneira e de Seaia. Comprende as freguesas de Razo, Lema, Rebordelos, Noicela, Lendo, Cain, Oza, Cances, Goins, Verdes, Ssamo, Carballo, Berdillo, San Xusto, Valenza, Cereo, Coristanco, Xavia, Oca, Artes, Ardaa, Castro, A Agualada, Ferreira, Couso, Seavia, Traba, Erbecedo, Entrecruces, Anxeriz, Rus, Sofn, Lemaio, Vilela e Aldemunde186. Este arciprestado encntrase por enteiro dentro da comarca berganti e tamn o de Seaia. 27.1.2.- Arciprestado de Seaia Estndese pola zona noroeste de Bergantios e limita polo norte e oeste co mar, polo leste co de Bergantios e polo sur co de Soneira. Comprende as freguesas de Malpica de Bergantios, Vilanova de Santiso, Cerqueda, Leiloio, Cambre, Nins, Mens, Barizo, Pazos, Buo, Brantuas, Nemeo, Cores, Corme, Cospindo, A Graa, Anllns, Tella, Tallo, Corcoesto, Langueirn, O Esto e A Silvarredonda. 27.1.3.- Arciprestado de Faro (parte correspondente a Bergantios) Soamente a parte occidental deste arciprestado corresponde comarca de Bergantios cos seguintes lmites: polo norte o mar, polo oeste os lmites da comarca, polo sur o arciprestado de Berreo de Abaixo e polo oeste o de Bergantios, coas
185 Vid. lmina 52 en apndice. 186 Aldemunde filial de Andoio e neste sentido depende do arcebispado de Berreo de Abaixo cal pertence a sa matriz.

324 Salvador Parga Pondal freguesas de Sorrizo, Barran, algunhas aldeas de Laas, Monteagudo, Chamn, Larn, Tors, Lestn, Cabovilao, Coiro, Erboedo, Soutullo, Golmar, Soandres, Montemaior e Armentn. 27.1.4.- Arciprestado de Soneira (parte correspondente a Bergantios) Corresponde comarca berganti a parte norte deste arciprestado, coa ra de Laxe e o arciprestado de Seaia norte, o de Bergantios leste e sur e oeste os lmites da comarca. Nel, as freguesas de Soesto, Sarces, Laxe, Serantes, Borneiro, O Allo con das aldeas, Canduas, Anos, Cesullas, Cundns, Riob e Nantn. 27.1.5.- Arciprestado de Berreo de Abaixo (parte correspondente a Bergantios) Pertencen a este, que se encontra sur do de Faro, pequenos anacos das freguesas de Andoio e Rods, na comarca de Bergantios. Non existe hoxe nesta comarca ningn mosteiro, priorado, convento nin encomenda e, dos que existiron en pasados tempos, damos conta noutros captulos deste traballo. 27.2.- Divisins administrativas Antes da actual divisin en concellos e partidos xudiciais, a comarca berganti, como as do resto de Galicia, encontrbase dividida en xurisdicins e coutos de moi desigual rea de superficie en relacin duns con outros. Das sete provincias galegas que, como se sabe, eran as da Corua, Betanzos, Mondoedo, Lugo, Ourense, Tui e Santiago, a comarca de Bergantios divida o seu territorio entre as da Corua e Santiago, aproximadamente, a partes iguais: a metade oriental pertenca primeira e a occidental segunda. A lia de separacin estdase desde Razo, na costa, ata Aldemunde, no interior. No mapa de Toms Lpez187 quedan includas na Corua: Oza, Goins, Ssamo, Oca e Traba; a lia de divisin dirxese leste polo ncleo montaoso. Na provincia de Santiago, Leiloio, Xavia e Seavia. O lmite provincial cruzaba o ro Anllns en Ponte Lubin. A cartografa ten unha pequena variacin no mapa do arcebispado de Santiago de ngel Marn188, que incle na provincia de Santiago a Oca e na da Corua a Seavia. A divisin entre as das provincias da Corua e Santiago segua unha direccin sensiblemente de norte a sur, pasando oeste das parroquias de Razo (na costa), Oza, Goins, Ssamo, Traba, Erbecedo, Rus e Aldemunde e continuaba cara leste xa fra da comarca. Segua o lmite, polo tanto, unha lia aproximada, anda que con variantes, divisin actual entre o municipio de Carballo e os de Malpica de Bergantios e Coristanco.
187 Vid. lmina 50 en apndice 188 Vid. lmina 52 en apndice.

Comarca natural de Bergantios 325 Cada antiga provincia dividase en certo nmero de xurisdicins ou coutos que chegaban nmero de 656 en todo o Reino de Galicia. Probablemente, non existira diferenza ningunha entre as xurisdicins e os coutos. Adoitbase dar o nome de xurisdicins s que comprendan mis dunha parroquia e o de couto s que s tian unha, anda que isto se vexa infrinxido a mido. Parece ser que as xurisdicins e os coutos, non obstante, significaban o mesmo e gobernbanse do mesmo modo. En nmero de concellos, era moi escaso e as, na provincia da Corua, non exista mis que un e na de Santiago haba dez. A autoridade de cada concello encontrbase circunscrita sa xurisdicin e contbase, polo tanto, gran nmero delas que non tian concello. Como primeiras autoridades, figuraban os corrixidores e alcaldes maiores. O nmero era tamn moi limitado. Na provincia da Corua haba dous e na de Santiago, catro. En toda Galicia chegaban a trinta e oito. A autoridade de cada corrixidor estendase soamente xurisdicin en que resida. En cada unha das xurisdicins en que non haba corrixidor, exista un xuz, que nas sas atribucins era un verdadeiro corrixidor e exerca o pleno da autoridade poltica, gubernativa e contenciosa, civil e criminalmente sen recoecer mis superioridade que a da Audiencia. Antes da abolicin dos seoros, todos estes cargos provanos os seores xurisdicionais e o exercicio deles duraba tres anos pero, despois do ano 1.824, renovbanse os xuces todos os anos. A estes non se lles esixa que fosen letrados e a sa eleccin case sempre recaa nos labradores. En cada unha das parroquias, elxese polo xuz ou polos vecios a un, chamado mordomo pedneo, vigairo ou ministro, que exerce as funcins de alguacil e executa os mandatos do xuz. Desta carga estaban exentos os nobres. 27.2.1.- As antigas xurisdicins Na comarca de Bergantios, as antigas xurisdicins eran as seguintes: A xurisdicin de Bergantios, que se estenda, de norte a sur, no centro da terra berganti e comprenda as parroquias de Razo, Vilela, Oza, Goins, Ssamo, Traba, Artes189, Sofn, Aldemunde, Cabovilao, Vilao, Tors, Lestn, Soutullo e parte de Coiro. No campo da feira de Paiosaco (Lestn) haba unha casa de Audiencia, correspondente xurisdicin Real de Bergantios, a cal se arruinou completamente. En Berdillo, exista outra co seu crcere, que tamn desapareceu. A xurisdicin e couto da Ardaa, Brtoa, Carballo e Rus, que pertenca tamn, ademais destas parroquias, a de Erbecedo.
189 A maior parte desta freguesa de Artes pertenca couto de Vilar de Francos.

326 Salvador Parga Pondal A xurisdicin de Cain, que pertencan as freguesas de Lema, Rebordelos e Noicela coa vila de Cain. Esta estendase pola costa. A freguesa de Barran e as aldeas que pertencen a Bergantios da de Laas eran da xurisdicin da Corua. A xurisdicin de Erboedo comprenda as freguesas de Chamn, Monteagudo, Lendo, Lemaio, Berdillo, Erboedo e parte da de Coiro. A xurisdicin de Soandres estendase pola parroquia deste nome e a de Montemaior na parte occidental da terra berganti; comprende, ademais, a parroquia de Sorrizo na costa. As xurisdicins e parroquias que acabamos de citar pertencan todas elas antiga provincia da Corua e as que citaremos a continuacin pertencan de Santiago. A xurisdicin de Malpica de Bergantios, que se estenda pola costa dos actuais municipios de Malpica de Bergantios e Ponteceso e comprenda as parroquias de Cambre, Vilanova de Santiso, Barizo, Brantuas, Corme e a vila de Malpica de Bergantios. A xurisdicin de Mens, que se estenda polo interior e comprenda as freguesas de Mens, Nins, Cores, Nemeo, Cerqueda, Pazos, Tallo, Buo, Cances, Cereo, Valenza, Coristanco, Cesullas e Cundns. A xurisdicin e couto de Almerezo, que abarcaba as parroquias de Cospindo e A Graa (de Almerezo) O couto de Anllns e Picotos, a parroquia de Anllns. xurisdicin e couto de Xavia correspondan as freguesas de Xavia, Verdes, San Xusto, Castro e Ferreira. A xurisdicin e couto de Seavia e Nogueira, que abarcaba a parroquia de Seavia. xurisdicin de Xallas pertencan, na terra berganti, as parroquias de Anxeriz, Entrecruces e Couso. A xurisdicin e couto da Torre Penela comprenda as freguesas de Langueirn, Corcoesto, A Silvarredonda e Riob. xurisdicin de Soneira pertencan, en Bergantios, as parroquias de Canduas, Borneiro, Anos e Nantn. xurisdicin de Vimianzo pertencan as freguesas do Esto, Sarces, Serantes, Soesto e a vila de Laxe, en terra berganti. O couto redondo da Agualada na parroquia deste nome. couto redondo do Allo pertenca a pequena porcin desta parroquia que corresponde a Bergantios.

Comarca natural de Bergantios 327 E xurisdicin de Vilarprego, os pequenos anacos que pertencen a Bergantios das parroquias de Andoio e Rods. desaparecer a antiga divisin das sete provincias galegas e anulada a de Santiago, a comarca berganti quedou dentro da provincia actual da Corua, cun centro principal en Carballo, vila nuclear de recente formacin e antigo paso nas rutas dos mercados. 27.2.2.- Os actuais concellos Hoxe, a comarca de Bergantios comprende o partido xudicial de Carballo formado polos concellos da Laracha, Carballo, Malpica de Bergantios, Ponteceso, Coristanco, Cabana de Bergantios e Laxe. Agora ben, segregada unha pequena parte do oriente do municipio da Laracha, outra pequensima sur do de Carballo, unha estreita faixa sur do de Coristanco, outra faixa mis estreita sur do de Cabana de Bergantios e a metade occidental do concello de Laxe. Non obstante, hai que engadir terra berganti a parte occidental do municipio de Arteixo, correspondente partido xudicial da Corua, dous pequenos anacos dos concellos de Cerceda e Tordoia, pertencentes partido xudicial de Ordes, e outra pequensima zona do municipio de Zas (que se enquista no de Cabana de Bergantios), pertenecente partido xudicial de Corcubin. 27.2.2.1.- Concello de Arteixo (parte de Bergantios) Queda comprendida dentro da comarca berganti a parte occidental deste concello cos lmites seguintes: norte, o Atlntico; leste, os montes de Barran e Serra de Santa Leocadia, lmites da comarca; sur e oeste, o municipio da Laracha. Abarca as freguesas de Sorrizo e Barran, na costa, e as de Chamn, Monteagudo, Armentn, Larn e algns lugares da de Laas, no interior. Na parroquia de Armentn, encntrase situado o fermoso pazo de Anzobre coa sa torre, cabeza de antigo couto e xurisdicin, que domina o val ata o mar. Pertenceu familia Puga e Parga e hoxe s seus descendentes. 27.2.2.2.- Concello da Laracha Limita, polo norte, co mar e co municipio de Arteixo; polo leste, unha zona da Laracha queda fra de Bergantios e o lmite vai pola Serra de Montemaior; sur, cunha pequena zona do concello de Cerceda onde se encontra A Silva, que pertence a Bergantios; e, oeste, co concello de Carballo. Comprende as parroquias de Cain, Lendo, Lemaio, Tors, Lestn, Erboedo, Cabovilao, Vilao, Soutullo, Coiro, Soandres, Golmar e Montemaior. A nica vila deste municipio a de Cain que, sa vez, o maior ncleo de poboacin, anda que a capitalidade se encontra no lugar da Laracha. 27.2.2.3.- Concello de Carballo Limita, polo norte, co Atlntico; leste, co municipio da Laracha e unha

328 Salvador Parga Pondal pequena parte do de Cerceda, na parroquia de Rods cuxa parte occidental pertence a Bergantios; polo sur, co concello de Tordoia nas parroquias de Aldemunde e Anxeriz, das que algunhas terras forman parte da terra berganti; e, polo oeste, cos municipios de Coristanco, Ponteceso e Malpica de Bergantios. Este municipio comprende, de norte a sur, as seguintes parroquias: Razo, Lema, Noicela, Rebordelos, Vilela, Oza, Cances, Goins, Brtoa, Carballo, Ssamo, Berdillo, Sofn, Artes, Ardaa, Rus, Aldemunde e Entrecruces. No centro, encntrase a capital na vila de Carballo, que o , sa vez, do partido xudicial do seu nome e da comarca de Bergantios. 27.2.2.4.- Concello de Malpica de Bergantios Limita, polo norte, co Atlntico; polo leste, co municipio de Carballo; polo sur, co de Ponteceso; e, polo oeste, tamn co mar. norte e a pouca distancia da costa, encntranse as illas Sisargas, que pertencen a este concello. Comprende as parroquias de Malpica de Bergantios, Barizo, Mens, Vilanova de Santiso, Cerqueda, Cambre, Leiloio e Buo. Ten unha soa vila, que a de Malpica de Bergantios, na costa, onde reside o Concello. 27.2.2.5.- Concello de Ponteceso Limita, norte, co municipio de Malpica de Bergantios; leste, co de Carballo; sur, co de Cabana de Bergantios e a ra de Corme e Laxe; e, oeste, co Atlntico. Comprende as parroquias de Corme Porto e Corme Aldea, Brantuas, Nins, A Graa, Cospindo, Nemeo, Cores, Tella, Tallo, Langueirn, Pazos e Xornes. A capitalidade encntrase en Ponteceso da parroquia de Cospindo, pero o lugar de maior poboacin Corme Porto. Noutros tempos, chamuselle concello da Bugalleira. 27.2.2.6.- Concello de Coristanco Limita, norte, cos concellos de Ponteceso e Carballo; leste, co de Carballo; sur, co de Santa Comba (pero hai que descontar unha estreita faixa sur do concello que non pertence a Bergantios); e, oeste, co de Cabana de Bergantios. Comprende as parroquias de Verdes, Cereo, San Xusto, Xavia, Oca, Valenza, Castro, Coristanco, Traba, A Agualada, Ferreira, Couso, Seavia e Erbecedo. Non ten vilas e a capitalidade encntrase en Bormoio (A Furoca) na parroquia de Coristanco (San Paio)

Comarca natural de Bergantios 329 27.2.2.7.- Concello de Cabana de Bergantios Limita, norte, coa ra de Corme e Laxe e co municipio de Ponteceso; leste, co de Coristanco; sur, con este e o de Zas; e, oeste, co de Laxe. Comprende as parroquias de Canduas, Cesullas, O Esto, Corcoesto, Borneiro, Cundns, A Silvarredonda, Anos, Nantn e Riob. Non ten ningunha vila nin poboado importante e a capitalidade trasladouse constantemente de sitio. Desde hai pouco tempo, encntrase en Neao, xunto desembocadura do Anllns. Este municipio, antes de chamarse de Cabana de Bergantios, denominouse de Cesullas. Na sa parte sur, crea un pequeno entrante o concello de Zas e este pertence terra de Bergantios. 27.2.2.8.- Concello de Laxe (parte de Bergantios) A metade oriental deste municipio pertence comarca de Bergantios e limita, norte, coa ra de Corme e Laxe; leste, co concello de Cabana de Bergantios; sur, segue o lmite bergantin dentro deste municipio pola Serra de Lourido, Monte Redondo; e Montes de Soesto, oeste. Comprende, na parte de Bergantios, as parroquias de Laxe, Soesto, Serantes e Sarces. A capital do concello encntrase na vila e porto de Laxe. 27.2.2.9.- Concellos anmalos Na comarca berganti, seguindo a Meln e Ruz de Gordejuela190, encontramos concellos con anomala de poboacin. dicir, aqueles nos que a poboacin da sa capital superada por outra entidade de poboacin situada no termo municipal: os da Laracha e Ponteceso. No primeiro, a capital radica no poboado da Laracha, de 107 h. Existe no devandito concello unha vila, a de Cain, con maior nmero de habitantes: 494. No segundo, Ponteceso, onde se encontra a capitalidade do municipio, ten 420 h, inclundo o prximo grupo da Trabe, pero existe dentro do concello un ncleo de poboacin moito mis importante en poboacin, que do de Corme Porto con 2.350 h. A anormalidade deste concello non se indica no Nomencltor, posto que en todos os publicados ata a data, mesmo no de 1.940, non figura Corme Porto como unha soa vila, senn como unha serie de aldeas ou entidades que, en realidade, non son mis que as ras e barrios que forman este agrupado e compacto ncleo de poboacin que xa describimos noutro captulo deste traballo.
190 Vid. Amando Meln e Ruz de Gordejuela (1.944): Las anomalas de poblacin y toponomsticas de los ayuntamientos de Espaa en Estudios Geogrficos, Madrid, n. 14, febreiro 1944, Instituto Juan Sebastin Elcano, pp. 53-125

330 Salvador Parga Pondal Amando Meln y Ruz de Gordejuela sinala no seu estudo, entre os concellos que pertencen a Bergantios como anmalos toponimicamente, ou sexa aqueles cuxo nome non corresponden a ningunha entidade de poboacin191 s de Arteixo, cuxa metade occidental queda encadrada na comarca berganti; Coristanco, en plena comarca, e os de Cerceda e Tordoia, dos cales soamente uns pequenos anacos entran a formar parte de terra de Bergantios.

191 Vid. Amando Meln e Ruiz de Gordejuela (1.944): Ibidem.

Comarca natural de Bergantios 331 28.- Apuntamentos histrico-xeogrficos 28.1.- Xeografa histrica O descoecemento dunha data exacta da chegada do home costa non permite sinalar anos fundacionais nas vilas e aldeas lindantes e fronteiras mar. Relacins con outros navegantes estableceron un intercambio comercial desde a antigidade prehistrica. Os grandes movementos de pobos atlnticos entraron moi pronto nos abrigos do noroeste que, con fins defensivos e mercants, constren os primeiros redutos con seguras fortalezas. A ruta do estao , sen dbida, a primeira que pon en comunicacin as tribos brigantinas coas terras do norte de Europa por medio dos fenicios, cobizosos das riquezas que representaba a posesin dos xacementos de casiterita. Desa poca, non queda mis que o ncleo mineiro do interior cos seus entullos de volframio, mineral que, por aquel entn, non tia aplicacin. s continuas viaxes de exploracin e explotacin, seguiron as localizacins de depsitos de mineral e as defensas do interior. Laxe e Malpica de Bergantios ocuparon unha posicin de mercado no mesmo lugar que hoxe ocupan. Corme debeu ter como primeira localizacin a illa da Estrela de fcil comunicacin coa costa da que se encontra separada por estreita canle. Un exame na illa permite observar gran cantidade de restos de antigas construcins que no seu da foron o ncleo fundacional da vila e, mis tarde, un apoio defensivo contra as xentes do mar. Moi pronto, as transaccins comerciais arrastraron nas augas ocenicas embarcacins brigantis que levaron norte, s terras de Inglaterra e Irlanda, a sa influencia e, sa vez, trouxeron novas rutas para seguir a senda do mar en todas as pocas da Historia. Nas brtemas do Atlntico, as velas de Bergantios impoen deidades do seu nome en pases de cultura incipiente como o confirman as aras e lpidas encontradas en Birrens, Adel e Cabruig. A que se achou en Birrens, cerca de Middley, ten a seguinte inscricin: BRAGANTIAE. S. AMANDVS ARCITECTUS. EX. IMPERIO. I M P.192 A de Adel, cerca de Leeds, unha mis sinxela: DEAE BRIGAN193 Finalmente, en Cabruig, no colexio da Trindade, consrvase unha lpida coa seguinte inscricin:
192 Brigantias sacrum Amandus arcitectus ex imperio imperatans fecit = Consagrouna deusa Brigancia, Amando, arquitecto, por mandato dela. 193 deusa Brigancia.

332 Salvador Parga Pondal D. VICT BRIG ET NVM. AAGG T. AVR. AVRELIAM VS DD PRO SE ET SUS S MAG194 No recanto da dereita, os nomes dos cnsules Antonio e Geta195. A relacin coas zonas nrdicas incorpora vida marieira da comarca facetas de nova modalidade que, de modo paulatino, adquiren carta de cidadana, enraizadas en afastadas fundacins que persisten na realidade e na lenda. Como as grutas do norte, as formas das nosas costas teen unha poboacin misteriosa que cativa e engana en horas de vinganza ou amosa os seus inmensos tesouros a cantos se decidiron a prestarlle axuda. As fantsticas riquezas non foron esgotadas en ningunha poca da Historia e, a travs dos sculos, gaaron cada vez maior volume na imaxinacin dos homes do mar. A furna est habitada por unhas xentes misteriosas que rexistra a tradicin de todas as idades. Son seres que chegaron do mar e, na noite do infortunio, quedaron como tristes e inslitos moradores da cova, pechada pola brisa e a espuma. Na conciencia campesia penetra o conxunto de antigidade reflectido nos monumentos prehistricos, romnicos, castelos etc. como obra dun pobo construtor e morador: os mouros, que en mtica existencia chegan ata os nosos das e a eles doaron as grandes furnas para que as poboase o misterio e na sa lenda apiase a riqueza de familias contemporneas. Quizais na lenda do mar como na do castro, encontraremos un fundamento histrico: a ocupacin da furna por xentes piratas que se gorecan nela e pagaban a bo prezo a axuda que lles emprestaban. Homes de distinta raza e diferentes crenzas penetraron na rbita campesia como os mouros do mar e nos segredos do achado cifraron as ampulosas riquezas doadas sen reparo nin medida. Lenda e realidade abren s horizontes do mar as rutas dos pobos que buscaron a sa vecindade como medio de vida e defensa, agrupando nas vilas os moradores cando o conxunto de habitantes daba esa forma de asentamento. A poca moderna prescinde do ncleo que defenden as antigas torres e vai ocupando enseadas e abrigos valedoiros para barcos pequenos e das de moita calma. As, temos os de Barizo, Razo, Nins e outros, refuxios de fortes vendavais que obrigaron poeta a exclamar: Parece un pino leixado do vento, parece botado do mar de Nins. Os temporais impoen s habitantes un serio e xusto temor que os obrigan a levar as sas pequenas embarcacins a terra, pero non son obstculo para o crecemento
194 Dea Victrici Brigantia et numinibus Augustorun Titus Aurelius Aurelianus dono dat pro se et suis sacerdote Magio = vitoriosa deusa Brigancia e deidade dos emperadores augustos deulla o seu don Tito Aurelio Aureliano por si e polos seus sendo sacerdote Magio. 195 Vid. Celestino Garca Romero (1.925): Galicia y las islas britnicas en tiempos remotsimos, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 15, n. 170-171, maio 1.925, p. 39.

Comarca natural de Bergantios 333 destes ncleos de vilas do mar que chegaron a elas en moi distintas e ata afastadas pocas. Estes ncleos de poboacin gardan o obrigado retiro do ocano e a sa economa permite unha vida mesturada conforme s circunstancias do tempo. O naufraxio poda representar unha fonte de ingresos para os seores que posuan as terras onde ocorra a desgraza, xa que para eles quedaba canto se poda salvar do que arrastrase o mar. O naufraxio significaba a perda total para o posuidor que non fose habitante da costa do lugar onde ocorra o sinistro. A fantasa esaxera, en grao superlativo, a perfidia dos condutores de nufragos e as tortuosas intencins e sinais de que se valan para enganar os navegantes en das de borrasca. O rei Fernando II de Len aboliu en todo o traxecto da costa que media entre A Corua, A Lanzada e Padrn aquel psimo costume polo que, en caso de naufraxio, todo o que se puidese reservar quedase para os seores da terra e estableceu que se entregasen s nufragos todas as sas cousas e prendas, sen diminucin e molestia ningunha. Mais todo isto s se entenda das naves que viesen consignadas s portos de Santiago no traxecto referido196. amparo desta proteccin mitra compostel, presentaranse cantos consignatarios se considerasen en iguais circunstancias para defender os restos do naufraxio que en xustiza lle pertencan. O primeiro centro urbano que ten carcter de permanencia nos pobos do noroeste hispnico hai necesidade de encadralo no recinto do castro. Montculos cubertos de vexetacin con afloramentos de muros defensivos aparecen en Galicia con abundancia singular. Na terra de Bergantios, ocupan as zonas de maior dinamismo e recollen os antigos poboados que serviron de ncleo a varias parroquias en admirable distribucin desde a costa interior coa particularidade de ausencia total da beiramar que, polas sas caractersticas, se defende ela mesma e non era fcil establecer relacins comerciais polos pobos que visitaban a nosa costa ata que foron os naturais a cimentar na rocha brava a silueta das vilas marieiras. A falta do centro primitivo na mesma costa non significa abandono dos problemas do mar. Os primitivos poboadores buscaron os puntos de penetracin na ra e situaron as defensas a ambos lados da mesma, poboando o castro de Borneiro e Froxn nas veigas finais da zona que pasa do Anllns mar. En Borneiro, limitan as defensas dos grandes ncleos montaosos do Gontn, que sitan o dominio da citania en posicin vantaxosa contra calquera ataque que puidese chegar do interior e representa, sa vez, o seoro do camio de montaa, mentres cara mar se vai graduando o poboamento na zona do Castelo. Pola seccin sur, limtase moi pronto nesta parte a terra de Bergantios e poucos restos nos quedan de habitacin primitiva.
196 Vid. Antonio Lpez Ferreiro (1.898-1.909): Historia de la..., Op. Cit., tomo 4, p. 286; Julio Gonzlez (1.943): Regesta de Fernando II, Madrid; este documento est no Tombo A do arquivo da Catedral de Compostela, folio 48 e no Tombo B, folio 156 e en documentos soltos do arquivo arcebispal de Santiago, legaxo 1.

Fotografa 43. Vista de detalle das escavacins de Borneiro realizadas pola Facultade de Filosofa e Letras da Universidade de Santiago en 1933. (Foto Vidal)

O castro de Borneiro197, estudado por Sebastin Gonzlez Garca Paz198, ocupa a parte alta da valgada que vai desembocadura do Anllns con amplos horizontes de ra e montaa, garda anda grandes defensas que encerran un recinto duns 90 x 55 m coas sas casas circulares e algunhas pequenas variantes. Todas, de reducidas dimensins. O poboado tia das fontes no interior que se puxeron descuberto con motivo das escavacins realizadas no castro. A existencia e localizacin das fontes fai supoer o aproveitamento das ladeiras do castro por aumento de poboacin e nisto permtenos fixar un barrio exterior comprendido entre os dous recintos e vecio camio de entrada parte alta199 dereita do Anllns e fronteiros a Borneiro, estn os castros da Graa e Froxn, que forman as un curioso tringulo no esteiro e ra. O da Graa encntrase nunha pequena cua achanzada con grandes modificacins polos cultivos que ocupan a zona do castro. As sas dimensins fan do recinto unha especie de coroa que domina as terras lindantes na veiga final e os seus horizontes acrtanse pola presenza do Monte Branco. O de Froxn ocupa o pequeno val que chega ata as proximidades de Corme e orintase sur pola ermida do Faro. Das sas derivacins na ocupacin da veiga chgase illa da Estrela, que foron os dous ncleos primitivos de poboacin.
197 Vid. fotografa 43. 198 Vid. Sebastin Gonzlez Garca Paz (1.933): Noticia de las exploraciones en los castros de Borneiro y Baroa, en Boletn da Universidade de Santiago, Santiago, tomo 1, n. 17, pp. 323-351. 199 Cfr. Ibidem.

Comarca natural de Bergantios 335 Entre Ponteceso e Malpica de Bergantios, sitanse os castros de Nemeo e Cores, que son os de maior proximidade litoral na parte oeste de Bergantios. Con isto, fixaron a poboacin en ncleos parroquiais que chegan ata a costa en aproveitamento de terras e utilizacin do mar. O de Nemeo, un dos maiores de Galicia, ten no seu interior a aldea do Castro. Na parte setentrional, Rebordelos e Noicela constiten os dous castros que reciben a brisa da praia perfectamente dominada nos horizontes de Rebordelos. Ademais, desde Noicela obsrvase o admirable recadro de costa brava que gua porto de Cain. Un pouco mis separado da costa, temos o castro de Cerqueda, que leva mar de Cambre e perfila a vecindade dos castros do interior de Buo e Cances, prximos xa val do Anllns. O extremo oriental de Bergantios tia os primitivos ncleos de poboacin de Lendo e Lestn, de marabillosa floresta lendaria e fortes defensas respectadas polo tempo mellor que polos posuidores de terras na sa maiora dedicadas cultivo. A parte alta do val tia, cerca do ro, os castros de Montes Claros e Queo. Os dous primeiros, esquerda do Anllns, e o terceiro, dereita. A riqueza da comarca foi causa desta situacin dos primeiros centros de poboacin que de antigo veen recollendo magnficas colleitas e, pola sa posicin, dominan as zonas lindantes en amplos horizontes orientados pola lia do ro. Na seccin central do val Ssamo e Oca, gozaron das primicias das terras onduladas de Carballo e Coristanco e un pouco mis poente, o de Valenza, que deixa na toponimia o lugar de Castro con designacin para o ncleo principal da aldea. Finalmente, o ncleo de poboamento do sur, que se realizou no lmite de Bergantios, nos castros de Anos, do Anido, Seavia e Entrecruces200. Corresponde castro o primeiro centro de poboamento coa sa actividade agrcola e gandeira. Nos seus recintos murados, tiveron realidade as primeiras aldeas de Bergantios que levaron, en pocas posteriores, a crear unha parroquia como unidade nos dominios directos do castro. O nmero e localizacin de poboados prehistricos lvanos a comprender facilmente a valoracin que, de antigo, deron s boas terras da comarca e a importancia e nmero de habitantes cuxa densidade debeu ser moi superior das terras vecias. Repartidos polas principais lias que moldean o relevo bergantin, foron no seu da forte reduto e atalaia vixiante nas brtemas atlnticas da costa e nas lombas do interior. Na sa sombra de cancula, viu a luz a poesa en fantstica realidade pondaliana, buscando proteccin celta, morador, esquecido, de vello solar bergantin.
200 Vid. lmina 48.

Lmina 48. A terra de Bergantios na antigidade.

Comarca natural de Bergantios 337 Virxen dos celtas amigos dos castros, dos nobres celtas, fortes e boos; quizais habits nos verdes castros, xenio dos nosos grandes avs. Os testemuos xeogrficos e historiadores clsicos fan referencia a lugares do occidente que tian extraordinaria importancia polas sas minas explotadas desde poca moi antiga. Non temos a cifra de matemtica exactitude aplicada comarca de Bergantios, pero posumos o testemuo da arqueoloxa que pon de manifiesto a existencia dunha grande explotacin de estao nos filns de volframio. Nas proximidades de Coristanco, o aproveitamento e outras pezas demostran a antigidade da explotacin e a clase de mineral que buscaban. A chegada dos romanos comarca non representa a iniciacin da explotacin de minas: supn unha transformacin do traballo e nova aplicacin de terras de cultivo. As minas deberon ser explotadas na poca fenicia por ser este pobo o buscador de estao. Trasladado costa, cargara as naves fenicias na ra de Laxe, quizais con boa aplicacin da illia da Estrela en Corme e algunha vez en Malpica de Bergantios con escala nas Sisargas. O afn de buscar ouro e outros corpos de valor, fxonos perder pezas que serviran para fixar a cronoloxa dos antigos, non sabemos se dos primeiros buscadores de tesouros. Esta persistencia de riquezas minerais concentra a poboacin que, chegada dos romanos, constre con seguridade e medida os grandes camios do interior. Os soldados de Roma ensinaron s occitnicos a construr con seguro impulso a ponte e a calzada, que en todas as pocas do ano frecuentaban soldados e paisanos valorando o campamento e a vila co novo concepto do vivir mediterrneo. Lpidas, calzadas e outros restos testemuan, en parte, a importancia que pose Bergantios na poca romana. O castro perde o seu carcter de fortaleza e os seus habitantes reciben nos cultivados vales a esencia romanizadora. Unha serie de camios levaban s vas que construron os romanos para o seu servizo. Os restos de calzadas amparan a crenza xeral dunha va prxima litoral que cruzaba o Anllns por Pons Caesaris (Ponteceso) e se dirixa a Malpica de Bergantios, se cadra pasando antes por Corme; ou ben deixando Corme esquerda, a va xeral a directamente a Malpica de Bergantios e levaron a Corme un treito final para aproveitamento de porto intimamente relacionada con outras vas secundarias do interior. De Malpica de Bergantios, os camios romanos traan a Carballo, por Buo e Oza, onde se reunan os que, por Oca e Ponte Lubin, procedan de Corcubin e Cee para tomar direccin leste.

338 Salvador Parga Pondal Unha va interior deba percorrer a ribeira dereita do Anllns e establecer comunicacin desde as proximidades de Carballo con Ponteceso. A estes itinerarios romanos temos que engadir os que construan os naturais para mellora e aproveitamento de terras. Da dominacin romana abundan os restos de ladrillos, lpidas (unha dedicada a Hrcules Xnico201) e os nomes que teen supervivencias desta poca como o de Pons Caesaris, que o actual Ponteceso, as Circarsas (illas Sisargas) e o Promontorium Nerium que, segundo Schulten, punta Nariga en Nins. O contacto con Roma modifica a vida dos bergantins, que os obriga prescindir dos seus redutos do castro como lugar fortificado e ensnalle sistemas de cultivo e outorgarlle valor s produtos do campo. perder Roma a sa grandiosa unidade, crebada polos pobos xermanos, o occidente ibrico sente no mis ntimo da sa historia a separacin universal que proxectan os novos dominadores. Fronte s feitos consumados, os vencidos foron resignndose en espera dun retorno pasado ou dun fin total que envolvese en cataclismo a superficie do mundo con todos os seus habitantes. Descoecemos datos concretos destes momentos. A escaseza de nomes e inscricins non significa que os lugares quedaran en completo abandono e os moradores foron sumidos na indiferenza do vencido. Como terra rica, pronto fara a sa incorporacin econmica va dos novos pobos mesmo tempo que pasaba do sistema poltico de Roma dos suevos. Na parroquia de Seavia, existe unha inscricin onde aparece o nome dun Presbter Unemirus, que moi ben puido ser suevo. No sculo VII, exista unha organizacin parroquial coas sas igrexas que ocupaban o lugar das actuais sen que o tempo e as reformas nos deixaran mis que uns contados restos como os capiteis da igrexa de Lemaio, obra do sculo VII ou do VIII202. A nova invasin de pobos conquistadores representa en Bergantios ese silencio momentneo das formas de poboacin crebadas pola inquietude e o presentimento de hecatombe total, pero moi pronto voltas sa propia vida. A organizacin eclesistica afianza dominio e seoros nas terras de Bergantios coa parroquia como centro municipal. No arquivo da catedral de Santiago perflanse as antigas terras de Iria e no ano 830, nun documento da era DCCCLXVIII, fxanse os lmites da s iriense engadindo:
201 A inscricin estaba na igrexa de Soandres e di as: I.O.M. / HERKVLI IONICO; publicada en Verea e Aguiar (1.835): Historia de Galicia, Ferrol, p. 185 e en Carr Aldao (s/d): Geografa de Galicia. Provincia da Corua, tomo 2, p. 183. Na capela de San Roque, cerca da Torre de Nogueira, est a seguinte: COSO / OENAE / CO / CIIVES / NEPOS / EX:VOTO; vid. Benigno Corts Garca (1.912): Un cipo romano encontrado en Seavia, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 6, p. 140 e Carr Aldao (s/d): Geografa de Galicia. Provincia da Corua, tomo 2, p. 165. 202 Vid. Benigno Corts Garca (1.913): Dos capiteles del s. VII u VIII probablemente, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 6, n. 68, p. 196.

Comarca natural de Bergantios 339 In era DCCCLXVIII venit dominus Truccinus per ordinacionen domini Adefonsi principis et consignavit domino Adulfo Episcopo eclesias quaecumque sunt propiae hyriensis sedis id est... in Bregantinus Sanctum Vicentium ad Arciles, Sanctum Romanum in Vilanio, Sanctum Martinum in Occa Sanctum Memetem in Seavia203 Os catro centros que sinalan o dominio iriense representan acaso non o conxunto eclesistico, senn aqueles ncleos principais arredor dos cales se agrupaban outros que co tempo forman o seu corpo independente. A poboacin non estaba limitada a tan escasas aldeas, estendase moito mis por todo o territorio. A importancia das zonas poboadas incrementbase e, paso que se formaban novos ncleos, aparecen doazns fundacionais que a piedade cristi estableca na comarca. Con eles podemos reconstrur, en parte, a marcha da poboacin nas freguesas de Bergantios. O 14 de decembro do ano 860, Helaguncia Pelez escribe: Baroncellus cognomento alvianis et Visflavara Placuit nobis... sed propia nobis accesit voluntas providentes nos pro remedium animaron parentum nostrorum Hermiari et Goldregotoni ut illorum eveniat coronam et misericordiam gratuitam ante Dominum. Proinde nobis optata et plena complacuit communis voluntas, ut donaremus Ecclesies sanctorum Martyrum Dei Sancti Tirsi et Sancti Martini et Sanctorum Juliani et Baselissae quorum basilicas sunt fundatas in villa quae dicitur Coris Sonario, qui est territorio Bragantinus; damus atque donamus ex medictate de Pomare, quod est hic in Coris Sumario (sic) iuxta Santum Martinium et Villam obtinuit Felix, quae est inter Castrum et Nemenio cum domibus suis, quae ibi sunt fundatis; seu et vineam et Pomares quos Felix ibi plantavit; sive et terras pannales quas ille obtinuit in ipsa villa cum omni prestatione sua donare debemus sicut et donamus omnia ex integro ex medietate de ipso Pomare et ipsa villa supra taxata tam ipsis Ecclesiis Sanctorum Dei quan et sacerdotibus, qui ibidem Deo servierunt vel qui modo ibi ad venerint et in congregatione sanca se tradiderint et in vita sancta persisterint omnia communiter habeant, et indicen secut docet Repularis Ordo, et canonica docet sententia204
203 Cfr. Antonio Lpez Ferreiro (1.885): Monumentos antiguos de la iglesia compostelana, Imp. de Jess L. Alende, Santiago, pp. 55-6. Na era 868 veu o seor Trucino por orde do seor Afonso, prncipe, e consignou seor Adulfo, bispo, algunhas igrexas que son propias da sede iriense; isto .. en Bergantios San Vicenzo de Arciles*, San Romn en Vilao, San Martio en Oca, San Mamede en Seavia. [Anotamos que en Bergantios coecemos a San Xurxo de Artes, preto das demais freguesas; polo tanto, pode haber erro na copia. No tocante data, parece estrao que no sculo IX, se datase con era cristi. (Nota do tradutor dos textos latinos: Xos Pumar Gndara)] 204 Vid. Frai Mauricio Carbajo (1.904): Cronicn manuscrito de Sobrado, Ap. 1 parte, folio 241 verso. Tomado do Tombo de Sobrado, libro 1, folio 48 resto e verso. Publicado por Huerta (1736): Anales de Galicia II, Santiago, pp. 417-9 e por Emilio Sez (1.947): Documentos gallegos inditos del periodo asturiano, en Anuario del Derecho Espaol, Madrid, tomo 18, p. 399. Baroncelo, de cognomento Alviano e Visflavara. Quixemos... pero a nosa propia vontade prover un remedio para as almas dos nosos pais, Hermiario e Goldregotoni, para que chegue a eles a coroa e a gratuta misericordia ante o seor. Polo tanto, a nosa decidida e plena vontade conxunta que deamos as igrexas dos santos mrtires de Deus, de San Tirso e San Martio, e dos Santos Xulin e Baselisa, cuxas baslicas estn erguidas na vila chamada Coris Sumario, que est en territorio bergantin;

340 Salvador Parga Pondal Encontrmonos en presenza dunha doazn feita para comunidade de cengos confesos axustados regra do Concilio de Aquigrn cos monxes que os dirixan. curioso que, s 43 anos de celebrado o concilio, aparece no occidente a mansin cos seus legados. As igrexas citadas de San Tirso, San Martio, San Xulin e Santa Basilisa eran conventuais e encontrbanse situadas en Cores. Transcorridos moitos anos, pasou toda a facenda mosteiro de Sobrado sen que haxa constancia de que subsistisen como conventuais, tempo da fundacin de Sobrado e, cando o eran, non estaban unidas mosteiro. Pola expresiva doazn, pode verse como as terras de Cores producan naquela poca pequena colleita de vio e abundaban, cos cereais, as froiteiras que, en coidadas parcelas, constituan os bos pomares como os que refire a doazn que realiza dona Helaguncia, posuidora de terras e vilas. A conciencia medieval, xuntando vontades na forma solemne da doazn, permtenos reconstrur a riqueza dunha comarca e o detalle da sa poboacin. Por iso, debemos seguir aquelas que en Bergantios tiveron carcter fundacional unhas veces e outras, legados piadosos a travs dos cales se vai dando mis relevo toponimia e vida e ambiente de cada poca. Na parroquia de Almerezo, hoxe transformada a denominacin do lugar na parroquia da Graa, institurase unha igrexa e, seu lado, a poboacin agrupaba a sa morada na veiga de rica producin agrcola. A igrexa, parecer conventual, recibe do bispo de Mondoedo, don Rosendo, o lugar de Almerezo que herdara do seu to don Casianio. A doazn ampulosa e comprende: Casas, graneros, Celdas, cocina y molino, con todos los menages de dichas casas, cubas, toneles, herramientas, vasos de vidrio, cobre y madera, y finalmente, como queda dicho, todo lo comprendido dentro de las referidas Casas, y junto con ello las vias, pumares, tierras cultas e incultas, con toda su entrada y salida, agua, prados, pastos, lameyros, con todos los plantos del dicho lugar... Tambin ofrezco igualmente... las tierras que tengo en Zerezo. Aado mas a vra Iglesia en el mismo lugar una Cruz de plata, e igualmente dos coronas de plata, un incensario de plata, libros... Ofrezco tambin para la subsistencia de los hermanos que all perseveran, y en el dicho lugar vivieren, todas las hiegoas que aora tiene amansadas Quiderigo, e igualmente las Bacas que al presente tiene en su custodia Goesenda, y las Ovejas que tambin tiene en esta villa, con todo lo que en adelante procrearen. Ocho Bouies, veinte puercos con quenape de Tramisiriga, una alfombra, y tres almoadas, una de seda y dos de lana...
damos e doamos a medade de Pomar, que est aqu en Coris Sumario xunto a San Martio e a vila que conseguiu Flix, que est entre Castro e Nemenio, coas sas casas, que al foron construdas; tamn a via e pomares que Flix al plantou; as mesmo, as terras de pan que el obtivo na mesma vila con todas as sas servidumes, debemos doar e doamos todo o conxunto da metade do mesmo Pomar e a mesma vila antes referida, tanto s mesmas igrexas dos santos de Deus, como s sacerdotes que al a Deus serviron, e que no tempo al vean e en congregacin xunta, se entregaren, se persistisen en vida santa e tean todo en comunidade, tal como indica e ensina a orde regular e ensina o dereito cannico.

Comarca natural de Bergantios 341 Determino tambin, y mando que mis esclavos y esclavas, ass aquellos que ia por herencia de mi padre y por las particiones con mis hermanos me han tocado, como tambin aquellos que an me pertenecen por la sucesin de mi madre, ass como ya tengo institudo por otra escritura en que sean libres, de la misma lo ratifico por este testamento y que estn deuajo del patrocinio de mis hermanos. Igualmente determino que si alguno dellos los primiere violentamente y sin causa, puedan apartarse de aquel que injustamente los maltratare y pasarse al que los tratare bien, y le sirvan. Finalmente en vuestras festividades ofrezcan luces y den de comer y limosna a los pobres segn su posible por el remedio de mi Alma. Todas las Villas mas, y Vias, excepto toda la porcin ma de Coris, que conced a mis hermanos, o si de aqu adelante les mandare algo ms por esta escritura, todo pues lo dejo por este testamento para que lo dividan entre si igualmente mis esclavos libertados, y lo tengan y defiendan perpetuamente. Concdoles todo el peculio tanto lo que aora tienen como lo que con la aiuda de Dios pudieren en adelante ganar, y aumentar lo dems de mi hacienda. Mulis, mulas, cavallos, hiegoas, bouies, Bacas, obejas, puercos, vestidos de lino, de lana y seda, tanto de cama quanto de cualquier gnero de ornamento todo lo distribuyan mis hermanos y sobrinos en misas por mi Alma, y lo den por las iglesias a los sacerdotes y pobres y si lo ordenaren bien recivan ante el Seor el premio de su buen trabajo, empero de tal suerte que mi Seora madre me sobreviviere goce todas estas cosas y disponga dellas durante su vida, y despues de su muerte lo que remaneciese lo distribian mis hermanos y sobrinos fielmente a los pobres tanto por mi quanto por ella como queda dicho205 Expresivo en alto grao resulta o testamento dun dos seores que vivan ou tian as sas terras por herdanza dos seus antepasados na terra de Bergantios. Debemos sinalar o desenvolvemento que acadara a agricultura e a gandera, do que son boa mostra as mencins que fai doando gando vacn, cabalar, lanar e porcino, xunto coas terras ben cultivadas e as que non o estaban, pois hai mencin dunhas e doutras. O traballo do agro demanda un nmero de braceiros na poca de faena e a sa presenza imprescindible por non admitir espera calquera que sexa o labor a realizar no campo. Da sementeira colleita, multiplcanse as xornadas coa especializacin requerida a cada planta e o traballo finaliza coa sazn que espera o seu remate. Para tal fin, existiran na terra de Bergantios os escravos como os que o piadoso bispo posua e s cales concede a liberdade, pero servindo s seus irmns, podendo elixir o que mellor o trate. Sculos mis tarde, vendanse en Santiago e no Ulla escravos que vivan dedicados traballo da terra, por iso, cremos que os que herdaba o bispo estaban dedicados s faenas do campo. O afecto do bispo cara sa terra faille extremar as concesins de vilas e lugares da comarca e ata a incrementar con doazns doutras como vemos pola que efectua no ano 867 cando lega:
205 Era 905, ano 867, 7 de maio. Doazn realizada polo bispo don Rosendo igrexa de San Vicenzo e San Xon Evanxelista en Almerezo. Cart. Sobrado, libro 1, folio 47. Vid. tamn Cronicn manuscrito de Santiago de Carbajo, 1 parte Ap. de Escr. folio 243 do Arquivo Universitario de Santiago; Antonio Lpez Ferreiro (1.898-1.909): Historia de la..., Op. Cit., tomo 2, apndice VII, p. 13 e Csar Vaamonde Lores (1.909): Escritura de fundacin del Monasterio de San Vicente de Almerezo. 7 de mayo del ao 867, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 2, n 23, pp. 252-255.

342 Salvador Parga Pondal Al monasterio de Almerezo la Baslica sita en Armentia, territorio de Braga, con montes, vias, prados, etc. varios libros y ganados206 Os ncleos de poboacin adquiren paulatinamente unha importancia maior que lles permite s reis doalas igrexa de Santiago en xusta recompensa polos favores concedidos polo Apstolo. O ano 924, Fruela II fai doazn in Bregantinus villam Villanium, Valdani, Teudiseli, Involati, et aliam Proami207 como magnfico e prdigo seor mitra compostel. Son terras que representan zonas de grande importancia pola riqueza e os habitantes. Dalgunha, perdeuse todo rastro na toponimia e nas referencias documentais. O seu nome lvanos a unha fundacin real de poca mis antiga. Outras como Villanium chegaron ata ns coas sas variantes diminutas e a ampliacin dos poboados no ritmo constante do aumento de habitantes e, nalgn caso, perderon a sa localizacin como Valdani, quedar reducido a un extenso areal. No tombo de Santa Mara de Sobrado, rexstrase coidadosamente un cambio realizado entre Silo de Lucido e San Rosendo, abade de Celanova. Nas nonas de marzo do ano 960, rexistran o cambio do mosteiro de Abelio polo de Pravio que deu o Santo. Os monxes de Celanova reciben: Quarta integra de villa Corissumario, et quarta de casas, et quarta in ipsa Ecclesia que ipsa ibi iure hereditario habuit208 Do mosteiro xorden novas formas de concepcin agrcola roturando terras nas zonas que adoitaban dedicarse a pasteiro e monte baixo. A nobreza, cuxo solar estaba situado na comarca berganti, segue os rasgos xenerosos que vimos iniciar bispo de Mondoedo. Agora, o conde don Pelaio Prez quen no ano 990 realiza unha magnfica doazn mosteiro de San Pedro de Soandres recordando a localizacin da baslica: Sub crepidine montes maioris, secus rivolo esse, territorio bregantinos, iusta oro maris foristisse209 lugar, exposto con tan certeira visin xeogrfica, engdese a concesin de lugares e vilas, sen distincin de prioridade dunhas a outras:
206 Cfr. Toms Muoz Romero (1.847): Notas a los fueros latinos de Len, en Coleccin de los fueros municipales y cartas pueblas de los reinos de Castilla, Len, corona de Aragn y Navarra, tomo 1, Imprenta de don Jos Mara Alonso, Madrid, nota 43. 207 Cfr. Antonio Lpez Ferreiro (1.898-1.909): Historia de la..., Op. Cit., tomo 2, apndices, p. 110. 208 Cfr. Toms Muoz Romero (1.847): Coleccin de los fueros municipales y cartas pueblas de los reinos de Castilla, Len, corona de Aragn y Navarra, tomo 1, Imprenta de don Jos Mara Alonso, Madrid, p. 155. Cuarta (parte) ntegra da vila de Corisssumario, e a cuarta das casas, e a cuarta que por dereito hereditario, tivo na mesma igrexa. 209 Xunto a base do Montemaior, preto do regato Esse, no territorio de Bergantios, xunto beira do mar foristisse. [Quizais queira dicir: Mar de Fra; ou pode ser un topnimo. (Nota do tradutor dos textos latinos)]

Comarca natural de Bergantios 343 Concedo tibi domine omnipotenti atque omnes sanctos tuos ecclesiam sci. iuliani de ferrarios in accesu Kaurio una cum ipsas villas que mihi venerunt in sors, Kaurio, ordini, ferrarios, batulio, ordiales, iuliani et villa de penselamor, villa de frogia, villar masegio maior, reverenti onmia intus (integro?) concedo ad ipsum locum sci. salvatoris de subandres pro remedio animarun nostrarum, sive villa paratemo, frigiacolos, et ecclesia comacendonis, figuerola, villar de erboleto, sca. columba cum sua voce, romariz, sci. pelajii in viliomir...210 A vida monacal alenta a esperanza do medievo no paso incerto de guerras e desventuras e a vida campesia rodea o mosteiro como seguro centro de toda a manifestacin capaz de obter o medio necesario para desenvolver a sa economa nun conxunto de limitadas aspiracins. Centro de atraccin e punto de partida vez estendndose a todos os mosteiros a visin do problema da terra que administran xentes de toda clase e condicin situados nos seus feudos ou lindantes con eles. Lpez Ferreiro enxuza o estado dalgunhas comunidades bergantis con estas palabras: No territorio de Brigantinos (Bergantios) e val de Selagia (Seaia), continuaba florecente o mosteiro de Santiago de Mens. O seu venerable abade Recamundo, do cal hai noticia desde o ano 1078, viva anda no ano 1.105, no cal redactou a escritura de doazn feita polo conde D. Pedro Froilaz e a sa esposa D. Guntroda mosteiro de Nemeo. A Recamundo debe atriburse, sen dbida, a parte antiga que hoxe nos queda da igrexa de Mens211 Aparece aqu a gran figura do conde de Traba, de rancio avoengo e o posuidor da maior parte da comarca, don Pedro Froilaz, a quen estimamos como o primeiro nobre da sa poca, no mis amplo sentido da palabra nobreza. Tivo que sufrir as consecuencias das loitas reais e as perigosas campaas levadas a cabo nas sas terras, nas que sobresae a corta de rbores e a queima de poboados como castigo do Batallador mis leal cabaleiro que tivo Afonso VII. O documento de doazn a Nemeo amosa con sinxeleza a localizacin do mosteiro: Cuius locum scitum est in territorium bregantinus, valle salajio locum predictum ubi dicunt nemenio. Lateribus narica discurrente arrojio a flumine hee212
210 Cfr. Antonio Lpez Ferreiro (1.901): Galicia Histrica. Coleccin Diplomtica, tomo 1, p. 290 (copia en papel de finais do sculo XVIII tomada dunha compulsa feita no ano 1.420 por mandato xudicial, arquivo de Antealtares). Concedo a ti, seor omnipotente e a todos os teus santos, a igrexa de San Xulin de Ferreiros, preto de Caurio, xunto coas mesmas vilas que me tocaron en sorte*, Caurio, Ordini, Ferreiros, Batulio, Oreais, Xulin e a vila de Pensalamor, a vila de Frogia, Villar, Masegio-Maior, Reverente, todo o concedo a canda o lugar de San Salvador de Subandres, para remedio das nosas almas, as a vila de Paratemo, Frigiacolos, como a igrexa Comacendonis, Figueiroa, Vilar de Erboleto, Santa Columba cos seu dereito**, Romars, San Pelagio en Viliomir.... [*O parecer do autor, que sublia, que sors era un topnimo; habera que revisar a toponimia antiga para localizalo. De non ser topnimo substantivo, como na traducin. **Unha voz era un tempo ou quenda de posesin de bens aforados. (Notas do tradutor dos textos latinos)] 211 Cfr. Antonio Lpez Ferreiro (1.901): Ojeada sobre el estado de los monasterios de Galicia a fines del siglo XI y principios del siguiente, en Galicia Histrica, Santiago, tomo 1, p. 54. 212 Cfr. Documento indito dunha copia de mediados do sc. XII que se conserva na biblioteca do

344 Salvador Parga Pondal No legado, recrdanse os cengos regulares que al vivan e declranse terminantes os lindeiros das terras que doa e as alfaias que, pola sa vontade, pasan mosteiro, igual ca os libros. A enumeracin das vilas e canto contribe a legado merece que se anoten os principais puntos do documento no cal matrimonio lega: Post partem monasterii et ecclesie sancte et seruis dei canonice regularii uiuentibus ibidem permanentibus tres IIII de ipsa uilla de nemenio... Et ego propter amorem dei et redemptionis animabus filii mei et matris suo offero ipsan IIII et VIII ad ipsum locum et illa alia IIII de ipso loco de nemenio comparauimus et ganauimus ea ego patrus froilaz, comes et mea mulier cometissa guntrote ruderiquis de gunterote nuniz sicut in ipsa cartula resonat. modo vero offerimus ipsam villan integram cum cunctis suis operibus et hedificiis cunctis per suos terminos antiquos in omni que giro. id est contra coris consumario perillo que se figet in illa archa de campara et inde per fontem benedicenti et per illo rego que currit a rio lebozan, et per illo termino de armerezo ad illo molino meitulfi qui tenuit salvatore, et inde sursum a petra fugal, et inde per figaria guntulli, et inde per terminos de uilar et inde por illo castro de cauriol, et inde per uereda ad illum ualle ubi prius incepimus... Adhuc testamus ibi has uillas cum sua populationes intus in ipsa uilla IIII servicialis, et senara cum suo senarario, uilla uaralongo, uilla sala, uilla genesio, hereditates in nidones, uilla lanqueiron, uilla cauriol, et uillar que est inter nemenio et couril, uillas in corme. Et ecclesiam ordiales et ausendi et IIII de pausada et III de tameiro que fuit menandi uer uis et untraneas integra et gusendi integro et condines in sunaria et III partes de octeiro, ecclesia de sco. uincencio de cunis, uilla quenis...213 Ningun como o conde de Traba poda legar Igrexa vilas e dependencias en nmero crecido. Pero, lado do opulento conde, vivan pequenos propietarios que tamn se desprenden de parte dos seus bens en favor da Igrexa. Non sempre eran agraciadas as da comarca, mesmo cando dela sexan as terras que doan. O ano 1.019,
seminario central composteln e publicado por Antonio Lpez Ferreiro na Historia de la..., Op. Cit., tomo 2, apndice, n. 18, p. 56. Cuxo lugar est retirado en territorio de Bergantios, no val de Salaio, lugar citado chaman al Nemenio. Nos laterais de Narica, baixando un regato ro Hee. 213 Despois da parte do mosteiro e da santa igrexa e os servos de Deus vivindo na norma cannica e al permanecendo, tres cuartas partes da mesma vila de Nemenio... E eu, polo amor de Deus e a redencin das almas do meu fillo e nai sa, ofendo a mesma cuarta e quinta (partes) mesmo lugar, e a outra cuarta do mesmo lugar de Nemenio que compramos e gaamos eu Pedro Froilaz, esposo, e a mia muller compaeira Guntrote Ruderiques, de Guntrote Nunniz, como no mesmo documento consta, agora en verdade ofrecemos a mesma vila enteira, coas sas obras e todos os seus edificios, polos lmites antigos en toda a sa extensin. Isto , preto de Coris Consumario, por aquel (sinal) que est cravado naquela arca da Campara, e de al, pola fonte de Benedicto e por aquel regato que corre ro Lebozn, e polo termo de Armerezo, muo Meitulfi, que tivo Salvador, e de al arriba, a Petra Fugar, e de al por Figueiroa Guntuli, e de al por termos de Vilar, e de al por aquel castro de Cauriol, e de al polo camio a aquel val por onde antes comezamos... Anda testamos al as vilas cos seus habitantes, dentro da mesma vila cuarta de servizo, e a Senara, coa sa extensin, a vila de Varalongo, Vila Sala, Vila Genesio, propiedades en Nidones, vila de Lanqueirn, vila Cauriol e o vilar que est entre Nemenio e Couril, vilas en Corme. E igrexa, os campos de cebada e Ausendi* e cuarta de Pausada e terceira de Tameiro, que foi de Menando e intramuros totalmente e (que foi de) Gusendo totalmente, e Condines, en Sunaria, e terceiras partes de Outeiro, na igrexa de San Vicenzo de Cuns, vila de Quenis. [*Ausendi: pode ser topnimo ou nome propio. (Nota do tradutor dos textos latinos)]

Comarca natural de Bergantios 345 os irmns Gutierre e Munio, patrns de Sobrado, legan mosteiro de Santa Uxa de Gaudiosa: Villa Honorici cum adiunctionibus suis in valle bragantinus... villa nelanio, villa varizo in ora maris214 A igrexa de Santiago recibe as confirmacins de terras e seoros que pose na comarca pola bula do Papa Pascual II do ano 1.110215. Tres legados, cada un para a sa igrexa de Compostela, sinalan terras de Bergantios que posua a condesa dona Mara Fernndez, filla de don Fernando Prez de Traba e esposa do conde don Poncio de Cabrera. Os agraciados son, en primeiro lugar, os cengos da baslica de Santiago a quen se lles outorga: Omnen portionen meam de leeloio cum medietate eccesic sca. Marie de Leelio et cum sua voce et omnibus suis intus et extra216 O anaco doado orintase no poente do Monte Neme, non lonxe de Buo, terra rica e de antigo cultivada. En segundo lugar, seguindo a orde de mencin documental, aparece o mosteiro de Antealtares da cidade de Santiago, e queda para a sa propiedade: In terra selagia ecclesia sci. iuliani de ripa maris cum omnibus bonis suis et duos serviciales cuum in p...terio el alium in seixas... Et etiam hereditates quas de ipso monasterio tenebant delibero videlicet... a... uaricio unam servicialiam ad illas cortes.217 Esta segunda doazn comprende terras de beiramar da parroquia de Malpica de Bergantios no norte de Bergantios. Recibe, en terceiro e ltimo lugar, o mosteiro de Santa Mara de Sar: Ecclesiam sce marie de ardena que est in bregantinis cum omnibus bonis et directuris suis quam iam eidem monasterio libere dedit et meas equas et meas vacas similiter cum illo meo villare de aldemundee integro cum sua populationes et omnibus directuris suis. et etiam do ac. delibero sce. marie saris illam hereditatem de quintana que fuit de gundesindo pelaiz eiusdem monasterio regulari conuerso quam hereditatem de eodem monasterio tenebant et est ibi in ardani.218
214 Cfr. Frai Mauricio Carbajo (1.904): Cronicn manuscrito de Sobrado, libro 1, punto 2, captulo 9, folio 77, no arquivo da Universidade de Santiago. A vila de Honorico, cos seus aditamentos no val Bergantios... a vila de Nelanio, a vila de Varizo, na beira do mar. 215 Vid. Historia compostelana, tomo 1, captulo 36; Antonio Lpez Ferreiro (1.898-1.909): Historia de la..., Op. Cit., tomo 3, apndice 26, p. 77. 216 Toda a mia porcin de Leiloio, coa metade da igrexa de Santa Mara de Leiloio, coa sa voz e todos os seus dentro e fra. [Voz: dereito a. (Nota do tradutor dos textos latinos)] 217 Na terra de Seaia, a igrexa de San Xulin de Ribadomar, con todos os seus bens e dous serviciais, un en p... terio e o outro en Seixas. E tamn as herdanzas que do mesmo mosteiro libremente, dicir, a Varicio, unha serviciala para aquelas cortes. 218 Cfr. Antonio Lpez Ferreiro (1.901): Galicia Histrica. Coleccin Diplomtica, tomo 1, p. 14. igrexa de Santa Mara de Ardena, que est en Bergantios, con todos os seus bens, dereitos, que xa mesmo mosteiro deu

346 Salvador Parga Pondal Remata a doazn con estas terras do comezo de Bergantios polo sudeste non lonxe da Silva. O ano 1.175, o rei don Fernando de Len fai doazn das igrexas de Almerezo e Cospindo mosteiro de Sobrado. curioso que mentres Sobrado estivo habitado por monxes negros non hai constancia documental de que estas igrexas, enriquecidas con opulentas doazns, estivesen unidas a Sobrado. A reforma monacal inicia este perodo coa escritura real de xuo de 1.175 pola que o rei Fernando e o seu fillo Afonso lle conceden a perpetuidade, mosteiro, as igrexas: Scilicet Armerezo e de Curispineto et do eas vobis por tales terminos: scilicet per mediam venan fluminis de Cesso et per Iuncale de Telia et inde per lacuno quo dividuntur hereditates Villae Telliae et Villiae Lestimoniae, et inde per Moagiam et per Meytuplu; et inde per Blantones, indaque per Corme, et per monten Virdidum, sicut intrar in mare.219 ano seguinte, o rei realiza nova doazn a Sobrado e concede as terras de: Seaea per nominatum portum de Mogia, quod est de sub armida Sanctae Mariae inter ipsam hermidam et montem de Nariga in illa terra Seaea.220 A denominacin de Portum Mogia leva a certa confusin pola falta deste nome en Seaia onde est situado, segundo se desprende dos lmites fixados polo documento. O lugar designado deba ser un varadoiro que non tivo maior desenvolvemento nin aplicacin. O 29 de xuo de 1.178, o monarca, xunto coa sa muller, dona Urraca, e o seu fillo don Alfonso, confirma o privilexio do que se fixo referencia e ademais concede o reguengo da terra de Seaia e das igrexas de Almerezo, Cospindo, Santo Adrn de Corme e Santo Estevo de Cesullas cos seus coutos, tributos reais e padroados que pagaban rei; os infantados de Neao e da igrexa de Almerezo en terra de Soneira e o servizo debido e dereituras de Anllns. Estes territorios constituan a extensa xurisdicin de Almerezo en Bergantios e permitan, rico mosteiro de Sobrado, estender os seus dominios ata a costa polo ncleo das concesins reais que lle foron outorgadas221.
libremente, e as sas eguas e as sas vacas igualmente, xunto co meu vilar de Aldemunde, totalmente, cos seus habitantes e todos os seus dereitos. E tamn dou deliberadamente a Santa Mara de Sar, aquela herdade de Quintana, que foi de Gundesindo Pelaio, converso mesmo mosteiro regular, a cal herdade do mesmo mosteiro tian e est al, en Ardani. 219 Cfr. Frai Mauricio Carbajo (1.904): Cronicn manuscrito de Sobrado, folio 380, libro 2, punto 2, apndice 1, captulo 7, n. 229, folio 476. Ou sexa, Armerezo e de Curispineto, e dounas por tales lmites: ou sexa, por medio canle do ro de Cesso e polo xuncal de Telia, e de al polo lago en que se dividen as herdades de vila de Telia e de vila Lestimonia, e de al por Moagiam e por Meituplo, e de al por Blantones, por Corme, por monte Virdido, e as entra no mar. 220 Cfr. Frai Mauricio Carbajo (1.904): Cronicn manuscrito de Sobrado, folio 381, libro 2, punto 2, apndice 1, captulo 7 e Julio Gonzlez (1.943): Regesta de Fernando II, p. 449. Seaea, pola denominada ponte Mogia, que est xunto a ermida de Santa Mara, entre a mesma ermida e o monte Nariga, naquela terra Seaea. 221 Vid. Csar Vaamonde Lores (1.909): Ferrol y Puentedeume. Escrituras referentes a propiedades adquiridas por el monasterio de Sobrado en dichos partidos durante los siglos XII, XIII y XIV, A Corua, nota 3, p. 3; Frai Mauricio Carbajo (1.904): Cronicn manuscrito de Sobrado, libro 2, punto 2, apndice 1, captulo 7, p.

Comarca natural de Bergantios 347 As terras poboadas van adquirindo unha valoracin que motiva o reaxuste de igrexas e parroquias xunto coas xeraquas correspondentes. O arcebispo de Compostela, don Pedro III, o da 17 de maio de 1.177, expresa de modo terminante as parcelas que no mapa da diocese representan as terras bergantis na sa parte de pertenza compostel, en medio de parcelas parroquiais doadas polos seus seores a outros mosteiros e igrexas. O documento arcebispal amsase altamente expresivo na fixacin non s de categoras, senn de lmites: Archidiaconatum de nendis contentum esse uolumus archipresbiteratibus de prucis et de bisancis et de faro, cum aliis tribus de nendis et Archipresbiteratu de bregantinis cum possessione de piadela. Archidiaconatum de trastamar contentum esse uolumus archipresbiteratibus de Seagia et de Soneyra et de nimancis et de intinis et de celticis et de Barchalla et de dubria cum possessione de oqua.222 Non descoidaban as oportunas sancins aprobatorias do rei e do pontfice e, por iso, ano seguinte de ter realizado a distribucin, o arcebispo de Santiago se concede unha bula do papa Alejandro III de confirmacin total de privilexio da Igrexa compostel. Na listaxe de terras que pose a s compostel, faise mencin de: Solandres de Siavia... de Mens... villas de Oca in Bergantinis, de Leiloyo in Sevia... et de Ruys in Nendis...223 Acabaremos o sculo coas clusulas testamentarias de dona Urraca Fernndez, filla do conde don Fernando Prez de Traba, viva de don Xon Arias, que van mencionando as doazns s igrexas onde a grandeza da fe se une caridade, e en cada poca histrica garda o seoro de todos os legados. Resultan favorecidas polo testamento San Pedro de Bugallido, San Martio de Canduas, San Xon de Borneiro, San Salvador de Nemeo, Santiago de Mens e outras varias que se citan pola sa orde: Ad scm. Petrum de bogallido, modim I de pane, sci. Martini de Candones X medios de pane et tertiam uacarim mearum de Monte alto. Ad scm. Johannem de bornario II mrs. Ad scm. Salvatorem de nemenio II mrs. Ad scm. Jacobum de Mens II mrs. et II modios de pane. Ad scm. Martinum de cuitio X sls. et II modios de pane. Ad Montem acutum IIII mrs. Ad sianiam V modios de pane. Ad Suandres V mods. de pane et II uacas
457 e Julio Gonzlez (1.943): Regesta de Fernando II, p. 457. 222 Vid. Antonio Lpez Ferreiro (1.898-1.909): Historia de la..., Op. Cit., tomo 4, apndice 50, p. 122. Queremos que o arcedianato de Nendos incla os arciprestados de Pruzos e Bezoucos, e de Faro, con outros tres de Nendos*, e o arciprestado de Bergantios, coa posesin de Piadela. O arcedianato de Trastmara, queremos que incla os arciprestados de Seaia, Soneira, Nemantos, Entns, Cltigos, Barcala e Dubra, coa posesin de Oca. [*Coido que poderan ser: Abegondo, Cerveiro e Xan Rozo. (Nota do tradutor dos textos latinos)] 223 Cfr. Antonio Lpez Ferreiro (1.898-1.909): Historia de la..., Op. Cit., tomo 4, apndice 52, p. 126. Solandres de Siavia*... de Mens... vilas de Oca en Bergantios, de Leiloio en Sevia*... e de Rus, en Nendos. [Coido que non se refire a Seavia, pois na parroquia de Seavia -Coristanco- non coezo Solandres. (Nota do tradutor dos textos latinos)]

348 Salvador Parga Pondal de uentosa. Ad portum odorii III mrs et II uacas de uentosa. Ste. Marie de Calambre marcam I ad opus ecclesiae224 O sculo XIII representa para a terra de Bergantios a confirmacin real da sa grandeza que outorga coa sa presenza o rei Afonso IX realizando unha viaxe pola comarca durante o mes de xuo de 1.228. A fidalga figura de don Pedro Froilaz, e conde de Traba, unira comarca un sentimento de cabaleirosidade que o tempo se encargaba de conservar en todos os moradores. As continuas doazns que vimos como pasaban s igrexas e mosteiros evidenciaban a estima a que chegaran as campias bergantis. s doazns que sen interrupcin se van sucedendo, debemos engadir, no ano 1.201, a que fai Afonso IX da igrexa de Cesullas: Cum cauto et voce sua et cum omnibus suis pertinentiis, et directuris, sicut dignoscitur ad regiam vocem pertinere225 O monarca, que pasou gran parte do seu reinado en Galicia, concede en dote s sas fillas, Sancha e Dulce, fortalezas nas comarcas da Limia, terra de Lemos e Baiona, e en Bergantios, Traba, recordo de lealtade e grandeza. O documento est feito en Castell Rodrigo e leva data de 6 de xaneiro de 1.217226. Afonso IX, que tantas veces percorreu os camios galegos, realiza unha viaxe por Bergantios no vern de 1.228. Antonio Lpez Ferreiro227 di que se encontraba en Soesto o 25 de xuo de 1.200, pero non menciona ningn documento que poida confirmar a presenza do monarca naquelas terras en tal data como sostn o sabio historiador. Tampouco o localizamos ns nin figura na obra de Julio Gonzlez228. O interese desta bsqueda estriba en que, de existir tal documento, seran das as viaxes que realizara o rei pola comarca. En realidade, dada a situacin actual do noso coecemento de documentos expedidos polo monarca durante a viaxe, Afonso IX fixo o percorrido desde Santiago, onde se encontraba o da 21 de xuo procedente de Pontevedra229.
224 Cfr. Antonio Lpez Ferreiro (1.901): Galicia Histrica. Coleccin Diplomtica, ano 1, p. 84. A San Pedro de Bugallido, un moio de pan; a San Martio de Canduas, dez medios de pan e terza parte das mias vacas de Monte Alto. A San Xon de Borneiro, dous maraveds. A San Salvador de Nemenio, dous maraveds. A Santiago de Mens, dous maraveds e dous moios de pan. A San Martio de Cuitio, dez siclos* e dous moios de pan. A Monteagudo, tres maraveds. A Siavia, cinco moios de pan. A Soandres, cinco moios** de pan e das vacas adultas. A Porto Odorii, tres maraveds e das vacas adultas. A Santa Mara de Cambre, marca un a igrexa. [* Siclos son moedas de prata. **Un moio de pan eran 12 ferrados de trigo. (Nota do tradutor dos textos latinos)] 225 Cfr. Frai Mauricio Carbajo (1.904): Cronicn de Sobrado, libro 2, captulo 11, apndice 2, folio 427 e Julio Gonzlez (1.943): Alfonso IX, p. 217. Co couto e o seu dereito e todas as sas pertenzas, como se sabe pertencen dereito real. 226 Vid. Julio Gonzlez (1.943): Ibidem, p. 448 e Luciano Serrano (1.943): Nuevos datos sobre Fernando III de Castilla, en Hispania, n. 13, p. 569 227 Vid. Antonio Lpez Ferreiro (1.898-1.909): Historia de la..., Op. Cit., tomo 5, p. 42. 228 Vid. Julio Gonzlez (1.943): Alfonso..., Op. Cit. 229 Julio Gonzlez no tomo dous da obra citada na nota anterior transcribe un documento datado o 13 de xuo en Pontevedra (549, p. 649) e outro datado o 21 en Santiago (550, p. 650)

Comarca natural de Bergantios 349


Pasa por San Miguel de Treos, Terra de Soneira, o 23, e chega costa da seguinte e instlase nas Torres de Cereixo230. A viaxe efectubase de modo rpido e por iso o da 25 cruza a ra de Camarias polas proximidades da Ponte do Porto, ou por esta, e detense brevemente en Xavia231. Na mesma data, chega a Soesto, xa en Bergantios, e ese mesmo da sae para Serantes onde outorga un documento mosteiro de Meln e confirma outro do seu pai Fernando II232. da seguinte, outorga catro documentos en Serantes233, contina a marcha pola comarca sen que poidamos sinalar con precisin o percorrido exacto do monarca. En atencin s camios de entn e s restos que hoxe se conservan de torres e pazos, Afonso IX puido facer a viaxe pola esquerda do Anllns, detndose na Torre da Penela da parroquia da Silvarredonda no concello de Cabana de Bergantios e na de Traba de Bergantios para cruzar o ro pola Ponte Lubin, para desde al dirixirse a Lendo. Ou ben polo antigo mosteiro de Canduas e Ponteceso s Torres de Goins polo lado dereito do ro. A falta de documentos dificltanos a fixacin do camio e os puntos onde pernoctou nas noites do 26 27 e do 27 28. Nesta ltima data, encontrbase en Lendo e sae de Bergantios chegando o mesmo da Corua234. Detense o rei varios das nesta cidade desde onde contina
230 Na obra citada nas notas anteriores transcrbese un documento do 23 de xuo datado en San Miguel de Tremos (551, p. 651) A identificacin de Tremos e Treos prstase a algunha dificultade lingstica como ocorre tamn no caso de Leedo (do documento 566, p. 663 da mesma obra) con Lendo. Non obstante, o tardo dos documentos, o ser s latinizacins ocasionais e carcter de copia en cartulario dos textos, permite prescindir destas dificultades. No caso de Tremos de notar ademais que a dedicacin a San Miguel criterio infalible de identificacin, xa que non existe en toda a parte noroeste da provincia da Corua outra parroquia da mesma advocacin. Nos nmeros 552 a 557 hai consignados seis documentos datados en Cereija (<SEREGIAM, SEREGIA) nos das 24 e 25 de xuo, lugar que identificamos co da parroquia de Santiago de Cereixo do municipio de Vimianzo, sita no fondo da ra de Camarias, na sa marxe esquerda e moi prxima Ponte do Porto. 231 Documentos 558 e 559, pp. 658 e 659 da obra citada nas anteriores notas, datadas en Xavia (<IAVINAM) no da 25 de xuo. Santa Mara de Xavia, parroquia do municipio de Camarias, sita dereita da ra deste nome e prxima Ponte do Porto e en fronte, ra por medio, de Santiago de Cereixo que citamos na nota anterior. 232 Outorga un documento en Soesto (Laxe) o da 25 de xuo (n. 560, p. 659 da citada obra de Julio Gonzlez). Outorga outro documento datado en Serantes o mesmo da 25 de xuo. Vxase sobre este documento: Filemn Arribas Arranz (1.948): Una importante falsificacin de documentos a principios del siglo XVI, en Boletn del Museo Arqueolgico Provincial de Orense, Ourense, tomo 4, pp. 59-125. 233 Vid. Julio Gonzlez (1.943): Alfonso..., Op. Cit., tomo 2, n. 561-564, pp. 660-662, todos eles datados en Serantes o da 26 e xuo. A parroquia de Santa Mara de Serantes, as como a de Santo Estevo de Soesto encntranse prximas entre si cunha distancia de pouco mis de dous quilmetros, na parte occidental da terra berganti. 234 Na tantas veces citada obra de Julio Gonzlez resase no n. 566, na p. 663, un documento do A.H.N. Cart. de Meln, folio 88 v. e 89 r., datado en Leedo o 28 de xuo e que cremos pode identificarse con Lendo (concello da Laracha) xa que non existe outra poboacin de nome similar na comarca. Pero esta identificacin pon de manifesto un erro, quizais de transcricin no Cartulario de Toxosoutos (vid. documento n. 565, p. 662 da obra citada) que presenta unha confirmacin realizada na Corua o 31 de xuo. absurdo da data, engadimos a improbabilidade de que estando o monarca na Corua o da 27, como pretende Julio Gonzlez criticar paleograficamente a data deste documento, volvese o 28 a Lendo por onde pasou camio daquela cidade (vid. a nosa lmina 49). Mis

Lmina 49. Itinerario do rei Afonso IX por Bergantios no vern de 1228.

Comarca natural de Bergantios 351 a sa viaxe por terras lucenses235. Acompaaban monarca o arcebispo de Santiago, don Bernardo, e os bispos de Len, Ourense, Tui, Oviedo, Astorga, Lugo e Mondoedo; o infante don Pedro, don Rodrigo Fernndez, don Rodrigo Gmez, o pertegueiro de Santiago, don Fernando Gutirrez, e o chanceler, don Pedro Prez. Todos eles asinantes nos documentos que outorga o rei. De data pouco posterior, do 26 de xullo de 1.234, existe unha doazn de Juan Rodrguez de Cltigos a Fr. Pedro Prez, mestre de Almerezo, e mosteiro de Sobrado dunha herdade: Que habeo in valle Armerezo, loco certo, meo quinione de ipso agro de Cudisido, et meo quinione de ipso talio qui iacet in testa larea de Sancte Marine e meo quinione in agro maiore que iacet sub villa de Carvallido236 O documento foi publicado con traducin e anotacins por Andrs Martnez Salazar237, quen tivo a certeira interpretacin das caractersticas paleogrficas, histricas e xeogrficas. Na nota que se refire a Almerezo, recorda os nomes cos que aparece nos documentos: Armerezo, Almerezo, Ermericio e Armeretio. O mosteiro e granxa antigos estiveron na Graa e a moderna e o priorado no prximo lugar de Cerezo (Ceretio) na casa e torre que foi crcere xurisdicional e que adquiriu Sobrado no ano 1.500 A xurisdicin do couto de Almerezo comprenda as parroquias de San Tirso de Cospindo, San Vicenzo da Graa, algns lugares da de Corme, Lestimoo e outras aldeas e lugares. Estaba situada entre a xurisdicin de Malpica de Bergantios, que era do arcebispo de Santiago, e a de Xallas, pertencente conde de Altamira.
En 1.380 houbo necesidade de reclamar A Graa, porque a tia usurpada Gmez Surez, e o rei, don Juan II, deu unha Real Cdula en Medina do Campo ordenando :

Dicho Gmez Surez que tenedes en encomienda contra voluntad del dicho abad e conbento, la Graa de Almerezo, con su coto e casares e vasallos, e el coto de Viones, que son del dicho monasterio238
ben parece que se trata s dun erro de transcricin do escrito do Tombo de Toxosoutos, que deba ter escrito 28, 29 ou 30, datas en que evidentemente o rei estaba na Corua (vid. documentos n. 567, 568 e 569 da obra citada) 235 Vid. lmina 49. 236 Que teo no val de Armerezo, en lugar certo, coa mia quinta parte do agro de Cudisido, e a mia quinta parte do mesmo cavorco que est testando prxima a Santa Maria, e a mia quinta parte no Agro Maior, que est baixo a vila de Carvallido. [In testa larea de sta. Marina: pode interpretarse como unha capela levantada beira dunha praia; en efecto, a localizacin orixinal da capela de Santa Maria de Ponteceso era no val de Balars, prximo areal do mesmo nome. (Nota do tradutor dos textos latinos)] 237 Vid. Andrs Martnez Salazar (1.913): Diplomtica Gallega. El ltimo representante de la letra visigoda?, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 7, p. 49. 238 Cfr. Real Cdula de Juan I contra los caballeros que tenan usurpadas encomiendas al monasterio de Sobrado, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, Coleccin de Documentos, p. 235.

352 Salvador Parga Pondal Entrgaa abade de Sobrado a quen pertence e prohibe o uso de terras e homes baixo pena de seis mil marabeds e da mercede real. Un monxe de Sobrado puxo esta nota documento: Os homes do couto de Almerezo, vasalos do mosteiro de Sobrado, pagaban a este a lutuosa de cada vasalo, a mellor peza de catro ps, e as mulleres igual se a muller morre despois do home. Teen a obriga de levar o pan en mandos, sen pagarlles por iso ningunha cousa senn por razn de vasalaxe, e as mulleres a limpalo, sen darlles mis dun pouco de pan; e cando sexa necesario facer algunha obra ou edificio na torre e crcere de Cerezo, han de ir os vasalos coas sas persoas, bois e carros a carretar pedra e madeira e mis cousas necesarias para tales edificios, sen por iso darlles cousa ningunha mis que de comer.239 Segundo Fr. Ildefonso Matilla, prior de Almerezo en 1.811 a 1.815, as prisins do crcere do couto de Almerezo eran: Unha cadea de dezasete elos e unha argola co seu candado e chave, nove zarrupeiras cos seus elos e tres grillns cos seus aneis240 A repoboacin efectubase baixo os auspicios monacais e na toponimia aprcianse os agros dedicados a souto. O mestre do priorado de Almerezo, Fr. Pedro, que recibe a anterior por doazn ten que soster un preito con Martn de Been sobre unha herdade denominada Souto en San Vicenzo de Cuns241. Da mesma forma que fai a sa presenza o agro, manifstase dun modo documental o mar, ata onde vimos se estenda a xurisdicin do convento. No sculo XIII e quizais na primera metade, o documento non leva data, tramtase un preito entre o mosteiro de Sobrado e o Concello de Malpica de Bergantios: Quod dirubarant casas in Corme et una de ipsas casas era pescaria de convento242 O dicir romanceado irmndase coas ltimas manifestacins latinas que recollen as frmulas documentais de preitos e doazns a travs das cales se vai estruturando a poboacin da comarca en continuo acomodo entre os seores laicos e eclesisticos. Como ltimos documentos latinos que facemos referencia neste traballo, citaremos a doazn que efecta Gil Fernndez, o 21 de maio de 1.241, a Humberto, abade de Sobrado, dunha serie de fincas, cuxo nome non aparece no escrito, en Guiliade, Requin, Forcafita, Castro, Ciudadela, terra de Seaia (in tota terra de Selagia) e outras que rogan a Deus pola sa alma243; e a venda que o ano 1.316 efecta Mara Arias da quinta parte de todo o casal de Trasro a
239 Cfr. Ibidem. 240 Cfr. Andrs Martnez Salazar, Op. Cit., nota n. 3. 241 Cfr. Andrs Martnez Salazar (1.911): Documentos gallegos de los siglos XIII al XVI, Imp. de la Casa de la Misericordia, A Corua, p. 1. 242 Cfr. Andrs Martnez Salazar, Op. Cit., p. 4. Porque derrubaran casas en Corme e unha desas casas era pesqueira do convento. 243 Vid. Csar Vaamonde Lores (1.909): Ferrol y Puentedeume. Escrituras referentes a propiedades adquiridas por el monasterio de Sobrado en dichos partidos durante los siglos XII, XIII y XIV, Tip. y Pap. de F. Garca Ybarra, A Corua, p. 60.

Comarca natural de Bergantios 353 Pelagio Fagndez, vecio da ra da Moeda Vella, por oitenta libras. A vendedora quere dar relacin exacta da situacin das sas posesins e exprsase as: Ego Maria Arie de rues, feligresa sante Marie de rues que est in terra de bragantinos244 Pequenos terratenentes amparan bosques e labrados lado das posesins de grandes seores laicos e eclesisticos que procuran a defensa das sas terras contra os dereitos que reclaman os reis. O convento de Soandres, oriente da terra de Bergantios, logra a finais do sculo XIV un privilexio real deixndoo exento de pagar xantar, colleita e outros tributos245. O crecemento de poboacin non era s no campo con predominio da economa agrcola e gandeira. Xa se mencionou a importancia dos portos como centros de pesca cos seus derivados e embarque de produtos que as zonas ricas do interior enviaban por mar a outros lugares. Os dominios das casas seoriais estendanse porto e nas sas disposicins testamentarias recordan con fundacins e mandatos as terras que en vida proporcionaron copiosas rendas. Na ltima vontade de dona Urraca de Moscoso, nai de don Rodrigo Osorio, segundo conde de Altamira, estiplanse as seguintes clusulas co porto de Laxe: Iten mando que des que la iglesia de Sta. Mara de Atalaya que se llama de la esperana que es en el mi puerto de laje fuere acabada como mi seora madre mando, que las siepte fanegas de trigo de fazenderas que se deuen en Vayo que se den a este monasterio de Sto. domingo de Santiago e que los flaires del dicho monesterio sean obligados de embiar al dicho puerto un flaire segund que mi seora madre mand en su testamento. Item mando que de la mi parte de los maraveds que el seor marqus de Astorga deue que mi cumplidor compre dos mill mrs. de juro sytuados en el dicho puerto de laje los quales dichos dos mill mrs. mando que aya el capelln que yo e mis sucesores fesieremos a la capilla de sta. mara del atalaya, que se dice de la esperana en cada un ao para sempre e que el dicho capelln sea obligado de desir en cada semana para sempre dos misas Rezadas dentro de la dicha capilla, una en sabado a reuerencia de nuestra seora virgen Mara e la otra en mircoles por las nimas de mi padre e de mi madre e por la ma a bien vista de mis herderos. Iten mando al ospital de laje para la obra e reparo de la meytad de las heredades que compre a mara dos santos en el dicho puerto de laje246 A idade moderna d moi pronto solucin a un inquietante problema xurisdicional do xulgado de Bergantios. O documento real encargado de poer no seu punto torcidas interpretacins a executoria de Carlos V, datada en Madrid o 27 de agosto de 1.552, pola que, tras longo preito, se confirma a xurisdicin do extenso xulgado
244 Cfr. Arquivo Universitario de Santiago, documento indito, legaxo 170, n. 25. Eu, Mara Arias de Rus, freguesa de Santa Mara de Rus, que est na terra de Bergantios. 245 Vid. Arquivo Universitario de Santiago, carpeta de pergameos soltos, documento n. 28. 246 Cfr. Antonio Lpez Ferreiro (1.901): Galicia Histrica. Coleccin Diplomtica, ano 1, p. 438. A nica memoria que hoxe queda do devandito hospital o nome que anda leva unha das ras da vila de Laxe.

354 Salvador Parga Pondal de Bergantios e se una corriximento da Corua en virtude de informe emitido polo famoso procurador fiscal do emperador, e mis tarde presidente do Consello de Indias, Gregorio Lpez de Tovar247. A nobreza impeda mis dunha vez a aspiracin real polos seus intereses na comarca. Eran algns os vinculados na familia de Gmez Prez das Marias, un de cuxos descendentes, Ares Pardo das Marias, funda os grandes e famosos morgados de Parga-Bergantios e de Junqueras, famosos pola ampulosidade das sas riquezas. O de Parga-Bergantios institeo cos bens, fortalezas e seoros que pertenceron a Fernn Prez Parragues e a dona Constanza das Marias, os seus pais, en favor do primoxnito Fernn Prez de Prraga a quen ademais lega a: Fortaleza e palacios de Cillobre con todos los propios que a la dicha fortaleza e palacios pertenescen e con la fr. de Santa Mara de Torrazo con el seoro e vasallaje e judicin cebil e creminal.. e cono mas la feligresa de Santiago de Vilao con el seoro e vasellaje e jurdicin... e con mas el casal de pieiro que es de fuero de san Martio, e con mas el casal de Villar de Francos... t parta del ben patrimonial de San rromao de caba vilao con todo lo a ello anexo e perteneciente con los lugares de roixoeira e cardois... con ms la feligresa de San Miguel de Vilela. Tras obter unha Real Cdula para fundar outro morgado, outorga un codicilo no cal se aprecia e d valoracin s terras, por canto di: Hice en el mayorazgo de los bienes de parraga e cillobre con tierra de Bergantios por ser bienes de ms valor, calidad e quantidad por tanto digo que mando que el dho fernan perez mi hijo traspase e nombre por voz de dicho fuero de corrobedo e teyra al dicho gmez prez su hermano para que lo lleve con la otra tierra de que as mismo fago en el dho mayorazgo y en ello no le ponga impedimento alguno por mi vendicin y en caso quel dho fernn prez no lo quisiere azer ni traspasar ni nombrar por vos del dicho fuero en recompensa dello mando al dicho gmez prez la mi feligresa de Santa Mara de Trava con toda su renta, vasallaje e mas la feligresa de San Miguel de Vilela248 A casa de Parga foi elevada a Marquesado e a de Junqueras a Vizcondado, ttulos que en 1.762 posua dona Mara Josefa de los Cobos, Boao, Rivadeneira, Parragues de las Marias, Junqueras, Sarmiento, Portocarrero, Mendoza, Luna e Castro. Fcil sera elaborar agora unha listaxe do labirinto de escrituras forais da comarca que deban pagar s seores, igrexas, mosteiros e Universidade a quen correspondan o de Casal do Nego, no lugar de Outeiro da Gua, o casal de Freira, en Vilar de Suso (Coristanco) e de Lestimoo en San Vicenzo da Graa249, entre outros. Repetidas veces, insistimos sobre o seoro e dominio das terras, o que fai situar nese cadro da Galicia foral comarca de Bergantios coa efectividade que dan as veigas de labor, os saudosos pasteiros, os extensos macizos e rumorosos pieirais.
247 Vid. Arquivo Municipal da Corua. (Nota remitida por don ngel del Castillo, arquiveiro do mesmo) 248 Cfr. Csar Vaamonde Lores (1.916): Gmez Prez das Marias y sus descendientes. (Apuntes histricos y genealgicos), en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 9, abril 1.916, p. 182. 249 Vid. Arquivo da Universidade de Santiago, extracto de apeos da Real Universidade, apeo vello, pp. 121 e ss.

APNDICES

I Pesca

Comarca natural de Bergantios 359 A PESCA COSTEIRA ANUAL (Datos facilitados polo Sr. secretario provincial do Sindicato de Pesca o 13.09.1947)
Portos Nmero de barcos 2 carbn 4 gasolina 40 vela 1 carbn 9 gasolina 13 aceite 8 vela 4 carbn 12 gasolina 1 aceite 17 vela 100 remos 5 gasolina 48 gasleo 1 carbn 142 vela e remo Tonelaxe 45 18 80 16 42,50 120 3,50 82 55 10 45 50 Tripulantes 50 20 120 28 45 208 16 108 72 20 68 129 Pesca anual en t 110 40 40 57 90 572 8 Valoracin en pts 560.000 91.680 160.000 285.000 228.780 1.560.000 32.000

Laxe

Cain

Corme

298

674.210

Malpica de Bergantios

867

1.322

2.500

12.000.000

PORTO DE LAXE Relacin de pesca nos anos 1.934 1.948 correspondente s tarrafas deste porto. (Datos facilitados polos fomentadores do porto de Laxe en setembro de 1.949)
Ano 1.934 1.935 1.936 Medidas 767 774 1.330 Quilogramos 76.700 77.400 133.000 Clase de pesca Sardia Sardia e bocarte Sardia

360 Salvador Parga Pondal


1.937 1.938 1.939 1.940 1.941 1.942 1.943 1.944 1.945 1.946 1.947 1.948 83 2.254 1.213 971 1.882 1.343 1.662 1.964 1.712 431 173 171 8.300 225.400 121.300 97.100 188.200 134.300 166.200 196.400 171.200 43.100 17.300 17.100 Sardia Sardia Sardia Sardia Sardia e bocarte Sardia, xurelo e bocarte Sardia, parrocha e bocarte Sardia, parrocha e bocarte Sardia, parrocha e xurelo Sardia, parrocha e xurelo Bocarte e xurelo Bocarte

Nos quince anos, as 16.730 medidas de peixe supoen 1.673 t e un valor aproximado de 2.927.750 pts.

II Industria da madeira

Comarca natural de Bergantios 363 Comarca de Bergantios Relacin de industrias da madeira Concello de Carballo - Serradoiros Empresas Jos Daz Docampo Juan Rodrguez Pallas Jos Theodosio Gragorio Manuel Souto Alonso Francisco An Canedo Jos Prez Gmez ngel Rodrguez Balboa Andrs Eirs Regueiro Ramn Camor Cambn Andrs Gonzlez Botas Santiago Iglesias Varela Manuel Rodrguez Castro Evaristo Calvo Surez Localidade Vzquez de Parga Sofn Vzquez de Parga Sol Berdillo Compostela Brtoa Sofn Oza Ra Berdillo Brtoa Rus Rus N. de obreiros 9 7 5 6 7 3 7 5 4 2

- Carpinteras Empresas Jos Lista Villa Localidade Muo N. de obreiros 5

- Ebanisteras Empresas Eliseo Pailos Filgueira Genaro Castieiras Q. Jos Blanco Regueira Localidade Ensanche Ro Ensanche N. de obreiros 3 3 1

364 Salvador Parga Pondal Concello de Coristanco - Serradoiros Empresas Ramn Moreira Martnez Alfredo Reino An Francisco Surez Porteiro Manuel Andrade Reino Gabino lvarez Rey Jos Varela Torrado Localidade Traba Cereo Traba Cereo Agualada, A Agualada, A N. de obreiros 3 5 3 -

Concello de Laxe - Serradoiros Empresas Jacinto Theodosio Pedrosa Manuel Custodio Feteira Localidade Soesto Soesto N. de obreiros 7 -

- Carpinteras Empresas Agustn Carracedo Valia Jos M Paredes Irmns Daniel Paredes Posse Francisco Ramos Fraga Localidade Areas Serantes Carrabete Sol N. de obreiros 1 4 2 1

- Carpinteras de ribeira Empresas Eulogio Ramos Olveira Localidade Laxe N. de obreiros 5

Comarca natural de Bergantios 365 Concello da Laracha - Serradoiros Empresas Florencio Rey Queijo Felicsimo Pombo Souto Jess Pallas Rabual Jess Ramos Calvio Jos Rodrguez Fernndez Jos Insua Gonzlez Jos Rodrguez Gayoso Ramn Espors Garca Pedro Iglesias Graa Localidade Tors Golmar Cabovilao Cabovilao Cabovilao Lemaio Lemaio Cabovilao Cabovilao N. de obreiros 5 5 8 7 9 6 7 6 18

- Almacns de madeira Empresas Santiago Freire Fontenla Localidade Lestn N. de obreiros 1

Concello de Malpica de Bergantios - Serradoiros Empresas Eulogio Sanchez Amado Jos Varela Faria Baldomero Chacn Abella Joaqun Rodrguez Otero Jos Cotelo Vecino Jess An Vzquez Localidade Buo Cerqueda Malpica de Bergantios Leiloio Seaia Buo N. de obreiros 11 2 4 3 3 5

366 Salvador Parga Pondal - Carpinteras de ribeira Empresas Jos Carrillo Pombo Localidade Malpica de Bergantios N. de obreiros 4

Concello de Ponteceso - Serradoiros Empresas Joaqun Domnguez Boiz Severino Mira Couto Jess Prez Vidal Antonio Cousillas Collazo Manuel Vzquez Gundn Manuel Anido Jos Prez Faria Localidade Ponteceso Pazos Ponteceso Cores Ponteceso Ponteceso Ponteceso N. de obreiros 17 11 6 6 6 7 7

Concello de Cabana de Bergantios - Carpinteras de ribeira Empresas Manuel Leis Garca Francisco Mato Rodrguez Localidade Canduas Cabana de Bergantios N. de obreiros 20 5

III Cadros de poboacin

Comarca natural de Bergantios 369 Cadros de poboacin


1.930 Dereito Malpica de Bergantios Ponteceso Cabana de Bergantios A Laracha Carballo Coristanco Laxe Arteixo Cerceda Tordoia Zas Totais 6.712 9.308 5.322 10.611 16.436 7.537 2.292 2.396 497 273 81 61.465 h Feito 6.261 8.517 5.015 9.731 15.012 6.682 1.950 2.356 458 259 68 56.309 h Dereito 7.460 10.504 6.150 11.425 18.854 7.880 2.518 3.247 551 323 88 69.000 h 1.940 Feito 7.098 9.780 5.852 11.045 18.025 7.660 2.161 3.114 540 311 84 65.670 h Feito diferenza 837 1.263 837 1.314 3.013 978 211 758 82 52 16 9.362 h

IV Cancioneiro popular xeogrfico

Comarca natural de Bergantios 373 Cantares inditos Eu son de Bergantios. Eu sei que boa terra. A xente de fra seique non quere nada dela. Hei de ir a Villamaior, heite levar, queridia. Heite levar pola man a visitar a Santia. Eu pasei pola Campara, dei a volta por Nins. Coa cinta do meu pelo heiche facer uns cordns. Para San Andrs de Tallo vaise pola Bugalleira con catro netos na bota, un peso na faltriqueira. Corcoesto, unha terra, Langueirn, un patacn. As nenas de Santa Baia levan mal galardn. Xa fixen o chocolate, rompn a chocolateira. Tome de ir pra Buo deprender a costureira. Teo de ir a mais hei de ir a San Xon de Carballo. Olvidar a quen olvida nunca me costou traballo. Oca, Traba, Rus e Artes, Brtoa, Berdillo e Carballo, Ssamo, Goins e Cances, Leiloio, Xornes e Tallo. A veen os de Vilao. Se veen, deixalos vir. Non veen pra facer dao, vense pra devertir.

374 Salvador Parga Pondal Non quero ir pra Buo, que Buo mala terra, que fan os santos de barro. De barro fainos calquera. Vale mis a mia roda co seu eixo de nogal ca xusticia de Carballo con todo o seu tribunal. Da de San Roque en Cambre na capilla do Desierto. De parolar cunha nena traio o corazn aberto. Na Pedreira hai boas mazns, no Cruceiro gana delas e en Santa Catalina andan a rastro con elas. Pasei por Vilaverde, por Vilaverde cantando. As mozas de Vilaverde quedan no ro lavando. Para Buo, para Buo, para Buo hei de ir eu e se non vou para Buo, irei pra Montevideu. Se me dis o que pasa nese lugar de Cerqueda, dareiche o cordn de ouro para xustillo de seda. Se ides a Cambre, ide amodio. Ide pola Balsa que millor camio. O lugario de Buo, pequenio e vicioso, que se dan as nenas nel como as espias no toxo.

Comarca natural de Bergantios 375 Sei tocar a pandereta coa man e mais o puo. Non me case, mia nai, cos oleirios de Buo. Anque che somos de Buo, non somos todos oleiros. Tamn na terra de Noia non son todos zapateiros. Para Buo, para Buo, para Buo non hai par. En ese vecio Malpica, non hai quen poida parar. Non quero mozos de Buo, que os hai na mia terra. Os de Buo son de barro, de barro fainos calquera. A San Adrin da beira do mar, non se vai por terra que se vai por mar. Meu santo San Adrin, que ests no monte de Beo, librars a meu irmn deste primeiro sorteo. A parroquia de San Paio250 non hai guapo que a entre con tanta nena bonita e tanto mozo valente. Cereo non vale un carto e Valencia un patacn e a parroquia de Castro vale moito mis dun milln. Mia Santa Margarida, mia Margarida santa, con auga dos teus canos curarei a mia garganta.

250 Coristanco.

376 Salvador Parga Pondal Paxario millarengo, dime donde tes o nio? En Castelo de Baldaio, no mis alto ramallio. Carballeira de San Xusto donde perdn a navalla. Quen ma encontrou que ma dea, que eu non lle roubei nada! Vmonos de aqu a Traba, mia caria de rosa. Vmonos de aqu a Traba, que esta terra non nosa. San Benito de Golmar feito de pau de ameneiro, irmn dos meus zalancns, criado no meu rueiro. Cando vou polo camio, caminio de Cain, nchenseme os zocos de auga e de lama o pantaln. Teo de ir e mais hei de ir San Xon de Carballo. Quedei de ir e mais hei de ir, anque me coste traballo. Enamoreime en Cain dunha guapa caionesa. Enamoreime en Cain, maldita cousa me pesa. Cantares publicados no BRAG251 Non quero vivir en Buo, non quero facer mis olas. Quero vivir en Barizo que a terra das cebolas.

251 Cfr. De folklore. Cantares populares de Galicia, en Boletn da Real Academia Galega, A Corua, tomo 5, 1912, n. 58, p. 258.

Comarca natural de Bergantios 377 Anda que somos de Buo, non somos todos oleiros Tamn en terra de Noia non son todos zapateiros. Telleiro que fas a tella e tamn fas o ladrillo s rapacias de Buo non lles perdas o cario. Sei toca-la pandereta coa man e mais co puo. Non me case, mia nai, cun oleirio de Buo. Xunto a Santa Catalina hai das pedras de asento: unha de marmulacin, outra de rexubamento. Mia Virgen dos Milagres, dos Milagres de Cain, unha vela che ofrecn, heiche levar un veln. Viva Rus! Viva Carballo! E Berdillo tamn viva! Entre Berdillo e Carballo teo eu a mia vida. Que aquela seora que vai pola Crus de Agrelo? a Virgen de Leiloio que vai ver a de Cereo. Para Berdillo vou rindo, para Carballo cantando, para o lugar de Xavia vou como a troita nadando. Mia Santa Margarida, que ests en Montemaior, dche o aire, dche o vento, dche tamn o calor.

378 Salvador Parga Pondal Aparta, loureiro verde, aparta, verde loureiro, deixa pasea-las nenas de Cances para Lieiro. Eu pasei por Villaverde, por Villaverde cantando. As nenas de Vilaverde quedan no ro lavando. Cantares publicados por Xaqun Lorenzo252 As nenas de Vilaseco todas xuntas nunha eira: unhas cantan, unhas bailan, outras andan xaneira. En Borneiro hai boas mozas, en Vilaseco a fror de elas, en Dombate son chorosas e no Brio micaelas. Eu xa estuven en Borneiro, cocendo toda a semana. Vin escapa-los piollos coa fame pola ventana. Foche cocer a Borneiro. Quedouche moi mala fama, que roubaches sete mantas e unha funda dunha cama. No lugar de Vilaseco, hai unha pedra picada pra se sentaren os mozos cando ven da foliada. Por aiqu vai o camio, por aiqu vai o carreiro, por aiqu ha de pasar, tdala flor de Borneiro. Viva Borneiro e Dombate, Vilaseco e Fontefra!, que eran as catro partidas donde eu me adiverta.
252 Cfr. Xaqun Lorenzo Fernndez (1.942): Notas etnogrficas de la parroquia de Borneiro, en Boletn da la Comisin Monumentos Histricos y Artsticos de Orense, Ourense, tomo 13, n. 192, p. 183.

V ndice de freguesas

Comarca natural de Bergantios 381 Agualada (San Lourenzo da) .................................... (Citada na px. 257.- Perifrica) Aldemunde (Santa M. Madanela de) .......................... 257.- Perifrica) Allo (San Pedro do) ....................................................... 267.- Limtrofe) Anllns (San Fins de) .................................................... 259.- Perifrica) Andoio (San Mamede de) ............................................. 266.- Limtrofe) Anxeriz (Santa Maria de) ............................................ 266.- Limtrofe) Anos (Santo Estevo de) ................................................ 267.- Limtrofe) Ardaa (Santa Mara de)................................................ 249.- Central) Armentn (San Pedro de) ............................................. 264.- Limtrofe) Artes (San Xurxo de) ..................................................... 249.- Central) Barizo (San Pedro de) .................................................... 272.- Limtrofe) Barran (San Xian de) ................................................. 263.- Limtrofe) Berdillo (San Lourenzo de)........................................... 248.- Central) Brtoa (Santa Mara de) ................................................. 248.- Central) Borneiro (San Xon de) ................................................ 267.- Limtrofe) Brantuas (San Xian de) .................................................. 271.- Limtrofe) Buo (Santo Estevo de) ................................................ 262.- Perifrica) Cabovilao (San Romn de) ......................................... 251.- Central) Cain (Santa Mara do Socorro) .................................. 263.- Limtrofe) Cambre (San Martio de).............................................. 273.- Limtrofe) Cances (San Martio de) ............................................... 255.- Limtrofe) Canduas (San Martio de) ............................................ 270.- Limtrofe) Carballo (San Xon de) ................................................. 248.- Central) Cereo (Santa Mara de) .................................................. 254.- Central) Cerqueda (San Cristovo de) .......................................... 261.- Perifrica) Chamn (Santaia de) ....................................................... 263.- Limtrofe) Cesullas (Santo Estevo de)............................................ 259.- Perifrica) Coiro (San Xian de) ....................................................... 252.- Central) Corcoesto (San Pedro de) ............................................. 255.- Central) Cores (San Martio de) ................................................. 261.- Perifrica) Coristanco (San Paio de) ............................................... 254.- Central) Corme Aldea (Santo Adrn de) ................................... 271.- Limtrofe) Corme Porto (Nosa Seora dos Remedios de) ......... 271.- Limtrofe) Cospindo (San Tirso de) ............................................... 270.- Limtrofe) Couso (San Miguel de) .................................................. 266.- Limtrofe) Cundns (San Paio de) ................................................... 259.- Perifrica) Entrecruces (San Xens de) ........................................... 252.- Central) Erbecedo (San Salvador de).......................................... 253.- Central) Erboedo (Santa Mara de) ............................................. 265.- Limtrofe) Esto (San Xon do) ....................................................... 259.- Perifrica) Ferreira (Santa Mara de) ............................................... 257.- Central) Goins (Santo Estevo de) ............................................. 250.- Central) Golmar (San Bieito de).................................................. 252.- Central) Graa (San Vicenzo da) ................................................ 270.- Limtrofe) Langueirn (San Xian de) ............................................. 255.- Central) Laas (Santa Mara de) .................................................. 264.- Limtrofe)

382 Salvador Parga Pondal Larn (Santo Estevo de)................................................. Laxe (Santa Mara da Atalaia de) .................................. Leiloio (Santa Mara de) ................................................ Lema (San Cristovo de) ................................................. Lemaio (Santa Maria de) ............................................. Lendo (San Xian de) ...................................................... Lestn (San Martio de) ............................................... Malpica de Bergantios (San Xulin de)..................... Mens (Santiago de)......................................................... Monteagudo (San Tom de) ......................................... Montemaior (Santa Mara Madanela de) .................... Nantn (San Pedro de) .................................................. Nemeo (San Tom de) ................................................ Nins (San Xon de) ................................................... Noicela (Santa Mara de) ............................................... Oca (San Martio de) .................................................... Oza (San Breixo de) ....................................................... Pazos (San Salvador de) ................................................ Razo (San Martio de)................................................... Rebordelos (San Salvador de)....................................... Riob (San Martio de)................................................. Rods (San Martio de) ................................................. Rus (Santa Mara de) ...................................................... San Xusto (San Xian de) ............................................... Santa Baia de Castro (Santa Baia de) ........................... Sarces (San Amedio de)................................................. Seavia (San Mamede de)................................................ Serantes (Santa Mara de) .............................................. Silvarredonda (San Pedro da) ....................................... Ssamo (Santiago de)...................................................... Soandres (San Pedro de) ............................................... Soesto (Santo Estevo de) .............................................. Sofn (San Salvador de)................................................. Sorrizo (San Pedro de) .................................................. Soutullo (Santa Mara de) .............................................. Tallo (Santo Andr de) .................................................. Tella (Santo Eleuterio de) ............................................. Tors (Santa Mara de) ................................................... Traba (Santa Mara de) .................................................. Valenza (San Pedro de).................................................. Verdes (Santo Adrn de) ............................................... Vilanova de Santiso (San Tirso de) .............................. Vilao (Santiago de)....................................................... Vilela (San Miguel de) .................................................... Xavia (Santo Toms de) .............................................. Xornes (San Xon de) ................................................... 264.- Limtrofe) 269.- Limtrofe) 262.- Perifrica) 256.- Perifrica) 250.- Central) 257.- Perifrica) 257.- Perifrica) 272.- Limtrofe) 260.- Perifrica) 264.- Limtrofe) 265.- Limtrofe) 267.- Limtrofe) 260.- Perifrica) 271.- Limtrofe) 256.- Perifrica) 249.- Central) 250.- Central) 261.- Perifrica) 256.- Perifrica) 256.- Perifrica) 258.- Perifrica) 266.- Limtrofe) 252.- Central) 254.- Central) 258.- Perifrica) 269.- Limtrofe) 253.- Central) 269.- Limtrofe) 258.- Perifrica) 250.- Central) 265.- Limtrofe) 269.- Limtrofe) 248.- Central) 263.- Limtrofe) 251.- Central) 260.- Perifrica) 260.- Perifrica) 251.- Central) 249.- Central) 254.- Central) 255.- Central) 272.- Limtrofe) 251.- Central) 250.- Central) 253.- Central) 261.- Perifrica)

VI ndice de entidades de poboacin

Comarca natural de Bergantios 385 Entidades Abaixo Abeleira, A Abeleira, A Abeleira de Bocixa, A Abeleira de Boimir, A Abruedo, O Adrn Agrela, A Agrilloi de Abaixo Agrilloi de Arriba Aguincho, O Alvite Albors Aldea Aldemunde de Arriba Aldeola, A Algadn Algara, A Almacn, O Altiboa, A Altiboa, A Alto, O Alto Albeiro Anllns de Arriba Anllns Grande Amboade Amboade Ameixenda, A Ameixenda Amieiro, O nxeles, Os Anide, O Anido, O Anles, Os An, O An, O Aprazaduiro Ardabn Ardeleiro Arn Parroquias Soesto Soutullo Rods Soandres Soandres Soandres Montemaior Lestn Agualada, A Agualada, A Lestn Cain Rus Corme Aldea Aldemunde Cerqueda Cerqueda Noicela Artes Artes Entrecruces Coiro Soutullo Sofn Anllns Anllns Seavia Vilao Nantn Pazos Cabovilao Brantuas Larn Agualada, A Anos Berdillo Brtoa Nande Xornes Cerqueda Cabovilao Municipios Laxe Laracha, A Cerceda Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Coristanco Coristanco Laracha, A Laracha, A Carballo Ponteceso Carballo Malpica de Bergantios Malpica de Bergantios Carballo Carballo Carballo Carballo Laracha, A Laracha, A Carballo Ponteceso Ponteceso Coristanco Laracha, A Cabana de Bergantios Ponteceso Laracha, A Ponteceso Arteixo Coristanco Cabana de Bergantios Carballo Carballo Laxe Ponteceso Malpica de Bergantios Laracha, A

386 Salvador Parga Pondal Areosa, A Areosa, A Arganal, O Arganosa Arixn Arixn Armada Vella, A Armeade Armentn de Arriba Arnados Asalo spera, A Augarrei Avieira, A Avieira, A Avio Badarra Balars Balvs Baldaio Baldomir Ballota Balsa, A Baltar Baneira Baneira Baralla Barallns Barazal de Abaixo Barbacn Barbalde Barcia, A Barcia, A Bardanca, A Bardaio Bardenlos Bareango Barizo Barral Barreira, A Barreira, A Barreira, A Rus Vilao Coiro Rus Seavia Cerqueda Soandres Artes Armentn Razo Mens Cesullas Canduas Silvarredonda, A Xavia Cambre Mens Cospindo Montemaior Andoio Montemaior Sofn Cesullas Artes Corcoesto Silvarredonda, A Rus Corcoesto Rods Coiro Rus Riob Ssamo Ssamo Cores Montemaior Barizo Barizo Artes Carballo Erboedo Lestn Carballo Laracha, A Laracha, A Carballo Coristanco Malpica de Bergantios Laracha, A Carballo Arteixo Carballo Malpica de Bergantios Cabana de Bergantios Cabana de Bergantios Cabana de Bergantios Coristanco Malpica de Bergantios Malpica de Bergantios Ponteceso Laracha, A Tordoia Laracha, A Carballo Cabana de Bergantios Carballo Cabana de Bergantios Cabana de Bergantios Carballo Cabana de Bergantios Cerceda Laracha, A Carballo Cabana de Bergantios Carballo Carballo Ponteceso Laracha, A Malpica de Bergantios Malpica de Bergantios Carballo Carballo Laracha, A Laracha, A

Comarca natural de Bergantios 387 Barreira, A Barreiro, O Barreiro, O Barreiros, Os Barreiros, Os Bas Bastn, O Batalo, O Batn, O Batns, O Baiordo Baiuca, A Baiuca, A Bello Beo Berdillo Beres Betrs Bicerrn Bidual, O Bidueiros, Os Bieite Bieite de Arriba Bocixa Boln Bormoio Bormoxoio Borneiro Borrazs Borreiros Bosque, O Bosque, O Bustelo Botica, A Bons Bouzanogueira Bouzarn Bouzas, As Bragunde Bralle Branquenza Brantuas de Abaixo Brantuas de Arriba Vilao Ardaa Cores Armentn Monteagudo Goins Lendo Montemaior Santa Baia de Castro Monteagudo Coristanco Montemaior Soandres Corcoesto Vilanova de Santiso Carballo Esto, O Rus Cambre Nantn Soutullo Erbecedo Erbecedo Soandres Sofn Agualada, A Couso Borneiro Noicela Soandres Monteagudo Cesullas Vilao Vilao Larn Rus Andoio Sofn Lendo Sofn Barran Brantuas Brantuas Laracha, A Carballo Ponteceso Arteixo Arteixo Carballo Laracha, A Laracha, A Coristanco Arteixo Coristanco Laracha, A Laracha, A Cabana de Bergantios Malpica de Bergantios Carballo Cabana de Bergantios Carballo Malpica de Bergantios Cabana de Bergantios Laracha, A Coristanco Coristanco Laracha, A Carballo Coristanco Coristanco Cabana de Bergantios Carballo Laracha, A Arteixo Cabana de Bergantios Laracha, A Laracha, A Arteixo Carballo Tordoia Carballo Laracha, A Carballo Arteixo Ponteceso Ponteceso

388 Salvador Parga Pondal Braa, A Braa, A Braa, A Braa, A Braa Braa Grande, A Braeira, A Brea, A Brea, A Brenlla Briallo, O Brixera, A Brio, O Brin Bronllo , O Brumins Buenos Aires Bugalleira, A Buxn Buo Burgo, O Bustelo Buzaco, O Buzaco, O Cabalos Cabana Cabanas Cabanas Cabo de Area, O Cabo da Area, O Cachada, A Cacharra, A Cadaveira, A Calvela Calvelo de Abaixo Calvelo de Arriba Calvos Calle Camafreita Cambre Cambre Cambrelle Corcoesto Oza Erbecedo Cabovilao Lestn Cabovilao Agualada, A Chamn Carballo Couso Cospindo Cospindo Borneiro Leiloio Cesullas Montemaior Vilao Tallo Seavia Buo Cesullas Valenza Canduas Cesullas Artes Cesullas Oza Serantes Canduas Serantes Monteagudo Cabovilao Aldemunde Golmar Sofn Sofn Rus Tella Riob Lema Cambre Razo Cabana de Bergantios Carballo Coristanco Laracha, A Laracha, A Laracha, A Coristanco Arteixo Carballo Coristanco Ponteceso Ponteceso Cabana de Bergantios Malpica de Bergantios Cabana de Bergantios Laracha, A Laracha, A Ponteceso Coristanco Malpica de Bergantios Cabana de Bergantios Coristanco Cabana de Bergantios Cabana de Bergantios Carballo Cabana de Bergantios Carballo Laxe Cabana de Bergantios Laxe Arteixo Laracha, A Carballo Laracha, A Carballo Carballo Carballo Ponteceso Cabana de Bergantios Carballo Malpica de Bergantios Carballo

Comarca natural de Bergantios 389 Campara, A Campara, A Campelo, O Campio, O Campo, O Campo, O Campo, O Campo, O Campo, O Campo, O Campo, O Campo de Medado, O Campo, O Campo, O Campo, O Campo da Costa, O Campo da Porta, O Campo da Ran, O Campo de Arriba Campo de Bragunde, O Campo da Feira, O Campo de San Pedro, O Campo do Curro Campo Longo Campo Longo Campn, O Campn, O Campo Novo, O Canal, O Cancela de Areas Cancelo de Abaixo, O Cancelo de Arriba, O Cancelo do Medio, O Cances da Vila Cances Grande Candelago Canduas Canedo, O Canelas Canelas, As Canle, O Canle, O Capeln, O Cores Nemeo Barizo Corme Porto Barran Sorrizo Artes Berdillo Brtoa Entrecruces Noicela Soandres Anllns Corme Porto Cospindo Cain Lendo Erboedo Sofn Lendo Carballo Cances Anllns Armentn Xavia Cabovilao Coiro Coiro Oca Cabovilao Cabovilao Cabovilao Cances Cances Corme Porto Canduas Montemaior Cerqueda Sofn Serantes Lendo Oca Ponteceso Ponteceso Malpica de Bergantios Ponteceso Arteixo Arteixo Carballo Carballo Carballo Carballo Carballo Laracha, A Ponteceso Ponteceso Ponteceso Laracha, A Laracha, A Laracha, A Carballo Laracha, A Carballo Carballo Ponteceso Arteixo Coristanco Laracha, A Laracha, A Laracha, A Coristanco Laracha, A Laracha, A Laracha, A Carballo Carballo Ponteceso Cabana de Bergantios Laracha, A Malpica de Bergantios Carballo Laxe Laracha, A Coristanco

Malpica de Bergantios Malpica de Bergantios

390 Salvador Parga Pondal Carambola, A Carantos Carballa, A Carballa Redonda, A Carballal, O Carballal, O Carballs, O Carballedo Carballeira, A Carballido Carballo Cardezo Cardois Cardosas, As Carrabete Carracedo Carracha, A Carral Carrasqueira, A Carrs, Os Carrizal de Abaixo, O Casadelas Casa Grande, A Casais Casal, O Casaldegas Casal de Perros Casal do Monte, O Casanova, A Casanova, A Casanova, A Casanova, A Casanova, A Casanova, A Casanova, A Casas do Monte, As Casas Longas Casas Novas, As Casas Novas, As Casas Novas, As Casas Novas, As Casas Novas, As Casavella, A Santa Baia de Castro Oca Cesullas Montemaior Cesullas Traba Erbecedo Rebordelos Erboedo Graa, A Carballo Corcoesto Cabovilao Soutullo Serantes Ardaa Sofn Corme Porto Langueirn Sofn Coristanco Noicela Barizo Entrecruces Andoio Monteagudo Rus Coiro Larn Monteagudo Noicela Sofn Cabovilao Coiro Montemaior Vilanova de Santiso Montemaior Larn Berdillo Soesto Mens Tallo Montemaior Coristanco Coristanco Cabana de Bergantios Laracha, A Cabana de Bergantios Coristanco Coristanco Carballo Laracha, A Ponteceso Carballo Cabana de Bergantios Laracha, A Laracha, A Laxe Carballo Carballo Ponteceso Ponteceso Carballo Coristanco Carballo Malpica de Bergantios Carballo Tordoia Arteixo Carballo Laracha, A Arteixo Arteixo Carballo Carballo Laracha, A Laracha, A Laracha, A Malpica de Bergantios Laracha, A Arteixo Carballo Laxe Malpica de Bergantios Ponteceso Laracha, A

Comarca natural de Bergantios 391 Castelo Castelo, O Castieira, A Castieira, A Castrilln Castro Castro Castro Castro, O Castro, O Castro, O Castro, O Castro, O Castro, O Castro, O Castro, O Castro, O Castro do Anido, O Castrob Cain Caxn Cen, O Ceide Cendemil Cendn Centeal, O Centes Centia Cepa Centulle Cepeira, A Cercedo, O Cercido Cerdeira, A Cereixa Cereo Vello Cereo de Abaixo Cereo de Arriba Cernadas, As Cernide Cerqueda Cerqueirs Cerqueirs Sorrizo Vilela Montemaior Soandres Lema Santa Baia de Castro Ardaa Brtoa Armentn Corcoesto Entrecruces Ssamo Cabovilao Lestn Barizo Leiloio Cores Nantn Valenza Cain Rus Cerqueda Ssamo Sorrizo Erboedo Soesto Lema Coristanco Erbecedo Lestn Ssamo Santa Baia de Castro Erboedo Montemaior Erbecedo Cereo Cospindo Graa, A Montemaior Carballo Cerqueda Seavia Traba Arteixo Carballo Laracha, A Laracha, A Carballo Coristanco Carballo Carballo Arteixo Cabana de Bergantios Carballo Carballo Laracha, A Laracha, A Malpica de Bergantios Malpica de Bergantios Ponteceso Cabana de Bergantios Coristanco Laracha, A Carballo Malpica de Bergantios Carballo Arteixo Laracha, A Laxe Carballo Coristanco Coristanco Laracha, A Carballo Coristanco Laracha, A Laracha, A Coristanco Coristanco Ponteceso Ponteceso Laracha, A Carballo Malpica de Bergantios Coristanco Coristanco

392 Salvador Parga Pondal Cerqueiras, As Cerrallo Cesta, A Cestro Cima de Vila Cova das Andes, A Codeseiras, As Codesido Cons Coirn Compaeiro Condes Condesuso Conlle Costenla, A Costenla Coque, O Corcoesto Cores Cornaces Corredoira, A Corredoira, A Corredoira, A Corredoira, A Corteo de Abaixo Corteo de Arriba Cortes, As Corveira Costa, A Costa, A Costa, A Cotaredo, O Ctaro, O Coto, O Couto, O Cotomil, O Cotn, O Cotote, O Couso Covadas, As Covas de Abaixo Covas de Arriba Covela, A Montemaior Sofn Ardaa Rebordelos Cain Rods Coristanco Oca Sarces Coiro Soandres Soandres Soandres Serantes Goins Rebordelos Larn Corcoesto Cores Rus Armentn Brtoa Rus Coiro Monteagudo Monteagudo Cerqueda Soandres Berdillo Cabovilao Corme Aldea Anos Entrecruces Coiro Cospindo Sofn Cereo Sofn Couso Sorrizo Sofn Sofn Entrecruces Laracha, A Carballo Carballo Carballo Laracha, A Cerceda Coristanco Coristanco Laxe Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laxe Carballo Carballo Arteixo Cabana de Bergantios Ponteceso Carballo Arteixo Carballo Carballo Laracha, A Arteixo Arteixo Malpica de Bergantios Laracha, A Carballo Laracha, A Ponteceso Cabana de Bergantios Carballo Laracha, A Ponteceso Carballo Coristanco Carballo Coristanco Arteixo Carballo Carballo Carballo

Comarca natural de Bergantios 393 Cruceiro, O Cruceiro, O Crucella, A Cruceiro Novo, O Cruceiro Vello, O Cruces Cruxido Cruz, A Cruz de Agrelo, A Cuartel, O Cubo Cuca, A Cucheiros, Os Cumins Cuncha, A Cundns Cuarros, Os Cures Currs Currs Currs de Abaixo Currs de Arriba Curros Curuxeira Chacn Chamn de Abaixo Chamn de Arriba Chamn do Medio Champaina, A Chamusqueira Chamusqueira, A Chamusco, O Charra, A Charra, A Cheda, A Choupana, A Chouza da Fraga Choias Decoita, A Denelln Devesa, A Anos Coiro Armentn Lendo Lemaio Corcoesto Soandres Sofn Cereo Cabovilao Coiro San Xusto Erbecedo Montemaior Nantn Cundns Tella Corcoesto Soesto Cospindo Couso Couso Soandres Soandres Berdillo Chamn Chamn Chamn Coiro Lema Montemaior Cabovilao Brtoa Sofn Brtoa Leiloio Armentn Artes Coiro Nantn Riob Cabana de Bergantios Laracha, A Arteixo Laracha, A Laracha, A Cabana de Bergantios Laracha, A Carballo Coristanco Laracha, A Laracha, A Coristanco Coristanco Laracha, A Cabana de Bergantios Cabana de Bergantios Ponteceso Cabana de Bergantios Laxe Ponteceso Coristanco Coristanco Laracha, A Laracha, A Carballo Arteixo Arteixo Arteixo Laracha, A Carballo Laracha, A Laracha, A Carballo Carballo Carballo Malpica de Bergantios Arteixo Carballo Laracha, A Cabana de Bergantios Cabana de Bergantios

394 Salvador Parga Pondal Dombate Eirs Eirita, A Empalme, O Encin Enfesta, A Erboedo de Abaixo Ermida, A Ervelleira, A Escras Escobia, A Escurido Esfarrapa, A Esfarrapa, A Esmors Esmors, O Esmorisa, A Espio, O Esqueiro, O Esquipa, A Esquipa, A Esteves Esto, O Estrada, A Estrada, A Estrada, A Estramil Evas Feal, O Frveda Feira Nova, A Fermelle Ferradal, O Ferradura, A Ferrara, A Ferreira Ferreira, A Ferreiro, O Ferreiros Ferreiros Ferrol Borneiro Sorrizo Anos Leiloio Soandres Anos Erboedo Sofn Verdes Cambre Corme Aldea Lendo Barran Coristanco Cesullas Berdillo Riob Ssamo Cesullas Monteagudo Lendo Ardaa Esto, O Armentn Laas Lemaio Tors Sofn Cabovilao Entrecruces Leiloio Cabovilao Brtoa Soandres Coiro Ferreira Montemaior Xavia Soandres Vilao Rus Cabana de Bergantios Arteixo Cabana de Bergantios Malpica de Bergantios Laracha, A Cabana de Bergantios Laracha, A Carballo Coristanco Malpica de Bergantios Ponteceso Laracha, A Arteixo Coristanco Cabana de Bergantios Carballo Cabana de Bergantios Carballo Cabana de Bergantios Arteixo Laracha, A Carballo Cabana de Bergantios Arteixo Arteixo Laracha, A Laracha, A Carballo Laracha, A Carballo Malpica de Bergantios Laracha, A Carballo Laracha, A Laracha, A Coristanco Laracha, A Coristanco Laracha, A Laracha, A Carballo

Comarca natural de Bergantios 395 Ferrulleira, A Fervenzas, As Fieira, A Fieital, O Figueiras Figueiras Figueiras Figueiroa Figueiroa Figueiroa Filgueira Fofelle Folgoso Folgueira, A Folgueira de Abaixo Folgueira de Arriba Folgueiros Fontaa de Abaixo, A Fontaa de Arriba, A Fontaa do Medio, A Fontn Fonte Fonte, A Fontefra, A Fontefra, A Fontenla Fontenla, A Forca do Lobo, A Formigueiro, O Fornelos Fornelos Forno, O Forxa, A Fraga, A Fraga, A Fraga, A Fraga, A Fraga, A Fragoso Fragunde Freixal, O Freixal, O Freixeiro Coiro Vilao Montemaior Soutullo Sofn Erbecedo Ferreira Cores Ssamo Agualada, A Cerqueda Lestn Riob Monteagudo Anxeriz Anxeriz Golmar Lemaio Lemaio Lemaio Tella Cain Aldemunde Borneiro Coiro Cesullas Erboedo Cesullas Vilao Coristanco Vilao Artes Cabovilao Larn Artes Coiro Soandres Vilao Golmar Vilao Monteagudo Sofn Seavia Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Carballo Coristanco Coristanco Ponteceso Carballo Coristanco Malpica de Bergantios Laracha, A Cabana de Bergantios Arteixo Tordoia Tordoia Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Ponteceso Laracha, A Carballo Cabana de Bergantios Laracha, A Cabana de Bergantios Laracha, A Cabana de Bergantios Laracha, A Coristanco Laracha, A Carballo Laracha, A Arteixo Carballo Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Arteixo Carballo Coristanco

396 Salvador Parga Pondal Frexufre Fren Frinle Froxn Froxn Furoca, A Furoca, A Gabenlle Galo, O Gallardo, O Gndara, A Gndara, A Gndara, A Gndara, A Gndara, A Ganduma, A Ganduma, A Ganduma, A Garga, A Gastrar Gatiande Guilfonxe Guilfoi Godn Goexe Goln Golmar Gomes, Os Gomesende Gomoroto, O Gondomil Gondreo Gontade Gonzalbres Gosende Gosende Goxn Goins de Arriba Granxa, A Gravido Grela, A Grela, A Canduas Monteagudo Cundns Corme Aldea Xornes Coristanco Couso Tors Barran Montemaior Borneiro Cundns Sofn Tors Tella Berdillo Lestn Tors Anllns Rus Santa Baia de Castro Brtoa Tors Coiro Montemaior Soandres Golmar Rus Monteagudo Cerqueda Corme Aldea Sorrizo Ardaa Sofn Rods Soutullo Cain Goins Entrecruces Vilao Armentn Carballo Cabana de Bergantios Arteixo Cabana de Bergantios Ponteceso Ponteceso Coristanco Coristanco Laracha, A Arteixo Laracha, A Cabana de Bergantios Cabana de Bergantios Carballo Laracha, A Ponteceso Carballo Laracha, A Laracha, A Ponteceso Carballo Coristanco Carballo Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Carballo Arteixo Malpica de Bergantios Ponteceso Arteixo Carballo Carballo Cerceda Laracha, A Laracha, A Carballo Carballo Laracha, A Arteixo Carballo

Comarca natural de Bergantios 397 Grelas, As Groba Groba Groba de Abaixo, A Groba de Arriba, A Guds Guelra, A Guisande Guitin Guitoi de Abaixo Guitoi de Arriba Guxn Gula Hedrada, A Ibia, A Ibia, A Igrexa Igrexa, A Igrexa, A Igrexa, A Igrexa, A Igrexa, A Igrexa, A Igrexa, A Igrexa, A Igrexa, A Igrexa, A Igrexa, A Igrexario Igrexario Igrexario Igrexario Igrexario Igrexario, O Igrexario, O Igrexario, O Igrexario, O Igrexario, O Igrexario, O Igrexario, O Igrexario, O Canduas Larn Golmar Larn Larn Coiro Noicela Anos Sofn Sofn Sofn Corme Aldea Cereo Cereo Armentn Monteagudo Santa Baia de Castro Cesullas Xavia Berdillo Ardaa Artes Carballo Entrecruces Lema Oza Rus Traba Cabovilao Golmar Lemaio Lendo Tors Armentn Barran Chamn Larn Monteagudo Sorrizo Coiro Erboedo Cabana de Bergantios Arteixo Laracha, A Arteixo Arteixo Laracha, A Carballo Cabana de Bergantios Carballo Carballo Carballo Ponteceso Coristanco Coristanco Arteixo Arteixo Coristanco Cabana de Bergantios Coristanco Carballo Carballo Carballo Carballo Carballo Carballo Carballo Carballo Coristanco Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Arteixo Arteixo Arteixo Arteixo Arteixo Arteixo Laracha, A Laracha, A

398 Salvador Parga Pondal Igrexario, O Igrexario, O Igrexario, O Imende, A Insuaboa Iao Lagarteira, A Lagarteira, A Lagarteira, A Laxe Lagoa, A Lagoa, A Lagoa, A Lamalonga, A Lamas Lamas Lamas, As Lamela, A Lamela, A Langueirn Larn Larn de Arriba Leas Leboreo Leboras, As Lebors Lebosende Leduzo Leira Lemaio Lestimoo Lestn Lestn Lexas Limioa Liares Lieiro Lista Lodeiros Loenzo de Abaixo Loenzo de Arriba Longra Lestn Montemaior Soutullo Noicela Soandres Cundns Sofn Cabovilao Montemaior Laxe Sorrizo Carballo Cerqueda Coiro Ssamo Golmar Corcoesto Vilao Cores Langueirn Lendo Larn Esto, O Brtoa Montemaior Tors Entrecruces Cerqueda Rebordelos Lemaio Graa, A Valenza Lestn Lendo Cores Rus Cances Lendo Cereo Brtoa Brtoa Coiro Laracha, A Laracha, A Laracha, A Carballo Laracha, A Cabana de Bergantios Carballo Laracha, A Laracha, A Laxe Arteixo Carballo Malpica de Bergantios Laracha, A Carballo Laracha, A Cabana de Bergantios Laracha, A Ponteceso Ponteceso Laracha, A Arteixo Cabana de Bergantios Carballo Laracha, A Laracha, A Carballo Malpica de Bergantios Carballo Laracha, A Ponteceso Coristanco Laracha, A Laracha, A Ponteceso Carballo Carballo Laracha, A Coristanco Carballo Carballo Laracha, A

Comarca natural de Bergantios 399 Longras Loroxo Lorteiro, O Loureiro Loureiro Loureiro Loureiro, O Loureiro de Bocixa, O Loureiro de Boimir Loureiro de Borreiros, O Loureiros, Os Loureiros, Os Lourenceira, A Lourido Loutoo Lugar de Campo Lume Lume da Cova Lume de Suso Lumin Malpica de Bergantios Mall, O Manxarn Mantin Marfulo Margarida, A Maroas, As Martices, Os Maseo, O Matosa, A Manlle Mens, Os Medado Medoa, A Medoa, A Medros, Os Meixoada, A Meixoeiro Meixonfro, O Melcos, Os Melio, O Meneiroas, As Berdillo Cerqueda Montemaior Sofn Coiro Erboedo Montemaior Soandres Soandres Soandres Carballo Erboedo Coiro Serantes Cambre Tors San Xusto Santa Baia de Castro Santa Baia de Castro Santa Baia de Castro Coiro Coiro Soandres Vilao Cundns Sofn Nantn Coiro Coiro Soandres Vilao Soandres Anos Coiro Carballo Malpica de Bergantios Laracha, A Carballo Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Carballo Coristanco Laracha, A Laxe Malpica de Bergantios Laracha, A Coristanco Coristanco Coristanco Coristanco Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Cabana de Bergantios Carballo Cabana de Bergantios Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Cabana de Bergantios Laracha, A Cabana de Bergantios Cabana de Bergantios Carballo Ponteceso Laracha, A Laracha, A

Malpica de Bergantios Malpica de Bergantios

Malpica de Bergantios Malpica de Bergantios

Cesullas Riob Entrecruces Langueirn Soutullo Coiro

400 Salvador Parga Pondal Mens Mesn, O Midn Milagres, Os Milln Millarada, A Miata, A Mioteira, A Miraflores Mirn Mirn Mirn Mirn Mondragona, A Monelos Montaa Monte, O Monte, O Monte, O Montecelo Montefurado Montes Claros Morgade Moucho, O Moucho, O Mourios, Os Muo, O Muo Seco Muos de Abaixo, Os Muos de Arriba, Os Morazs, O Murio Nandufe Neao Nebrexe Nemeo Ntoma Nio de Azor, O Nio do Corvo Nins Nin Nocellas, As Mens Lestn Coristanco Cain Corcoesto Soandres Oca Tors Cores Larn Monteagudo Brtoa Tors Montemaior Sofn Tors Armentn Carballo Sofn Oca Corcoesto Vilao Coiro Sorrizo Berdillo Cabovilao Cesullas Traba Coiro Coiro Verdes Allo Noicela Cesullas Montemaior Nemeo Razo Soandres Anxeriz Nins Razo Montemaior Malpica de Bergantios Laracha, A Coristanco Laracha, A Cabana de Bergantios Laracha, A Coristanco Laracha, A Ponteceso Arteixo Arteixo Carballo Laracha, A Laracha, A Carballo Laracha, A Arteixo Carballo Carballo Coristanco Cabana de Bergantios Laracha, A Laracha, A Arteixo Carballo Laracha, A Cabana de Bergantios Coristanco Laracha, A Laracha, A Coristanco Zas Carballo Cabana de Bergantios Laracha, A Ponteceso Carballo Laracha, A Tordoia Ponteceso Carballo Laracha, A

Comarca natural de Bergantios 401 Nogn Nogueira Noicela Novs Nov Oca Oldn Orraca, A Orxeiras, As Ourada , A Outeirios Outeiro, O Outeiro, O Outeiro, O Outeiro, O Outeiro, O Outeiro, O Outeiro, O Outeiro, O Outeiro, O Outeiro, O Outeiro, O Outeiro de Abaixo Outeiro de Arriba Outeiro de Baiordo, O Outeiro de Xavia, O Outn, O Oza Vella Padreiro, O Padrn Padronelo Painceira, A Pallas, As Pallas, As Palleira, A Paradela Paradela Paradela Paradoa Pardias Pardias Cabovilao Seavia Noicela Coiro Ardaa Oca Cabovilao Soandres Golmar Cores Entrecruces Barran Anos Cundns Carballo Lema Oza Ssamo Agualada, A Cain Montemaior Soandres Rus Rus Coristanco Coristanco Rus Oza Rus Riob Cabovilao Coiro Ardaa Artes Nantn Larn Sofn Montemaior Silvarredonda, A Lema Razo Laracha, A Coristanco Carballo Laracha, A Carballo Coristanco Laracha, A Laracha, A Laracha, A Ponteceso Carballo Arteixo Cabana de Bergantios Cabana de Bergantios Carballo Carballo Carballo Carballo Coristanco Laracha, A Laracha, A Laracha, A Carballo Carballo Coristanco Coristanco Carballo Carballo Carballo Cabana de Bergantios Laracha, A Laracha, A Carballo Carballo Cabana de Bergantios Arteixo Carballo Laracha, A Cabana de Bergantios Carballo Carballo

402 Salvador Parga Pondal Pardias Paredes Parrocha, A Pasaconda Pata, A Paiosaco Paiosaco Pazo Pazo, O Pazo, O Pazo, O Pazo Vello, O Pazos Pazos Pazo, O Pazos de Abaixo Pazos de Arriba Pedra, A Pedra, A Pedra, A Pedra, A Pedra Cuca, A Pedra do Sal, A Pedralta Pedras Midas, As Pedregueira, A Pedreira Pedreira Pedreira, A Pedreira, A Pedreira, A Pedrosa, A Pedrouzo Pedrouzo, O Pena, A Pena, da Pena do Corvo, A Penedo, O Panela, A Penela, A Penelas Penso Pereira, A Tallo Erboedo Esto, O Cerqueda Barran Larn Lestn Cain Vilao Cerqueda Anxeriz Coiro Entrecruces Montemaior Soandres Pazos Pazos Larn Silvarredonda, A Coiro Golmar Cesullas Lema Santa Baia de Castro Corme Porto Sorrizo Brtoa Sofn Erbecedo Cain Lemaio Leiloio Cundns Xavia Montemaior Ardaa Armentn Montemaior Vilao Silvarredonda, A Sarces Coiro Noicela Ponteceso Laracha, A Cabana de Bergantios Malpica de Bergantios Arteixo Arteixo Laracha, A Laracha, A Laracha, A Malpica de Bergantios Tordoia Laracha, A Carballo Laracha, A Laracha, A Ponteceso Ponteceso Arteixo Cabana de Bergantios Laracha, A Laracha, A Cabana de Bergantios Carballo Coristanco Ponteceso Arteixo Carballo Carballo Coristanco Laracha, A Laracha, A Malpica de Bergantios Cabana de Bergantios Coristanco Laracha, A Carballo Arteixo Laracha, A Laracha, A Cabana de Bergantios Laxe Laracha, A Carballo

Comarca natural de Bergantios 403 Pereira, A Pereiras Pereiro, O Pereiro, O Pereiro, O Perillona, A Periscal de Abaixo Periscal de Arriba Pernes Perucha, A Petn, O Pas Picoto Picho, O Picho, O Pifaina, A Pinos, Os Pia, A Pieiro, O Pieiro, O Pieiro, O Pieiro, O Pieiro, O Pieiro, O Pieiro, O Pieiro, O Pieiro, O Pieiro, O Pieiro, O Pieiro da Alta, O Pieiros, Os Pilro, O Pispieiro Pibidal, O Praza, A Poceiro, O Podrizo Pumara, A Pomba, A Ponte Ponte, A Ponte, A Ponte Carral, A Erboedo Couso Coiro Lemaio Soandres Armentn Sofn Sofn Leiloio Noicela Tella Coiro Artes Barizo Ssamo Ardaa Artes Sofn Larn Monteagudo Anos Berdillo Entrecruces Goins Ferreira Xavia Serantes Erboedo Leiloio Entrecruces Sofn Anxeriz Barizo Sofn Xavia Oca Berdillo Erbecedo Verdes Brtoa Tors Berdillo Laracha, A Coristanco Laracha, A Laracha, A Laracha, A Arteixo Carballo Carballo Malpica de Bergantios Carballo Ponteceso Laracha, A Carballo Malpica de Bergantios Carballo Carballo Carballo Carballo Arteixo Arteixo Cabana de Bergantios Carballo Carballo Carballo Coristanco Coristanco Laxe Laracha, A Malpica de Bergantios Carballo Carballo Tordoia Malpica de Bergantios Carballo Coristanco Coristanco Carballo Coristanco Coristanco Carballo Laracha, A Carballo

Malpica de Bergantios Malpica de Bergantios

404 Salvador Parga Pondal Pontedona, A Pontella Pontenova, A Porcariza, A Pordios Portela, A Portela, A Porto, O Portocovo Portochn Porto da Rama Porto do Fondo Portodoso, O Porto do Souto Portopaio, O Portoquintns Pousada Pousada Pousadas Pousadoiro, O Pozacas, As Pozas, As Prearada Prego, O Pregun Priorato, O Proame Propeste Ponteceso Ponteceso de Cabana Pontepequena, A Ponte Rosende, A Pumar, O Pumario, O Quenxe Queo de Abaixo Queo de Arriba Queo da Estrada Quintns Quintns Quintns Quinteiro, O Xornes Vilanova de Santiso Artes Xavia Ssamo Erboedo Tors Sorrizo Entrecruces Entrecruces Brtoa Mens Soandres Nemeo Rus Valenza Sorrizo Cereo Lemaio Anxeriz Cerqueda Berdillo Sofn Berdillo Laas Soandres Lemaio Montemaior Cospindo Cesullas Coristanco Carballo Montemaior Erbecedo Lemaio Brtoa Brtoa Brtoa Ardaa Carballo Vilao Barizo Ponteceso Malpica de Bergantios Carballo Coristanco Carballo Laracha, A Laracha, A Arteixo Carballo Carballo Carballo Malpica de Bergantios Laracha, A Ponteceso Carballo Coristanco Arteixo Coristanco Laracha, A Tordoia Malpica de Bergantios Carballo Carballo Carballo Arteixo Laracha, A Laracha, A Laracha, A Ponteceso Cabana de Bergantios Coristanco Carballo Laracha, A Coristanco Laracha, A Carballo Carballo Carballo Carballo Carballo Laracha, A Malpica de Bergantios

Comarca natural de Bergantios 405 Quinteiro, O Quintela Rabadeira Rabadeira, A Rabuceiras, As Rabuxenta, A Rachola, A Raa, A Ramallal, O Ramalln, O Ramil Ramil Ramilo Ramiscal, O Ramiscosa, A Ramisquido Ramo, O Raeiras, As Rao, O Rapadas, As Rapadoiro, O Rapadoiro, O Raxeira, A Raxido Razo da Costa Rebordelo Rebordelos Reboredo, O Rececinde Rectoral, A Redonda, A Redonda, A Rega, A Rega, A Regadias, As Regado, O Regalados Reguengo, O Rego, O Regoseco Regueira de Abaixo Regueira de Abaixo, A Cospindo Artes Lestn Seavia Leiloio Coristanco Sofn Ssamo Golmar Valenza Rus Ssamo Monteagudo Montemaior Sofn Coiro Lemaio Lestn Montemaior Coiro Noicela Anxeriz Leiloio Cabovilao Razo Cesullas Rebordelos Sofn San Xusto Corcoesto Berdillo Entrecruces Brtoa Cabovilao Corme Porto Cabovilao Allo Cesullas Entrecruces Corcoesto Lema Berdillo Ponteceso Carballo Laracha, A Coristanco Malpica de Bergantios Coristanco Carballo Carballo Laracha, A Coristanco Carballo Carballo Arteixo Laracha, A Carballo Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Carballo Tordoia Malpica de Bergantios Laracha, A Carballo Cabana de Bergantios Carballo Carballo Coristanco Cabana de Bergantios Carballo Carballo Carballo Laracha, A Ponteceso Laracha, A Zas Cabana de Bergantios Carballo Cabana de Bergantios Carballo Carballo

406 Salvador Parga Pondal Regueira de Arriba Regueira de Arriba, A Regueiro, O Reixa, A Reirs Remisqueira Requeixo, O Requesende Revirente Revoltas, As Revoltia, A Riba, A Ribas, As Ribeiria, A Ribela Ribela, A Rieiro, O Rieiro, O Ro, O Ro, O Ro da Igrexa Ro de Loenzo, O Ro de Va Riob Riomouro, O Riotorto Riotorto Riotorto Ribeiria, A Ribeiro, O Rocha, A Rocha, A Rodeiro, O Rodo, O Romea, A Roncudo, O Roque, O Rors Rozamonde Ra, A Rueiro, O Rueiro, O Rueiro, O Lema Berdillo Golmar Sofn Erboedo Anos Mens Golmar Soandres Canduas Soandres Coiro Cabovilao Sofn Vilao Valenza Esto, O Tallo Sofn Traba Lema Brtoa Vilanova de Santiso Riob Coristanco Cabovilao Tors Cores Montemaior Erbecedo Monteagudo Golmar Seavia Oza Serantes Corme Aldea Armentn Armentn Anos Larn Traba Nemeo Tella Carballo Carballo Laracha, A Carballo Laracha, A Cabana de Bergantios Malpica de Bergantios Laracha, A Laracha, A Cabana de Bergantios Laracha, A Laracha, A Laracha, A Carballo Laracha, A Coristanco Cabana de Bergantios Ponteceso Carballo Coristanco Carballo Carballo Malpica de Bergantios Cabana de Bergantios Coristanco Laracha, A Laracha, A Ponteceso Laracha, A Coristanco Arteixo Laracha, A Coristanco Carballo Laxe Ponteceso Arteixo Arteixo Cabana de Bergantios Arteixo Coristanco Ponteceso Ponteceso

Comarca natural de Bergantios 407 Rueiro, O Sabaceda de Abaixo Sabaceda de Arriba Sabadn Samia, A Saldante Salgueiral, O Salgueiras Salgueiras, As Salgueirn Salto, O Sambade Sambade Samir Samirns Samiro Samiro Santo Antonio San Cristovo Sande Sande San Fins San Xusto San Mamede San Miguel San Pantain San Paio San Paio San Paio San Pedro San Roque Santa Baia Santa Cruz Santa Luca Santa Margarida Santa Maria Santaia de Abaixo Santaia de Arriba Santiso Sar Seaia Seara, A Soesto Montemaior Montemaior Entrecruces Anllns Soandres Cabovilao Agualada, A Pazos Serantes Vilela Lema Rebordelos Soandres Lendo Berdillo Vilao Xornes Golmar Monteagudo Cabovilao Montemaior San Xusto Ardaa Vilela Golmar Entrecruces Coristanco Erboedo Canduas Traba Soandres Cores Tors Montemaior Razo Chamn Chamn Vilanova de Santiso Barran Barran Laxe Laracha, A Laracha, A Carballo Ponteceso Laracha, A Laracha, A Coristanco Ponteceso Laxe Carballo Carballo Carballo Laracha, A Laracha, A Carballo Laracha, A Ponteceso Laracha, A Arteixo Laracha, A Laracha, A Coristanco Carballo Carballo Laracha, A Carballo Coristanco Laracha, A Cabana de Bergantios Coristanco Laracha, A Ponteceso Laracha, A Laracha, A Carballo Arteixo Arteixo Malpica de Bergantios Arteixo Arteixo

Malpica de Bergantios Malpica de Bergantios

408 Salvador Parga Pondal Seavia Segufe Seixal, O Seixas, As Seixas Seixo, O Seixo, O Seixo, O Seixo, O Seixoso, O Seixias, As Seixos, Os Serantes de Abaixo Serantes do Medio Sergude Serra, A Serrapio Sete Silva, A Silvn Silvarredonda, A Silvoso Silvoso Sinande Sinde Sisalde Sisargas (illas) Sofandnigo Sop, O Sorribas Souto Soutochn Soutullo Tabeira , A Taberna Nova, A Tboas, As Tabodo Talladas, As Tallo Tapia, A Tapia, A Tarambollo, O Seavia Seavia Sofn Berdillo Coristanco Coristanco Carballo Carballo

Malpica de Bergantios Malpica de Bergantios

Sorrizo Lema Soutullo Vilao Soutullo Montemaior Tella Oza Oza Xornes Valenza Seavia Sofn Rods Erbecedo Silvarredonda, A Brtoa Soandres Sofn Canduas Barran Sofn Montemaior Xavia Rus Riob Erbecedo Golmar Coiro Soandres Canduas Golmar Tallo Sofn Soandres Sofn

Malpica de Bergantios Malpica de Bergantios

Arteixo Carballo Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Ponteceso Carballo Carballo Ponteceso Coristanco Coristanco Carballo Cerceda Coristanco Cabana de Bergantios Carballo Laracha, A Carballo Cabana de Bergantios Arteixo Carballo Laracha, A Coristanco Carballo Cabana de Bergantios Coristanco Laracha, A Laracha, A Laracha, A Cabana de Bergantios Laracha, A Ponteceso Carballo Laracha, A Carballo

Comarca natural de Bergantios 409 Taraio Tarandeiras, As Tares Tasende Teixedo Teixoeira, A Teixoeiras, As Tella Telleira, A Telleira, A Telleira, A Telleira, A Telleira, A Tenda, A Ternande Tors Torno Torre Torre, A Torre, A Torre, A Torre, A Torre, A Torre, A Torre, A Torres, As Torres de Cillobre, As Torres de Mens, As Torrexallns Toural, O Toural, O Toural, O Trabe, A Trabuxns Trasande Tras da Agra Trasfontns Trmoa, A Trigueira, A Trixezo Troa Troin de Abaixo Troin de Arriba Cerqueda Coristanco Aldemunde Rods Corcoesto Cabovilao Ferreira Berdillo Vilao Armentn Artes Cabovilao Cerqueda Coiro Cesullas Tors Cospindo Tors Ssamo Erbecedo Cabovilao Lendo Lestn Soandres Anxeriz Oza Tors Mens Sarces Rods Coiro Soandres Tella Traba Cabovilao Canduas Serantes Leiloio Montemaior Soandres Tors Sofn Sofn Malpica de Bergantios Coristanco Carballo Cerceda Cabana de Bergantios Laracha, A Coristanco Carballo Laracha, A Arteixo Carballo Laracha, A Malpica de Bergantios Laracha, A Cabana de Bergantios Laracha, A Ponteceso Laracha, A Carballo Coristanco Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Tordoia Carballo Laracha, A Malpica de Bergantios Laxe Cerceda Laracha, A Laracha, A Ponteceso Coristanco Laracha, A Cabana de Bergantios Laxe Malpica de Bergantios Laracha, A Laracha, A Laracha, A Carballo Carballo

410 Salvador Parga Pondal Troin do Medio Tuxe de Abaixo Tuxe de Arriba Ures Val, O Valado, O Valenza Varela Veiga, A Vente Vento, O Ventoso Vereda, A Vernes Vigo Vigo Vixoteira, A Vilachn Viladesuso Vilanova Vilanova Vilanova Vilanova Vilanova Vilanova Vilao Vilar Vilar, O Vilar, O Vilar, O Vilar, O Vilar, O Vilar, O Vilar, O Vilarvello, O Vilar da Fraga Vilar do Boi, O Vilar do Carballo Vilar de Cidre Vilar de Cima Vilar de Peres Sofn Lemaio Lemaio Canduas Rus Cesullas Valenza Traba Monteagudo Soutullo Anos Couso Tella Razo Larn Vilanova de Santiso Rus Rods Cores Monteagudo Artes Cances Goins Soandres Soutullo Vilao Leiloio Artes Sofn Couso Cabovilao Coiro Erboedo Soutullo Rods Soandres Soutullo Oza Razo Rus Rebordelos Carballo Laracha, A Laracha, A Cabana de Bergantios Carballo Cabana de Bergantios Coristanco Coristanco Arteixo Laracha, A Cabana de Bergantios Coristanco Ponteceso Carballo Arteixo Malpica de Bergantios Carballo Cerceda Ponteceso Arteixo Carballo Carballo Carballo Laracha, A Laracha, A Laracha, A Malpica de Bergantios Carballo Carballo Coristanco Laracha, A Laracha, A Laracha, A Laracha, A Cerceda Laracha, A Laracha, A Carballo Carballo Carballo Carballo

Comarca natural de Bergantios 411 Vilar de Suso Vilar de Uz Vilarello Vilares, Os Vilares, Os Vilares, Os Vilario Vilario Vilarmaior Vilarnovo Vilarnovo Vilarnovo Vilartrigueiro Vilaseco Vilasuso Vilasuso Vilaverde Vilela Vilela Villamir Vilar de Francos Via, A Vioo Vioo Virtudes, As Viso, O Vespilleira, A Vistas, As Vista Alegre Vista Alegre Vista Alegre Vitureira, A Vivente Xamozo Xavia Xenarde Xende Xeriz Xermaa Xerne Xesta, A Xesta, A Ssamo Oza Coristanco Lema Rus Ssamo Cances Montemaior Erboedo Laas Berdillo Coristanco Borneiro Tors Tallo Cereo Entrecruces Vilela Soandres Artes Vilao Chamn Sofn Sarces Montemaior Noicela Brtoa Vilao Borneiro Langueirn Ardaa Artes Xavia Noicela Rods Cabovilao Cain Anos Armentn Soutullo Carballo Carballo Coristanco Carballo Carballo Carballo Carballo Laracha, A Laracha, A Arteixo Carballo

Malpica de Bergantios Malpica de Bergantios

Malpica de Bergantios Malpica de Bergantios

Coristanco Cabana de Bergantios Laracha, A Ponteceso Coristanco Carballo Carballo Laracha, A Carballo Laracha, A Arteixo Carballo Laxe Laracha, A Carballo Carballo Laracha, A Cabana de Bergantios Ponteceso Carballo Carballo Coristanco Carballo Cerceda Laracha, A Laracha, A Cabana de Bergantios Arteixo Laracha, A

412 Salvador Parga Pondal Xestal, O Xesteira, A Xesteira, A Xesteira, A Xesteira, A Xesteira, A Xoane Xoane da Estrada Xoios Xornes Zanfogas Zanfoga Montemaior Armentn Leiloio Lendo Cambre Soutullo Goins Goins Lendo Xornes Coristanco Montemaior Laracha, A Arteixo Malpica de Bergantios Laracha, A Malpica de Bergantios Laracha, A Carballo Carballo Laracha, A Ponteceso Coristanco Laracha, A

VII Lminas

Lmina 2. Seccin transversal da terra de Bergantios

Lmina 2. Seccin transversal da terra de Bergantios

Lmina 2. Seccin transversal da terra de Bergantios

Lmina 3. Seccin transversal da terra de Bergantios

Lmina 3. Seccin transversal da terra de Bergantios

Lmina 13. Perfil fisiogrfico dos montes de Santa Locaia

Lmina 14. Perfil fisiogrfico da serra de Montemaior.

Lmina 14. Perfil fisiogrfico da serra de Montemaior.

Lmina 15. Perfil fisiogrfico dos montes de Pousafoles.

Lmina 16. Perfil fisiogrfico do monte Castelo.

Lmina 17. Perfil fisiogrfico do pico de Bubela.

Lmina 18. Perfil fisiogrfico dos montes de Borneiro.

Lmina 19. Perfil fisiogrfico da serra de Lourido.

Lmina 20. Perfil fisiogrfico do monte Redondo, montes do Pieiro e monte da Insua de Laxe.

Lmina 21. Perfil fisiogrfico dos montes de Pedrouzos e de Soesto.

Lmina 22. Perfil fisiogrfico da serra da Estrela.

Lmina 23. Perfil fisiogrfico dos montes das Eiras e de Vilela.

Lmina 24. Perfil fisiogrfico do Monte Neme.

Lmina 25. Perfil fisiogrfico dos montes Arxa, Buo e Santo Amaro.

Lmina 26. Perfil fisiogrfico do monte Ardal e da costa da Pena.

Lmina 27. Perfil fisiogrfico do Monte Branco e altos de Balars.

Lmina 28. Perfil fisiogrfico dos montes do Roncudo.

Lmina 29. Perfil fisiogrfico dos montes de Nariga.

Lmina 30. Perfil fisiogrfico do monte Beo.

Lmina 31. Perfil fisiogrfico do monte Perrol.

Lmina 32. Perfil fisiogrfico dos montes de Torreiro, Castro e Santa Cecilia.

Lmina 33. Perfil fisiogrfico dos montes de Porros e de Golmar.

Lmina 34. Perfil fisiogrfico dos montes de Soutullo e de Coiro.

Lmina 37-1. Perfil do ro Anllns.

Lmina 40. Camios da terra de Bergantios.

Lmina 52. Terra de Bergantios tomada do Mapa xeogrfico do arcebispado de Santiago.

NDICE XERAL

Comarca natural de Bergantios 477 Esquema previo................................................................................................................... 9 Introducin ........................................................................................................................ 11 1.- Bibliografa ................................................................................................................... 19 1.1.- Obras e artigos .......................................................................................................... 19 1.2.- Mapas ......................................................................................................................... 27 I DEMARCACIN XEOGRFICA 2.- Bergantios e as comarcas limtrofes ....................................................................... 31 3.- Situacin ....................................................................................................................... 33 4.- Delimitacin ................................................................................................................. 35 5.- Extensin ...................................................................................................................... 37 II XEOGRAFA FSICA 6.- Xeoloxa e petrografa ................................................................................................ 43 7.- Relevo ............................................................................................................................ 48 7.1.- Orografa ................................................................................................................... 48 7.1.1.- Montes circundantes ............................................................................................ 51 7.1.1.1.- Montes de Barran .......................................................................................... 51 7.1.1.2.- Serra de Santa Locaia ........................................................................................ 53 7.1.1.3.- Serra de Montemaior ......................................................................................... 53 7.1.1.4.- Montes de Pousafoles ....................................................................................... 56 7.1.1.5.- O monte Castelo .................................................................................................57 7.1.1.6.- Pico de Bubela .................................................................................................... 57 7.1.1.7.- Monte da Devesa, lombas de Cazn, A Piolla, Penas e monte Eirita ....... 58 7.1.1.8.- Montes de Borneiro .......................................................................................... 59 7.1.1.9.- Serra de Lourido ................................................................................................ 60 7.1.1.10.- Monte Redondo ............................................................................................... 60 7.1.1.11.- Montes de Soesto ou de Pedrouzos .............................................................. 61 7.1.2.- Montes do litoral ................................................................................................... 61 7.1.2.1.- Montes de Cain, Monteagudo ou serra da Estrela ..................................... 61 7.1.2.2.- Montes das Eiras e Os Canedos ...................................................................... 62 7.1.2.3.- Monte Neme .......................................................................................................63 7.1.2.4.- Monte Arxa ......................................................................................................... 64 7.1.2.5.- Monte Ardal ........................................................................................................ 64 7.1.2.6.- Alto de Balars e Monte Branco ..................................................................... 65 7.1.2.7.- Montes do Roncudo e monte do Faro ........................................................... 65

478 Salvador Parga Pondal 7.1.2.8.- Montes de Nariga .............................................................................................. 66 7.1.2.9.- Monte Beo ou de Santo Adrn ........................................................................ 66 7.1.3.- Montes do interior ................................................................................................ 67 7.1.3.1.- Monte Perrol cos do Esto, Santa Margarida e O Cudeiro .......................... 67 7.1.3.2.- Montes do Torreiro ........................................................................................... 68 7.1.3.3.- Monte do Castro e alto da Ferreira ................................................................. 68 7.1.3.4.- Monte de Santa Cecilia ...................................................................................... 69 7.1.3.5.- Monte da Armada .............................................................................................. 69 7.1.3.6.- Monte Ameneira ................................................................................................ 69 7.1.3.7.- Monte Peniqueira ou Castro ............................................................................ 70 7.1.3.8.- Monte de San Vicenzo ...................................................................................... 70 7.1.3.9.- Montes de Canedo e Furnas ............................................................................ 70 7.1.3.10.- Montes de Golmar .......................................................................................... 71 7.1.3.11.- Monte Santa Marta .......................................................................................... 71 7.1.3.12.- Monte de Porros .............................................................................................. 71 7.1.3.13.- Monte Santo Amaro ........................................................................................ 72 7.1.3.14.- Monte de Seixos de Angama ....................................................................... 72 7.1.3.15.- Montes do Pieiro ........................................................................................... 73 7.1.4.- Os vales de Bergantios ....................................................................................... 73 7.1.4.1.- Os vales da esquerda do Anllns .................................................................... 74 7.1.4.1.1.- Val de Soandres ............................................................................................... 74 7.1.4.1.2.-Val de Golmar .................................................................................................. 75 7.1.4.1.3.- Os vales do Bardoso e O Viso ..................................................................... 75 7.1.4.1.4.- Val de Sofn ..................................................................................................... 75 7.1.4.1.5.- Val de Artes ..................................................................................................... 76 7.1.4.1.6.- Val de Entrecruces ......................................................................................... 76 7.1.4.1.7.- Val de Seavia .................................................................................................... 77 7.1.4.1.8.- Val de Coristanco ............................................................................................ 77 7.1.4.1.9.- Val de Valenza ................................................................................................. 78 7.1.4.1.10.- Val de Corcoesto e de Lourido ....................................................................78 7.1.4.1.11.- Val de Cundns .................................................................................. ......... ...79 7.1.4.1.12.- Val de Cesullas ...............................................................................................80 7.1.4.1.13.- Val de Canduas ........................................................................................... ...80 7.1.4.2.- Vales da dereita do Anllns .............................................................................. 81 7.1.4.2.1.- Val de Ponteceso .................................................................................... ...... .. 81 7.1.4.3.- Vales do litoral .................................................................................................... 82 7.1.4.3.1.- Val de Anzobre ................................................................................................82 7.1.4.3.2.- Val de Baldaio ................................................................................................. 83 7.1.4.3.3.- Val de Razo ...................................................................................................... 83 7.1.4.3.4.- Val de Corme .................................................................................................. 84 7.1.4.3.5.- Val de Balars .................................................................................................. 84 7.1.4.3.6.- Val de Serantes ................................................................................................ 84 7.1.4.3.7.- Val de Soesto ................................................................................................... 84

Comarca natural de Bergantios 479 8.- Hidrografa ................................................................................................................... 86 8.1.- Caractersticas xerais ................................................................................................ 86 8.2.- Cunca do Anllns .................................................................................................... 89 8.3.- Derramos litorais ................................................................................................... 101 8.4.- Datos sobre aforos no ro Anllns ...................................................................... 103 9.- O litoral ....................................................................................................................... 104 9.1.- Xeneralidades .......................................................................................................... 104 9.2.- Descricin ............................................................................................................... 107 10.- O clima ..................................................................................................................... 113 10.1.- Caractersticas ....................................................................................................... 113 10.2.- Temperaturas ........................................................................................................ 114 10.3.- Presin atmosfrica ............................................................................................. 114 10.4.- Ventos dominantes .............................................................................................. 114 10.5.- Nubosidade ........................................................................................................... 115 10.6.- Chuvias .................................................................................................................. 116 III FITOXEOGRAFA ZOOXEOGRAFA PAISAXE 11.- Vexetacin e flora .................................................................................................... 121 12.- Fauna ......................................................................................................................... 123 13.- A paisaxe berganti ............................................................................................... 124 IV XEOGRAFA ECONMICA 14.- Agricultura .............................................................................................................. 133 14.1.- O carro .................................................................................................................. 139 14.2.- O arado .................................................................................................................. 141 15.- Gandera ................................................................................................................... 141 16.- O mar ........................................................................................................................ 145 17.- Minas ......................................................................................................................... 153 17.1.- Minas de ouro ....................................................................................................... 154 17.2.- Minas de ferro ...................................................................................................... 156 17.3.- Minas de arsnico ................................................................................................ 156 17.4.- Minas de ilmenita ................................................................................................. 157 17.4.1.- Instalacin de Balars ....................................................................................... 157 17.4.2.- Instalacin de Razo .......................................................................................... 158 17.5.- Minas de estao e volframio .............................................................................. 158

480 Salvador Parga Pondal 17.6.- Minas de caoln .................................................................................................... 159 17.7.- Minas de arxila ...................................................................................................... 160 17.8.- Augas minero-medicinais ................................................................................... 161 18.- Industria ................................................................................................................... 162 18.1.- Moenda de grans .................................................................................................. 162 18.2.- Peche dos xuncais do Anllns ........................................................................... 163 18.3.- A madeira .............................................................................................................. 163 18.4.- Fbricas de salgadura e conservas de pescado ................................................ 164 18.5.- Problemas do desprazamento da sardia ......................................................... 165 18.6.- Estaleiros ............................................................................................................... 167 18.7.- Teares ..................................................................................................................... 168 18.8.- Telleiras .................................................................................................................. 168 18.9.- Titania S.A. ........................................................................................................ 169 18.10.- Kaolines de Lage S.L. .................................................................................... 170 18.10.1.- Lavado .............................................................................................................. 172 18.10.2.- Secado .............................................................................................................. 174 18.10.3.- Taller de pulverizado ..................................................................................... 174 18.10.4.- Aproveitamento de subproductos ............................................................... 174 18.11.- Saltos hidrulicos ............................................................................................... 175 18.12.- A olera de Buo ................................................................................................ 176 18.13.- Encaixes de palillos ........................................................................................... 176 18.14.- Industrias desaparecidas ................................................................................... 177 18.15.- Industrias futuras ............................................................................................... 177 19.- Comercio .................................................................................................................. 178 19.1.- As feiras ................................................................................................................. 180 20.- Comunicacins ........................................................................................................ 184 20.1.- Vas fluviais e martimas ..................................................................................... 184 20.2.- Camios antigos ................................................................................................... 184 20.3.- As estradas ............................................................................................................ 189 V XEOGRAFA HUMANA 21.- Poboacin ................................................................................................................ 195 21.1.- Poboacin relativa ................................................................................................ 199 21.2.- Poboacin do concello de Cabana de Bergantios ........................................ 200 21.3.- Poboacin do concello de Carballo .................................................................. 204 21.4.- Poboacin do concello de Coristanco ............................................................. 214 21.5.- Poboacin do concello de Laxe (parte correspondente a Bergantios) ...... 219

Comarca natural de Bergantios 481 21.6.- Poboacin do concello da Laracha ................................................................... 220 21.7.- Poboacin do concello de Malpica de Bergantios ........................................ 230 21.8.- Poboacin do concello de Ponteceso ............................................................... 233 21.9.- Poboacin do concello de Arteixo (parte correspondente a Bergantios)..... 236 21.10.- Poboacin do concello de Cerceda (parte correspondente a Bergantios).. 240 21.11.- Poboacin do concello de Tordoia (parte correspondente a Bergantios... 240 21.12.- Poboacin do concello de Zas (parte correspondente a Bergantios)......... 241 22.- Parroquias ................................................................................................................. 243 22.1.- A parroquia ........................................................................................................... 243 22.2.- Parroquias de Bergantios .................................................................................. 247 22.3.- Parroquias centrais ............................................................................................... 248 22.3.1.- Carballo (San Xon de) .................................................................................... 248 22.3.2.- Brtoa (Santa Mara de) ................................................................................... 248 22.3.3.- Berdillo (San Lourenzo de) ............................................................................. 248 22.3.4.- Sofn (San Salvador de) ................................................................................... 248 22.3.5.- Artes (San Xurxo de) ....................................................................................... 249 22.3.6.- Ardaa (Santa Mara de) .................................................................................. 249 22.3.7.- Traba (Santa Mara de) ..................................................................................... 249 22.3.8.- Oca (San Martio de) ....................................................................................... 249 22.3.9.- Ssamo (Santiago de) ........................................................................................ 250 22.3.10.- Goins (Santo Estevo de) .............................................................................. 250 22.3.11.- Oza (San Breixo de) ....................................................................................... 250 22.3.12.- Vilela (San Miguel de) .................................................................................... 250 22.3.13.- Lemaio (Santa Maria de).............................................................................. 250 22.3.14.- Cabovilao (San Romn de) ......................................................................... 251 22.3.15.- Tors (Santa Mara de) ................................................................................... 251 22.3.16.- Vilao (Santiago de) ....................................................................................... 251 22.3.17.- Soutullo (Santa Mara de) .............................................................................. 251 22.3.18.- Golmar (San Bieito de) .................................................................................. 252 22.3.19.- Coiro (San Xian de) ........................................................................................ 252 22.3.20.- Rus (Santa Mara de) ...................................................................................... 252 22.3.21.- Entrecruces (San Xens de) ............................................................................ 252 22.3.22.- Erbecedo (San Salvador de) .......................................................................... 253 22.3.23.- Seavia (San Mamede de) ................................................................................ 253 22.3.24.- Xavia (San Tom de) .................................................................................... 253 22.3.25.- Coristanco (San Paio de) ............................................................................... 254 22.3.26.- San Xusto (San Xian de) ............................................................................... 254 22.3.27.- Valenza (San Pedro de) .................................................................................. 254 22.3.28.- Cereo (Santa Mara de) .................................................................................. 254 22.3.29.- Corcoesto (San Pedro de) ............................................................................. 255 22.3.30.- Langueirn (San Xian de) .............................................................................. 255 22.3.31.- Verdes (Santo Adrn de) ............................................................................... 255

482 Salvador Parga Pondal 22.3.32.- Cances (San Martio de) ............................................................................... 255 22.4.- Parroquias perifricas .......................................................................................... 256 22.4.1.- Razo (San Martio de) ..................................................................................... 256 22.4.2.- Lema (San Cristovo de) ................................................................................... 256 22.4.3.- Rebordelos (San Salvador de) ......................................................................... 256 22.4.4.- Noicela (Santa Mara de) ................................................................................. 256 22.4.5.- Lendo (San Xian de) ........................................................................................ 257 22.4.6.- Lestn (San Martio de) ................................................................................. 257 22.4.7.- Aldemunde (Santa Mara Madanela de) ........................................................ 257 22.4.8.- Ferreira (Santa Mara de) ................................................................................. 257 22.4.9.- Agualada (San Lourenzo de) .......................................................................... 257 22.4.10.- Santa Baia de Castro (Santa Baia de) .......................................................... 258 22.4.11.- Riob (San Martio de) ................................................................................ 258 22.4.12.- Silvarredonda (San Pedro da) ....................................................................... 258 22.4.13.- Esto (San Xon Bautista do) ........................................................................ 259 22.4.14.- Cundns (San Paio de) ................................................................................... 259 22.4.15.- Cesullas (Santo Estevo de) ........................................................................... 259 22.4.16.- Anllns (San Fins de) ..................................................................................... 259 22.4.17.- Tella (Santo Eleuterio de) .............................................................................. 260 22.4.18.- Tallo (Santo Andr de) ................................................................................... 260 22.4.19.- Nemeo (San Tom de) ................................................................................. 260 22.4.20.- Mens (Santiago de) ......................................................................................... 260 22.4.21.- Cores (San Martio de) .................................................................................. 261 22.4.22.- Pazos (San Salvador de) ................................................................................. 261 22.4.23.- Xornes (San Xon de) ................................................................................... 261 22.4.24.- Cerqueda (San Cristovo de) .......................................................................... 261 22.4.25.- Buo (Santo Estevo de) ................................................................................. 262 22.4.26.- Leiloio (Santa Mara de) ................................................................................. 262 22.5.- Parroquias limtrofes ........................................................................................... 263 22.5.1.- Cain (Santa Mara do Socorro de) ............................................................... 263 22.5.2.- Sorrizo (San Pedro de) ..................................................................................... 263 22.5.3.- Chamn (Santaia de) ......................................................................................... 263 22.5.4.- Barran (San Xian de) ................................................................................... 263 22.5.5.- Laas (Santa Maria de) .................................................................................. 264 22.5.6.- Armentn (San Pedro de) ............................................................................... 264 22.5.7.- Monteagudo (San Tom de) ........................................................................... 264 22.5.8.- Larn (Santo Estevo de) .................................................................................. 264 22.5.9.- Erboedo (Santa Mara de) ............................................................................... 265 22.5.10.- Soandres (San Pedro de) ............................................................................... 265 22.5.11.- Montemaior (Santa Mara Madanela de) ..................................................... 265 22.5.12.- Rods (San Martio de) .................................................................................. 266 22.5.13.- Andoio (San Mamede de) ............................................................................. 266 22.5.14.- Anxeriz (Santa Maria de) ............................................................................. 266

Comarca natural de Bergantios 483 22.5.15.- Couso (San Miguel de) ................................................................................... 266 22.5.16.- Nantn (San Pedro de) .................................................................................. 267 22.5.17.- Anos (Santo Estevo de) ................................................................................. 267 22.5.18.- Allo (San Pedro do) ........................................................................................ 267 22.5.19.- Borneiro (San Xon de) ................................................................................. 267 22.5.20.- Sarces (San Amedio de) ................................................................................. 269 22.5.21.- Soesto (Santo Estevo de) ............................................................................... 269 22.5.22.- Laxe (Santa Mara da Atalaia de) .................................................................. 269 22.5.23.- Serantes (Santa Mara de) .............................................................................. 269 22.5.24.- Canduas (San Martio de) ............................................................................. 270 22.5.25.- Cospindo (San Tirso de) ................................................................................ 270 22.5.26.- Graa (San Vicenzo da) ................................................................................. 270 22.5.27.- Corme Aldea (Santo Adrn de) .................................................................... 271 22.5.28.- Corme Porto (Nosa Seora dos Remedios de) .......................................... 271 22.5.29.- Brantuas (San Xian de) .................................................................................. 271 22.5.30.- Nins (San Xon de) ................................................................................... 271 22.5.31.- Barizo (San Pedro de) .................................................................................... 272 22.5.32.- Vilanova de Santiso (San Tirso de) .............................................................. 272 22.5.33.- Malpica de Bergantios (San Xulin de) ..................................................... 272 22.5.34.- Cambre (San Martio de) .............................................................................. 273 23.- A habitacin ............................................................................................................. 273 23.1.- A casa e os seus tipos .......................................................................................... 273 23.2.- O cabazo ............................................................................................................... 279 23.3.- O muo ................................................................................................................ 281 24.- Os ncleos urbanos ................................................................................................ 285 24.1.- A Laracha .............................................................................................................. 286 24.2.- Coristanco ............................................................................................................. 287 24.3.- Cabana de Bergantios ....................................................................................... 287 24.4.- Ponteceso .............................................................................................................. 287 24.5.- Buo ...................................................................................................................... 292 24.6.- A Agualada ............................................................................................................ 292 24.7.- A Silva .................................................................................................................... 292 24.8.- Cain ...................................................................................................................... 293 24.9.- Malpica de Bergantios ....................................................................................... 295 24.10.- Corme .................................................................................................................. 299 24.11.- Laxe ...................................................................................................................... 301 24.12.- Carballo ............................................................................................................... 305 25.- Costumes, crenzas e supersticins ....................................................................... 306 25.1.- Costumes ............................................................................................................... 306 25.2.- Crenzas e supersticins ....................................................................................... 315

484 Salvador Parga Pondal 26.- A lingua e a toponimia ........................................................................................... 320 26.1.- Notas sobre a lingua ............................................................................................ 320 26.2.- Consideracins toponmicas .............................................................................. 321 27.- Divisin eclesistica e administrativa ................................................................... 322 27.1.- Divisins eclesisticas .......................................................................................... 322 27.1.1.- Arciprestado de Bergantios .......................................................................... 323 27.1.2.- Arciprestado de Seaia ...................................................................................... 323 27.1.3.- Arciprestado de Faro (parte correspondente a Bergantios) .................... 323 27.1.4.- Arciprestado de Soneira (parte correspondente a Bergantios) ............... 324 27.1.5.- Arciprestado de Berreo de Abaixo (parte correspondente a Bergantios). 324 27.2.- Divisins administrativas ................................................................................... 324 27.2.1.- As antigas xurisdicins ..................................................................................... 325 27.2.2.- Os actuais concellos ......................................................................................... 327 27.2.2.1.- Concello de Arteixo (parte de Bergantios) .............................................. 327 27.2.2.2.- Concello da Laracha ...................................................................................... 327 27.2.2.3.- Concello de Carballo ..................................................................................... 327 27.2.2.4.- Concello de Malpica de Bergantios .......................................................... 328 27.2.2.5.- Concello de Ponteceso .................................................................................. 328 27.2.2.6.- Concello de Coristanco ................................................................................ 328 27.2.2.7.- Concello de Cabana de Bergantios ........................................................... 329 27.2.2.8.- Concello de Laxe (parte de Bergantios) ................................................... 329 27.2.2.9.- Concellos anmalos ...................................................................................... 329 28.- Apuntamentos histrico-xeogrficos ................................................................... 331 28.1.- Xeografa histrica ............................................................................................... 331 APNDICES I.- Pesca ............................................................................................................................ 357 II.- Industria da madeira ................................................................................................ 361 III.- Cadros de poboacin ............................................................................................. 367 IV.- Cancioneiro popular xeogrfico ............................................................................ 371 V.- ndice de freguesas .................................................................................................. 379 VI.- ndice de entidades de poboacin ....................................................................... 383 VII.- Lminas................................................................................................................... 413 NDICE XERAL ........................................................................................................... 475