Está en la página 1de 22

Camio do Norte

Os Camios de Santiago en Galicia

O Camio do Norte
A orixe da peregrinacin a Santiago pola ruta da costa astur-galaica remntase s momentos inmediatamente posteriores descubrimento da tumba do apstolo Santiago o Maior (cara 820). Os camios do antigo Reino de Asturias foron pioneiros en encarreirar peregrinos a Santiago. A ruta da costa gozou dunha vitalidade semellante dos demais camios xacobeos primitivos, antes de que nos sculos XI-XII os monarcas hispanos potenciasen o Camio Francs como itinerario xacobeo privilexiado, vertebrando os reinos cristins do norte peninsular. A promocin do Camio Francs, as e todo, non supuxo a decadencia dos camios astur-galaicos, xa que a peregrinacin no tramo Len-Oviedo potenciouse dende finais do sculo XI. O Camio do Norte non un camio costeiro local para uso exclusivo dos asturianos da ribeira. A travs desta ruta medieval constituuse unha corrente xacobina internacional canalizada cara s santuarios de Oviedo e Santiago de Compostela, non tan nutrida como a do Camio Francs, pero cunha vitalidade comprobable ata o sculo XVIII. Estes peregrinos vian por terra dende Francia, ou por mar, recalando nos portos vascos e cntabros, procedentes dos pases atlnticos (Inglaterra, Flandres, Alemaa e Escandinavia). Despois camiaban cara santuario de San Salvador de Oviedo e catedral de Santiago. Unha vez chegados a Castropol, os peregrinos tian que se embarcar para cruzar a ra de Ribadeo ou bordeaban a sa marxe dereita ata a ponte de Santiago de Abres e as pasaban a terras galegas.

Alfonso II o Casto. Liber Testamenctorum (s. XII). Arquivo da Catedral de Oviedo

Textos Francisco Singul Coordinacin Ana B. Freire Rosa Garca Documentacin: albergues e servizos Pilar Cua Rosa Fernndez Ana B. Freire Rosa Garca Coroni Rubio

Fotografa Arquivo da S.A. de Xestin do Plan Xacobeo Pedro Garca Tono Arias Asesora tcnica Dpto. de Arquitectura da S.A. de Xestin do Plan Xacobeo Revisin Dori Abun Carla Fernndez-Refoxo Carmo Iglesias Alfonso Salgueiro

Traducin Interlingua Traduccins S.L. Eugenia Fernndez Fernndez Deseo e maquetacin Permuy Asociados Impresin LITONOR
D.L.: C 3896-2009
3

Camio do Norte

Esquerda: Ponte sobre o ro Arnela Dereita: Lagoa de Sobrado

Na actualidade, a ponte dos Santos, tendida entre Asturias e Ribadeo, simplifica esta entrada. Unha vez en Galicia, a ruta de peregrinacin est ben documentada: parta da vila de Ribadeo porto no que tamn desembarcaban peregrinos, internbase nos vales de Vilanova de Lourenz e Mondoedo, cruzaba as terras altas e chs de Vilalba e Guitiriz e reciba a hospitalidade do mosteiro de Sobrado dos Monxes, antes de unirse, en Arza, Camio Francs. Poucas xornadas mis e xa estaran ante a tumba do apstolo. Entre os milleiros de peregrinos que camiaron a Santiago polo Camio Norte destaca a figura de san Francisco de Ass. Segundo a tradicin, peregrinou a San Salvador de Oviedo e a Compostela en 1214. A finais do sculo XV, o bispo armenio Mrtir de Azerdjan peregrinou a Roma e mais a Santiago; tanto para a ida como para a volta elixiu o Camio Norte, pasando polo Pas Vasco, Cantabria, Asturias e Galicia. Do sculo XVI existen dous relatos de peregrinos que seguiron parecida ruta: Antonio Lalaing, seor de Montigny (1502), e o italiano Bartolomeo Fontana (1539).

Durante a poca barroca tamn houbo peregrinos do Camio Norte que escribiron as sas experiencias e itinerarios. Xacobo Sobieski (1611), pai do rei Xon III de Polonia, peregrinou polo Camio Francs ata Len, tomou o desvo a Oviedo e dirixiuse polo camio da costa ata Ribadeo, para seguir a Santiago polo Camio Norte. O italiano Sebastin Gatti chegou en 1698 a Ribadeo por mar e continuou a p ata Santiago pola mesma ruta. O francs Guillerme Manier e os seus compaeiros de peregrinacin elixiron, en 1726, o Camio Norte como itinerario de regreso a Francia. En 1790, o francs Jean Pierre Racq escribiu un relato detallado da sa peregrinacin a San Salvador de Oviedo e a Santiago de Compostela por este mesmo Camio. O tramo galego desta ruta est actualmente sinalizado longo dos seus 196 quilmetros, entre Ribadeo e Santiago, con marcos de pedra decorados cunha cuncha de vieira realizada en cermica e unha valiosa informacin para o peregrino: o punto quilomtrico no que se atopa. Ademais da clebre frecha amarela das Asociacins de Amigos do Camio, estes marcos axudan a identificar o Camio sen dificultade estaren situados en lugares estratxicos, como encrucilladas e desvos.
Ponte do Pasatempo. Mondoedo

Illa Pancha. Ribadeo

Camio do Norte

Ribadeo Vilanova de Lourenz


A vila de Ribadeo, enclave turstico de importancia e capital municipal, o punto de partida do Camio do Norte na sa entrada a Galicia. Ribadeo atpase sobre unha atalaia natural que domina a ra e que se amosa como porta de entrada da ruta de peregrinacin mis setentrional que serve de enlace entre os santuarios de Oviedo e Santiago. A vila de Ribadeo un dos lugares estratxicos e tursticos mis importantes da costa norte e un dos portos histricos galegos con maior tradicin xacobea; neste sentido, cmpre lembrar que entre os sculos XIII-XVIII foi considerada como a defensa do Cantbrico. Do seu nobre pasado consrvase un apreciable conxunto arquitectnico baixomedieval e moderno. Destaca, en primeiro lugar, a igrexa parroquial de Santa Mara do Campo, pertencente na sa orixe convento franciscano que fora fundado, segundo a tradicin, en 1214 por un discpulo de san
Casa dos Moreno. Ribadeo

Porto de Porcilln. Ribadeo

a pensar que se podera tratar dunha va romana da Antigidade ou dun camio altomedieval anterior sculo VIII, anda en bo uso inicio das peregrinacins e en tempos posteriores. sada da vila costeira hai que se dirixir a Ove, que conserva intacto un tramo do camio medieval, para encamiarse cara parroquia de Covelas, pasando polos ncleos de Valn e Pastoriza. O Camio do Norte conduce, deseguido, a Vilela, pasa preto de Cedofeita (cito facta, un dos asentamentos altomedievais da zona) e segue ata Lourenz, pasando por unha serie de pequenos e entraables lugares cheos de sabor tradicional: Cubelas, Ponte de Arante onde houbo hospital de peregrinos dende o sculo XVI e que conserva unha interesante capela con frescos da poca, Vilamartn Pequeno, Vilamartn Grande, Gondn e O Corveiro.
Esquerda: Pinturas murais. A Ponte. Ribadeo Dereita: Hrreos en Ove. Ribadeo

Francisco. De poca baixomedieval tamn pose Ribadeo o convento de Santa Clara, fundado a finais do sculo XV por monxas procedentes de Oviedo, e a capela da Trindade, do sculo XIV, situada no miradoiro chamado da Atalaia. Este miradoiro era parte significativa do sistema defensivo da vila dos sculos XVI-XVIII. Os edificios civs mis emblemticos de Ribadeo son a Casa Consistorial, antigo palacio neoclsico do marqus de Sargadelos, e a Torre dos Moreno, luxosa casa grande modernista rehabilitada como biblioteca pblica. Sando de Ribadeo, a ruta segue o chamado Camio Vello de Lourenz, unha vella calzada que aparece coa denominacin de antiqua stratta nun diploma do rei Silo (774), o que induce
7 Camio do Norte

Arriba: Ro Eo dende Santiago de Abres Abaixo: Capela de San Marcos da Cadeira

Vilanova de Lourenz, capital municipal, unha vila de moita historia, trense conformado as sas ras e prazas arredor da hospitalidade e laboriosidade do mosteiro benedictino fundado polo conde don Osorio Gutirrez (o Conde Santo) no ano 969. O actual mosteiro de Vilanova de Lourenz constite un grandioso edificio barroco cunha igrexa proxectada en 1732 por Fernando de Casas Novoa, un dos grandes arquitectos do barroco galego da primeira metade do sculo XVIII. A airosa fachada da igrexa trazouna Casas Novoa entre grosas torres, e hase entender como un precedente propio da traza da clebre fachada do Obradoiro da catedral de Santiago. Unha vez no interior da antiga igrexa do mosteiro de Lourenz, rica en retablos e tallas de devocin, o peregrino pode visitar a capela de Valdeflores (s. XVIII), onde se atopa o sarcfago de mrmore paleocristin do sculo VI que don Osorio Gutirrez importou no sculo X de Aquitania (Francia), para servirlle seu corpo de eterno repouso. O legado barroco de Lourenz
Mosteiro de Vilanova de Lourenz

enriqucese coa capela de Nosa Seora de Valbanera e o impresionante retablo-relicario do mosteiro. poca neoclsica corresponden a solemne arquitectura do retablo maior e as sas imaxes de madeira policromada realizadas polo clebre escultor galego Jos Ferreiro. As interesantes coleccins do Museo de Arte Sacro (imaxinera, pintura, ourivera, tecidos, etc.) reforzan o potencial cultural desta vila. No tramo Ribadeo-Vilanova de Lourenz existe unha alternativa que, durante varios perodos da historia, tamn conduciu a Santiago importantes masas de peregrinos. a variante que transcorre pola comarca astur-galaica da zona baixa do ro Eo e atravesa os municipios asturianos de Castropol, Vegadeo e Santiago de Abres e mais o municipio lucense de Trabada (fundacin altomedieval). A ruta segue despois polo mis profundo do val, pasando polos lugares das Lngaras, o Porto do Malle, Santo Estevo e Trapa, onde enlaza co Camio Vello de Lourenz e chega ata a capela de San Marcos da Cadeira, nas proximidades de Vilanova de Lourenz.
Retablo-relicario da igrexa de Vilanova de Lourenz Sarcfago do Conde Santo (s. V-comenzos VI d.C.). Capela de Valdeflores. Igrexa de Vilanova de Lourenz

Camio do Norte

Vilanova de Lourenz Mondoedo


Sando de Vilanova de Lourenz, o antigo camio de peregrinacin cruza o val de Lourenz e pasa polos pequenos lugares de Arroxo, Ogrobe, San Pedro da Torre, Reguengo e San Paio. O peregrino pode visitar en case cada un deles curiosas capelas como a dedicada Virxe de Guadalupe, en Ogrobe. A ruta xacobea do norte segue empregando, neste tramo, o camio medieval da brea: un eixe viario procedente de Asturias en direccin a Lugo e Parga, que fai a sa entrada en Mondoedo polo barrio de San Lzaro pasando por diante da capela do mesmo nome. A cidade de Mondoedo, declarada conxunto histrico-artstico, unha das ss episcopais galegas de maior tradicin cultural e un dos ncleos histricos mis senlleiros de Galicia. O Camio pasa polo barrio dos Muos, onde est a capela de Santiago (1645). Contina pola medieval ra de Sindn (1328), hoxe ra lvaro Cunqueiro, que comunicaba co ncleo urbano intra muros e que, en realidade, era o final do camio real que entraba na cidade. Antes de chegar catedral, principal edificio da urbe, os peregrinos podanse lavar e beber na Fonte Vella (1548). A catedral de Santa Mara de Mondoedo (s. XIII) de estilo romnico con influencias cistercienses. Construuse con planta de cruz latina con tres naves, cruceiro e tres bsidas na cabeceira (s queda a central). A fachada
10

Fonte Vella. Mondoedo Ra de Mondoedo

conserva o seu aire medieval, anda que bastante remodelada en poca barroca. Destacan nesta fronte a portada romnica e o gran rosetn gtico que ilumina a nave maior. A capela maior medieval rodeouse de deambulatorio con capelas no sculo XVI, decorouse cun gran retablo barroco de 1769 e cubriuse de murais leo en 1773. Os tesouros artsticos da catedral son moitos e de gran calidade. Comezando pola nave central, cmpre resaltar as pinturas murais situadas baixo os fermosos rganos barrocos. Estes frescos son obra do chamado Mestre de Mondoedo e foron pintados nas primeiras dcadas do sculo XVI en estilo gtico hispano-flamengo. No lado do evanxeo, estes murais representan varios episodios da vida de san Pedro, mentres que no muro do lado da epstola desenvlvese, en varios rexistros, o dramtico episodio da Degolacin dos Inocentes e, no extremo da dereita do mesmo mural, a Fuxida a Exipto. Tales murais foron trasladados a este lugar tras ser arrincados duns antigos muros que pechaban o coro cara s naves laterais.
11 Camio do Norte

Vista de Mondoedo

De esquerda a dereita: Claustro e fachada da catedral de Mondoedo

No presbiterio e transepto norte atpase o cadeirado coral de principios do renacemento, un conxunto tamn dun notable interese. No extremo sur do cruceiro brese a porta que comunica co claustro catedralicio. Al os peregrinos podan descansar paseando baixo as coxas antes de continuar a sa visita templo. As trazas deste claustro de estilo herreriano corresponden mestre Diego Ibez Pacheco, quen o construu entre 1636 e 1641 por encargo do bispo don Antonio de Valds e do cabido da catedral. O claustro constite un sobrio edificio de planta cadrada, con patio central e con alzado dun s piso, organizado con arcadas de medio punto rematadas por un balastre con blas. A orde drica coida do clasicismo deste hortus conclusus que rodea a un cruceiro gtico, nico vestixio do claustro medieval preexistente. O deambulatorio da catedral mindoniense pose varias capelas. A primeira que se abre man dereita a do Santsimo Sacramento, coecida popularmente como a capela da Virxe Inglesa. A sa arquitectura concibiuse no sculo XIV en estilo oxival e, na sa orixe, estaba aberta primitivo claustro medieval. No seu interior, consrvase unha imaxe gtica da Virxe moi querida na cidade e que procede da Inglaterra de finais do sculo XV. Popularmente, denomnase de dous modos: A Nosa Seora a Grande ou tamn a Virxe Inglesa. Segundo diversos indicios, parece que procede da catedral de San Pablo de Londres.
12

Os Picos. Mondoedo

Chegou a Galicia tras o cambio anglicano, protexida polo nobre e rico comerciante britnico John Dutton, asentado na vila de Viveiro. Unha porta situada algo mis adiante comunica coas estancias que configuran as actuais salas do Museo Catedralicio e Diocesano de Mondoedo. Neste museo atpase un notable conxunto de pezas de arte sacra como a imaxe romnica da Nosa Seora da Sede (s. XII), os relevos ingleses de alabastro que pertencan primitivo retablo maior (s. XIV), o retablo da Madalena (do s. XVI, integrando un relevo do XIV), varias tboas flamengas do sculo XVI, lenzos de Luis Tristn (discpulo do Greco) dedicados a santo Toms de Villanueva, unha Virxe Inmaculada de Roelas (s. XVII) e varios obxectos suntuarios como a arqueta de bano con pranchas de carei e prata repuxada manufacturada en Filipinas a finais do XVII. Por ltimo, tamn hai varios pergameos de msica gregoriana. En Mondoedo hai outros edificios histricos que embelecen as ras e prazas da cidade: a vella Casa Consistorial (1568), a igrexa conventual da Concepcin (1716), a igrexa da Virxe dos Remedios (1733), o Hospital de San Pablo (1755), o Seminario (1775), o Concello novo (s. XVIII), o palacio episcopal (s. XVIII) e a igrexa de Santiago (s. XIX). Nas aforas destaca o convento de San Martio de Vilalourente, Os Picos (s. XVIII).
13 Camio do Norte

Rosetn da catedral de Mondoedo

Virxe Inglesa. Catedral de Mondoedo

Mondoedo Vilalba
Trtase dun itinerario medieval que se forma e desenvolve en poca tarda, durante a baixa Idade Media. Este camio baixomedieval sae de Mondoedo polas ras Fonte Vella e Rigueira para ascender cara s pequenas localidades de San Caetano por Valiadares e Maariz. O camio medieval contina polo fondo do val baado polo ro Valiadares, pasando polos lugares de Valia, Pacios e Lousada. Despois segue ata Gontn, e entra na vila de Abadn, capital do municipio homnimo, situado no comezo da Terra Ch. Nesta vila anda se conserva, da poca medieval, a igrexa romnica de Santa Mara de Abadn, que presenta na fachada portada de arquivoltas tricas e un grande oco para iluminar a nave. A partir de Abadn, o Camio transcorre pola Terra Ch a travs das parroquias de Castromaior e Goiriz. Primeiro chega a Ponterroxal, cruza o ro Arnela por unha ponte medieval,

Igrexa de Santa Mara de Vilalba

Cemiterio de Castromaior

alcanza Castromaior e pasa pola magnfica ponte medieval de Pontevella, que leva os peregrinos a travs dunha rea despoboada; nas inmediacins desta estn os lugares de Mmoa e Outeiro. A ruta contina ata Santiago de Goiriz, segue ata As Chouzas e entra en Vilalba, corazn da Terra Ch, clebre pola sa gastronoma (capns e queixos de San Simn) e encrucillada de camios defendida pola fortaleza dos Andrade; do conxunto defensivo desta, do sculo XV, subsiste a poderosa torre transformada en Parador Nacional de Turismo. A vila de Vilalba unha fundacin do sculo XIII, o que supn que a sa capacidade de atraccin como foco econmico e comercial non cristaliza ata ben entrado o sculo XIV. A partir destes anos, Vilalba xa pode competir coa atraccin que a cidade de Lugo mantera na ruta, axudando a concretar un camio mis curto cara a Compostela e evitando a desviacin que supoa ir, por esta ruta, ata a cidade das murallas.
Torre dos Andrade. Parador de Vilalba
15 Camio do Norte

Queixo de San Simn

Vilalba Sobrado
A partir de Vilalba, o camio segue ata Baamonde e Sobrado dos Monxes, enlazando algns camios reais ben documentados no sculo XVII e que seguramente retomaran camios medievais. O traxecto o seguinte: o camio sae de Vilalba, pasa por Ponte Rodrguez, Boizn, Gabn, San Xon de Alba, Pedrouzos, contina ata Insua, cruza a ponte de Saa, segue ata Ferreira de Pacios e entra en Baamonde. Os peregrinos repousaban nesta pequena vila e atendan a sa devocin na igrexa de Santiago de Baamonde, unha interesante edificacin gtica de mediados do sculo XIV, construda con lembranzas de tradicin romnica na sa decoracin escultrica.
Esquerda: Igrexa de Santiago de Baamonde Abaixo: Ponte de Saa

No seu adro hai rbores centenarias e un calvario formado por tres cruceiros. Sese de Baamonde pola estrada N-VI, paralela ferrocarril e ro Parga. Despois, para chegar a Santa Leocadia de Parga, a ruta xacobea do norte transcorre a travs da pintoresca paisaxe que rodea a fermosa capela de Santo Alberte e cruza a ponte baixomedieval de Santo Alberte, formada por dous arcos oxivais separados por un tallamar central. A capela gtica, construda na segunda metade do XIV; ten nave nica e presbiterio abovedado

Capela de Santo Alberte de Parga Ro Parga

17

Camio do Norte

con crucera e iluminado por unha resgada fiestra oxival. No seu exterior destaca a nobreza da sa cantera reforzada por contrafortes e aberta por portas de arco apuntado. O Camio contina ata San Breixo de Parga e chega a Santa Leocadia de Parga. O camio de peregrinacin contina ata Carballedo, pasa por San Paio de Seixn (Friol), cunha igrexa romnica levantada no medio dunha chaira e que conserva a portada orixinal, sen tmpano, composta de arquivoltas tricas decoradas co infrecuente tema das rosetas, raro no romnico galego; no muro setentrional, un epgrafe informa sobre o autor do templo, o Mestre Juan, e a data de construcin, o ano 1140. O Camio contina por Ponte Leixosa e chega a Santiago de Miraz, lugar onde anda se ergue parte da antiga fortaleza dos Saavedra: unha torre ameada de planta cadrada do sculo XV, hoxe rehabilitada. Preto desta casa-torre levntase a poderosa fortaleza de San Paio de Narla, que na actualidade alberga a seccin de etnografa do Museo Provincial de Lugo.
Esquerda: O Camio por Santa Leocadia de Parga Abaixo: Marco das Pas

Dende a sa torre da homenaxe pdese contemplar unha impresionante panormica. A catro quilmetros est o palacio-fortaleza coecido como Torre de Friol, orixinariamente do sculo XIII, que pertenceu antiga liaxe dos Prado, descendentes dos reis de Galicia e Len. Retmase o Camio do Norte e sguese ata Mantelle, Cabana, Ledro, Travesa, Pedramaior e Marco das Pas, lmite da provincia de Lugo. A partir de aqu, a travs de Esgueva, chgase mosteiro cisterciense de Santa Mara de Sobrado (Sobrado dos Monxes, A Corua).

Fortaleza de San Paio de Narla

Ponte de Parga

19

Camio do Norte

Cocia do mosteiro de Sobrado dos Monxes

Claustro dos peregrinos. Mosteiro de Sobrado dos Monxes

Sobrado Arza Santiago de Compostela


O mosteiro de Sobrado conta cunha antigidade superior s mil anos. Foi fundado como mosteiro familiar e dplice (para mulleres e homes) no ano 952. Durante a segunda metade do sculo X viviu unha poca de prosperidade abeiro dos condes de Prsaras e de san Pedro de Mezonzo, abade de Sobrado antes de ser nomeado bispo de Santiago. En 1142 integrouse na Orde do Cster, gran difusora dos valores da hospitalidade monstica, o que supuxo un apoio fundamental peregrinacin. Sobrado foi o primeiro mosteiro cisterciense de Espaa; a construcin da grande igrexa abacial iniciouse en 1150 e no sculo XVII foi substituda polo actual templo barroco. Da igrexa medieval subsiste a capela de San Xon (1230), no cruceiro norte, a fermosa sala capitular (1215-20) e a cocia do sculo XIII. O mosteiro de Sobrado incorprase Congregacin Cisterciense de Castela en 1498, no marco da reforma das ordes relixiosas auspiciada polos Reis Catlicos. A partir de fins do sculo XV comezou un perodo de profundo anovamento que afectou tamn igrexa e s dependencias monsticas. Comezouse esta renovacin levantando un novo claustro procesional a partir de 1560, en substitucin do medieval. Realizouse con planta rectangular e alzado de das plantas con orde toscana.

Mosteiro de Sobrado dos Monxes


21 Camio do Norte

A sancrista da igrexa ergueuse tamn en poca renacentista, trazada seguindo plano central e con exquisito gusto clasicista polo mestre santanderino Juan de Herrera, quen traballa nela entre 1569 e 1572. Est situada no brazo sur do cruceiro do templo, ocupando o lugar das primitivas capelas abertas nesta parte da igrexa medieval. de planta cadrada cuberta por unha cpula de media laranxa sostida sobre trompas en forma de vieira e accdese a ela por unha entrada en forma de arco de triunfo de medio punto sobre pilastras xnicas. O sculo XVII ser a poca de maior impulso construtivo do mosteiro de Sobrado. As obras de renovacin incianse en 1623, coa construcin do claustro dos Peregrinos, de planta cadrada e dous pisos de altura, con alzado de ordes clsicas superpostas: drica no inferior e xnica no superior. As dependencias deste claustro anuncian o interese do mosteiro por ser digna hospedara para aqueles que pasaban polo cenobio na sa ruta cara a Santiago de Compostela. Poucos anos despois, en 1630, comezaron as obras dunha nova igrexa do mosteiro. A construcin continuou en 1647, seguindo novas trazas do arquitecto Pedro Monteagudo, que traballar nela ata o seu falecemento en 1700, acadando unha das mis impresionantes obras do barroco galego. Mostra, esta fermosa igrexa de planta de cruz latina, un espectacular alzado de orde composta, cpula sobre o cruceiro e unha fachada, que se concluu en 1666, de extraordinaria verticalidade e gran plasticidade na sa decoracin. arquitecto Pedro Monteagudo tamn se debe a realizacin da capela do Rosario (1673), situada no transepto norte, configurando un magnfico espazo de plano central cuberto con cpula sobre pendentes. O seu carcter barroco enriqucese cos teatrais efectos que afectan ambiente, decoracin, disposicin de retablos e iluminacin. Os ricos detalles ornamentais desta capela realzanse a base de labores en relevo de gran naturalismo, orquestrados nun programa de exaltacin do triunfo do Rosario sobre o pecado orixinal. Os monxes cistercienses de Sobrado, tras os desarranxos causados polos procesos desamortizadores do sculo XIX e o posterior abandono do edificio, regresaron seu mosteiro para rehabilitalo e darlle vida. Na actualidade est totalmente recuperado e amsase en todo o seu antigo esplendor.
22

O Camio por Boimorto

Fachada do mosteiro de Sobrado dos Monxes

Deixando atrs a hospitalidade e seguridade de Sobrado, a ruta contina ata as localidades de Vilarchao, Peruxil e Carelle, onde se pode visitar a igrexa de San Lourenzo. Despois alcnzase o lugar de Corredoiras e psase por unha encrucillada de camios, antes de encamiarse cara a Boimorto e polo ncleo de Gndara. O Camio Norte nese finalmente Francs na vila de Arza, clebre polos queixos da comarca, onde o camio se fai urbano. Hai fontes documentais do sculo XIII que se refiren a este tramo local como Camio de Oviedo; e anda hoxe en da recibe esta ra o nome de Ra do Camio. Deste xeito, a infraestrutura viaria e asistencial do Camio Norte encntrase co seu camio irmn e xuntos dirxense cara a Compostela, a meta soada. En Arza vistase a igrexa de Santiago e mais a capela da Madalena, que pertenceu a un hospital de peregrinos e, se o tempo non se nos bota enriba, pdese facer turismo rural nas fermosas proximidades do encoro de Portodemouros. A ruta, a partir de Arza, a francesa: o Camio de Santiago intrnase entre prados, carballos e eucaliptos que rodean pequenas aldeas como Calzada, Calle, Ferreiros, Salceda, Brea, Santa Irene onde se fai un alto para visitar a sa igrexa e Ra, antes de entrar a Arca, capital municipal do Pino, ltimo concello antes de chegar a Santiago. En terras compostels, o peregrino chega Lavacolla, pasa polas inmediacins do aeroporto composteln e alcanza o clebre Monte do Gozo rea residencial para peregrinos e visitantes e, dende as sas alturas, divisa por vez primeira o perfil da cidade apostlica e as torres da catedral que acolle a tumba de Santiago o Maior.
23 Camio do Norte

Peregrinos por Arza

Igrexa de San Lourenzo de Carelle

En Santiago
O Camio do Norte entra na parte urbana de Santiago (258 m) polo barrio de San Lzaro, convertido nunha zona de servizos na que se sitan o Palacio de Congresos e Exposicins, o estadio multiusos, diversos centros administrativos do Goberno galego e o Pavilln de Galicia, con exposicin permanente sobre Galicia e os Camios de Santiago. Os dous edificios de maior relevancia histrica desta zona, en todo caso moi recentes, son o vello lazareto (s. XIX) e a capela de San Lzaro (mediados s. XX). Despois de deixar atrs a zona residencial de Fontias, na que se abre unha das maiores reas comerciais da cidade, o peregrino chega antigo barrio e ra dos Concheiros, onde se colocaban os postos que lles vendan as cunchas de vieira s peregrinos acabados de chegar. Esta tradicin fixo que tamn se coecese os peregrinos popularmente na cidade como concheiros. A zona histrica da vila mstraselle peregrino dende a pequena praza de San Pedro, na que se levanta un cruceiro cargado de lendas. Baixando pola ra de San Pedro, a encrucillada da Porta do Camio de significativo nome permtelle peregrino observar sa dereita dous dos mis representativos edificios da cidade: o antigo convento de San Domingos de Bonaval sede do Museo do Pobo Galego que alberga a nica igrexa gtica da cidade sede do Panten de Galegos Ilustres, e o Centro Galego de Arte Contempornea (CGAC),

obra do arquitecto portugus lvaro Siza, hoxe consolidado como un dos espazos mis salientables da arte contempornea en Espaa. Unha vez superada a Porta do Camio, a ruta entra no seu ltimo tramo seguindo diversas ras e prazas peons. A primeira a ra de Casas Reais, con varios edificios relevantes e na que antigamente se asentaba o gremio de cambiadores de moeda. sa esquerda deixa o peregrino a pequena pero fermosa parroquial neoclsica da Nosa Seora do Camio, para pasar uns metros mis arriba ante a impresionante capela das nimas, ambas de finais do sculo XVIII e con interesantes coleccins que se poden visitar. O penltimo paso antes de entrar na baslica pasa pola praza de Cervantes, o primeiro grande espazo histrico de encontro e comercio da cidade, na que se situou o Concello ata finais do sculo XVIII. A igrexa parroquial de San Bieito do Campo s. XVIII, tamn neoclsica, un dos edificios mis antigos desta praza. Dende este lugar, o Camio Francs ten como senda tradicional a que discorre pola ra da Acibechera, deixa sa dereita a impoente fachada do antigo mosteiro de San Martio Pinario (ss. XVII-XVIII) pola cal se accede a un dos mis impresionantes claustros de Galicia, e entra na catedral pola antiga porta romnica do Paraso. Esta porta, coecida hoxe como da Acibechera, foi substituda na segunda metade do sculo XVIII por unha obra de transicin do barroco neoclsico Durante os Anos Santos Compostelns os peregrinos optan por entrar na baslica pola Porta Santa, na praza da Quintana, que permanece aberta s durante os devanditos perodos.

San Domingos de Bonaval Praza da Quintana Praza do Obradoiro Porta Santa da catedral

A cidade histrica
Unha vez que se visitou a catedral compostel, punto de chegada e encontro dos peregrinos, a cidade de Santiago ofrceselle visitante con todo o seu esplendor histrico, en toda a sa diversidade e dinamismo presentes. A actual cidade de Santiago de Compostela nace como un pequeno ncleo de monxes custodios redor do sepulcro do Apstolo no momento do seu descubrimento, contra o ano 820. O desenvolvemento da cidade na Idade Media espectacular, grazas auxe europeo das peregrinacins, que a converte, con Xerusaln e Roma, nun dos tres grandes centros da Cristiandade. Dende o sculo XV XIX a cidade alterna momentos de dinamismo e de certa decadencia, seguindo os vaivns da historia galega, espaola e europea. As peregrinacins perden peso, mais Santiago consoldase como centro cultural coa creacin da Universidade, e mantn a sa influencia relixiosa, o que se reflicte na sa renovacin urbana renacentista e barroca, tan presente e palpitante nos mis sobranceiros edificios histricos da cidade.

A cidade actual
Santiago vive dende a segunda metade do sculo XX un continuado perodo de expansin. progresivo renacemento das peregrinacins, que manteen o seu significado espiritual tradicional, engdeselle o singular e imparable atractivo turstico-cultural do Camio de Santiago. Nos ltimos anos Santiago, capital administrativa da comunidade autnoma galega, dotouse de grandes infraestruturas culturais e tursticas, e consolidou a sa proxeccin internacional como centro histrico-cultural e europesta; algo que confirman da a da os milleiros de peregrinos e turistas que, en calquera poca do ano, a visitan. Cidade declarada Ben Patrimonio da Humanidade pola UNESCO, quere manter neste novo sculo a sa milenaria chamada esprito, a concordia e o progreso, a travs do significado histrico do Camio de Santiago.

Cidade da Cultura Centro Galego de Arte Contempornea

Pazo de Raxoi Botafumeiro

Na catedral
A catedral de Santiago empezouse a construr no 1075; un dos grandes monumentos europeos, tanto a nivel artstico, como simblico. Dende a sa orixe romnica, evolucionou a travs dos mis diversos estilos, especialmente o barroco, que acadou a sa cima na fachada do Obradoiro (1738-1750). Percorrendo as sas naves e Museo posible acceder a un patrimonio tan singular como diversificado nos seus contidos e significados. Durante a visita conxunto catedralicio, o peregrino adoita cumprir cun ritual que o levar camarn do altar maior para darlle a tradicional aperta apstolo Santiago unha escultura de orixe romnica e visitar deseguido a cripta na que se conservan os seus restos. A visita Prtico da Gloria tamn forma parte deste ritual, as como a asistencia misa do peregrino 12,00 h. na que frecuente o funcionamento do botafumeiro, grande incensario que co seu voo dende o alto da nave do cruceiro sorprende a todos os visitantes. Tras a estancia na catedral, o peregrino, se dispn das credenciais que xustifican a sa peregrinacin a p, dacabalo ou en bicicleta, pode solicitar na Oficina do Peregrino a compostela, o documento acreditativo da sa peregrinacin, concedido polo Cabido catedralicio. A partir dese momento brese ante el, en plenitude, a cidade de Santiago de Compostela.
26 27 Camio do Norte

Plano do casco histrico de Santiago


1 Catedral-Porta Santa-Pazo de Xelmrez 2 Pazo de Raxoi 3 Hostal dos Reis Catlicos 4 Colexio de San Xerome 5 Igrexa de San Fructuoso 6 Colexio de Fonseca 7 Casa do Cabido 8 Casa da Conga 9 Casa da Parra 10 Convento de San Paio de Antealtares 11 Mosteiro de San Martio Pinario 12 Igrexa de San Martio Pinario 13 Casa do Den. Oficina do Peregrino 14 Pazo de Vaamonde 15 Pazo de Bendaa 16 Igrexa de Santa M Salom 17 Convento de San Francisco 18 Convento do Carme 19 Convento de Santa Clara 20 Igrexa e antigo hospital de San Roque 21 Casa Gtica. Museo das Peregrinacins 22 San Domingos de Bonaval. Museo do Pobo Galego 23 Centro Galego de Arte Contempornea 24 Facultade de Xeografa e Historia 25 Igrexa da Universidade 26 Igrexa de San Fiz 27 Convento e igrexa de Madres Mercedarias 28 Colexio das Orfas 29 Igrexa de San Miguel dos Agros 30 Igrexa de Santa Mara do Camio 31 Igrexa de San Bieito do Campo 32 Convento de Santo Agostio 33 Colexio de San Clemente 34 Capela Xeral de nimas 35 Capela de Santiago 36 Igrexa do Pilar 37 Colexiata de Santa Mara a Real de Sar Camio do Norte / Camio Francs

28

29

Camio do Norte

Rede de albergues
Dende o 1 de xaneiro de 2008, para acceder s albergues o peregrino deber comprar en cada un deles un bono-albergue (3 ), que habilita unicamente para o uso das instalacins nas que foi adquirido e na data que figura no anverso. Non ser valido en calquera outra data nin noutro albergue. S se poder permanecer unha noite en cada albergue, ags nos do Monte do Gozo e San Lzaro, ambos os dous en Santiago de Compostela, e o nmero de peregrinos acollidos cada da estar limitado s camas que tea cada instalacin. A orde de preferencia a de sempre: peregrinos a p, dacabalo, en bicicleta e os que viaxan con coche de apoio. Unha vez adquirido o bono moi importante que se conserve ata que se abandone o albergue, no caso contrario, os albergueiros/as podern pedirlle ao peregrino que desaloxe as instalacins. O albergue deber deixarse libre antes das 8 da ma para permitir a sa limpeza. Permanecer aberto desde as 13 ata as 22 horas. No caso de que chegue algn peregrino con mobilidade reducida poder pedirse a colaboracin das persoas xa aloxadas tras ter completado o albergue o seu aforo, co obxecto de acomodalo nas instalacins. En calquera caso, o peregrino e cantos se achegan Camio de Santiago dispoen doutras alternativas para a hora do seu descanso. Diversos centros relixiosos e municipais atenden tamn o peregrino, sobre todo nos momentos de maior afluencia. Nos ltimos anos tamn xurdiu, longo das distintas rutas, unha moderna e variada rede de hoteis e casas de turismo rural que diversifica os servizos e atractivos do Camio.

De esquerda a dereita, albergues de Ribadeo, Lourenz, Vilalba e Sobrado

1. Ribadeo 2. Vilanova de Lourenz 3. Mondoedo 4. Gontn 5. Vilalba 6. Baamonde

7. Sobrado dos Monxes 8. Arza 9. Santa Irene 10. O Pino 11. Monte do Gozo 12. San Lzaro

Albergue

Punto de informacin do Camio

Gontn
Edificio restaurado Gontn, Abadn 26 prazas Prximo albergue, a 22 km (Vilalba)

Arza
Rehabilitacin de casa urbana tradicional* Cima do Lugar, 6. Arza 50 prazas 10 prazas para bicicletas Prximo albergue, a 17 km (Santa Irene, O Pino)

Vilalba
Edificio de nova planta* Polgono industrial de Vilalba. Zona da Cruz Vermella. Vilalba 48 prazas 10 prazas para bicicletas Prximo albergue, a 18 km (Baamonde, Begonte)

Santa Irene
Rehabilitacin de casa rural* Santa Irene. Arca. O Pino 36 prazas 5 prazas para bicicletas Prximo albergue, a 4 km (Arca, O Pino)

Baamonde
Rehabilitacin de casa* Estrada Terra Ch, 9. Baamonde. Begonte 94 prazas Prazas para bicicletas Prximo albergue, a 41 km (Sobrado dos Monxes)

O Pino
Edificio de nova planta* Pedrouzo. Arca. O Pino 126 prazas Prximo albergue, a 15 km (Monte do Gozo, Santiago de Compostela)

Monte do Gozo
Conxunto de nova planta* Monte do Gozo. Santiago de Compostela 400 prazas (800 en Ano Santo) 100 prazas para bicicletas San Lzaro (residencia de peregrinos) Edificio de nova planta* Ra San Lzaro, s/n Santiago de Compostela 80 prazas Prazas para bicicletas

Sobrado dos Monxes


Interior do albergue de Baamonde

Ribadeo
Rehabilitacin de edificio* rea recreativa O Cargadeiro. Ribadeo 12 prazas 8 prazas para bicicletas Prximo albergue, a 30 km (Vilanova de Lourenz)

Vilanova de Lourenz
Rehabilitacin de edificio* Campo da Feira, 15. Vilanova de Lourenz 30 prazas 5 prazas para bicicletas Prximo albergue, a 8 km (Mondoedo)

Mondoedo
Rehabilitacin da sancrista da capela da Venerable Orde Terceira de San Francisco* San Pedro de Alcntara, s/n Mondoedo 28 prazas 5 prazas para bicicletas Prximo albergue, a 17 km (Gontn, Abadn)

Espazos rehabilitados da Casa das audiencias do mosteiro de Sobrado dos Monxes* Mosteiro de Sobrado dos Monxes. Ra Convento, s/n. Sobrado dos Monxes 66 prazas Prximo albergue, a 23 km (Arza)

* Acondicionado para minusvlidos

32

33

Camio do Norte

Servizos
Concellos
Ribadeo
Pza. de Espaa, 1 Tf.: 982-120701 Fax: 982-130975 ribadeo@ribadeo.org www.ribadeo.org

Urxencias
Vilalba
Pza. da Constitucin, 1 Tf.: 982-510305 Fax: 982-511815 info@vilalba.org www.vilalba.org

Arza
Ra Santiago, 2 Tf.: 981-500000 Fax: 981-500914 alcaldia@arzua.dicoruna.es www.concellodearzua.org

Urxencias mdicas
061

Emerxencias (de calquera tipo, gratuto e internacional) 112

Barreiros
Ra Vila, 63. San Cosme de Barreiros Tf.: 982-124002 Fax: 982-124110 concello@barreiros.e.telefonica.net

Guitiriz
Ra do Concello, 4 Tf.: 982-370109 Fax: 982-372178 concelloguitiriz@teleline.es

O Pino
Pedrouzo, s/n. Arca Tf.: 981-511002 Fax: 981-511123 correo@opino.dicoruna.es www.concellodeopino.com

Informacin Xacobeo
Oficina de Informacin, Santiago
Tf.: 902-332010 Ra do Vilar, 30-32, baixo informacion.xacobeo@xunta.es

Begonte
Pza. dos Irmns Souto-Montenegro, 1 Tf.: 982-396143 Fax: 982-396155 concello.de.begonte@eidolocal.es

Trabada
Ra do Concello, 15 Tf.: 982-135011 Fax: 982-135257

Santiago de Compostela
Pza. do Obradoiro, s/n Pazo de Raxoi Tf.: 981-542300 Fax: 981-563864 alcalde@aytocompostela.es www.santiagodecompostela.org

Pxina Web
www.xacobeo.es

Vilanova de Lourenz
Pza. do Conde Santo, s/n Tf.: 982-121006 Fax: 982-121506 sixlourenza@terra.es

Friol
Pza. de Espaa, 1 Tf.: 982-375001 Fax: 982-375206 friol@fegamp.es www.lugonet.com/friol

Central de reservas de Turismo Rural


Tf.: 902-200432 webrural@xunta.es

Mondoedo
Pza. do Concello, 1 Tf.: 982-524003 Fax: 982-507421 mondonedo@fegamp.es www.mondonedo.com

Sobrado dos Monxes


Pza. Portal, 1 Tf.: 981-787508 Fax: 981-787577 correo@sobrado.dicoruna.es www.sobrado-es.com

Oficinas de Turismo
Ribadeo
Ra Dionisio Gamallo Fierros, s/n Tf.: 982-128689

Abadn
Xeneral Franco, 29 Tf.: 982-508021 Fax: 982-508051 abadin@concellos.es www.concello.abadin@eidolocal.es

Lugo
Pza. Maior, 27-29 Tf.: 982-231361

Boimorto
Vilanova, 1 Tf.: 981-516020 Fax: 981-516045 correo@boimorto.dicoruna.es

A Corua
Drsena da Maria, s/n. Tf.: 981-221822

Turgalicia
Tf.: 902-200432 Fax: 981-542510 www.turgalicia.es

Santiago de Compostela
Ra do Vilar, 30-32, baixo Tf.: 981-584081

34

35

Camio do Norte

Os Camios de Santiago
O descubrimento do sepulcro do apstolo Santiago o Maior, a principios do sculo IX, xerou axia unha multitudinaria corrente de peregrinacin cara sa localizacin no que hoxe a cidade galega de Santiago de Compostela. Esta afluencia acabou formando, dende os mis diversos puntos de Europa, unha densa rede de itinerarios coecida, no seu conxunto, como o Camio de Santiago, ou Ruta Xacobea. Os momentos de maior apoxeo da peregrinacin producronse nos sculos XI, XII e XIII coa concesin de determinadas indulxencias espirituais. Mais esta corrente mantvose, con maior ou menor intensidade, longo dos restantes sculos. Dende a segunda metade do sculo XX o Camio de Santiago vive un novo renacer internacional que combina o seu tradicional acervo espiritual e socio-cultural co seu poder de atraccin turstica e como renovado lugar de encontro aberto a todo tipo de xentes e culturas. Tradicionalmente, os perodos de maior afluencia de peregrinos e visitantes do Camio coinciden cos Anos Santos Compostelns, que se celebran cada 6, 5, 6 e 11 anos, pero calquera ano e momento idneo para realizar algn itinerario desta ruta e visitar a sa cidade meta, Compostela.

37

Camio do Norte

Camio de Europa
O Camio de Santiago xerou longo dos seus doce sculos de existencia unha extraordinaria vitalidade espiritual, cultural e social. Por mor del naceu a primeira gran rede asistencial de Europa e creronse mosteiros, catedrais e novos ncleos urbanos. Grazas encontro entre xentes de tan diversa procedencia que esta ruta propiciou, xurdiu unha cultura baseada no intercambio aberto de ideas e correntes artsticas e sociais, as como un dinamismo socioeconmico que favoreceu, sobre todo durante a Idade Media, o desenvolvemento de diversas zonas de Europa. A pegada do Camio e dos peregrinos a Compostela recoecible en infinidade de testemuos pblicos e privados, en distintas manifestacins da arte ou, por exemplo, nos mis de mil libros que nas ltimas dcadas se ocuparon en todo o mundo desta senda, obra e patrimonio de todos os europeos. As vas principais do Camio de Santiago foron declaradas Primeiro Itinerario Cultural Europeo (1987) polo Consello de Europa, Ben Patrimonio da Humanidade pola UNESCO nos seus trazados longo de Espaa e Francia (1993 e 1998, respectivamente) e Premio Prncipe de Asturias da Concordia 2004, outorgado pola Fundacin Prncipe de Asturias.

Galicia, o pas de Santiago


A Pennsula Ibrica formara parte, segundo determinados textos antigos, das terras nas que o apstolo Santiago predicou o cristianismo. Tras morrer decapitado en Palestina, polo ano 44 d.C., os seus discpulos, conforme tradicin, trasladaron o seu corpo nunha nave a Galicia, unha das terras hispnicas includas na sa predicacin. Os difciles tempos dos primeiros anos do cristianismo e a despoboacin de boa parte do norte peninsular levaran esquecemento do lugar do enterramento. Con todo, polo ano 820 descbrense uns restos que as autoridades eclesisticas e civs consideraron os de Santiago o Maior. Sucede nunha perdida fraga galega e o acontecemento dara lugar nacemento da actual cidade de Santiago de Compostela. Convertida na atractiva meta dunha peregrinacin que levaba sepulcro do nico apstolo de Cristo enterrado en terras europeas xunto con San Pedro, en Roma, a Santiago irn chegando, longo dos sculos, peregrinos de toda procedencia e polos mis diversos itinerarios.

Camio Francs Camio do Sueste Va da Prata Camio Portugus Ruta do mar de Arousa e ro Ulla Camio de Fisterra-Muxa Camio Ingls Camio do Norte Camio Primitivo

Camios xacobeos galegos


Debido gran diversidade de procedencias dos peregrinos iranse definindo sobre o chan galego seis itinerarios principais de chegada dende toda Europa. O itinerario que acada unha maior concorrencia e relevancia, tanto socio-econmica como artstica e cultural, o denominado Camio Francs, que entra en Espaa, dende Francia, polos montes Pireneos, e en Galicia polo mtico alto do Cebreiro. Pero outros cinco itinerarios conseguiron facerse, as mesmo, un lugar na historia das peregrinacins xacobeas.

40

41

Camio do Norte

Son os Camios Primitivo e do Norte, que acadaron sona nos primeiros tempos da peregrinacin, con dous trazados principais que entran en Galicia por Asturias, procedentes do Pas Vasco e Cantabria; o Camio Ingls, seguido sobre todo polos peregrinos que dende o norte de Europa e as Illas Britnicas arribaban a portos como os da Corua e Ferrol; o Camio Portugus, que dende o sudoeste de Galicia utilizaban os peregrinos procedentes de Portugal, e o Camio do Sueste, polo que se dirixan a Santiago os peregrinos que, dende o sur e o centro da Pennsula, seguan a popular Va da Prata, entre Mrida e Astorga, para continuaren, dende terras ourenss, ata Compostela.

Tamn se consideran itinerarios xacobeos, pola sa simboloxa histrica, outros dous. Son o Camio de FisterraMuxa, utilizado por determinados peregrinos medievais que, despois de venerar a tumba apostlica, se sentan atrados pola viaxe ata o cabo Fisterra, o extremo occidental da terra naqueles tempos coecida, e a denomina da Ruta do mar de Arousa e ro Ulla, que rememora o itinerario polo que, segundo a tradicin, chegaron en barco a Galicia os restos mortais do apstolo (s. I).

Cabo Fisterra. Camio de Fisterra-Muxa

O Cebreiro. Camio Francs Oseira. Camio do Sueste-Va da Prata Compostela e credencial A Corua. Camio Ingls
42 43 Camio do Norte