Está en la página 1de 45

1 Fonemas, sons e grafas.

1.1 Sistema voclico:


Punto de articulacin: Lugar da boca onde se articula: Anteriores ou Palatais, Central, Posteriores ou Velares. Modo de articulacin: Abertura da boca: Pechadas, Semipechadas, Semiabertas, Abertas. Sonoridade: Todas as vogais son sempre sonoras.

Posicin tnica e pretnica: 7 vogais. Punto de articulacin Anterior-Palatal Central /i/ /e/ // /a/ // Posterior-Velar /u/ /o/

Pechada Abertura Semipechada Semiaberta Aberta

Posicin tona: 5 vogais. Punto de articulacin Anterior-Palatal Central /i/ /e/ /a/ Posterior-Velar /u/ /o/

Abertura

Pechada Semipechada Aberta

Posicin tona final: 3 vogais. Punto de articulacin Anterior-Palatal Central /e/ /a/ Posterior-Velar /o/

Abertura

Semipechada Aberta

Son vogais semiabertas en posicin tnica as seguintes: Os nomes das seguintes letras: e, o, efe, ele, eme, ene, ee, erre, ese. Os nomes rematados en -el e -ol (e os seus plurais): mel, papel, papeis, sol, caracol, caracois. Os nomes rematados en -elo(s) ou -ela(s): amarelo, carambelo, vela, cidadela, subela. As seguintes palabras: fento, sete, , home, nora, rogo,

Son vogais semipechadas en posicin tnica as seguintes: Os nomes das seguintes letras: be, ce, de, gue, pe, que, te, xe, ceta. 1

As palabras rematadas en -es: marqus, cambads, Salns. O o do ditongo ou: touro, roupa, mouro, ouro. As seguintes palabras: medo, rede, neno, remo, collo,agora, morro, xenro, dedo,

1.2 Sistema consonntico:


Punto de articulacin: Lugar da boca onde se articula: Bilabiais (beizos), Labiodentais (beizo inferior contra dentes superiores), Interdentais (punta da lingua entre os dentes), Dentais (lingua contra a parte de dentro dos dentes), Alveolares (punta da lingua no comezo das enxivas), Palatais (lingua apertada contra o padal), Velares (parte traseira da lingua contra o veo do padal). Modo de articulacin: Modo en que se articula: Oclusivas (a sada do aire interrmpese pronunciar o son), Fricativas (o aire sae sen interromperse en ningn intre), Africadas (teen unha primeira fase de fricacin e unha segunda de oclusin), Nasais (o aire sae en parte polo nariz), Laterais (o aire sae por ambos lados da lingua), Vibrantes (a punta da lingua vibra unha vez -simple-, ou mis veces -mltiple-). Sonoridade: As consoantes poden ser xordas (non vibran as cordas vocais) ou sonoras (vibran as cordas vocais). As consoantes xordas son: /p/, /t/, /k/, / /, / /, /s/, / /, /f/. Regra nemotcnica: as consoantes que estn nas tres palabras seguintes son xordas: petaca, chozas, xefe. Tdalas demais son sonoras.
Modo de articulacin Bilabial Oclusiva Fricativa Africada Nasal Lquida Lateral
Simple

Labiodental

Punto de articulacin Interdental Dental Alveolar

Palatal

Velar

s x /b/ /p/

x /f/

x //

s x /d/ /t/

x /s/

x // //

s x /g/ /k/

/m/

/n/ /l/ // /r/

// //

//

Vibrante

Mltiple

A representacin grfica destes fonemas a seguinte: -/p/: p -/d/: d -/t/: t -/f/: f -/s/: s -/m/: m -/n/: n -/l/: l -/b/: b (boi); v (vulto); w (wagneriano) -/k/: c+a,o,u (casa, cousa, cu); qu+e,i (queixo, quixen); k (kantiano) -/g/: g+a,o,u (gato, gorentar, gusto); gu+e,i (guerra, guitarra) -//: z+a,o,u (zapato, zoscar, zume); c+e,i (cear, cinco) -//: x (xamn, xerra, coxo) -//: ch (chafallada, che, chorar, choiva) -//: (bao, soo, poer) -//: nh (unha, algunha, anhelo); -n final (un, camin) -//: ll (coello, pallaso) -//: r en posicin intervoclica e final (caro, pera, calor) -/r/: r en posicin inicial e tras consoante (roubar, xenro) e rr en posicin intervoclica (carro, correr)

1.3 Os ditongos.
Cando hai das vogais na mesma slaba estamos ante un ditongo. Para que haxa un ditongo unha das das vogais ha de ser forte (a, e, o) e a outra dbil (i, u), sendo a tnica sempre a vogal forte: pai, cantei, bocoi / pau, leu, levou / piar, consciente,criterio / ruada, conspicuo . Se a tnica a vogal dbil entn prodcese un hiato: pas, peo, odo / bal / ra, asube, ro / la, rece, enfo. Tamn se produce un ditongo cando das vogais dbiles van na mesma slaba: subiu, puiden. Sen embargo para que haxa ditongo a vogal tnica ha de ser a primeira; se a tnica a segunda entn non hai ditongo senn hiato: mido, run. A combinacin de tres vogais na mesma slaba (tritongo) tende a non existir no galego falado, preferndose a divisin en das slabas: Bi-ei-to, vi-ei-ros, a-mi-ei-ro, min-gu-ou. Se o ditongo comeza por vogal forte (a, e, o) chmase decrecente, e se comeza por vogal feble (i, u) crecente.

1.4 A gheada e o seseo.


A gheada consiste en articular o fonema oclusivo, velar, sonoro /g/ como fricativo, velar, sonoro /h/. Normativamente pdese optar por calquera destas das pronuncias, sendo ambas igual de correctas. Sen embargo na escrita non se reflicte o fenmeno da gheada. O seseo consiste na non existencia no sistema fontico do fonema fricativo, interdental, xordo //; en lugar deste fonema sempre se pronuncia o fricativo, alveolar, xordo /s/. Se o seseo se produce en todas as posicins chmase explosivo (sinco, des), e se s se produce en posicin final de slaba chmase implosivo (cinco, des). Igual que ocorre coa gheada o seseo non se reflicte na escrita.

1.5 Anotacins sobre certas pronuncias.


A contraccin da preposicin a co artigo o reslvese graficamente como ao ou . En calquera caso a nica pronuncia admisible // (o semiaberto), que a que se d en todo o territorio galego. As seguintes palabras son agudas en galego: chofer, fluor. Son palabras graves: acne, stur, atmosfera, diocese, elite, heroe, karate, medula, msil, omoplata, parasito, rptil, txtil, traquea. Son esdrxulas: aerdromo, aerlito, alvolo, amlgama, aurola, dnamo, dodo, nclise, boe, olimpada, perodo, prclise, rubola, termstato.

1.6 O alfabeto.
Letras ou grafemas do galego: a, b, c, d, e, f, g (gue), h (hache), i, l, m, n, , o, p, q (que), r, s, t, u, v, x, z. Ademais existen os dgrafos (combinacin de das letras para representar un son): ch (ce hache), gu (gue u), ll (ele dobre), nh (ene hache), qu (que u), rr (erre dobre). Escrbense con b: abalar, abel (abeleira, abeledo), baldeirar, baleirar, bidueiro, billa, birollo, bolboreta, dbeda, dbida, fibela, gabin, goberno, marabilla (marabilloso), mbil (autombil, inmbil, mobilidade), pobo, rebentar, ribeira, trobador (trobar, trobadoresco). Escrbense con v: adival, acivro, av, avogado, corveta, covarde (covarda), chuvasco (chuvasqueiro, choiva), deslavazado, devalar, devecer, devesa, eiva, escaravello, escarvar, esvelto, gravar (gravacin, gravado), gravata, louvar, ouvear, vaixela, varrer, vasoira, vermello, verniz, verza, viruxe, voda, voitre, vulto (avultar, avultamento). Escrbense sen h: a, baa, ermida, ermo, inchar (inchable), irmn, oco, ombro, orfo, so, ovo, mero... Escrbense con h: harmona (harmnica, filharmona, filharmnica), hedra, Henrique, Helena, helmo, hendecaslabo, hind. Escrbense con s: escavar (escavacin, escavadora), estender (pero extensin, extenso), estraar (estrao, estraeza), estranxeiro, estremo.

2 A acentuacin e puntuacin.
2.1 Uso do til.
Segundo a posicin que a slaba tnica ocupe dentro da palabra, estas clasifcanse en: Monoslabas: S teen unha slaba: mel, sol, dor, e, xa. Agudas: A slaba tnica a final: papel, pastor, papn, arroz, av. Graves: A slaba tnica a penltima: mesa, libro, zapato, til. Esdrxulas: A slaba tnica a antepenltima: lxico, dxoo, tmpano, tpedo.

Para saber cal a slaba tnica en cada palabra utilzase o til agudo () sobre a vogal tnica. As regras de colocacin do til son as que seguen: As palabras monosilbicas non se acentan nunca, a non ser con funcin diacrtica. As palabras agudas acentanse s se rematan en vogal, -n, -s, -ns: irm, aqu, fatn, fuss, corazns. Non se acentan as palabras agudas que rematan en ditongo decrecente ou ditongo decrecente mis s: bocoi, mirei, partiu, ademais, despois, animais. As palabras graves acentanse cando rematan en consoante que non sexa -n, -s, -ns: difcil, mrtir, bceps, trax. As palabras esdrxulas sempre levan til: mgoa, dxoo, cgado, prximo, plstico. Cando as vogais i, u son tnicas e van antes ou despois doutra vogal forte (a, e, o) levan til: acento, anda, bal cada, egosmo, moa, raa, roa, sado. Cando das vogais dbiles (i, u) van xuntas non se pon til se a tnica a primeira das vogais, e ponse til se a tnica a segunda: puido, Tui, partiu / rudo, muo, mido, flur, run. Non se acentan: Os adverbios rematados en -mente: comunmente, dificilmente, friamente. Os demostrativos e o numeral un: quero esta mesa-quero esta, mira esa casa-mira esa, dme un. As interrogativas e exclamativas directas: cal, canto, como, onde, que queres?, cando vs?, que desgraza! Nas interrogativas indirectas os pronomes non levan til, ags cando cmpre evitar confusins ou ambigidades: pregntalle cando volve, dille que queres/dille qu queres.

2.2 O acento diacrtico.


sase para distinguir das palabras que teen a mesma forma escrita, pero que se diferencian polo seu significado; en moitos casos o til diacrtico diferenza unha vogal semiaberta dunha vogal semipechada (o til diacrtico sase entn sobre a vogal semiaberta, non levando til a semipechada): , , s, s (preposicin a + artigo) /// o, a, os, as (artigo) c, c, cs, cs (partcula comparativa ca + artigo) /// co (con+o) , ca (part. comparativa), cos (con + os). ns, vs (nosoutros, vosoutros) /// nos (en + os, pron. tono), vos (pron. tono) mis (adv) /// mais (conxuncin equivalente a pero) s (adx. e adv.) /// so (preposicin: debaixo de) fra (adv: lugar exterior /// fora (verbo ser, ir) n (subst. atadura) /// no (en + o) bla (subst: esfera) /// bola (subst: peza de pan) d (subst: compaixn) /// do (de + o) p (subst: parte do corpo) /// pe (subst: nome de letra) so (subst: parte do esqueleto) /// oso (subst: animal) pla (subst: rama; poela) /// pola (por + a; subst: galia) prsa (adv: apuro) /// presa (subst: presada; adx: prendida) t (subst: infusin) /// te (pronome)

ch (adx: plana) /// cha (che + a) m (adx: mala) /// ma (me + a) pr (vbo: poer) /// por (prepos.) cmpre (vbo: necesario) /// compre (vbo: merque) cmpren (vbo: son necesarios/as) /// compren (vbo: merquen) (vbo ser) /// e (conxuncin) d (vbo dar) /// da (de + a) ds (vbo dar) /// das (de + as) vs (vbo vir) /// ves (vbo ver) vn (vbo vir) /// ven (vbo ver)

Estas formas diacrticas manteen o til cando entran en combinacin con pronomes: che moi bo, ti dsmo a min, vou plo enriba da mesa.

2.3 Os signos de puntuacin.


A coma.
Indica unha pequena pausa dentro da oracin. En xeral, sepranse con coma: Os elementos dunha serie que non van unidos por conxuncin. Os vocativos: agradzovos, amigos, a vosa confianza. Calquera aclaracin que interrompa a lia argumental e de entoacin: o unha aposicin: o sol, implacable, queimaba as vias. o unha oracin de relativo explicativa: as bicicletas, que non contaminan, poden circular polo parque. o adverbio ou locucin: a sa reaccin, efectivamente, era a esperada.. o calquera aclaracin: calquera da, sen darse conta, tira o leite pola fiestra o para separar oracins curtas: despediuse cun aceno, colleu o abrigo, baixou as escaleiras e perdeuse na ra baldeira.

O punto e coma.
Marca unha pausa que separa oracins intimamente ligadas polo sentido, especialmente se xa existen comas no pargrafo: o camareiro, moi cerimonioso, entrgalles a carta; elas mrana, de vagar, mentres seguen a conversa.

O punto.
Marca unha pausa que separa oracins.

Os dous puntos.
Indican o corte dunha lia entoacional. sanse nos seguintes casos: Para indicar unha enumeracin: Os membros do grupo Ns son: Castelao, Risco, Otero Pedraio e Cuevillas. Para pr exemplos: non se acentan as palabras graves rematadas en vogal: casa, porta, fecho. Para iniciar citas de dilogo en estilo directo: Antn dxolle nai: -Vereite ma.

Interrogacin e exclamacin.
Marcan, respectivamente, unha entoacin interrogativa ou emocional. S obrigatorio o signo de peche, anda que opcionalmente se poden utilizar o de inicio e o de peche: Que queres?, Que mgoa!

Os puntos suspensivos.
sanse para indicar que unha frase non remata, ou ben porque o falante se interrompe, ou ben porque interrompido: -San de al a iso das once, fun parada.... -Non sigas.... Xa coezo a historia.

Tamn se empregan indicando a interrupcin dunha lista ou enumeracin que podera continuarse: Dos clsicos gstanme moitos: Mozart, Beethoven, Wagner, Schubert...

As parnteses.
sanse para intercalar unha aclaracin ou exemplificacin.

O trazo ou guin.
Emprgase para dar noticia do personaxe que fala, na transcricin dun dilogo en estilo directo, as como para introducir o mesmo dilogo: Isto que ves dixo Carmela o que quedou despois do accidente. Tamn se pode utilizar en lugar das parnteses.

As comias.
sanse para indicar citas textuais.

3 Grupos consonnticos. Sufixos e terminacins.


3.1 Cultismos, semicultismos e palabras patrimoniais.
A maiora das palabras do noso lxico actual teen a sa orixe no latn vulgar, na lingua trada polos romanos na poca da conquista (anos 137 e 19 a.C.). Estas palabras sufriron moitos cambios na sa forma e no seu significado, e hoxe diferncianse notablemente das orixinais. Son as palabras patrimoniais. longo da historia tamn se tomaron do latn culto moitas palabras que pasaron galego; se isto ocorreu hai moito (Idade Media) a palabra latina que se introduciu no seu momento foi cambiando mesmo tempo que cambiaban os demais termos da lingua, dando lugar a semicultismos. Cando a palabra do latn non evolucionou (por ser tomada recentemente) e ten a forma orixinal desa lingua, estamos ante un cultismo. Ex: A palabra do latn regula introducida en Galicia polos romanos deu lugar palabra rella. Posteriormente (varios sculos despois) tomouse esta palabra do latn; a palabra evolucionou, pero s dende o momento de entrada (non tivo as evolucins anteriores), dando lugar termo regra. Mis tarde, en poca recente, tomouse a palabra latina regula para crear palabras como regulamento, regular. Este mesmo proceso sufriuno a palabra latina clavicula (chave pequena), que hoxe ten en galego tres resultados: chavella (palabra patrimonial, pasador de madeira que serve para amarrar o cabezallo carro ou o temn arado), caravilla (palabra semiculta, anaco de ferro cun gancho curvo que se introduce nun buraco para asegurar ou pechar portas ou vents) e clavicula (palabra culta, so que forma o ombro).

3.2 Grupos consonnticos.


No que respecta s agrupacins de consoantes, a adaptacin grfica dos cultismos e dos prstamos faise de acordo cos principios xerais seguintes: O normal que os grupos consonnticos se conserven nos cultismos: abdicar, abdicacin, abdome, abstencin, abstracto, obsceno, arcnido, tcnica, tecnoloxa, ancdota, agnstico, cognitivo, alumnado, amnesia, amnista, himno, psicanlise, psicoloxa, adolescencia, ascender, piscina... Os grupos bl, cl, fl, gl, pl, tl consrvanse nos cultismos, pero os semicultismos cambiaron o l por r: aprazar, branco, brancura, brando, compracer, cravar, cravo, cravuar, cumprir, dobrar, emprazar, empregar, escravo, fraco, fraqueza, frauta, frecha, frouxo, igrexa, nobre, obrigar, pracer, praga, praia, prata, prato, praza, pregar, preito... Os grupos -ct- e -cc- mantense tras vogal a,e,o e perden o primeiro elemento tras i,u: acto, efecto, accin, inspeccin, coccin /// abducin, aflicin, conducin, conduta, condutor, conflito, construcin, contradicin, deducin, delito, destrucin, dicionario, ditado, ditadura, ditar, estrito, estrutura, flutuacin, frutfero, frutificar, inducin, introdutorio, lutuoso, obstrucin, producin, produto, restricin, tradutor, vtima, vitoria, vitorioso, xurisdicin,... A pesar do dito, algunhas palabras non se axustan a esta norma, ben por seren palabras pouco frecuentes na lingua o ben para evitar homonimias: adiccin, adicto, conviccin, convicto, diccin, dctil, edicto, ficcin, ficticio, invicto, pictrico, succin, veredicto... O grupo ks mantense na escrita como x: axila, exacto, exame, excelente, exilio, xodo, lxico, sexo, txtil, texto... Porn, algunhas voces populares deben escribirse con s: escavar, escavacin, escavadora, estender (extensin, extenso), estraar, estrao, estraeza, estranxeiro, estranxeirismo, estrema... Caso especial: cando na mesma palabra aparece das veces x (a primeira con valor /ks/ (exame) e a segunda con valor palatal africado (xouba) pdese optar por substitur o primeiro x por s (esaxerar, esixencia, esixir, osxeno) ou por mantelo (exaxerar, exixencia, exixir, oxxeno).

3.3 Sufixos e terminacins.


-ancia, -encia, -iencia, -uencia, -cia, -cio, -za, -zo. Nas palabras cultas o galego, igual c casteln e o portugus, mantn estas terminacins: abundancia, distancia, elegancia, ganancia, substancia, tolerancia /// adolescencia, inocencia, referencia, residencia, urxencia, virulencia /// audiencia,

ciencia, conciencia, conveniencia, experiencia, obediencia /// afluencia, anuencia, confluencia, consecuencia, delincuencia, frecuencia /// avaricia, delicia, eficacia, falacia, inmundicia, malicia /// comercio, divorcio, ficticio, maleficio, sacrificio, silencio, vicio. Pero hai palabras patrimoniais que presentan a solucin -zo, -za: andazo, avinza, cansazo, cobiza, crenza, diferenza, doenza, espazo, estanza (estrofa), graza, licenza, mantenza, nacenza, perseveranza, pertenza, presenza, prezo, desprezo, querenza, sentenza, servizo, terzo, xuzo, prexuzo, xustiza, inxustiza. -cin, -sin. Mantense nos cultismos, pero algunhas palabras patrimoniais teen a solucin -zn: doazn, razn sazn, torzn, traizn... -se. a solucin galega dos nomes gregos en -sis, sempre feminina: anlise, anttese, direse, diocese, eclipse, nfase, xnese... -ite, -te. Son as solucins das terminacins gregas -itis e -tis, sempre femininas: apendicite, artrite, bronquite... Non pertence a este grupo gratis. -ble/-bel. Son vlidas tanto -ble coma -bel (plural -bles ou -beis): amable (amables)/ambel (ambeis), bebible (bebibles)/bebbel(bebbeis). Consecuentemente: establecer/estabelecer, establecemento/estabelecemento... -eu, -ao, -au. Rematan en -eu: eu, meu, teu, seu, chapeu, romeu, sandeu (fem. sanda), xubileu, xudeu (fem. xuda). Rematan en -ao: arao, cacao, callao, grao, pardao, peirao. Rematan en -au: bacallau e pau. -io/-ia, -ino/-ina. Teen -io/-ia as palabras patrimoniais: andoria, campia, campesio, mario, mencia, mesquio, pergamio, vecio. Os prstamos teen -ino/-ina: albino, asasino, aspirina, canino, cortina, cristalino, destino, divino, doutrina... -e. Rematan en -e as palabras abdome, ditame, costume, crime, chantaxe, feluxe, home, imaxe, exame, lume, orde, virxe... -dade, -idade. As seguintes palabras rematan en -dade: bondade, herdade, novidade, lealdade, trindade, virxindade, liberdade, puberdade. En -idade: necidade, sucidade. -era / -ara. Anda que se prefire a solucin -ara, tamn vlida -era: armara (armera), artillara (artillera), carpintara (carpintera), cervexara (cervexera), consellara (consellera), zapatara (zapatera).

4 O substantivo.
4.1 Definicin.
Semntica: Son substantivos as palabras que designan os seres (materiais ou inmateriais), obxectos, sentimentos, ideas, procesos, etc. Sintctica: O substantivo o ncleo dunha frase substantiva.

4.2 Xnero.
Tdolos substantivos galegos teen xnero, anda que non sempre a diferenza de xnero leva implcita unha diferenza de sexo. En galego s existen o xnero masculino e o feminino (cando un substantivo ou adxectivo debe concordar cun pronome neutro faino en masculino).

4.2.1

Substantivos que s admiten un xnero.


Son xeralmente masculinos os seguintes substantivos: o os rematados en o: o seixo, o aparello, o estmago, o rudo, o muo. Con todo hai excepcins: a radio, a foto, a moto, a libido. o os que indican nome de letra: o a, o be, o ce, o de, o xe. o os rematados en au, oi: o bacallau, o pau, o bocoi. o os rematados en (u)me: o lume, o fume, o arume, o cerume, o costume, o estrume, o cume, os legumes, o gume, o volume, o vagalume... Pero: a podredume, a servidume, a incertidume. o os rematados en ote: o dote, o amorote, o lote, o bote. o tamn: o crcere, o arume, o berce, o cal, o costume, o couce, o cume, o cuspe, o diadema, o dote, o fel, o friame, o labor, os legumes, o leite, o lume, o mel, o nariz, o pelame, o riso, o sal, o sangue, o sinal, o sorriso, o til, o ubre. o Son xeralmente femininos os seguintes substantivos: o os rematados en a: a aba, a acha, a ala, a caluga, a cmara, a lmpada, a pantasma, a cadeira. Pero: o da, o clima, o mapa, o cometa, o problema, o lema... o os rematados en : a ra, a la, a ma, a maz. Pero: o sof. o os rematados en axe (ags paxe, traxe, garaxe e personaxe): a viaxe, a rodaxe, a aldraxe, a friaxe, a paisaxe, a tonelaxe, a linguaxe, a personaxe de Xulia, o personaxe de Antn. o as palabras cultas rematadas en -se e -ite: a anlise, a parntese, a crise, a eclipse, a nfase, a tendinite, a otite, a hepatite... o os rematados en ade: a liberdade, a vontade,a lealdade, a verdade. o os rematados en cin: a cancin, a oracin, a devocin, a institucin, etc. o os nomes das rbores froiteiras: a cerdeira, a nogueira, a pereira, a maceira, a oliveira, a ameixeira, a amendoeira, a laranxeira, a abeleira... Pero: o pieiro, o castieiro, o limoeiro, o pexegueiro... o tamn: a alma, a rbore, a arte, a auga, a cal, a canle, a calor, a cor/a color, a dor/a dolor, a febre, a fronte, a marxe, a orde, a orixe, a ponte, a sebe, a sede, a sentinela, a sndrome, a suor, a viruxe. o Hai que ter en conta que nunca se vara o xnero dos determinantes ou artigos por motivos de fontica sintctica ou cacofnicos: a auga, a alma, a aguia, a arte.

4.2.2

Substantivos coa mesma forma para os dous xneros.


Neste caso o xnero vn especificado polos determinantes: o atleta / a atleta, o herexe / a herexe, o pianista / a pianista, o artista / a artista, o camarada / a camarada...

4.2.3

Substantivos que admiten os dous xneros. Formacin do feminino.

O feminino frmase mediante un morfema de xnero: o Os substantivos rematados en vogal tona perden a vogal final e engaden a: fillo-filla, xefe-xefa, to-ta, elefante-elefanta, avogado-avogada. o Os substantivos rematados en vogal tnica ou en ditongo tnico engaden a sen alterar a base: av-avoa. Sen embargo moitos destes substantivos teen a mesma forma para os dous xneros: israel, chimpanc... Casos especiais son grou-gra, xudeu-xuda e sandeu-sanda. o Os substantivos rematados en consoante que non sexa n engaden a sobre o masculino: deusdeusa, francs-francesa, rapaz-rapaza, espaol-espaola, doutor-doutora. o Os substantivos rematados en -n: Os rematados en -n forman o feminino en (viln-vil, curmn-curm), salvo os despectivos e pexorativos, que o fan en -ana (papn-papana, pailn-pailana, burrnburrana, burricn-burricana, charlatn-charlatana, folgazn-folgazana, lacaznlacazana, langrn-langrana, mentirn-mentirana, orelln-orellana, pailn-pailana, papn-papana, pillabn-pillabana, porcalln-porcallana). artesn ,artes alden, alde ancin, anci capitn, capit chan, ch cidadn, cidad cirurxin, cirurxi comarcn, comarc cortesn, cortes cotin, coti cristin, cristi curmn, curm ermitn, ermit o escribn, escrib gardin, gardi insn, ins irmn, irm livin, livi marrn, marr musulmn, musulm nugalln, nugall pagn, pag rufin, rufi san, sa sultn, sult teceln, tecel tempern, temper trun, tru van, va vern viln, vil afgn, afg alemn, alem casteln, castel cataln, catal ferroln, ferrol ourensn, ourens

Os rematados en -n fano en -oa (patrn-patroa, len-leoa, anfitrin-anfitrioa, bretn-bretoa, campin-campioa, ladrn-ladroa, len-leoa, patrn-patroa, teutn-teutoa), ags os aumentativos e pexorativos que o fan en -ona (cabezn-cabezona, preguntn-preguntona, mullern-mullerona, casn-casona, abusn-abusona, faltn-faltona, preguntn-preguntona). o Os rematados en -n frmano en -na (bailarn-bailarina), excepto run, que invariable. O feminino frmase mediante un morfema derivativo: heroe-herona, tsar-tsarina, galo-galia, rei-raa, abade-abadesa, barn-baronesa, prncipe-princesa, sacerdote-sacerdotisa, profeta-profetisa, poeta-poetisa, emperador-emperatriz, actor-actriz. O feminino frmase cunha palabra diferente masculina: cabalo-egua, touro-vaca, pai-nai, xenro-nora, carneiro-ovella, home-muller, macho-femia, padriomadria. Formacins e casos especiais: o Con moitos nomes de animais existe s unha forma (masculina ou feminina) e cando se quere indicar o xnero hai que apostilar macho ou femia: a cobra, a formiga, a aguia, a pega, o furn, o xlgaro, o xabaril femia.

4.2.4

Valor semntico do xnero.


Designacin de obxectos distintos: o zapato-a zapata, o caldeiro-a caldeira. Diferenciacin de formas ou tamaos (o feminino soe designar o obxecto maior): o carballo-a carballa, o cancelo-a cancela, o portelo-a portela, o cesto-a cesta, o sacho-a sacha. Uso do feminino para indicar valor colectivo: o leo-a lea, o froito-a froita.

En ocasins a lingua recorre flexin de xnero para conseguir outros valores:

10

4.3 O nmero.
o segundo dos morfemas constitutivos do nome. Ten das flexins, o singular (para referirse a un nico ser) e o plural (para referirse a mis de un). A maiora dos substantivos poden aparecer en singular ou en plural, pero hai que ter en conta as seguintes consideracins: Algns substantivos s se empregan en singular: norte, sur, leste, oeste, babor, estribor, maio, xuo, balor... Outros s se usan en plural: cartos, cxegas, folgos, exequias, andas... Outros, rematados en s ou x, teen a mesma forma para o singular e o plural: o luns-os luns, o martes-os martes, o oasis-os oasis, o paraugas-os paraugas, o fax-os fax.

4.3.1

Formacin do plural.
As palabras rematadas en vogal ou en ditongo forman o plural engadindo -s: mesa-mesas, irm-irms, lei-leis, rei-reis... Os estranxeirismos engaden -s ou respectan a forma de plural da lingua de orixe: spray-sprays, hippy-hippys ou hippies. As palabras rematadas en consoante -n tamn forman o plural engadindo -s: camin-camins, trentrens, irmn-irmns... As palabras rematadas en -r, -z ou -s forman o plural engadindo -es: calor-calores, luz-luces... Os estranxeirismos tamn: palier-palieres, dlar-dlares, deus-deuses; cando son palabras pouco integradas tamn se poden formar engadindo -s: pster-psteres/posters, gngstergngsteres/gngsters... As palabras que rematan en -l forman o plural de acordo coas seguintes regras: o Os monoslabos rematados en -l fan o plural engadindo -es: cal-cales, tal-tales, el-eles, golgoles, mal-males, sal-sales, pel-peles, val-vales. Excepcin: fiel-fieis, cruel-crueis. o As palabras agudas rematadas en -l forman o plural engadindo -is: animal-animais, papelpapeis, cruel-crueis, civil-civs, espaol-espaois, azul-azuis... o As palabras graves rematadas en -l forman o plural engadindo -es: tnel-tneles, fcil-fciles, til-tiles, msil-msiles, rptil-rptiles, txtil-txtiles... (Como excepcin a esta regra hai que citar o sufixo -bel, que fai o plural en -beis: ambel-ambeis... o As palabras compostas en que o segundo elemento un monoslabo rematado en -l forman o plural como os monoslabos, engadindo -es: chuchamel-chuchameles, xirasol-xirasoles, ollomol-ollomoles... As palabras que rematan en grupo consonntico (includas as acabadas en -x) non varan: luns, fax, unisex... No nomes compostos caben tres posibilidades: o Cando os compoentes se escriben separados, o morfema de plural deben levalo ambos os dous: garda civil-gardas civs, gato monts-gatos monteses... o Se o segundo elemento vai introducido coa preposicin de o morfema de nmero engdese s primeiro elemento: pita do monte-pitas do monte, cabalo do demo-cabalos do demo... o Cando os dous elementos forman unha soa palabra o nmero engdese segundo elemento: vacaloura-vacalouras, vagalume-vagalumes, paporrubio-paporrubios...

4.4 Morfemas derivativos.


Os mis importantes son os aumentativos e os diminutivos (-echo, -elo, -exo, -uco, etc). O de mis rendemento no galego o sufixo -io, pois pdese empregar coa maiora dos substantivos; a adicin deste sufixo rxese polas seguintes normas: Cando o substantivo remata en vogal tona, est prdese engadir o diminutivo: cousa-cousia, teatea, pola-polia, mesa-mesia...

11

Cando remata en vogal tnica esta consrvase: caf-cafeo, p-peo, pap-papao... Pero tamn se pode formar intercalando un -c-: cafecio, pecio, papacio... Os rematados en ditongo -io, -ia asimilan o -i- do ditongo co do sufixo: raia-raa, saia-saa, xoiaxoa... Se rematan en ditongo decrecente ou vogal seguida de -n, engdese -c-: nai-naicia, irmnirmancio, can-cancio... As formas que forman o feminino en - forman o diminutivo sobre o masculino: irm-irmancia... Os que rematan en consoante distinta de -n consrvana: rapaz-rapacio, culler-culleria, francsfrancesio...

12

5 O adxectivo.
5.1 Definicin.
Semntica: O adxectivo a palabra que atribe calidades substantivo. Sintctica: O adxectivo o ncleo dunha frase adxectiva, que por regra xeral funciona como modificador do ncleo dunha frase substantiva.

5.2 Graos do adxectivo.


O adxectivo pose tres graos: o positivo (o adxectivo sen gradar, que expresa calidades), o superlativo (indica que unha calidade se pose no grao mis elevado) e o comparativo (establece unha comparacin entre unha calidade atribuda a varios substantivos).

5.2.1

O superlativo.
Absoluto: indica o grao mis alto nunha escala. Constrese de diversos modos: o mediante a anteposicin de adverbios: moi, ben, bastante... (Era moi grande, Estaba ben alto...) o repetindo das veces o adxectivo: Era alto alto; Estaba bo bo. o a travs do sufixo -simo: Era grandsimo, Estaba altsimo... Algns adxectivos non forman o superlativo engadindo -simo senn -rrimo: celebrrimo (clebre), librrimo (libre), misrrimo (msero), pauprrimo (pobre), pulqurrimo (pulcro). Outros teen un superlativo sinttico: mximo (grande), mnimo (pequeno), ptimo (bo), psimo (malo), supremo (alto), nfimo (baixo). Relativo: indica o grao mis alto ou mis baixo pero en relacin a un grupo; fra dese grupo o superlativo deixa de ter sentido. Constrese con o mis / o menos + adxectivo (+ de / entre): O galgo o mis rpido dos cans.

O superlativo pode ser de dous tipos:

5.2.2

O grao comparativo.

A comparacin pode ser de igualdade, de superioridade ou de inferioridade. A comparacin de igualdade constrese coa partcula tan / tanto + adxectivo + como / coma + Segundo elemento que se compara. O tamn coa frmula: igual (de) + adxectivo + ca / que / do que. Como e coma pdense usar indistintamente, pero hai que ter en conta que coma obrigatorio diante dos pronomes persoais e que nunca se pode utilizar diante dun verbo; pola sa banda, como obrigatorio ante verbo e non se pode empregar diante dun pronome persoal: Este rapaz tan alto coma ti. O papaventos a tan alto como / coma un avin. O individuo fxoo tan ben como saba. A comparacin de superioridade constrese segundo o seguinte esquema: mis + adxectivo + ca / que / do que + Segundo elemento que se compara. Hai que ter en conta que o uso de ca obrigatorio diante de pronome persoal, e o uso de do que obrigatorio diante de verbo; no resto dos casos poden empregarse indistintamente: Fxoo mis rpido ca min. Fxoo mis rpido do que pensaba. Era mis veloz ca / que / do que un galgo. A comparacin de inferioridade ten o mesmo esquema c de superioridade, pero emprgase menos en vez de mis. No que respecta uso de ca / que / do que ten as mesmas regras c de superioridade: Fxoo menos rpido ca min. Fxoo menos rpido do que pensaba. Era menos veloz ca / que / do que un galgo.

13

Os seguintes adxectivos empregan formas comparativas sintticas: maior (grande), menor (pequeno), mellor (bo), peor (malo), superior (alto), inferior (baixo): Xon maior ca o seu primo (Xon maior c seu primo), Isto peor do que eu pensaba.

14

6 O artigo.
6.1 Definicin.
Semntica: O artigo un morfema sen contido semntico que precede sempre a un substantivo, ou a unha palabra ou sintagma que substantiva. Sintctica: O artigo cumpre a funcin de Determinante dentro da frase nominal. O artigo pode ser determinado ou indeterminado. O artigo determinado refrese a entidades ou obxectos coecidos ou identificados (Cheguei casa) e o artigo indeterminado refrese a entidades ou obxectos non identificados (Cheguei a unha casa).

6.2 O artigo determinado.


6.2.1 Formas.
As formas do artigo determinado son: o, a, os, as. Estas formas son as comns, as que chamamos primeiras formas do artigo; ademais delas tamn existen lo, la, los, las, chamadas segundas formas do artigo. Estas segundas formas do artigo s son obrigatorias tras a preposicin por (polo, pola, polos, polas) e o adverbio u (u-lo caderno?, u-la carpeta?, u-los cadernos?, u-las carpetas?). Pdese empregar a segunda forma do artigo, de maneira voluntaria e optativa (nunca obrigatoria), nos seguintes casos: a) Despois das formas verbais rematadas en -r ou -s (menos os participios): Facer o traballo : Face-lo traballo; Ti colles os libros : Ti clle-los libros. (Sempre leva guin) b) Despois dos pronomes enclticos nos, vos, lles: Fixronnos o traballo : Fixronno-lo traballo; Truxovos a maleta : Truxovo-la maleta; Deilles os cartos : Dille-los cartos.(Leva guin). c) Despois dos pronomes tnicos ns, vs: Fomos ns os catro : Fomos n-los catro. (Con guin). d) Despois de ambos, ambas, entrambos, entrambas e todos, todas: Estaban ambas as familias : Estaban mbalas familias; Fixrono entrambos os dous : Fixrono entrmbolos dous; Todos os das nos di o mesmo : Tdolos das nos di o mesmo. (Sempre sen guin). e) Despois da conxuncin copulativa e mais: Fixstelo ti e mais a ta irm : Fixstelo ti e maila ta irm. (Sen guin). Ademais a segunda forma do artigo obrigatoria sempre nos seguintes casos: f) Despois das preposicins tras, por: est tras o muro : Est tralo muro; Vai polo camio.(Sempre sen guin). g) Despois do adverbio interrogativo u: U-los teus amigos? (Sempre con guin). Anda que a segunda forma do artigo non se sinale na escrita, recomndase a sa realizacin sempre na pronuncia.

6.2.2

Contraccins.
Artigo Prepos. a con de en o ao / co do no a coa da na os aos / s cos dos nos as s coas das nas

O artigo determinado contrae coas preposicins a, con de e en:

A contraccin da preposicin a e do artigo o, os reslvese na escrita como ao, aos ou como , s. Con todo, a nica pronuncia vlida o semiaberto [] e nunca [ao].

15

Coa preposicin por xa vimos que aparece a segunda forma do artigo: polo, pola, polos, polas. Se un topnimo vai precedido dunha destas preposicins (por, a, con, de, en) realzase igualmente a contraccin: pasea pola Corua; vive no Carballio.

6.2.3

O artigo coa conxuncin comparativa ca.

Podemos optar por sinalar a contraccin (c, c, cs, cs) ou por non sinalala (ca o, ca a, ca os, ca as): mis alto c seu irmn : mis alto ca o seu irmn. Se a conxuncin ca vai seguida da preposicin a non contrae (deille mis a el ca a ela), e tampouco cando vai seguida dunha contraccin de a con artigo (deille mis a el ca seu amigo).

6.2.4

Usos especficos do artigo indeterminado.


O posesivo constrese sempre con artigo determinado en galego: a sa idea, os seus amigos, os teus cans. As excepcins son as seguintes: con nome de parentesco pode aparecer o non artigo (teu pai marieiro / o teu pai marieiro); con vocativos e exclamacins pode non aparecer o artigo (meu rei!); tampouco aparece o artigo se o posesivo vai precedido dun demostrativo (eses teus amigos non che me gustan nada); finalmente, o posesivo non leva artigo se forma parte dun ttulo (Sa Maxestade anda non chegou). Os nomes propios van precedidos a mido de artigo, tanto en nomes de lugar (A Corua, O Carballio,...) como de persoa (o Antn amigo da Xulia). O interrogativo que pode ir precedido de artigo para preguntar por algo que non quedou claro: -Dixo que non vira -O que?.

6.3 O artigo indeterminado.


As formas son un, unha, uns, unhas, e contraen coas preposicins con, de, en: cun, cunha, cuns, cunhas; dun, dunha, duns, dunhas; nun, nunha, nuns, nunhas.

16

7 O pronome persoal.
7.1 Definicin.
Semntica: Os pronomes persoais son palabras que serven para substitur os substantivos ou sintagmas nominais referidos a persoas ou obxectos, designndoos ademais por medio das persoas gramaticais. Sintctica: O pronome cumpre as mesmas funcins sintcticas c substantivo.

7.2 Formas.
Dentro dos pronomes persoais podemos distinguir dous tipos de formas, segundo tean ou non acento propio: Formas tnicas: Teen unha autonoma total, e poden desempear a funcin de suxeito (Elas dixrono pero ns non) ou termo de preposicin (Esquecronse de vs). Formas tonas: Sempre van cun verbo, unndose a el en posicin encltica. Poden desempear a funcin de Complemento directo (Escoiteinos mentres falaban) ou Complemento indirecto (Pedinlles demasiadas cousas).

7.2.1

Formas tnicas.
SUXEITO 1 2 3 4 5 6 eu ti el, ela ns / nosoutros, -as vs / vosoutros, -as eles, elas TERMO PREPOSICIN Non reflexivo Reflexivo min ti el, ela ns / nosoutros, -as vs / vosoutros, -as eles, elas min ti si ns / nosoutros, -as vs / vosoutros, -as si Prep. CON Non reflexivo Reflexivo comigo contigo con el, con ela connosco convosco con eles, con elas comigo contigo consigo connosco convosco consigo

Observacins: As formas de cortesa son vostede, vostedes. lado de ns e vs, de uso xeral, existen tamn nosoutros,-as e vosoutros,-as, pero estas formas s se usan para delimitar un grupo, deixando fra a todos os que non pertenzan a el: Se ides vosoutros, nosoutros quedaremos aqu. As formas connosco e convosco conviven coas formas con ns, con vs: Se vs connosco / con ns habmosche pagar o cine. O pronome de terceira persoa (el, ela, eles, elas) contrae coas preposicins de e en: DE: del, dela, deles, delas. EN: nel, nela, neles, nelas.

7.2.2

Formas tonas.
CI
1 2 3 4 5 6 me che lle nos vos lles CD me te o, lo, no a, la, na nos vos os, los, nos as, las, nas Reflexivo (CD) me te se nos vos se

17

Observacins: As formas o, lo, no do CD de 3 persoa sanse de acordo cos seguintes criterios: o o, a, os, as: sanse de forma xeral, excepto nos contextos nos que se usa algunha das outras formas, que se describen a continuacin. Ex: Lvoo, Comrona. o lo, la, los, las: sanse cando o pronome encltico e vai tras forma verbal rematada en -s ou r (Teo que facelo, Ti cmelo agora, Farmolo hoxe, Traerdelo canto antes) e tamn tras o pronome interrogativo u (Ulo?). o no, na, nos, nas: sanse cando o pronome encltico e vai tras forma verbal rematada en ditongo (Leveina onte casa, Contouno el, Levareinos al). A forma para o CD de segunda persoa sempre te (Lvote no meu coche, Meteute nun compromiso, Funte buscar e non te atopei) e a forma para o CI sempre che (Vouche ver esa ferida, Pregunteiche a hora, Collinche un lapis). A nivel prctico pdese pasar a oracin terceira persoa, e se se usa o/a poerase te, mentres que se se usa lle debe usarse che Vouche contar un segredo O petardo estoupouche na man Sbranche os cartos Vinte na feira Atpote todos os das sar Felictote polo teu exame Voulle contar un segredo. O petardo estoupoulle na man. Sbranlle os cartos. Vino na feira. Atpoo todos os das sar. Felictoa polo seu exame.

Cando o pronome tono reflexivo nos vai tras forma verbal rematada en mos (primeira persoa do plural), entn a forma verbal perde o s: monos, deitmonos.

7.2.3

Concorrencias.

Cando concorren nunha mesma frase dous pronomes tonos, o de CI precede sempre de CD. Estas concorrencias dan como resultado as seguintes formas contractas:
CI o me che lle nos vos lles mo cho llo nolo volo llelo a ma cha lla nola vola llela CD os mos chos llos nolos volos llelos as mas chas llas nolas volas llelas

Deicho pero non mo quixeches coller. Se llelo dixeras ti onte, agora non me haban preguntar. Nunca volas neguei, nin sequera cando mas quixestes roubar.

7.2.4

Colocacin das formas tonas na frase.

O pronome tono, por carecer de acento fontico propio, busca o seu apoio nas palabras tnicas mis prximas, principalmente no verbo, do que complemento. Dese apoio vai depender a sa colocacin na frase, que se rexe polas seguintes regras: O pronome tono non pode encabezar nunca unha frase tras pausa, de a que a sa posicin habitual sexa a encltica (despois do verbo): Cntame o que saibas, Regaloulle o transistor. Nas oracins simples e nas principais o pronome tono tamn vai encltico (Un neno dicame onte que lle gustaba xogar). Sen embargo o pronome tono vai procltico (antes do verbo) nos seguintes casos: o Cando a oracin negativa ou cando vai introducida por unha conxuncin ou un adverbio negativos: Nunca se soubo, Non o notei, Ningun llo pediu.

18

Cando a oracin vai introducida por un adverbio: Xa llo dixen, Sempre o esqueces. Sen embargo hai algns adverbios e locucins adverbiais cos que pode ir encltico; trtase sobre todo de adverbios de tempo e de lugar: antonte, onte, hoxe, ma, antes, agora, despois, entn, daquela, aqu, al, a, dentro, fra, enriba, debaixo, lonxe, preto, diante, detrs...: Ma disllo a teu pai. o Cando a oracin introducida por un pronome interrogativo ou exclamativo: Canto me pagas?, Como o quera!, Mal raio te parta! o Cos indefinidos todos e algun: Todos o queran, Algun te busca. Nas oracins subordinadas o pronome tono vai sempre procltico (antes do verbo): Penso que cho dei onte, Cando o tea, psocho. Nas oracins en que hai un verbo conxugado seguido de infinitivo ou xerundio, o pronome tono pode ir coa forma verbal conxugada ou encltico co infinitivo ou xerundio: Veno ver : Ven velo; Non o veas comer : Non veas comelo; Estvoo buscando : Estivo buscndoo. Se entre o verbo e o infinitivo hai unha partcula de relacin (preposicin ou conxuncin), entn as posibilidades de colocacin do pronome tono son tres: pode ir co verbo (Tollo que dicir, Acabeicho de facer), anteposto infinitivo (Teo que llo dicir, Acabei de cho facer) ou posposto infinitivo (Teo que dicircho, Acabei de facercho). o

7.2.5

Pronome de solidariedade.

unha forma mediante a cal implicamos afectivamente noso interlocutor na accin expresada polo verbo. A presenza do pronome de solidariedade non afecta frase, podendo suprimirse sen que isto afecte para nada o significado da mesma; sen embargo si se perde o ton de afectividade que caracteriza estas formas. Na anlise sintctica sinlase como CS (Complemento de Solidariedade), pois obviamente non un CI). A forma que se usa cando hai un s interlocutor che, e cando hai varios sase vos; se tratamos persoa que nos diriximos de vostede, os pronomes son lle para so singular e lles para o plural: Vouche dar unha volta, a ver se me relaxo, Estouche preparando un exame, Non che me gusta nadia, Probeivos varios traxes e ningn me serva...

7.2.6

Pronome de interese.

Trtase dunha forma de CI (me, che, lle, nos, vos, lles) que se emprega para indicar a persoa subxectivamente afectada pola accin do verbo. Igual que pasa co pronome de solidariedade, cando se analiza sintacticamente hai que sinalalo como CInt (complemento de interese). Estes rapaces non che me comen nadia, O meu neno naceume cando quera, Os rapaces non nos estudan nada.

7.2.7

Pronome reflexivo e verbos pronominais.

Para indicar a reflexividade sanse as formas me, te, se, nos, vos, si, comigo, contigo, consigo, connosco e convosco. Cmpre ter en conta as seguintes cuestins: Unha accin reflexiva cando o suxeito que a realiza a mesma persoa que quen a recibe: Eu lvome, Ti rgueste, El cortouse co coitelo.. En galego s hai reflexividade no caso comentado anteriormente; por tanto hai moitos verbos que non se constren como reflexivos: durmir, espertar, adormecer, afogar, podrecer, marchar, rir, morrer, quecer, caer, calar, parar, estremecer, quedar, ficar, recordar, lembrar, casar, romper, murchar, sorrir, enfermar... Deste xeito temos: Can dunha rbore, Xon casou con Mara, Marchei da festa s nove, Lembras o que che dixo Antn?, Onte afogou un neno no ro, pero O suicida afogouse no ro (reflexivo: O suicida afogouse a si mesmo no ro). En galego non se dan nunca expresins como *Bebinme un vaso de auga, *Comronse das centolas, *Merecanse unha derrota maior.

19

7.2.8

Valores do pronome se.


Se soe ser un pronome reflexivo en funcin de CD: El peitase. Se pode ser tamn un pronome en funcin de CI en construcins do tipo: Os namorados mndanse cartas (eles mandan cartas a si mesmos); Dronse bicos. Se pronominal, utilizado con verbos que esixen a sa presenza: Despediuse de ns, Esquecronse de dicircho. Se pasivo reflexo, que se d nas oracins pasivas reflexas (a accin non a realiza o suxeito, senn que a recibe). Trtase dunha oracin pasiva construda en voz activa: Vndese casa (a casa non se vende a si mesma, senn que vendida), O acordo firmouse polos presidentes (o acordo non se firma a si mesmo, senn que firmado), Suspendeuse o exame. Se pasivo impersoal, que un caso coma o anterior pero sen haber un suxeito: Neste sitio cmese moi ben.

20

8 Os pronomes relativos
8.1 Definicin.
Sintctica: Os pronomes relativos son nexos que introducen as clusulas subordinadas adxectivas ou de relativo; mesmo tempo dentro da sa clusula o relativo funciona como un pronome, pois substite a un nome anterior co cal concorda (antecedente), e como tal pode desempear as funcins propias do substantivo. Por tanto, os pronomes relativos teen sempre das funcins, unha de nexo e outra como suxeito ou complemento do verbo na sa clusula.

8.2 Formas e usos.


Os relativos galegos son que, quen, cal, canto e cuxo. Que e quen son invariables, cal presenta variacin no nmero (cales), e canto e cuxo no xnero e no nmero (canta, cantos, cantas; cuxa, cuxos, cuxas). Quen s se refire a persoas; o seu emprego literario, sendo na fala substitudo por que. Quen sempre invariable, e por tanto non ten plural: O compaeiro con quen traballo / Os compaeiros cos que traballo. Na construcin ser quen de o valor de quen equivale de capaz: Non fun quen de erguerme pola ma. Cal tamn se tende a substitur por que na lingua falada, e sempre vai precedido de artigo: El era o neno do cal me falaches. Canto funciona como correlativo de todo,-a,-os,-as ou tanto,-a,-os,-as: Tivo todo canto quixo, Ten tanto canto quere. de uso pouco frecuente na fala. Cuxo, cuxa, cuxos, cuxas non ten uso na lingua popular, anda que foi recuperado na lingua culta a partir da forma medieval cujo. Ocasionalmente tamn funcionan como pronomes relativos onde, cando, como (teen antecedente): Deixo a casa onde nacn, O da cando chegaran os soldados nevara, O xeito como cho contaron non foi moi ortodoxo..

Tamn poden ter valor de pronome relativo as formas como, cando, onde, cando se refiren a un antecedente: O xeito como me mirou non che me gustou nada; Deixo a casa onde nacn; O sitio onde apareceu estaba moi lonxe da casa.

21

Os pronomes interrogativos e os pronomes exclamativos


8.3 Definicin.
Semntica: Os interrogativos son palabras que serven para preguntar, directa ou indirectamente, pola identidade dunha persoa, dun animal ou dunha cousa; os exclamativos serven para introducir exclamacins.

8.4 Formas e usos.


As formas dos interrogativos e dos exclamativos coinciden coas dos relativos: que, quen, cal, canto, cando, onde, como, u. Que pode funcionar como interrogativo ou exclamativo: Que queres?, Que loucura! moi frecuente que se empregue como exclamativo precedido de artigo: A que al se armou!, O que tivemos que or! Quen sempre invariable, e pode funcionar como interrogativo ou exclamativo: Quen o fixo?, Quen o dira! Utilzase co verbo en singular, quitando o verbo ser, co que se pode empregar en plural: Quen ese que berra? - Quen son eses que berran?, Quen est na horta? Cal s se emprega como interrogativo, nunca como exclamativo: Cal o mis axeitado?, Cales son os que me sentan mellor? Onde e cando s se usan como interrogativos: Canto falta?, Cando vn? Canto e como pdense usar como interrogativos ou como exclamativos: Canto choras!, Canto queres?, Como corra!, Como o fixeches? O adverbio u unha forma especial de interrogativo: U-los libros que che emprestei? Ulos?

22

9 Os pronomes demostrativos
9.1 Definicin.
Semntica: Os demostrativos son palabras que se usan para sinalar, vez que achegan unha idea de distancia respecto o falante. A distancia pdese referir espazo (esta mesa/aquela mesa) ou tempo (este ano/aquel ano), e tamn a algo que xa se dixo anteriormente (iso que fixo marabilloso). Sintctica: Sintacticamente os demostrativos poden ter funcin substantiva (ncleo dunha frase substantiva: quero este) ou determinante (determinante dunha frase nominal: quero este libro).

9.2 Formas.
As formas do demostrativo teen unha forma para o masculino, outra para o feminino e outra para o neutro: este ese aquel esta esa aquela estes eses aqueles estas esas aquelas isto iso aquilo

9.3 Contraccins.
O demostrativo pode combinarse (non obrigatorio) co indefinido outro, dando lugar s seguintes formas: estoutro esoutro aqueloutro estoutra esoutra aqueloutra estoutros esoutros aqueloutros estoutras esoutras aqueloutras

Anda que podemos optar pola forma contracta ou a forma plena (non quero este, senn aqueloutro / non quero este, senn aquel outro), no neutro non existe a forma contracta: aquilo outro. O demostrativo tamn contrae, obrigatoriamente, coas preposicins de e en: DE: deste, desta, destes, destas, disto - dese, desa, deses, desas, diso - daquel, daquela, daqueles, daquelas, daquilo. EN: neste, nesta, nestes, nestas, nisto - nese, nesa, neses, nesas, niso - naquel, naquela, naqueles, naquelas, naquilo. Estas mesmas preposicins, cando preceden s formas contractas do demostrativo co indefinido outro, volven introducir unha segunda contraccin: destoutro, destoutra, destoutros, destoutras - desoutro, desoutra, desoutros, desoutras - daqueloutro, daqueloutra, daqueloutros, daqueloutras: Non falo dese da, senn daqueloutro no que ti me tiraches ro.

9.4 Usos e valores especiais dos demostrativos.


O demostrativo aquel(a) pdese usar con valor substantivo cun significado que depende do contexto: Co aquel (=motivo, pretexto) do accidente non quere volver a conducir, Ten moita aquela (=arte, habilidade, astucia) para os negocios. A contraccin daquela ten dous usos e valores especiais: a) adverbial, equivalente a entn, naquel momento (Tamn daquela pasaban estas cousas), e b) de conxuncin consecutiva, equivalendo a polo tanto, xa que logo (Se as como dis, daquela non hai perigo). As contraccins nisto, niso, nestas, nesas utilzanse adverbialmente cos significados de entn, nese momento, de repente, etc. Imonos xa, e nisto vlvenos chamar.

23

10 Os pronomes posesivos
10.1 Definicin.
Semntica: Os posesivos son palabras que expresan unha idea de posesin ou pertenza. Sintctica: Os posesivos poden ter funcin substantiva (ncleo dunha frase substantiva: dme o meu) ou funcin adxectiva (modificadores do ncleo dunha frase substantiva: dme o meu libro).

10.2 Formas.
1 Persoa: 2 Persoa: 3 Persoa: 4 Persoa: 5 Persoa: 6 Persoa: meu teu seu noso voso seu mia ta sa nosa vosa sa meus teus seus nosos vosos seus mias tas sas nosas vosas sas

10.3 Usos e valores especiais dos posesivos.


O posesivo constrese sempre con artigo determinado en galego: a sa idea, os seus amigos, os teus cans. As excepcins son as seguintes: con nome de parentesco pode aparecer o non artigo (Teu pai marieiro / O teu pai marieiro); con vocativos e exclamacins pode non aparecer o artigo (meu rei!); tampouco aparece o artigo se o posesivo vai precedido dun demostrativo (Eses teus amigos non che me gustan nada); finalmente, o posesivo non leva artigo se forma parte dun ttulo (Sa Maxestade anda non chegou). As formas do posesivo, en masculino e singular, cando se usan precedidas da preposicin de (de meu, de teu, de seu, de noso, de voso) adquiren os valores de pertenza exclusiva ou calidade inherente: Non ocorre nada especial, invtanos porque xeneroso de seu, Dende que teen casa de seu non volveron vir nosa, Sempre fuches orgulloso de teu, pero agora ters que abaixarte, Agora que tendes coche de voso xa non vindes tanto connosco. As formas cadanseu, cadansa, cadanseus, cadansas son coecidas como posesivos distributivos, por distriburen unha ou varias posesins entre varios posuidores. Cadanseu equivale a cada persoa un obxecto masculino: Colleron cadanseu pau e tirrono auga; cadansa equivale a cada persoa un obxecto feminino: Haba moitas abels; colleron cadansa e marcharon; cadanseus equivale a cada persoa varios obxectos masculinos: Hai moitos caramelos, collede cadanseus; cadansas equivale a cada persoa varios obxectos femininos: vinde para coller cadansas camisetas, pero que ningun colla mis de tres. As formas femininas (mia, ta, sa, nosa, vosa, sa) sanse en ocasins co valor de de + pronome persoal: Vieron atrs nosa (de ns) todo o tempo; pasaron por enriba ta (de ti) coma se tal cousa; estaba diante mia (de min). Cando o posesivo acompaa a un numeral pasa a ter un valor aproximativo, non exacto: xa ha ter os seus cincuenta anos. As construcins o meu, o teu, o seu, o noso, o voso poden adquirir en certos contextos valor ponderativo para indicar gran cantidade: por hoxe xa traballamos o noso; este ano xa leva chovido o seu, a ver se para dunha vez. A forma meu pode empregarse como vocativo: Onde vas, meu, que xa pechou. En galego existen as formas de respecto mi, tu, su, noso, voso, su que se utilizan s cos substantivos padre, madre, seor, amo, to: Mi madre, dixeme ir.

24

11 Os pronomes indefinidos.
11.1 Definicin.
Semntica: Chmanse indefinidos unha serie de palabras que serven para facer referencia a un conxunto de unidades de forma xenrica e indeterminada. Sintctica: Os indefinidos poden ter funcin substantiva ou adxectiva, e algns mesmo adverbial.

11.2 Formas.
Algn, algunha, algns, algunhas Ningn, ningunha, ningns, ningunhas. Algun; algo. Ningun; nada, ren. Un, unha, uns, unhas Varios, varias. Pouco, pouca, poucos, poucas. Bastante, bastantes. Abondo, abonda, abondos, abondas. Moito, moita, moitos, moitas. Ben. Demasiado, demasiada, demasiados, demasiadas. Mis, menos. Tanto, tanta, tantos, tantas. Todo, toda, todos, todas. Cada; cada cal; cadaqun. Ambos, ambas; entrambos, entrambas. Outro, outra, outros, outras. Calquera. Quenquera, tal, tales. Mesmo, mesma, mesmos, mesmas. Propio, propia, propios, propias. O demais, a demais, os demais, as demais. O mis, a mis, os mis, as mis. Certo, certa, certos, certas. Determinado, determinada, determinados, determinadas.

11.3 Contraccins.
Algn e outro contraen coas preposicins de e en. DE: dalgn, dalgunha, dalgns, dalgunhas / doutro, doutra, doutros, doutras. EN: nalgn, nalgunha, nalgns, nalgunhas / noutro, noutra, noutros, noutras. Cando se usa o indefinido un(s), unha(s) como pronominal xeralmente represntase a contraccin coas preposicins de e en, dando lugar s formas dun(s), dunha(s), nun(s), nunha(s): Estn sempre a falar mal dun; A resposta hai que buscala nun mesmo. Por contra, non se representa na escrita a contraccin coa preposicin con: Tanto se comprometa con un coma con outro; Cada domingo a ao cine con unha, nunca o viamos coa mesma rapaza.

25

12 Os numerais
12.1 Definicin.
Semntica: Os numerais son as palabras que empregamos para referirnos a realidades contables para precisar a sa cantidade ou a orde. Sintctica: Os numerais sintacticamente poden ter funcin adxectiva ou pronominal.

12.2 Formas.
Cardinais: Indican o nmero preciso dunha cantidade contable. Un/unha, dous/das, tres, catro, cinco, (...), dezaseis, dezasete, (...), dezanove, vinte, vinte e un, vinte e dous, (...), trinta e un, (...), corenta, corenta e un, (...), cincuenta e un, (...), sesenta e un, (...), oitenta, oitenta e un, (...), noventa e un, (...), cen, cento un, cento dous/das, (...), cento oitenta e tres, (...), douscentos / duascentas, douscentos un, (...), trescentos/trescentas, (...), catrocentos/catrocentas, (...), cincocentos/cincocentas-quientos/-as, (...), seiscentos/seiscentas, (...), mil, mil un, mil dous, (...), mil cincocentos trinta e tres, (...), milln, (...), billn. A pesar de que as combinacins se escriban separadas, a conxuncin e contrae na pronuncia coa vogal final do numeral, nunha realizacin []: vinte e nove [bint ne], trinta e catro [tint kato], oitenta e tres [oitent tes]. Ordinais: Indican a orde que se ocupa nunha serie. Primeiro/-a/-os/-as, segundo, terceiro, cuarto, quinto, sexto, stimo, oitavo, noveno, dcimo, dcimo primeiro - undcimo, dcimo segundo - duodcimo, dcimo terceiro, (...), vixsimo, vixsimo primeiro, (...), trixsimo, (...), cuadraxsimo, (...), quincuaxsimo, (...), sexaxsimo, (...), septuaxsimo, (...), octoxsimo, (...), nonaxsimo, (...), centsimo, (...), duocentsimo... Multiplicativos: Indican o nmero de veces que unha realidade contable contn a outra menor; dito doutro xeito, indican o resultado dunha multiplicacin: Dobre/duplo, triplo, cudruplo, quntuplo, sxtuplo, sptuplo, ctuplo, nnuplo, dcuplo, (...), cntuplo. Partitivos: Indican unha fraccin ou parte dun todo; dicir, o resultado dunha divisin: Medio/metade, terzo, cuarto, quinto, sexto, stimo, oitavo, noveno, dcimo, onceavo, doceavo, treceavo, (...), vinteavo, (...), trintaavo, (...), centsimo... Colectivos: s veces relacinanse cos numerais algns substantivos numerais ou colectivos, pero en realidade trtase exclusivamente de substantivos: par, parella, decena, ducia, quincena, tro, terceto, cuarteto, cento, milln, etc.

26

13 O verbo
13.1 Definicin.
Semntica: Un verbo unha palabra capaz de indicar accins, estados ou fenmenos; mesmo tempo engade significacins de tipo modal, temporal, numeral e persoal. Sintctica: O verbo o ncleo dunha frase verbal, e o requisito necesario para que exista unha clusula.

13.2 Temas de presente e de pretrito.


estuda-los paradigmas verbais cmpre ter en conta que toda conxugacin se articula sobre dous temas: o de presente e o de pretrito. Os tempos que teen a mesma raz do tema de presente son o presente, o copretrito, o futuro, o pospretrito, o presente de subxuntivo, o imperativo, o infinitivo, o xerundio e o participio. Os tempos que teen a mesma raz c tema de pretrito son o pretrito, o antepretrito, o pretrito de subxuntivo e o futuro de subxuntivo. Ex: 13.2.1.1.1.1.1.1.1 PODER Tema de presente: pod- (podes, podas, poders, poderas, poidas, pode, poder, podendo, podido. Tema de pretrito: puid- (puiden, puidera, puidese, puider).

13.3 Temporalidade verbal.


A temporalidade do verbo galego toma sempre como punto de referencia o momento no que se est a falar (O). A accin (V) pdese indicar como simultnea (oV) momento no que se fala, anterior (-V) ou posterior (+V). Segundo isto o presente indica unha accin simultnea momento en que se fala; isto represntase, de dereita a esquerda, como (O oV). O futuro indica unha accin posterior momento no que se fala (O+V). O pretrito indica, de maneira xenrica, unha accin anterior momento no que se fala, sen facer mis precisins (O-V). Presente: Eu corro polo camio. (O oV) Futuro: Eu correrei polo camio.(O+V) Pretrito: Eu corrn polo camio. (O-V) Ademais destes tres tempos bsicos, na lingua podemos establecer unha accin non en relacin momento no que falo (O), senn en relacin a un momento do pasado (O-V); as, unha accin pode marcarse como simultnea a ese momento do pasado, anterior a ese momento do pasado, o posterior a el. O copretrito indica que unha accin se produce de xeito simultneo a algo que ocorreu no pasado (O-V) oV; o antepretrito indica que unha accin se produciu anteriormente a algo que ocorreu no pasado (O-V)-V; o pospretrito indica que unha accin se vai producir con posterioridade a un momento do pasado (O-V)+V. Copretrito: s nove da ma eu entraba no instituto. (O-V) oV. O momento do pasado son as nove, e a accin de entrar no instituto simultnea a ese momento do pasado. Antepretrito: s nove da ma eu xa entrara no instituto. (O-V)-V. O momento do pasado son as nove, e a accin de entrar no instituto xa se producira esa hora. Pospretrito: Onte dxome que ira a Santiago. (O-V)+V. O momento do pasado onte, cando algun me di algo, e a accin de ir a Santiago posterior a ese momento.

27

13.4 Verbos regulares

1 Conxugacin: ANDAR INDICATIVO SUBXUNT Presente Copretrito Presente ando andaba ande andas andabas andes anda andaba ande andamos andabamos andemos andades andabades andedes andan andaban anden Pretrito Antepretrito Pretrito andei andara andase andaches andaras andases andou andara andase andamos andaramos andsemos andastes andarades andsedes andaron andaran andasen Futuro Pospretrito Futuro andarei andara andar andars andaras andares andar andara andar andaremos andariamos andarmos andaredes andariades andardes andarn andaran andaren

IMPERAT Presente anda

andade INF.CONX andar andares andar andarmos andardes andaren F. Nominais INF andar XER andando PART andado

2 Conxugacin: VARRER INDICATIVO SUBXUNT Presente Copretrito Presente varro varra varra varres varras varras varre varra varra varremos varriamos varramos varredes varriades varrades varren varran varran Pretrito Antepretrito Pretrito varrn varrera varrese varriches varreras varreses varreu varrera varrese varremos varreramos varrsemos varrestes varrerades varrsedes varreron varreran varresen Futuro Pospretrito Futuro varrerei varrera varrer varrers varreras varreres varrer varrera varrer varreremos varreriamos varrermos varreredes varreriades varrerdes varrern varreran varreren

IMPERAT Presente varre

varrede INF.CONX varrer varreres varrer varrermos varrerdes varreren F. Nominais INF varrer XER varrendo PART varrido

3 Conxugacin: PARTIR INDICATIVO SUBXUNT Presente Copretrito Presente parto parta parta partes partas partas parte parta parta partimos partiamos partamos partides partiades partades parten partan partan Pretrito Antepretrito Pretrito partn partira partise partiches partiras partises partiu partira partise partimos partiramos partsemos partistes partirades partsedes partiron partiran partisen Futuro Pospretrito Futuro partirei partira partir partirs partiras partires partir partira partir partiremos partiriamos partirmos partiredes partiriades partirdes partirn partiran partiren

IMPERAT Presente parte

partide INF.CONX partir partires partir partirmos partirdes partiren F. Nominais INF partir XER partindo PART partido

En galego non existen tempos compostos. Cmpre por tanto evitar formas como *haba dito, *haxa cantado... O futuro de subxuntivo coincide co infinitivo conxugado nas conxugacins regulares. Nas irregulares frmase a partir do tema de perfecto.

28

A cuarta e quinta persoas do copretrito, do antepretrito e do pospretrito teen acentuacin grave (andabamos, andabades; andaramos, andarades; andariamos, andariades). Estas persoas teen acentuacin esdrxula no pretrito de subxuntivo: andsemos, andsedes. Os verbos rematados en -cer e -cir (ags facer, dicir e os seus derivados) son totalmente regulares; cmpre por tanto evitar formas como *agradezco, *conduzca no canto das formas regulares agradezo, conduza. Tamn hai que evitar formas como *conduxen, *traduxera no canto de conducn, traducira. Os verbos rematados en -ur son tamn regulares; dbense evitar formas como *destruio, *destruia no canto de destro, destra. Nos verbos ler, crer, rir, e sorrir prodcese a contraccin nalgns encontros voclicos: leo, les, le, lemos, ledes, len, la, las, la, liamos, liades, lan, lin, liches, leu, lemos, lestes, leron, lera, leras.../// creo, cres, cre, cremos, credes, cre, cra, cras, cra, criamos, criades, cran, crin, criches, creu, cremos, crestes, creron, crea, creras... /// ro, ris, ri, rimos, rides, rin, ra, ras, ra, riamos, riades, ran, rin, riches, riu, rimos, ristes, riron, rira, riras... O futuro e o pospretrito en galego frmanse de xeito regular sobre o infinitivo en todos os verbos (ags dicir e facer); por tanto son regulares o futuro e o pospretrito dos verbos valer, sar, caber, saber: valerei, sairei, caberei, saberei.

13.5 Verbos semirregulares.


13.5.1 Verbos rematados en -aer, -oer, -ar, -or.
Estes verbos presentan un -i- intercalado entre o lexema e as desinencias na primeira persoa do presente de indicativo e en todo o presente de subxuntivo: CAER: caio, caes, cae, caemos, caedes, caen /// caia, caias, caia, caiamos, caiades, caian. MOER: moio, moes, moe, moemos, moedes, moen /// moia, moias, moia, moiamos, moiades, moian. SAR: saio, saes, sae, samos, sades, saen /// saia, saias, saia, saiamos, saiades, saian. OR: oio, oes, oe, omos, odes, oen /// oia, oias, oia, oiamos, oiades, oian.

13.5.2 Verbos con alternancia voclica.


Os verbos da terceira conxugacin (-ir) que teen como ltima vogal do radical e poden presentar dous tipos de alternancia: Un grupo cambia o e en i na 1, 2, 3 e 6 persoas do presente de indicativo, mantendo o e na 4 e 5. Segundo este modelo conxganse: adherir, advertir, divertir, agredir, transgredir, conferir, diferir, inferir, preferir, proferir, referir, transferir, competir, repetir, concernir, discernir, espelir, espir, dixerir, inxerir, suxerir, inserir, medir, pedir (e derivados), reflectir, vestir, investir e revestir.
INDICATIVO Presente advirto advirtes advirte advertimos advertides advirten ADVERTIR SUBXUNTIVO Presente advirta advirtas advirta advirtamos advirtades advirtan IMPERATIVO Presente advirte

advertide

Outro grupo mantn e semipechado [e] en posicin tona (4 e 5 persoas do presente de indicativo); na 2, 3 e 6 persoas o e convrtese en semiaberto []; na 1 persoa do presente de indicativo e en todo o subxuntivo aparece a vogal i. Segundo este modelo conxganse: ferir, mentir, sentir, seguir e servir, ademais dos derivados destes verbos: malferir, desmentir, asentir, consentir, resentir, conseguir, perseguir e proseguir. Ntese que conferir, inferir, diferir, etc, non son derivados de ferir, e polo tanto conxganse como advertir.

29

INDICATIVO Presente sirvo serves [] serve [] servimos [e] servides [e] serven []

SERVIR SUBXUNTIVO Presente sirva sirvas sirva sirvamos sirvades sirvan

IMPERATIVO Presente sirve

servide

Os verbos da terceira conxugacin (-ir) que teen como ltima vogal do radical u pdense conxugar segundo dous modelos: A maiora dos verbos en -u...ir (discutir, conducir, etc) conxganse de xeito totalmente regular, seguindo o modelo de partir:
INDICATIVO Presente discuto discutes discute discutimos discutides discuten DISCUTIR SUBXUNTIVO Presente discuta discutas discuta discutamos discutades discutan IMPERATIVO Presente discute

discutide

Un grupo, mis reducido, muda o u en o semiaberto na 2, 3 e 6 persoas do presente de indicativo; no subxuntivo non presentan alternancia. Segundo este modelo conxganse: acudir, bulir (e rebulir), cubrir, descubrir, encubrir, recubrir, cumprir (ser mester), cuspir, durmir, engulir, fundir, fuxir, lucir, deslucir, entrelucir, relucir, translucir, tremelucir, mulir, muxir, pulir, ruxir, sacudir, subir, sufrir, sumir, consumir, ensumir, tusir, ulir, urdir, xunguir e xurdir.
INDICATIVO Presente fuxo foxes [] foxe [] fuximos fuxides foxen [] FUXIR SUBXUNTIVO Presente fuxa fuxas fuxa fuximos fuxides fuxan IMPERATIVO Presente fuxe

fuxide

13.5.3 Produtividade da 2 e 3 conxugacins.


Pertencen 2 conxugacin: converxer, emerxer, encher, erguer, esparexer, fender, ferver, premer, render, repeler, rexer, toller, xemer, bater (abater, combater, debater, rebater), correr (concorrer, decorrer, discorrer, escorrer, incorrer, ocorrer, percorrer, recorrer, socorrer, transcorrer), romper (corromper, interromper, irromper, prorromper) e verter (converter, inverter, perverter, reverter, subverter). Pertencen 3 conxugacin: concibir e derivados, escribir e derivados, vivir e derivados, dicir e derivados, elixir e derivados, aducir, recibir.

30

13.6 Verbos irregulares.

CABER INDICATIVO SUBXUNT Presente Copretrito Presente caibo caba caiba cabes caba caibas cabe caba caiba cabemos cabiamos caibamos cabedes cabiades caibades caben caban caiban Pretrito Antepretrito Pretrito couben coubera coubese coubeches couberas coubeses coubo coubera coubese coubemos couberamos coubsemos coubestes couberades coubsedes couberon couberan coubesen Futuro Pospretrito Futuro caberei cabera couber cabers caberas couberes caber cabera couber caberemos caberiamos coubermos caberedes caberiades couberdes cabern caberan couberen

IMPERAT Presente cabe

cabede INF.CONX caber caberes caber cabermos caberdes caberen F. Nominais INF caber XER cabendo PART cabido

INDICATIVO Presente Copretrito digo dica dis dicas di dica dicimos diciamos dicides diciades din dican Pretrito Antepretrito dixen dixera dixeches dixeras dixo dixera dixemos dixeramos dixestes dixerades dixeron dixeran Futuro Pospretrito direi dira dirs diras dir dira diremos diriamos diredes diriades dirn diran

DICIR SUBXUNT Presente diga digas diga digamos digades digan Pretrito dixese dixeses dixese dixsemos dixsedes dixesen Futuro dixer dixeres dixer dixermos dixerdes dixeren

IMPERAT Presente di

dicide INF.CONX dicir dicires dicir dicirmos dicirdes diciren F. Nominais INF dicir XER dicindo PART dito

INDICATIVO Presente Copretrito dou daba ds dabas d daba damos dabamos dades dabades dan daban Pretrito Antepretrito dei dera deches deras deu dera demos deramos destes derades deron deran Futuro Pospretrito darei dara dars daras dar dara daremos dariamos daredes dariades darn daran

DAR SUBXUNT Presente dea deas dea deamos deades dean Pretrito dese deses dese dsemos dsedes desen Futuro der deres der dermos derdes deren

IMPERAT Presente d

dade INF.CONX dar dares dar darmos dardes daren F. Nominais INF dar XER dando PART dado

ESTAR INDICATIVO SUBXUNT Presente Copretrito Presente estou estaba estea ests estabas esteas est estaba estea estamos estabamos esteamos estades estabades esteades estn estaban estean Pretrito Antepretrito Pretrito estiven estivera estivese estiveches estiveras estiveses estivo estivera estivese estivemos estiveramos estivsemos estivestes estiverades estivsedes estiveron estiveran estivesen Futuro Pospretrito Futuro estarei estara estiver estars estaras estiveres estar estara estiver estaremos estariamos estivermos estaredes estariades estiverdes estarn estaran estiveren

IMPERAT Presente est

estade INF.CONX estar estares estar estarmos estardes estaren F. Nominais INF estar XER estando PART estado

31

FACER INDICATIVO SUBXUNT Presente Copretrito Presente fago faca faga fas facas fagas fai faca faga facemos faciamos fagamos facedes faciades fagades fan facan fagan Pretrito Antepretrito Pretrito fixen fixera fixese fixeches fixeras fixeses fixo fixera fixese fixemos fixeramos fixsemos fixestes fixerades fixsedes fixeron fixeran fixesen Futuro Pospretrito Futuro farei fara fixer fars faras fixeres far fara fixer faremos fariamos fixermos faredes fariades fixerdes farn faran fixeren

IMPERAT Presente fai

facede INF.CONX facer faceres facer facermos facerdes faceren F. Nominais INF facer XER facendo PART feito

INDICATIVO Presente Copretrito vou a vas as vai a imos iamos ides iades van an Pretrito Antepretrito fun fora fuches foras foi fora fomos foramos fostes forades foron foran Futuro Pospretrito irei ira irs iras ir ira iremos iriamos iredes iriades irn iran

IR SUBXUNT Presente vaia vaias vaia vaiamos vaiades vaian Pretrito fose foses fose fsemos fsedes fosen Futuro for fores for formos fordes foren

IMPERAT Presente vai

ide INF.CONX ir ires ir irmos irdes iren F. Nominais INF ir XER indo PART ido

HABER INDICATIVO SUBXUNT Presente Copretrito Presente hei haba haxa has habas haxas ha, hai haba haxa habemos habiamos haxamos habedes habiades haxades han haban haxan Pretrito Antepretrito Pretrito houben houbera houbese houbeches houberas houbeses houbo houbera houbese houbemos houberamos houbsemos houbestes houberades houbsedes houberon houberan houbesen Futuro Pospretrito Futuro haberei habera houber habers haberas houberes haber habera houber haberemos haberiamos houbermos haberedes haberiades houberdes habern haberan houberen

IMPERAT Presente

INF.CONX haber haberes haber habermos haberdes haberen F. Nominais INF haber XER habendo PART habido

OUVIR INDICATIVO SUBXUNT Presente Copretrito Presente ouzo ouva ouza ouves ouvas ouzas ouve ouva ouza ouvimos ouviamos ouzamos ouvides ouviades ouzades ouven ouvan ouzan Pretrito Antepretrito Pretrito ouvn ouvira ouvise ouviches ouviras ouvises ouviu ouvira ouvise ouvimos ouviramos ouvsemos ouvistes ouvirades ouvsedes ouviron ouviran ouvisen Futuro Pospretrito Futuro ouvirei ouvira ouvir ouvirs ouviras ouvires ouvir ouvira ouvir ouviremos ouviriamos ouvirmos ouviredes ouviriades ouvirdes ouvirn ouviran ouviren

IMPERAT Presente ouve

ouvide INF.CONX ouvir ouvires ouvir ouvirmos ouvirdes ouviren F. Nominais INF ouvir XER ouvindo PART ouvido

32

PARIR INDICATIVO SUBXUNT Presente Copretrito Presente pairo para paira pares paras pairas pare para paira parimos pariamos pairamos parides pariades pairades paren paran pairan Pretrito Antepretrito Pretrito parn parira parise pariches pariras parises pariu parira parise parimos pariramos parsemos paristes parirades parsedes pariron pariran parisen Futuro Pospretrito Futuro parirei parira parir parirs pariras parires parir parira parir pariremos paririamos parirmos pariredes paririades parirdes parirn pariran pariren

IMPERAT Presente pare

paride INF.CONX parir parires parir parirmos parirdes pariren F. Nominais INF parir XER parindo PART parido

POER INDICATIVO SUBXUNT Presente Copretrito Presente poo poa poa pos poas poas pon poa poa poemos poiamos poamos poedes poiades poades poen poan poan Pretrito Antepretrito Pretrito puxen puxera puxese puxeches puxeras puxeses puxo puxera puxese puxemos puxeramos puxsemos puxestes puxerades puxsedes puxeron puxeran puxesen Futuro Pospretrito Futuro poerei poera puxer poers poeras puxeres poer poera puxer poeremos poeriamos puxermos poeredes poeriades puxerdes poern poeran puxeren

IMPERAT Presente pon

poede INF.CONX poer poeres poer poermos poerdes poeren F. Nominais INF poer XER poendo PART posto

PODER INDICATIVO SUBXUNT Presente Copretrito Presente podo poda poida podes podas poidas pode poda poida podemos podiamos poidamos podedes podiades poidades poden podan poidan Pretrito Antepretrito Pretrito puiden puidera puidese puideches puideras puideses puido puidera puidese puidemos puideramos puidsemos puidestes puiderades puidsedes puideron puideran puidesen Futuro Pospretrito Futuro poderei podera puider poders poderas puideres poder podera puider poderemos poderiamos puidermos poderedes poderiades puiderdes podern poderan puideren

IMPERAT Presente pode

podede INF.CONX poder poderes poder podermos poderdes poderen F. Nominais INF poder XER podendo PART podido

INDICATIVO Presente Copretrito poo pua pos puas pon pua pomos puamos pondes puades pon puan Pretrito Antepretrito puxen puxera puxeches puxeras puxo puxera puxemos puxeramos puxestes puxerades puxeron puxeran Futuro Pospretrito porei pora pors poras por pora poremos poriamos poredes poriades porn poran

PR SUBXUNT Presente poa poas poa poamos poades poan Pretrito puxese puxeses puxese puxsemos puxsedes puxesen Futuro puxer puxeres puxer puxermos puxerdes puxeren

IMPERAT Presente pon

ponde INF.CONX pr pores pr pormos pordes poren F. Nominais INF pr XER pondo PART posto

33

PRACER INDICATIVO SUBXUNT Presente Copretrito Presente prazo praca praza praces pracas prazas prace praca praza pracemos praciamos prazamos pracedes praciades prazades pracen pracan prazan Pretrito Antepretrito Pretrito prouguen prouguera prouguese prougueches prougueras prougueses prougo prouguera prouguese prouguemos prougueramos prougusemos prouguestes prouguerades prougusedes prougueron prougueran prouguesen Futuro Pospretrito Futuro pracerei pracera prouguer pracers praceras prougueres pracer pracera prouguer praceremos praceriamos prouguermos praceredes praceriades prouguerdes pracern praceran prougueren

IMPERAT Presente prace

pracede INF.CONX pracer praceres pracer pracermos pracerdes praceren F. Nomin. INF pracer XER pracendo PART pracido

SABER INDICATIVO SUBXUNT Presente Copretrito Presente sei saba saiba sabes sabas saibas sabe saba saiba sabemos sabiamos saibamos sabedes sabiades saibades saben saban saiban Pretrito Antepretrito Pretrito souben soubera soubese soubeches souberas soubeses soubo soubera soubese soubemos souberamos soubsemos soubestes souberades soubsedes souberon souberan soubesen Futuro Pospretrito Futuro saberei sabera souber sabers saberas souberes saber sabera souber saberemos saberiamos soubermos saberedes saberiades souberdes sabern saberan souberen

IMPERAT Presente sabe

sabede INF.CONX saber saberes saber sabermos saberdes saberen F. Nominais INF saber XER sabendo PART sabido

QUERER INDICATIVO SUBXUNT Presente Copretrito Presente quero quera queira queres queras queiras quere quera queira queremos queriamos queiramos queredes queriades queirades queren queran queiran Pretrito Antepretrito Pretrito quixen quixera quixese quixeches quixeras quixeses quixo quixera quixese quixemos quixeramos quixsemos quixestes quixerades quixsedes quixeron quixeran quixesen Futuro Pospretrito Futuro quererei querera quixer querers quereras quixeres querer querera quixer quereremos quereriamos quixermos quereredes quereriades quixerdes querern quereran quixeren

IMPERAT Presente quere

querede INF.CONX querer quereres querer querermos quererdes quereren F. Nominais INF querer XER querendo PART querido

INDICATIVO Presente Copretrito son era es [] eras [] era somos eramos sodes erades son eran Pretrito Antepretrito fun fora fuches foras foi fora fomos foramos fostes forades foron foran Futuro Pospretrito serei sera sers seras ser sera seremos seriamos seredes seriades sern seran

SER SUBXUNT Presente sexa sexas sexa sexamos sexades sexan Pretrito fose foses fose fsemos fsedes fosen Futuro for fores for formos fordes foren

IMPERAT Presente s

sede INF.CONX ser seres ser sermos serdes seren F. Nominais INF ser XER sendo PART sido

34

INDICATIVO Presente Copretrito teo tia tes tias ten tia temos tiamos tendes/tedes tiades teen tian Pretrito Antepretrito tiven tivera tiveches tiveras tivo tivera tivemos tiveramos tivestes tiverades tiveron tiveran Futuro Pospretrito terei tera ters teras ter tera teremos teriamos teredes teriades tern teran

TER SUBXUNT Presente tea teas tea teamos teades tean Pretrito tivese tiveses tivese tivsemos tivsedes tivesen Futuro tiver tiveres tiver tivermos tiverdes tiveren

IMPERAT Presente ten

tende/tede INF.CONX ter teres ter termos terdes teren F. Nominais INF ter XER tendo PART tido

INDICATIVO Presente Copretrito vexo va ves vas ve va vemos viamos vedes viades ven van Pretrito Antepretrito vin vira viches viras viu vira vimos viramos vistes virades viron viran Futuro Pospretrito verei vera vers veras ver vera veremos veriamos veredes veriades vern veran

VER SUBXUNT Presente vexa vexas vexa vexamos vexades vexan Pretrito vise vises vise vsemos vsedes visen Futuro vir vires vir virmos virdes viren

IMPERAT Presente ve

vede INF.CONX ver veres ver vermos verdes veren F. Nominais INF ver XER vendo PART visto

TRAER INDICATIVO SUBXUNT Presente Copretrito Presente traio traa traia traes traas traias trae traa traia traemos traamos traiamos traedes traades traiades traen traan traian Pretrito Antepretrito Pretrito trouxen trouxera trouxese trouxeches trouxeras trouxeses trouxo trouxera trouxese trouxemos trouxeramos trouxsemos trouxestes trouxerades trouxsedes trouxeron trouxeran trouxesen Futuro Pospretrito Futuro traerei traera trouxer traers traeras trouxeres traer traera trouxer traeremos traeriamos trouxermos traeredes traeriades trouxerdes traern traeran trouxeren

IMPERAT Presente trae

traede INF.CONX traer traeres traer traermos traerdes traeren F. Nominais INF traer XER traendo PART trado

INDICATIVO Presente Copretrito veo via vs vias vn via vimos viamos vindes/vides viades veen vian Pretrito Antepretrito vin viera vieches vieras veu viera viemos vieramos viestes vierades vieron vieran Futuro Pospretrito virei vira virs viras vir vira viremos viriamos viredes viriades virn viran

VIR SUBXUNT Presente vea veas vea veamos veades vean Pretrito viese vieses viese visemos visedes viesen Futuro vier vieres vier viermos vierdes vieren

IMPERAT Presente ven

vinde/vide INF.CONX vir vires vir virmos virdes viren F. Nominais INF vir XER vindo PART vido

35

VALER INDICATIVO SUBXUNT Presente Copretrito Presente vallo vala valla vales valas vallas vale vala valla valemos valiamos vallamos valedes valiades vallades valen valan vallan Pretrito Antepretrito Pretrito valn valera valese valiches valeras valeses valeu valera valese valemos valeramos valsemos valestes valerades valsedes valeron valeran valesen Futuro Pospretrito Futuro valerei valera valer valers valeras valeres valer valera valer valeremos valeriamos valermos valeredes valeriades valerdes valern valeran valeren

IMPERAT Presente vale

valede INF.CONX valer valeres valer valermos valerdes valeren F. Nominais INF valer XER valendo PART valido

13.7 As formas nominais.


13.7.1 O infinitivo e o infinitivo conxugado.
O infinitivo ten valor verbal (e como tal leva complementos) cando forma parte dunha perfrase verbal e cando vai referido a un suxeito (Puxronse a escoitar un disco). Pola contra, ten valor nominal cando non se refire a ningn suxeito e funciona como ncleo dunha frase substantiva (Gustbame o seu mirar doce). O infinitivo conxugado unha forma verbal caracterstica do galego e do portugus. En realidade trtase dun infinitivo do que se indica cal o seu suxeito. sase o infinitivo conxugado nos seguintes casos: Cando o suxeito do verbo e o suxeito do infinitivo son distintos: raro non viren teus pais festa, Chamronnos xusto despois de sares ti co teu sobrio, Coido que ters todo solucionado chegarmos, Convn sarmos xa para chegar a tempo. Cando o infinitivo vai introducido por unha preposicin ou locucin prepositiva e ten suxeito propio: Berrouche por non faceres o traballo; Despois de chegarmos xa falaremos; Para teres sitio seguro, tes que reservar a praza; De seguirmos as, non chegaremos a tempo.

Nunca se pode utilizar o infinitivo conxugado (e por tanto hai que usar o invariable) cando o infinitivo vai con outro verbo e ten o mesmo suxeito ca el (en perfrases e formando parte dun complexo verbal): Temos que ir al, Cando queres facer algo non hai quen cho impida.

13.7.2 O xerundio.
O xerundio ten valor verbal (e como tal leva complementos) cando forma parte dunha perfrase verbal e cando ten suxeito: Segue traballando, Vin o rapaz traballando no campo. Ten valor adverbial (cumpre a funcin dun adverbio) cando desempea a funcin de complemento circunstancial: Saron da festa cantando.

13.7.3 O participio.
O participio ten valor verbal cando funciona como verbo auxiliado nas perfrases verbais: Teo pasado moito por al, O tema foi estudado a conciencia. Ten valor de adxectivo cando forma parte dun sintagma nominal e modifica ncleo deste: Trouxo a man escordada; como adxectivo pode estar substantivado: O falado antes non posible; Ese presumido non chega.

36

Hai verbos que teen dous participios: un regular (que funciona como verbo: perfrases) e outro irregular (que funciona como adxectivo), anda que s veces os dous poden funcionar como adxectivos. Verbos regulares con participio irregular: abrir .................... aberto adscribir .............. adscrito circunscribir ........ circunscrito describir .............. descrito entreabrir ............ entreaberto escribir ................ escrito inscribir ............... inscrito manuscribir ......... manuscrito morrer ................. morto prescribir ............. prescrito proscribir............. proscrito reabrir ................. reaberto reescribir ............. reescrito reinscribir............ reinscrito sobrescribir ......... sobrescrito subscribir ............ subscrito transcribir............ transcrito

Verbos irregulares con participio irregular: afacer ............... afeito antepoer ......... anteposto antepor ............. anteposto apoer .............. aposto apor .................. aposto arrepoer .......... arreposto arrepor ............. arreposto compoer ......... composto compor ............. composto contrafacer ....... contrafeito contrapoer ...... contraposto contrapor .......... contraposto cubrir ............... cuberto depoer ............ deposto depor ................ deposto desafacer .......... desafeito descompoer .... descomposto descompor ....... descomposto descubrir .......... descuberto desdicir ............ desdito desfacer ............ desfeito dicir.................. dito dispoer ........... disposto dispor ............... disposto encubrir ............ encuberto entrever ............ entrevisto expoer ............ exposto expor ................ exposto facer ................. feito impoer ............ imposto impor ............... imposto indispoer ........ indisposto indispor ............ indisposto interpoer......... interposto interpor ............ interposto opoer .............. oposto opor .................. oposto poer ................ posto pr .................... posto pospoer .......... posposto pospor .............. posposto predicir............. predito predispoer ...... predisposto predispor .......... predisposto presupoer ....... presuposto presupor ........... presuposto prever ............... previsto propoer........... proposto propor .............. proposto recompoer ...... recomposto recompor .......... recomposto recubrir ............ recuberto redescubrir ....... redescuberto refacer .............. refeito repoer ............. reposto repor................. reposto rever ................. revisto satisfacer .......... satisfeito sobreexpoer.... sobreexposto sobreexpor ....... sobreexposto sobrepoer ....... sobreposto sobrepor ........... sobreposto subexpoer....... subexposto subexpor .......... subexposto superpoer ....... superposto superpor ........... superposto supoer ............ suposto supor ................ suposto traspoer .......... trasposto traspor .............. trasposto ver .................... visto xustapoer........ xustaposto xustapor ........... xustaposto

Verbos con dous participios: regular / irregular: absolver .............. absolvido / absolto acender................ acendido / aceso acoller ................. acollido / acolleito aflixir .................. aflixido / aflito aprender .............. aprendido / apreso avolver ................ avolvido / avolto bendicir ............... bendicido / bendito cansar .................. cansado / canso ceibar .................. ceibado / ceibo chocar ................. chocado / choco circuncidar .......... circuncidado / circunciso coller ................... collido / colleito comer .................. comido / comesto contradicir ........... contradicido / contradito converter ............. convertido / converso descalzar .............. descalzado / descalzo desencoller .......... desencollido / desencolleito desenvolver ......... desenvolvido / desenvolto desprover ............. desprovido / desprovisto devolver............... devolvido / devolto disolver ................ disolvido / disolto elixir .................... elixido / electo encoller ................ encollido / encolleito envolver............... envolvido / envolveito enxugar ................ enxugado / enxoito erguer .................. erguido / ergueito escoller ................ escollido / escolleito espertar ................ espertado / esperto

37

eximir.................. eximido / exento fartar ................... fartado / farto fixar .................... fixado / fixo fritir..................... fritido / frito frixir .................... frixido / frito imprimir .............. imprimido / impreso inserir .................. inserido /inserto limpar.................. limpado / limpo malcomer ............ malcomido / malcomesto maldicir ............... maldicido / maldito nacer ................... nacido / nado pagar ................... pagado / pago posur .................. posudo / poseso prender ................ prendido / preso prover.................. provido / provisto reclur.................. recludo / recluso recoller ................ recollido / recolleito reelixir ................ reelixido / reelecto

refritir .................. refritido / refrito refrixir ................. refrixido / refrito reimprimir ........... reimprimido / reimpreso reinserir ............... reinserido / reinserto resolver ................ resolvido / resolto retorcer ................ retorcido / retorto revolver ............... revolvido / revolto romper ................. rompido / roto salvar ................... salvado / salvo secar .................... secado / seco sepultar ................ sepultado / sepulto soltar.................... soltado / solto suspender............. suspendido / suspenso suxeitar ................ suxeitado / suxeito toller .................... tollido / tolleito torcer ................... torcido / torto volver .................. volvido / volto

13.8 As perfrases verbais.


Unha perfrase verbal est formada por dous verbos, un en forma conxugada (auxiliar) e outro en forma non persoal (auxiliado: infinitivo, participio ou xerundio); o verbo en forma conxugada perde o seu significado, conservndoo o verbo auxiliado, para expresar entre ambos unha significacin conxunta: Anda facendo o parvo todo o da; Pode levantar a pedra. Cando aparecen dous verbos xuntos sen que formen perfrase, estamos ante un complexo verbal: Fixo chamar s seus amigos; Pode que vea hoxe. As perfrases, segundo o seu valor ou significacin gramatical, poden ser: Temporais: o De futuridade: ir + infinitivo Ma vai facer unha viaxe. haber (de) + infinitivo Ma has (de) traerme un agasallo. o De inminencia: estar para + infinitivo O tren est para chegar. querer + infinitivo (fenmenos atmosfricos): Parece que quere chover. Modais: o De hiptese: haber (de) + infinitivo Han (de) ser as oito da tarde. deber (de) + infinitivo Deben (de) ser cinco ou seis. poder + infinitivo Penso que poden ser cinco ou seis. o De obrigacin: deber (de) + infinitivo Debes (de) guiarte polos teus pais. ter que + infinitivo Temos que levar o gando monte. haber (de) + infinitivo Habemos (de) levar o gando monte. Aspectuais: o Imperfectivas (accin durativa, non concluda, en proceso): estar + xerundio / estar a + infinitivo Estou escribindo/estou a escribir unha carta. andar + xerundio / andar a + infinitivo Ando buscando/ando a buscar un libro. levar + xerundio / levar a + infinitivo Levo estudando/levo a estudar toda a ma. ir + xerundio Eses dous an escoitando msica. vir + xerundio Xon e Anta veen sendo irmns. seguir + xerundio Ns seguimos estudando na universidade.

38

Perfectivas (accin concluda): acabar de + infinitivo deixar/parar de + infinitivo dar + participio ter + participio Incoativas (accin que comeza): comezar/empezar + a + infinitivo botar(se) a + infinitivo poer(se) a + infinitivo romper a + infinitivo dar en + infinitivo Reiterativas (accin que se repite): volver/tornar + infinitivo acostumar/habituar + infinitivo Terminativas (accin que remata): chegar a + infinitivo acabar por + infinitivo deixar de + infinitivo

Acaba de chegar dende Santiago. Deixou de traballar cando casou. Se non ds feito o traballo a tempo, non che pagarei. Teo levado moitas veces neno no colo. s nove comezou a chover. Cando chegou botouse a chorar. Cando chegou pxose a rir. Cando chegou rompeu a chorar. Cando chegou deu en rir. Onte volveu escoitar a msica de sempre. Eu acostumo durmir no chan. Ti nunca chegars a ser bo msico. Acabou por darlle a razn. chegar deixou de falar mal de Antn.

De voz pasiva: ser + participio:

A maz foi comida pola vaca.

39

14 O adverbio.
14.1 Definicin.
Semntica: Os adverbios son palabras invariables que indican circunstancias de lugar, tempo, modo, cantidade, afirmacin, etc. Sintctica: O adverbio funciona como ncleo dunha frase adverbial.

14.2 Clasificacin.
14.2.1 De lugar:
o Adverbios: ac, aqu, ac / a, acol / al, al, al (ac, al s se usan para indicar movemento) aqun, aln. arriba, enriba, derriba, encima / abaixo, embaixo, debaixo. diante, adiante / detrs, atrs / avante. arredor, derredor. dentro / fra. cerca,preto / lonxe. velaqu, vela. algures / ningures / xalundes. onde, u? Locucins adverbiais: beira, a carn, lado, p a rente redor. en fronte.

14.2.2 De tempo:
o Adverbios: trasantonte, antonte, onte, hoxe, ma, pasadoma antes / agora, arestora / despois, logo. cedo, pronto / tarde. antano/ hogano /outrora, noutrora / daquela, entn. acoto, decote, decoto arreo asemade endexamais, nunca, xamais / sempre mentres, entrementres, namentres. axia, logo, decontado, decontino, deseguida, deseguido, enseguida. xa / inda, anda xacando cando Locucins adverbiais: a cada canto, a cada pouco, s veces, por veces, de cando en cando, de cando en vez, de vez en cando, de tempo en tempo, de raro en raro. pouco, de al a pouco, de aqu a pouco s poucos, pouco a pouco, pouco e pouco de momento

40

hoxe en da. a deshora, a destempo / a tempo a diario / a mido

14.2.3 De modo:
o Adverbios: adrede, amodo, asemade, as, ben, como, devagar, engorde, gratis, mal, pasenio. Locucins adverbiais: a propsito, mantenta a correr, a escape, presa,s prsas xeito. a dereitas, dereito fin, cabo, fin de repente, de golpe, de pronto, de socate, de socato, de speto. de balde, en balde. chou s toas a treo. a eito.

14.2.4 De cantidade e precisin:


o Adverbios: abondo, dabondo, algo, apenas, bastante, ben, canto, case, demasiado, mis, malamente, menos, mesmo, moi, moito, nada, pouco, s, soamente, talmente, tan, tanto, xustamente, xusto. Locucins adverbiais: a medias, de mis, de menos, de sobra, de todo, por a.

14.2.5 De afirmacin:
o Adverbios: si, abof, tamn, xaora. Locucins adverbiais: as mesmo, de certo.

14.2.6 De negacin:
o Adverbios: non, nin, sequera, tampouco. Locucins adverbiais: non xa

14.2.7 De dbida:
o Adverbios: seica, disque, acaso, quizais, quizabes, talvez. Locucins adverbiais: mellor, poida que, se cadra.

41

15 A interxeccin.
15.1 Definicin.
Semntica: A interxeccin un tipo de palabra invariable que se caracteriza por formar un grupo aberto e por ter independencia en relacin resto dos elementos da oracin. Sintctica: A interxeccin est illada dentro da clusula que pertence, en non realiza ningunha funcin primaria dentro desta.

15.2 Clasificacin.
As interxeccins poden expresar moi variados sentimentos ou emocins; entre as diversas manifestacins das interxeccins podemos destacar: abandono: Voume! aclamacin: Bravo! sorpresa: Ah!, Vaites!, Arre Demo! advertencia: Sentidio! alegra: Ben!, Estupendo! alivio: Uf!, Menos mal! chamamento: Ei! felicitacin: nimo!, Chap! desculpa: Perdn!, Desculpe! desexo: Oxal! despedida: Adeus! dor, pena: Ai!, Oh! escorrentamento: Fra!, Lisca!, Afasta!, Xo!, Vaite! desagrado: Bah!, Boh! sado: Ola!, Boa noite! silencio: Psss!, Silencio!

42

16 A preposicin.
16.1 Definicin.
Semntica: A preposicin un tipo de palabra invariable que relaciona das unidades sintcticas. Distnguese entre formas plenas, con significado (entre, sobre, xunta...) e formas baleiras, carentes de significacin (a, en, de...). Sintctica: A preposicin funciona sempre como director ou enlace dunha frase preposicional, que sa vez acta como modificador doutra unidade sintctica.

16.2 Formas.
a aga / ags ante aps ata / at baixo bardante cabo canda con conforme consonte contra de deica dende / desde / des en entre malia onda para perante por salvo segundo sen senn so sobre tras xunta

43

17 A conxuncin.
17.1 Definicin.
Semntica: As conxuncins poden ser de dous tipos, coordinantes (relacionan elementos sen achegar ningn significado) e subordinantes (engaden significados diversos s clusulas que unen). Sintctica: As conxuncins son palabras que, como nexos, serven para expresar diversas relacins entre clusulas.

17.2 Clasificacin.
17.2.1 Copulativas.
Conxuncins: e, nin. Locucins conxuntivas: a mais, e mais.

17.2.2 Disxuntivas e distributivas.


Conxuncins: ou. Locucins conxuntivas: ben... ben, nin... nin, ou... ou, xa... xa..

17.2.3 Adversativas.
Conxuncins: pero, mais, porn, senn, emporiso.. Locucins conxuntivas: a menos que, ags que, agora ben, anda que, ase e todo, con todo, inda que, non obstante....

17.2.4 Concesivas.
Conxuncins: as. Locucins conxuntivas: a pesar de que, anda que, inda que, mal que, por mis que, por moito que...

17.2.5 Condicionais.
Conxuncins: se. Locucins conxuntivas: a menos que, a non ser que, con tal que, excepto que, excepto se, salvo que, salvo se...

17.2.6 Causais.
Conxuncins: porque. Locucins conxuntivas: como queira que, dado que, por causa de que, por cousa de que, por mor de que, posto que, visto que, xa que.

17.2.7 Consecutivas.
Conxuncins: entn, daquela, conque, logo, pois.. Locucins conxuntivas: as pois, as que, de forma que, de maneira que, de xeito que, polo tanto, por conseguinte, por tanto, xa que logo...

17.2.8 Finais.
Conxuncins: que. Locucins conxuntivas: para que, a fin de que...

17.2.9 Temporais.
Conxuncins: apenas, asemade, mentres.. Locucins conxuntivas: antes de que, que, as que, ata que, axia que, cada vez que, dende que, des que, desde que, despois de que, despois que, inda ben non, sempre que...

44

17.2.10 Modais.
Conxuncins: cal, como, conforme, consonte, segundo. Locucins conxuntivas: as como, coma se, como se, de xeito que, de forma que...

17.2.11 Comparativas.
Conxuncins: ca, coma, como, que. Locucins conxuntivas: do que.

17.2.12 Completivas.
Conxuncins: que, se.

45