Está en la página 1de 18

universidade de santiago de compostela

criteriosde oslinguaxen tanonsexist ossexistano

universidade de santiago de compostela

criteriosde oslinguaxen tanonsexist ossexistano


SERVIZO DE NORMALIZACIN LINGSTICA OFICINA DE IGUALDADE DE XNERO

Autora
Manuel Bermdez Blanco Alba Cid Fernndez SERVIZO DE NORMALIZACIN LINGSTICA UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA

Criterios de linguaxe non sexista

NDICE
0 INTRODUCIN ............................................................................................... 4 1 POR QUE NECESARIA A LINGUAXE NON SEXISTA? ............................ 4 2. FRMULAS PARA FUXIR DA LINGUAXE SEXISTA .................................. 5 2.1. Xenricos e colectivos .............................................................................. 5 2.2 Pequenos cambios na redaccin con grandes efectos .......................... 6 2.3. As dobres flexins .................................................................................... 7 2.3.1. Que elementos se ven afectados polas dobres flexins? ................. 7 2.3.2. Orde de presentacin de ambos os xneros na dobre flexin .......... 7 2.3.3. Con que elementos realizaremos a concordancia?........................... 8 2.4. Barra, guin ou arroba .............................................................................. 8 2.4.1. A barra .............................................................................................. 8 2.4.2. A arroba ............................................................................................ 8 2.5. Tratamento ................................................................................................. 9 2.6. Feminizacin das profesins ................................................................... 9 3. TRABALLANDO OS TEXTOS: CONSIDERACINS SOBRE A NOSA PROPOSTA ..................................................................................................... 10 3.1. Texto normal ............................................................................................ 10 3.1.1. Vida universitaria ............................................................................. 10 3.2. Outros textos (tradicionais) .................................................................... 11 3.2.1. Textos normativos ........................................................................... 11 3.2.2. Textos cientficos............................................................................. 11 3.2.3. Formularios (impresos, solicitudes...) .............................................. 12 3.2.4. Cartelara ........................................................................................ 12 3.3. Outros textos: os correos electrnicos................................................ 12 4. PARA UTILIZAR E SABER MIS... ............................................................ 13 ANEXOS .......................................................................................................... 14

Criterios de linguaxe non sexista

0 INTRODUCIN
Un pai e o seu fillo an no coche cando, de pronto, o pai perdeu o control do vehculo e esnafrronse contra un poste telefnico. O pai morreu no acto; o seu fillo quedou malferido e levrono ao hospital, onde se lle apreciaron lesins importantes que requiran unha urxente intervencin. Foi chamado o equipo mdico de garda e, cando chegou sala de operacin a examinar o rapaz ouse unha voz: Non podo operar este neno: meu fillo! (ALBERDI ALONSO, INS Y MARTNEZ TEN, LUZ. 1988. Gua Didctica para una Orientacin no Sexista. Madrid: Ministerio de Educacin e Ciencia, tirado dos Materiales didcticos para la coeducacin. Qu es... el lenguaje no sexista? de 2003)

Se tardaches uns intres en comprender esta historia probablemente necesitas seguir lendo esta gua. A nosa proposta circunscrbese exclusivamente ao eido lingstico e non vai considerar expresins que tean como problema de orixe unha visin da sociedade desacorde coa vocacin igualitaria. Frases como A ministra, vestida de verde escuro ou A encantadora tenista (cousificacin da muller) O director xeral, acompaado da alcaldesa (xerarquizacin por razn de sexo) Detrs dun gran home hai unha gran muller (secundarizacin dun dos sexos) van quedar, neste sentido, fra da consideracin deste documento, malia que a sa redaccin transmita unha visin do mundo moi afastada da nosa.

1 POR QUE NECESARIA A LINGUAXE NON SEXISTA?


a) Para dar visibilidade ao 50% da poboacin, sexa cal sexa o sexo que se vexa implicado neste proceso de ocultacin. habitual de mis atoparmos textos onde determinadas profesins estn ligadas invariablemente a un ou outro sexo. Os mdicos e as enfermeiras do CHUS (O persoal mdico e de enfermara do CHUS) As seoras da limpeza da escola (O persoal de limpeza da escola) As matronas do hospital (O persoal de obstetricia do hospital)

Criterios de linguaxe non sexista

b) Para solucionar problemas de ambigidade na comunicacin. O traballador ter os seguintes dereitos Os homes teen dous riles Expresins tan habituais como as anteriores non resultan dificultosas para a maiora de ns por termos claro o seu contido, por escolarizacin ou outro tipo de razns. A maior parte da xente incluira os dous sexos como implicados nos enunciados anteditos. Porn, nestoutros casos, o resultado pode ser diferente: O home ten 5 litros de sangue no seu corpo O home ten unha esperanza media de vida de 76 anos Debemos entender que o ser humano o que ten cinco litros de sangue? s o individuo de sexo masculino o que ten esa cantidade de sangue? As mulleres teen menos? Mis? A esperanza de vida dos dous sexos a mesma? Todas estas cuestins estn provocadas por un texto mal construdo desde un punto de vista comunicativo. A mala redaccin reside no emprego dun termo que recolle nas sas acepcins membro da especie humana e ao tempo individuo de sexo masculino.

2 FRMULAS PARA FUXIR DA LINGUAXE SEXISTA


As frmulas que aqu se propoen son opcins que se ofrecen para evitar, na medida do posible, a linguaxe sexista. A pesar de que o uso do masculino como xnero non marcado apareza anda recollido como correcto desde o punto de vista gramatical (os alumnos [--> mulleres e homes] da USC van folga), obvio que contribe a invisibilizar as mulleres e a sa intervencin na sociedade. Hoxe tende a considerarse este uso pouco acorde coa visin das mulleres como seres con plenas capacidades e neste sentido debe ser evitado. Para sermos consecuentes a prol da linguaxe non sexista, pode ser til: x x tomar conciencia de que o que dicimos e o que queremos dicir poden ser s veces cousas diferentes; inverter ou substitur os axentes dunha accin. Se o resultado non simtrico, posiblemente estamos ante un acto comunicativo sexista.

2.1. Xenricos e colectivos


moi til a utilizacin de termos xenricos e colectivos (polticos clase poltica) para evitar a presenza de formas marcadas xenericamente. Outras veces, ao que recorremos a substantivos metonmicos, isto , citamos por medio da actividade, profesin, lugar, poca, cargo... en vez de escoller o substantivo masculino habitual (director direccin). Malia ser esta unha boa estratexia para evitarmos recorrentes terminacins que poden acabar por

Criterios de linguaxe non sexista

remitir mentalmente a colectivos masculinos, hai que utilizar estes termos de xeito consciente e valorar cando realmente preciso falar de persoas enfermas, persoas consumidoras Pdese consultar unha relacin de xenricos e colectivos nos Anexos.

2.2 Pequenos cambios na redaccin con grandes efectos


x Utilizando determinantes inclusivos: ao cambiar determinantes marcados xenericamente (o/a; un/unha; este/esta) por outros non marcados (cada; calquera) Ex: O estudante ( cada estudante) ter un prazo de dous meses para formalizar a matrcula x Mudando hbitos de redaccin (con reestruturacins sintcticas, frases de relativo, introducidas por que; emprego do se como marca impersoal, etc) Ex: Os lectores desta ( quen le esta) revista cientfica. Os representantes ( quen represente) O demandante ( se algun presenta unha demanda) As indemnizacins percibidas polos que a solicitaron ( As indemnizacins percibidas por quen as solicitou...) Os solicitantes debern adxuntar ( Coa solicitude deberase adxuntar) Os asistentes reunin propuxeron novas accins ( Propuxronse novas accins na reunin) Coas mesmas ferramentas (as solucins non marcadas presentadas enriba quen, cada, persoas), debemos de evitar a recorrencia a partculas como homes, todos, un Ex: difcil que un se afaga ( que as persoas se afagan...) tan ben en tan pouco tempo. Todos temos unha opinin sobre iso ( Calquera de ns ten unha opinin sobre iso). Algn dos presentes quere abrir a quenda de preguntas? ( Algun quere abrir a quenda de preguntas?)

Criterios de linguaxe non sexista

2.3. As dobres flexins


En substantivos con forma masculina e feminina, non temos por que desestimar a posibilidade de presentar as das formas. De feito, as dobres flexins poden valorarse positivamente nun texto breve, con aparicins espazadas As nais e pais, os xogadores e xogadoras

2.3.1. Que elementos se ven afectados polas dobres flexins?


Polo que respecta s dobres flexins existen solucins dispares: a) Establecer a dobre flexin en todos os elementos da oracin: As novas alumnas interesadas e os novos alumnos interesados.... b) Non efectuar a dobre flexin en mis que un elemento, por economa lingstica, na procura da concisin e sinxeleza do texto: As novas alumnas e alumnos interesados... Daremos preferencia a esta ltima opcin escollendo os substantivos por considerarmos que levan a carga evocadora dos nosos enunciados. Anda as, noutros casos pode ser preferible destacar ambos os xneros noutras clases de palabras: profesionais cualificados e cualificadas, as e os xornalistas

2.3.2. Orde de presentacin de ambos os xneros na dobre flexin


a) Os rapaces e rapazas manter a orde clsica masculino-feminino. claro que esta opcin implica o mantemento do statu quo, e xerarquiza, ao presentar como eterno secundario, o feminino. b) As nais e pais e autor/ra... optar pola orde alfabtica, que certos organismos consideran plausible. O defecto desta escolla a sa falta de naturalidade aos efectos de creacin dun texto. c) As mulleres e homes alterar o costume de preferencia masculina, adiantando a mencin muller. esta unha solucin que deberiamos ter en conta nos nosos hbitos de expresin. A nosa proposta neste mbito optarmos por unha solucin de alternancia ao longo do texto, opcin aconsellable por ser igualitaria e pouco rxida: As traballadoras e traballadores da empresa (e mis adiante) os traballadores e traballadoras

Criterios de linguaxe non sexista

2.3.3. Con que elementos realizaremos a concordancia?


A avoa ou av, as traballadoras e traballadores Botar man da concordancia de proximidade parcenos o medio mis axeitado de combater o posible alongamento das secuencias: Ex: [Para solucionar frases como]: Os/as autores/ras interesados/das na publicacin... [propoemos ]: As autoras e autores interesados na publicacin...

2.4. Barra, guin ou arroba


A recorrencia a estoutras estratexias para a representatividade de ambos os sexos presenta varios problemas. Malia a sa gran recorrencia visual, os smbolos poden non resultar recomendables en certos textos fundamentalmente narrativos.

2.4.1. A barra
Alumna/no Smbolo presente na lingua para outros usos (vxase e/ou), que non tera por que desestimarse para certas visibilizacins feminino-masculino. Nunha segunda instancia, convn sinalar que a sa potencia visual se confronta a un perigo: acabarmos refrendando o feminino como o elemento apndice ou dependente, reducido a unha simple flexin tras da barra. Por esta razn, atendendo forma da palabra, poderan contemplarse solucins como as seguintes: -secretaria/rio pero -director/ra.

2.4.2. A arroba
Tod@s estades invitad@s... Esta grafa (ou outras como o asterico * ou o x) utilzase con certa frecuencia para neutralizar a linguaxe sexista, en maior medida canto mis persoal e informal o texto. Hai quen considera que esta grafa non soluciona o problema, mentres que hai quen ve nela unha achega novidosa e comprometida. Nos documentos institucionais non vn sendo contemplada esta solucin.

Criterios de linguaxe non sexista

2.5. Tratamento
Para referrmonos a algun, partiremos de que a solucin ideal concordar o xnero da forma de tratamento co sexo da persoa a que faga referencia: Dona Carme Regueira Branco Se a identificacin xenrica do destinatario non posible, sempre podemos optar pola barra: Dona/ don Vellos usos que destacaban un tratamento distinto para a muller segundo o seu estado civil, considerados noutrora exemplos de cortesa, deben hoxe desestimarse. Aquilo que procuramos o emprego dunha formulacin paralela: Sra. e Sr. ou Dona/ don Se atendemos presentacin con nome e apelidos, observando o que a mido acontece no mbito da linguaxe xornalstica, sera recomendable prestar mis atencin a xeitos de denominacin simtricos: Wilde Virginia Woolf ( Wilde e Woolf ou Oscar Wilde e Virginia Woolf) Sarkozy Angela Merkel ( Sarkozy e Merkel ou Nicolas Sarkozy e Angela Merkel)

2.6. Feminizacin das profesins


Na sociedade actual, atopamos enxeeiras, arquitectas, arquelogas, xuzas As mulleres incorporronse a determinados postos de traballo que antes estaban vedados para elas. As mis das veces, non existe ningn problema no sistema lingstico para adaptar o lxico a estes cambios, como se vn observando nas ltimas dcadas. Pagara, no entanto, a pena prestar atencin diferenza de significado dalgns duais aparentes: muller pblica, sarxenta, verduleira que se corresponden cunha visin negativa ou infravalorada. Para demostrarmos as motivacins sociais do lxico e a falta de arbitrariedade na construcin da linguaxe, poden observarse exemplos como modisto, que saltando a norma gramatical dos invariables rematados en ista, formou un masculino en o. O termo resultante designa ademais un chanzo de maior prestixio. Foi onda a modista para axustar o traxe. Rematou por se converter nun modisto recoecido.

Criterios de linguaxe non sexista

3. TRABALLANDO OS TEXTOS: CONSIDERACINS SOBRE A NOSA PROPOSTA


O que ser presentado a seguir pasa por ser unha recolla de consideracins desde o Servizo de Normalizacin Lingstica da USC. Tendo en conta as especificidades dos tipos de texto, presentaremos unha ou varias posibilidades de escolla con modelos que promovan a reflexin e nivel de implicacin de quen redacta o texto. A primeira consideracin que pode facerse que o formato de calquera tipo de texto debe estar destinado a facilitar a sa lectura. Xa que logo, diferentes tipos de texto demandarn diferentes solucins. O segundo aspecto chave considerarmos que calquera documento, pero principalmente os administrativos e as circulares, cartas xerais..., debera facer visible a muller desde o ttulo e primeiros pargrafos. Esta solucin, claro , non implica unha invisibilizacin progresiva co avance do texto.

3.1. Texto normal


Coa etiqueta texto normal estamos a nos referir neste caso a construcins narrativas, descritivas e expositivas comns. Para estes textos propoemos ter en conta as opcins que fomos salientando ao falarmos das frmulas para fuxir da linguaxe sexista (epgrafe 2).

3.1.1. Vida universitaria


O propio devir da vida universitaria, coas sas necesidades comunicativas, produce constantemente textos. Neles, en todos os casos, deber de aplicarse a regra a nivel macro da integracin: o emprego duns mecanismos que fagan posible a reproducin da pluralidade real universitaria. Igual que nas listaxes de persoal docente deberiamos citar axustando o grao profesional ao sexo do citado/a (epgrafe 2.6.): Sabela Sampaio Catedrtica de Universidade Tamn na formulacin de enunciados de avisos, exames e informacin sobre as cualificacins debera visibilizarse a porcentaxe feminina do alumnado e ter en conta as sadas a posibles ambigidades. Para colaborar nos experimentos da enquisa, os alumnos da materia... deben presentar o conxunto de exercicios esta semana. As alumnas e alumnos da materia... No da proxectado para a vacinacin no centro, faltaron moitos alumnos.

10

Criterios de linguaxe non sexista

[Este plan de vacinacin puido completarse igualmente, xa que poda estar dirixido s a mulleres e neste enunciado podemos entender que s os rapaces (homes) fallaron.]

3.2. Outros textos (tradicionais)


3.2.1. Textos normativos
Inclumos nesta epgrafe consideracins especficas para textos lexislativos, xurdicos, administrativos... que se caracterizan, en xeral, por evitaren unha redaccin ambigua e por estaren inzados de axentes. De acordo con estas particularidades, debera coidarse globalmente que as referencias en masculino quedasen reservadas para os casos nos que este colectivo o nico destinatario das medidas (ao falarmos da Prestacin de paternidade, por exemplo). Algo semellante acontecera no caso do feminino (coa Prestacin de maternidade, Prestacin de riscos durante o embarazo...). Consideramos que se poden utilizar as solucins ofrecidas no punto 2 deste documento para o texto normal. En todo caso, vemos imprescindible asegurar a dobre flexin (2.3.) ou a representacin inclusiva (2.1.) na primeira mencin nominal. Do reitor ou reitora Artigo 84. O reitor ou reitora a mxima autoridade acadmica da universidade e ten a representacin desta. O reitor poder

Dbese ter presente que esta ltima solucin non exime en absoluto da posible aparicin de femininos ou dobres flexins no avance do texto.

3.2.2. Textos cientficos


Os textos cientficos (teses, artigos de revista, etc...) caracterzanse pola pretensin de precisin e universalidade. Neles, ademais da sinxeleza sintctica dbense evitar posibles ambigidades. Sendo as, recomendamos un especial coidado no emprego de universais ou termos naturalmente inclusivos que poidan carrexar dbidas ao lector ( a quen le): O home tolera perfectamente a inxesta de 10 a 20 gramos de vitamina C... O ser humano/ as persoas toleran... [Se presentamos a primeira opcin... o ser humano o que tolera esa cantidade ou s o metabolismo masculino?]

11

Criterios de linguaxe non sexista

3.2.3. Formularios (impresos, solicitudes...)


Un tipo de documento caracterizado pola peticin esquemtica de informacin podera tomar como recursos tiles x a barra / x as expresins breves que substiten os termos marcados. As, por exemplo, nun impreso de matrcula da USC ou nun dos formularios que unha estudante que gozou da bolsa ERASMUS debe cubrir para valorar a sa experiencia, proporiamos: Sr./ Sra. Nome Nado en... Natural de Domiciliado en... Enderezo Identificacin do estudante Identificacin da/o estudante

3.2.4. Cartelara
Os substantivos abstractos, xenricos ou metonmicos son especialmente aproveitables para a cartelara, pola sa adaptabilidade a distintas realidades. Refermonos, mis especificamente, necesidade de sinalar con eles as oficinas ou gabinetes de cargos que, presentando variacin masculinofeminino, rexistran unha mudanza habitual do axente: Vicerreitor de Profesorado Vicerreitora de Profesorado Xefe de Servizo de Alumnos Xefatura do Servizo do Alumnado

3.3. Outros textos: os correos electrnicos


Partimos da consideracin, xa consensuada nos inicios do mundo virtual (mediante o termo Netiqueta), de que os comportamentos do mundo tecnolxico e, por extensin, a linguaxe, deben ser unha adaptacin das regras de respecto e comunicacin habituais. Para os correos electrnicos as como para as cartas (formais, de presentacin, de agradecemento, de solicitude, de invitacin...) seguiranse, no que respecta ao sado inicial ou tratamento, as consideracins da epgrafe 2.5. claro que no mbito dos correos electrnicos podemos diferenciar entre: a) os que conservan as estruturas formais clsicas (carta...); b) outros con estruturas menos fixadas, mis informais. Non hai razns para proscribir, neste ltimo tipo, o emprego da arroba como frmula de inclusin dos dous xneros.

12

Criterios de linguaxe non sexista

4. PARA UTILIZAR E SABER MIS...


AGULL I GARCIA, F. XAVIER (2008): Gua rpida para unha linguaxe non sexista en http://sin-sexismos.blogresponsable.com/ [ltima consulta: 28 de febreiro de 2011] BRAVO SUESKUN, CARMEN (DIR.) E EVA ANTN FERNNDEZ (2010): Gua para un uso del lenguaje no sexista en las relaciones laborales y en el mbito sindical. Madrid: Secretara Confederal de la Mujer de CCOO. Dispoible en http://www.uv.es/ccoo/ensedona/downloads/0007.pdf [ltima consulta: 26 de maio de 2011] J. LEN, LEONIDA (-): Gua y recomendacin para un uso no sexista del lenguaje. Uruguay: Observatorio de gnero. Dispoible en: http://www.ose.com.uy/descargas/observatorio/guia_recomendacion_para _uso_no_sexista_del_lenguaje.pdf [ltima consulta: 26 de maio de 2011] MEDINA GUERRA, ANTONIA M. (coord.) (2002): Manual de lenguaje administrativo no sexista. Mlaga: Asociacin de Estudios Histricos Sobre la Mujer (Universidad de Mlaga) en colaboracin coa rea de la Mujer (Ayuntamiento de Mlaga). Dispoible en: http://www.nodo50.org/mujeresred/manual_lenguaje_admtvo_no_sexista. pdf [ltima consulta: 26 de maio de 2011] MOSQUERA CARREGAL, XESS M. (2010): Lingua e Xnero. VI Xornadas sobre Lingua e Usos. A Corua: Universidade da Corua. RODRGUEZ HEVIA, GLORIA (2003): Qu es...? El lenguaje sexista. Construyendo contigo la igualdad. Asturias: Consejera de la Presidencia, Instituto Asturiano de la Mujer en http://institutoasturianodelamujer.com/iam/wpcontent/uploads/2010/02/IAM-U_210374_n2.pdf [ltima consulta: 17 de xaneiro de 2011] UNIVERSIDADE DE VIGO (2003): Recomendacins para as marcas de xnero en Lingua galega: criterios lingsticos. Vigo: Universidade de Vigo, Servizo de Publicacins, pp. 52-60, en http://anl.uvigo.es/UserFiles/File/manuais/Lingua_galega._Criterios_linguis ticos.pdf [ltima consulta: 15 de abril de 2011] Exeria: Aplicacin para unha linguaxe non sexista http://www.exeria.net/.

13

Criterios de linguaxe non sexista

ANEXOS
1. Compilacin de solucins segundo os tipos de texto
Tipos de texto
Texto formal Textos legais Textos cientficos Formularios Cartelara Novos textos (correos-e)

Razns
Ambigidade Ocultacin Xenricos

Solucins
Cambios redaccin Dobre flexin / @

x x x x

x x x x x x

X X X X

X X X

X X X X

x = Textos afectados X = Solucins prioritarias

2. Listaxe de xenricos e colectivos habituais


Formas xenericamente marcadas Home Os dereitos do home Os adultos Os brasileiros O(s) inmigrantes O(s) pilotos/ o(s) azafatos O seor da limpeza A(s) mdica(s)/ o(s) enfermeiros Enfermeiro/s Matrona/s Encargado(s) Alumno Funcionario Profesor Nai/ pai Cliente Competidor Consumidor Director Accionista Traballador Amigo Adolescente(s) Vello(s) Mozo(s) Vecio(s) Elector(es) Titor(es) Consultor(es) Secretario(s) Redactor(es) Notario(s) Ministro Solucins A persoa/ o ser humano/ a humanidade Os dereitos do ser humano As persoas adultas/ a idade adulta O pobo do Brasil A poboacin inmigrante O persoal de voo/ de aviacin/ os membros da tripulacin O persoal de limpeza O persoal mdico/ o corpo mdico O persoal da sade O persoal de obstetricia A persoa encargada Alumnado/ estudantado/ estudante Funcionariado Profesorado Familia Clientela Competencia Consumo Direccin Accionariado Persoal/ cadro de persoal/ persoas contratadas Amizades Adolescencia Vellez Xuventude/ mocidade Vecianza Electorado Titora Consultora Secretara Redaccin/ consello de redaccin Notara Ministerio

14

terio t terio