Está en la página 1de 11

FOA KAZlLARI VE KYME SONDAJLARI

EKREM AKURGAL
N SZ
1948 Anadolu'da
yapan Ankara niversitesi Anadolu Arkeoloji
yonu sonra Maarif Vckalcti Mzeler Umum
ile yeni bir faaliyet devresine ve Foa'-
da hafriyat karar 1952
ve 1953 Temmuz da
Tetkik ve hafriyat heyeti Prof. Dr. Ekrem
niversiteden Dr. Yusuf Boysal ve Dr. Baki Mzeler Umum
Mdr Ahmet Dnmez, Arkeolog Nihat
Mzesinden Nezih ile Mnster O niversite-
sinin Fakltemiz burslusu olarak Arkeoloji Enstitsnde
okuyan doktora _;alebesi Bayan Marion Pies'den
Anadolu'daki her zaman byk bir
ilgi gsteren Ege Turizm Cemiyeti Foa ve Kyme da ya-
ve manen kadar, maddeten
de Bu hususta Ege Turizm Cemiyetine ve Cemiyet
Suad Yurdkoru'ya bir bor biliriz.
Foa'da mddete eski Kaymakam Haznedar
ve yeni Kaymakam K. ile Belediye Reisi Mustafa
Konuk ve Maarif Memuru Tahsin ndersev'den
ilgi ve mhim derecede
Her birine candan ederiz.
neticesinde Anadolu'nun orta blgesine
ait tarih ncesi kltrleri ile Hden kolonizasyonu mevzuunda belirli
bir bilgi elde ettikten sonra, biri aiol, teki ion olan
Kyme ve Foa'da hafriyat yapmak ele gerekli
gelmekte idi. Kyme kaynaklara gre, en eski Aiol kolonilerinden
biri ve bilhassa bir daha ok
deniz ticareti ile geinen teki Helen kolonilecine nazaran
tetkike bir hususiyet arzetmektedir. Foa ise Aiol blgesi
FOA KAZlLARI
33
iinde bir lon idi ve bilhassa 7 sonu ile 6. ilk
Yunan nemli bir mevkie olmak ve
Akdeniz'de koloniler tesis bulunmak tetkike
bir merkezdir. Bundan her iki mahalde, evvelce sondajlar ya-
elde edilen neticelerin
ve malzemenin de umumiyede bura-
larda sistemli zaruri
FOA KAZlLARI
fUkurlar ve sondajlar
Foa'da sz konusu olan uygun olarak 1952
Ekim lzmir Mzesi Mdr Gltekin' le yap
bir iki sondajdan sonra, 1953 Temmuzuncia
Arkaik zerinde kain 1952
Aya Fotini Kilisesinin harabesi
A ukuru ile sabit
faaliyetimizi Dr. Yusuf Boysal ile dahilinde tck-
sif ederek noktada koyulduk.
, 3 - 4 metrelik Bizans, Roma ve
Yunan devirlerinin dknt sonra 6. ilk
dan itibaren muntazam kltr katlan burun
cihctindc, orta mektcp C ukurunda 6.
ilk ait tabaka hemen kaya stnde bulunmakta idi.
Buna mukabil, orta yerinde, Bayan Nihai
D ukurunda 6. ilk ait
daha iki berzah ya-
yerde A ukurunda ise siyahfigrl stil ilc
ge jcometrik seramikle temsil edilen ve yine kaya zerinde kuru-
lan bir mimari kadar giden bir tesbit
etmek mmkn ucunda bir nemli
iin tesirini yapan ve bugn orta mektep
edilen yksek zerindeki platformun denize bakan etek-
lerinde Bayan Marion Pies ise ge
jeometrik stilde seramik ihtiva eden bir dki.inti.i meydana

Arkaik hududunu tayin ve onun anlik devirde
bir ada yoksa bir tesbit etmek
I 3
34
EKREM AKURGAL
dan berzah zerine tesadf eden B
6. asra kadar giden Bizans daha eski kltr
,6o metrede bir kum elde
bu Roma devrinde de deniz


Bununla beraber, btn sonradan meydana ol-
tesbit etmek iin berzah boyunda bir iki sondaj daha yapmak
gerekmektedir. A ukuru eski Helen
berzah meselesini bir daha tetkik etmek ele
geecektir.
Nesidion yani ile olarak
Lophos' u bulmak
2
ilc iOO metre
kadar kain olan Maltepe'de Nezih ile birlikte
buranm Roma ve Hellenistik
iskan fakat byk bir ihtimalle arkaik devirlerde de
sahne Burada elde edilen renkli anak-
mlek, bu mahallin en ge Milattan nce 6. asra ait kltr
ihtiva etmektedir. Gelecek
ve Maltepe' de daha lde devam edilecek, daha yerler-
de de ve
Daha nceki Foa elde neticeleri
kaydetmeden nce heyetimizd<:n evvel Foa' da mteaddit defalar
sondajlar olan Mhendis
bir tetkik geirmek
Sartiaux, Foa'da 192 de bir ma-
kalede 3 hulasa etmektedir. 1914 de ve de sondajlar
zerinde bu makalesinde, 1913 de sondajlar ise
birbirinin olan iki
4
izahat vermektedir.
1913 ve 1914 umumiyede ve Roma
1
Foa'da Dalloni jeoloji iin bk. Sartiaux,
Comptcs-Rendus Acad. Inscr. et Belles-Lettres 192 1 s. 1211 v.d.
2
Nikolaos (Jacoby, F. Gr. H . .Fragment 51.)
3
M. F. Sartiaux, Nouvelles recherches sur le site de Phocee (Comptes Rendus
Acad. lnscr. et Bclles Lett res 1921 s.
4
M. F. Sartiaux, Note sur l'exploration de l'ancienne Phocee. Communica-
tion lue a l'Academie des I nscriptions et Beli es Let tres 4 s. 6-13; ve De la Nouvelle
a l' ancienne Phocee, Paris (conference faite a Marseille le 3 avril 1914, 45
sahife 13 levha). Bu son kitap Ege Turizm Cemiyetinin himmeti ile T rkeye

FOA KAZlLARI
35
devrinden tarihlenebilecek ve ehemmiyeti ile mte-
nasip olabilecek herhangi bir buluntu
5
, buna mukabil
ehemmiyetli malzeme ortaya
Sartiaux, zerinde Myken,
j eometrik, arkaik, ion, ve siyah ve figr stillerinde
seramik kaydetmekte, fakat bunlardan hibirinden r-
nek gibi, elde malzemeyi nereye da syle-
memektedi r.
Seramik ve kk buluntu/ar
Bizim, Myken
mstesna olmak zere, tamamen ifadesini teyidedecek
mahiyettedir. Heyetimizin burada halen elde en eski Yunan
seramik ge jeometrik stil rneklerine aittir. Myken serami-
hi da eski bronz ait bir ka para elde

bir umumi veya daha byk bir
ihtimalle bir mabet iin dz bir hale olan
pHl.tformun eteklerinde ge j eometrik seramik paralari yle birlikte
tek renkli "aiol" elde 7
ait devrinden elimizde henz pek az malzeme mevcuttur. Buna mu-
kabil, D ukurunda bol miktarda meydana si-
yah Yunan ilk defa olarak
tarihi nemi ile mtenasip ehcmmiyctte elde olan vazo cser-
leridir. Bu eserler olan " Klazomen"
nevi seramik mevcut eldeki rneklerin bir daha nce
gn olan nevilere, bir da henz
Helen aittirler. Yunan
ile olarak ehemmiyetli miktarda siyah figrl Attika
de
Bugne kadar az kk buluntu elde H uku-
runda olup da sz geecek olan Athena mabe-
5 Sartiaux'nun eserler topraktan grotesk insan
bir ile (De la nouvelle a l'ancienne Phocee levha 17)
toprak (Note sur l'exploration de l'Ancienne Phocee levha 8, 8) arkaik
devirdendir. Sartiaux'un arkaik olarak tavsif ve ok
bulunan aslan figr (Note ... Levha 3, 6; De la nouvelle ... Levha 4
7)
g6
EKREM AKURGAL
dine muhtemel olan arkaik, klasik ve helenistik
deviriere ait toprak heykelciklcr bilhassa zikre
Mimari eserler
ok mhim neticelerinden biri de ortaya
mimari Foa'da ilk gn-
den beri, bugn Orta mektebin yksek ve zeri dz
platcforme dikkat Bugnk orta mektep
bu yksek kaya bir eski Yunan mabedi gibi
ykselmektedir. en ucunda ve onun en yksek nok-
birini eden bu kaya eski
Athena ma.bedi iin en mnasip yer olarak gzkyordu.
Bu ile ilk kaya toprak ihtiva
eden ve ilk buluntu olarak kaya
6. son ait iki daire akroter
paratariyle zerinde ion bulunan Sima
elde ettik. Kaya krfeze bakan
ise bir kire kuyusu ile bol miktarda mermer ion stun
meydana Bylece bu kaya stnde byk bir
yer ve muahhar devirlerde sonra kirece
olduk. Athcna mabedinin 6. ilk
da olan ilk mermerden yerli Foa ta-
ve bylece kire kuyusuna
kaya
yerde 1954 H ukurunu ve burada ilk defa
olarak 6. ait bir ion ik (Ievha III )
mimari paralar meydana Bylece kaya zerin-
de bir zamanlar Athena mabedinin yer hususundaki
tahakkuk 1955 yndeki ukuru
devam ettik ve bu defa Hellenistik devre ait
bir iinde Roma devrinde olan bir ilave moloz
malzemesi ilk ait iki stun par-
ile bir ka stun elde ettik. Bugne kadar
mimari paralardan neticeye varabiliriz: 6.
ilk ve Ephesos'daki Artemis mabedinin zama-
olan ilk byk Harpagos
6
anla-
6
Pausanias Il 31,6 ve VII 5-4- Pausanias Foa'da Gennaides
lara ait bir mabedi n mevcut da syler (I ,5).
FOA KAZILARI
37
tahrip Daire Akroter paralariyle
Sima belki bu tahripten sonra 6. son
tamir safbasma aittir. Xenophon'un bir
gre, Athena mabedi Milattan nce sonunda
tahribe
7
Fakat ne dereceye kadar hasar
henz syliyecek durumda Byle olmakla beraber,
H ukurunda hurma byk stun belki
de bu tahripten sonra drdnc veya devirde
meydana Arkaik ve stun
Roma devrinde malzemesi olarak ol-
birinci ait mhim Roma devri iine kadar
ayakta Mamafih
Ephesos'daki Artemis mabedi ile birlikte bir harika olarak
mabedin
8
Roma devrinde mermcr gelir.
H ukurunda Helenistik devre ait meydana
gibi (Levha IV b) arkaik iine kadar giden seramik
ve da Bu ukur Athena
mabedine ait devam edilecektir. Hero-
dot'un gre Harpagos muhasara zaman Foa-
mabedierindeki btn heykclleri ve
madenden olanlarla resim halinde yerlerinde

9
Bu itibarta vaki olan tah-
ribat neticesinde intikal kk
heykellerin ele geirmemiz ihtimali mevcut
bu mahaldc ve verimli kani bulunuyoruz.
Siyah figrl Yunan elde D ukurunda
6. asra ait bir evin mhim meydana Bu evin
bir rektognal, bir da yzde ol-
mak zere polygonal'dir (levha II ve IV a).
Herodotos'un hususi bir nemle 6. Foa du-
7
Xenophon, Hellenika I 3,
VII S+ Strabo'dan (X lll Foa'daki mabette oturur vaziyette
bir Athena Athena Foa'da bir kitabe ile de tevsik edil-
(BCH, s. 84-Nr. 17} olup paralarda da grlmektedir. (B. M. C. pl.
V 2,4). Foa'da muhtemelen Apolion klt de bu hususta (Bilabel, Die
ionische Klonisation s. 243).
9 Herodot I
EKREM AKURGAL
van
10
iin kk ancak Roma ait
bir elde etmek mmkn oldu.
berzah ve orta
surunun F ukurunda bir byk ait Roma
devri gzel mimari bloklar elde (levha V, VI). Bun-
Roma devri ait muhtemeldir.

Eski mhim bir Orta Yunanistan'dan
gelen Helenter kendilerine Kyme' lilerin msaade
mahalde kolonize kaydederler
11
Josef Keil
12
eski
bu ifadesini Yunanistan'da Phokis'de oturan
halkla bir tutmak ve ion kolonizasyonunun Attika'ya
mak gayretine atfetmckte ve Yunanca cpwxotL yani fok
sznden sylemektedir Mezkur mellif, Foa
nndeki deniz yzne fok benze-
yazmakta ve bir ederek
Teos ve Erythrai'dan gelen t on' lar vaki kaydet-
mektedir
14

Hafriyatta kadar elde eski yazar-
verdikleri yukandaki malumat muvacehesinde tetkik
neticelere
Bugne kadar hafriyatta elde en eski seramik
Yunan stilindeki ge j eometrik kap Buna gre
Teoslular veya lar kolonize husus u
10
Heredot I Foa byk lde kaya Uzerine
onun da bulmak ok g (Benzer bir durum iin
bak Ramsay JHS IX S. 376) bununla beraber ve kk liman
ynnde izierin ihtimali mevcuttur. Roma devrine ait
iin bk. Livius, 37, 3
11
Strabon XIV 633; Pausanias V Il 3, o; Nikolaos FGr. H II 352
Frgm.
u Josef Keil, Pauly-Wissowa cilt XX Phokaia s. 444
n Zaten arkaik devir Foa fok tasvir inin da
rin bu gsterir. (Head, H::"l2 587 M us. Ionia 9 ve
u J. Kei l, Pauly- Wissowa cilt XX Phokaia s.444, Pausanias VII 3,8.
FOA KAZlLARI
39
teeyyd etmektedir. mhim bir netice olarak, yerde
tafsilen lon Expansion'unu burada da tesbit
bilhassa zikretmek Kolophon
dan ge jcomctrik
devrinde vaki gre
16
da devirde, yani
8. lonlular iskan
ortaya
lon' lulardan nceki iskan gelince, bunun hak
henz bir netice Bununla beraber,
lon'lulardan nce Kyme' li Aiol'lar meskun
Bol miktarda elde tek renkli kur-
aiol hep polykrom ge jcometrik seramikle birlikte
Deme,k ki ton'lular Kyme'lilcrlc beraber otur-
ve belki de harp ile ticaret yolu ile ve muslihane
bir kolonize l on'lularla Aiol' lcrin
birlikte bir Aiol blgesi olan bu mahalde daha nce
Kyme' li ikamet Zaten yu-
gibi eski yazarlar da bunu ifade etmektedi rler.
l on nceki aiol safbasma
ait da mit etmekteyiz.
Arkaik tesbit etmek olan mesaimiz henz
bir netice vermedi. Arkaik takdirde
ki ok daha verimli bir safhaya girecektir.
Gelecek birinci planda arkaik
mmkn kadar bir saha ii.nde hasredile-
ccktir. Bunun haricinde nekropolis'i aramak ve Maltepe' de daha
eski mevcut olup hususun-
daki devam edilecektir.
Karadeniz' in Anadolu anakkal e ve
Akdeniz' de
17
yani o zamanki ticaret en mhim nokta-
bir dzneden fazla koloni olan Foa, 6oo tarih-
16
Ekrem Akurgal, Phrygischc Kunst B.
ll ibid.
17
Marsilia'da eserler iin bk. de M.G.Vasseur, L'origine
de Marseille 1914 (Annales du Musee d'Histoire Naturelle Tome P. jacobst-
hal-E. Neuffer, Gallia Graeca (Prehistoire II, h. B. Benoi t, T he new cxcava-
tions at Marseilles, AJA, 53 1949 s. 237-240.
18
Bilabel, Die ionische Kolonisation s. 239-246.
EKREM AKURGAL
lerinde . Helen en biri idi. Bu
itibarta burada nmzdeki devam edecek olan
arkeoloji yeni, gzel neticeler mit edilebilir.
KYME SONDAJLARI
Kyme harabelerinin uzak ve bilhassa
daki bir yer hasebiyle bu mahalde
byke bir g Kyme
Foa'dan idare etmek gerekiyordu. Bu itibarla, Foa'da
Kyme'de de sondajlar yapmak her
ok Dr. Baki ida-
resinde Kyme'de en eski
iin, ve 4 veya 5 nce
iskan olan ykseke tepenin cenubundaki alak ve yayvan
tepe zerinde Kyme'de 1952 ekim
Mzeler Mdr Ahmet Dnmez'le birlikte
malarda burada ge jeometrik ve subjemetrik seramik
bizi bu 1953 bu tepede yap-
mteaddit sondajlarda arkaik ve orientalizan ve ge j eometrik
seramik elde etmemize hibir noktada Roma dev-
rinden giden bir tesadf etmek mmkn
Birok noktalarda metre veya bir metre derinlikte bazan 30/40
santimetre derinlikte kaya zuhur etti. Bu sondajlardan
kanaat ki, Kyme ge Roma devrinde byk ve pek de zengin
olmayan bir sahne Zemin kaya ve zerindeki
da talitan her kendisinden nceki
ve bylece eski kltr bugne
kadar hemen hemen bir
Arkaik devir tabakaianna ancak geen iki tepe
vadide tesadf etmek mmkn oldu. Fakat zaman ve im-
kan mevcut burada son verildi.
Kyme'deki arkaik
tepede Roma devrine ait kk buluntularla bir iki kolossal figr'e
ait kol, bacak elde edilmi : ve drdnc asra ait
bir enfes pilaster bir
tanesi ele (Levha XI a).
/
KYME SONDAJLARI
Kyme'de bizden nce siyah figrl
Yunan ait bir iki gzel para
1
ile ikinci
ait gzel heykel kabartma
2
ve
de Milattan nce 4 edilen ve Milattan nce 2.
ibadetine tahsis edilen bir mabetle
3
gzel bir Afrodit heykcline
ait bir
4
elde Bunlarla birlikte elde buluntu-
lar Kyme'nin ge devirlerde ok tahrip
eserler verecek bir merkez etmektedir.
Bununla beraber bizim gelecek burada
erken Yunan ait tarihi problemierin halli hususuna
teksif edilecektir.
Kyme gibi, birinci derecede ziraade
bir Bu itibarla, ticaretic geinen Anadolu Helen
iinde bir karakter bilhassa tetkike
bir merkezdir. Hesiod'un Kyme'de bir ifti idi
5

Kyme'nin Aiolis blgesindeki en byk
6
onun
Burada Milattan nce 4 olan
tarihci
7
Ephoros'un eski usul de tarih Kyme'nin kl-
tr uzun zaman
Kyme'liler ok mahfuz olan kalan gemilerden
lerin ancak yz sene sonra liman s
ve bir ifti millet olarak biraz kenarda durumda
Hatta Kyme'liler alay mevzuu olacak kadar geri ve
1
Drnmler, RM 159 v.d. Levha 6; Buschor, Griechische Vasenmalerei
2 s. 76.
2
BCH s. 543 levha 8; Mendel, Catalogue Il Nr. 520-522. Kymc'de
toprak eserler (BCH o, 1886 s. 492 levha 13) ve kitabclcr
(BCH 13 1889,s. 56o v.d. Pauly-Wissowa XI 2 s. 2475.). bk. Rosbach, ber
ein Seleukidenheiligtum beim aiolischen Kyme AA s. 99 v.d.
Baltazzi bey'in hafriyat BCH 1925 s. 477
bk. Schuchhardt, Altertmer von I s. 95; Picard etPlassart
BCH 1913 s. 155 v.d.
3
Sa!ae, BCH 1925 s. 476-478.
4
Mzesindedir.
& Strabon Xlll 622.
6
Strabon XIII 622. Herodot da Kyme'yi Aiol en zikreder
( I 149).
7
ibid.
s ibid.
EKREM AKURGAL
safdil olmakla
9
Bununla beraber, Pamphylia'da Side

1
Kyme'lilerin kaydeden bir hayat
srdklerini Kyme'nin 7 asra kadar ve Aha-
menit'lerin 5 3 tarihinde tesis ettikleri Tyrannis devrine kadar da
oligarchi ile idare edilmesi bu her
bir hviyete malik gsterir
11

Eski yazarlarda Kyme orta ve Yunanistan'da oturan
Aioller
12
iskan edilmesinden Aiolis
bir da yine Orta Yunanistan'da Phrikios
Lokris blgesindeki Heleniere atfen
13
Phrikonis'tir. Bylece Kyme
14
ve Aiolis
16
ana daha ok ziraatle
olan orta ve blgesinden gelen Helenlcr
kesin bir
tarih yoktur. Fakat Eusebios yine bir Aiolis olan
1046 tarihinde kolonize
bize
16
Kyme'nin de bu tarihlerde iskan
Geen sene elde arkaik erken
Helen kadar inen kl tr bulmak mmkn
takdirde, Bayrakh'da tesbit edilen neticeleri kontrol etmek kabil
Bayrakh' da eski en eski Helen elde
edip Aiol
17
Kyme' de gzel ve
rnekler elde etmek suretiyle daha belirli bir
mmkn mit etmekteyiz.
EKREM AKURGAL
9
ibid.
1o Strabon XIV 677; Arrian, Anab. I 26. Side'de Arif Mfid Mansel'in
hafriyat iin bk. ( 1947 senesi Side dair n Rapor Ankara T rk
Tarih Kurumu
u Brchner, Kyme, l'auly-Wissowa cilt Xl 2.
1
2
ibid. (Mela I Veli. 1 4).
13
Herodot I 149; Strabo XIII 582,
14
Strabon' a gre Kyme sz bir Amazonun (XIII 622
ve Xll 550).
1
5 iin bk. Schefold, Larisa am Hermos I s.
Eusebios VII 6g; 12 c; Vll 2; c. Helm (Ruge, Pauly-Wissowa. Suppl.
VI Myrina s.
17
Ekrem Akurgal , Phrygische Kunst 57/ 58,