Está en la página 1de 40

RUQ’M CHAQ’RAB’ 90­2005 

LEY 90­2005 EN IDIOMA Q’EQCHI’ 

LI K’UB’LEB’AAL CHAQ’RAB’ RE LI TENAMIT GUATEMALA 

NAXNAW: 

Naq ak chalen chik k’ila hab’ na’ilman chaq naq jwal aajel ru xxaqab’ankil li xsa’ 
chaq’rab’  tk’uutunq  li  na’leb’  chi  rix  li  xhu  li  junjunq  chi  poyanam,  re 
rak’ob’resinkil  jo’  naxtz’aama  li  ak’il  nawom  ut  jo’  aj  wi’  xjalajik  ru  li  k’aaynaqil 
na’leb’;  jo’  aj  wi’  re  b’aanunb’ilaq  li  sumenb’il  chi  rix  rak’ob’resinkil  li  xtuslal  ru 
xaqab’ank, ma’ ta li na’leb’ chi rix li hu, sumenb’il chaq sa’ li K’ehok ib’ sa’ Aatin 
chi  rix  Tuqtuukilal  jo’  li  Rak’ob’resinkil  li  Xnimal  ru  Chaq’rab’  ut  Xchaq’rab’il  li 
Xaqab’ank. 

NAXNAW: 

Naq  li  Seewl  naxk’e  poopol  moko  ka’aj  ta  wi’  naq  junelik  na’oksiman  chalen 
chaq  ut chi moko  nim  ta  wan  wi’,  xb’aan naq  kixtikib’  chaq  elk  chalen chi  ru  li 
hab’  1931,  naq  kiyoob’aman  sa’  xk’ab’a’  li  Ruq’  Chaq’rab’  1735  sa’  li  Nimla 
Chútam re li K’ub’leb’aal Chaq’rab’, b’eeresinb’il sa’ li Tz’iib’ab’aal re Poopol chi 
moko tz’ilb’il ta rix li xk’eeb’al, chi kama’in sa xpo’b’al xsa’, jun chik naq li ch’ina 
tasalhu a’an yiib’anb’il yal chi jo’ ma jo’ ut naq jwal sa’ junpaat naq’eelo’k. 

NAXNAW: 

Naq li raatinul xsa’ chaq’rab’ wan sa’ li Ruq’­Chaq’rab’ 106, wank sa’ li Código 
Civil,  ha’anatqeb’  li  nak’uutunk  re  li  Tz’iib’ab’aal  re  Poopol,  a’in  jun  molam  re 
chaq’rab’  wank  sa’  xb’een  xtz’iib’ankil  li  yo’laak,  sumlaak,  jachok­ib’,  kamk  ut 
k’a’atq chik ru nak’ulli ut nab’aanuman chi rix li us wi’ ut li xwanjik li poyanam ut 
chankatq  ru  xb’eeresinkil,  jo’ka’an  ut  naq  tento  xb’aanunkil  chi  sa’  xtaql 
chaq’rab’ ak re wi’. 

NAXNAW: 

Naq  sa’ xk’ab’a’  li  Ruq’  chaq’rab’  10­04 wank wi’  xtuqub’ankil ru  li  Xchaq’rab’il 


Xaqab’ank  ut  Xch’uutal  Nake’ajok  Awab’ejilal,  kiyeeman  naq  xaqab’anb’ilaq  li 
xsa’ chaq’rab’ li tyoob’anq re junaq li molam yal tjolomi rib’, wanq sa’ chaq’rab’,
ak’  ut  yal  tril  rib’,  ha’anaq  jun  li  Xnimal  Xmolamil  Xaqab’ank  tk’ub’laaq  wi’  ru, 
wanq sa’ xb’een xk’eeb’al ut xk’anjelankil li Hu Nak’utb’esink re li Junjunq –DPI­ 

NAXNAW: 

Naq  aajel  ru  naq  sa’  li  Chaq’rab’  wanq  chik  resil  ut  xk’uut  li  ak’  Molam,  chi 
k’eeb’ilaq  sa’  li  xsumchi’il  li  xyaalalil  li  tz’iib’ank  re  naq  sa’  junpaatil  chik 
tawmanq li esilal, junajaq li xk’a’uxlil li tz’iib’ank jo’ chank ru wank li Qatenamital; 
jun  chik  naq,  aajel  ru  xxaqab’ankil  jun  li  Hu  Nak’utb’esink  re  li  Junjunq  chi 
ch’olch’o ru xchaq’rab’iil, jo’ li Tuslaal Nak’utb’esink sa’ Junpaat li Ru’uj Uq’m – 
AFIS­ (li xtz’iib’ul sa’ Inglés), re naq sahaq roksinkil ut  moko tk’e ta rib’ xjalb’al 
xsa’,  re  naq  k’eeb’ilaq  tz’aqal  xwankil  li  tb’aanumanq  ut  li  chapok ib’  sa’  aatin 
tb’aanumanq rik’in a’in. 

JOKA’AN UT: 

Sa’  xpaab’ankil  li  xchaq’rab’inkil  xb’aan  li  Xnimal  Chaq’rab’  re  li  Tenamit, 
sa’atqeb’ li raqal 171 a) xtz’iib’ul, 175, 176, 177 ut 180. 

NAXXAQAB’: 

Li:

XCHAQ’RAB’IL TZ’IIB’AB’AAL POYANAM SA’ QATENAMITAL 

XB’EEN XTASALIL 

XNIMQAL K’A’UXL NAXAQAB’AMAN 

XB’EEN RAQAL. Xyoob’ajik. 

Nayoob’aman  li  Tz’iib’ab’aal  Poyanam  sa’  Qatenamital,  chalen  chik  yeeb’ilaq 


RENAP,  jo’  jun  molam  yal  tjolomi  rib’,  re  komonil  k’ulub’ej,  wanq  sa’  chaq’rab’ 
xjolomil, ak reechej wi’ li tch’e’ ut truhanq chi xtawb’al xk’ulub’ ut chi xchapb’al 
xk’anjel. Li xna’aj li RENAP, wank sa’ li nimla Tenamit, ab’anan, re naq truhanq 
xb’aanunkil  li  xk’anjel,  tento  naq  txaqab’atq  rochochil  sa’atqeb’  li  junjunq  chi 
tenamit; naru naq txaqab’ li kok’ na’ajej yalaq ta chi b’ar re qatenamital, ut jo’ sa’ 
ab’l tenamit, sa’atqeb’ li rochochil aj k’anjel sa’ ab’l tenamit.
XKAB’ RAQAL. Rajom. 

Li RENAP ha’an li molam wan sa’ xb’een xk’uub’ankil ut xb’eeresinkil li tz’iib’ank 
junaatal  chi  hu  tk’utb’esinq  reheb’  li  poyanam,  xtz’iib’ankil  li  nak’ulli  ut 
nab’aanuman  chi  rix  li  xwanjik,  li  us  wi’  ut  k’a’atq  chik  ru  tk’utb’esinq  re  li 
poyanam  chalen  sa’  xyo’lajik  toj  chi  rix  xkamik,  jo’  aj  wi’  xk’eeb’al  li  Hu 
Nak’utb’esink  re  li  Junjunq.  Cho’q  re  a’in  txaqab’  ut  twaklesi  xk’anjelankil, 
xna’leb’il  ut  xb’eeresinkil  yal  sa’  junpaatil  ak’  k’anjelob’aal  re  naq  tk’e  rib’ 
xk’anjelankil  sa’  junxikik  ut  chi  chaab’il  li  esilal,  junajaq  ru  xb’eeresinkilatq 
xtz’iib’ankil li esilal. 

ROX RAQAL. Xwanjik. 

Li  xaqxo  xyeeb’al  sa’  li  chaq’rab’  a’in  ha’an  re  komonil  ut  wanq  xwankil  sa’ 
xb’eeneb’  jalanil  chaq’rab’  na’aatinak  chi  rix  aj  wi’  a  na’leb’  a’in.  Naq  ink’a’ 
ch’olch’ooq  ru,  tsach  maraj  tq’et  rib’  li  nayeeman  rik’in  jalanil  k’ila  chaq’rab’, 
ha’an paab’anb’ilaq li xaqxo chi sa’ a’in. 

XKA RAQAL. Xb’ehil li tz’iib’ank. 

Li tz’iib’ank sa’ li RENAP tb’aanumanq chi sahaq xb’eeresinkil, rik’in roksinkil li 
junaj  ru chi  hu  ut  rik’in  sa’  junpaatil  ak’  k’anjelob’aal  re  xxokb’al  li  k’ila  esil,  re 
tk’ub’laaq chi junaj ru li tk’utb’esinq chi xjunil li poyanam, jo’ aj wi’ xk’eeb’al re li 
junjunq li junaatal eetalil re k’utb’esink li moko tjalaaq ta chik, sa’ xhoonalil naq 
ttz’iib’amanq  li  xyo’lajik.  Li  junaatal  chi  eetalil  tk’eemanq  re  li  junjunq  chi 
poyanam  wanq chi sa’, sa’ xk’ub’lal, li eetalil  tk’utb’esinq re  li teep ut li tenamit 
xyo’laak  wi’.  Eb’  li  eetalil  tk’utb’esinq  re  li  teep  ut  li  tenamit  ha’an  li  Xjolomil 
txaqab’anq re. 

Li  k’a’atq  chik  ru  t­ok  chi  sa’  li  junaatal  chi  eetalil  re  k’utb’esink, 
xaqab’anb’ilaqeb’ jo’ chank ru li xk’ub’lal ut xtuslal li esilal chi rixeb’ li poyanam 
xaqab’anb’ilaq xb’aan li RENAP. 

XKAB’ XTASALIL 

CHI RIX LI XK’ANJEL LI TZ’IIB’AB’AAL POYANAM SA’ QATENAMITAL
RO’ RAQAL. Xnimqal xk’anjel. 

Li  RENAP  wank  sa’  xb’een  xtusb’al,  xk’amb’al  rib’  sa’  aatin,  xjolominkil, 
xch’utub’ankil  ut  rilb’al  li  kok’  k’anjel  re  xtz’iib’ankil  xwanjik,  li  us  wi’  ut  li 
nak’utb’esink reheb’ li poyanam xyeeman sa’ li Chaq’rab’ a’in ut sa’ li xsumchi’il. 

XWAQ RAQAL. Ak xkok’ k’anjelatq. 

Ak xkok’ k’anjelatq wi’ li RENAP: 

a) Xch’utub’ankil, xtusub’ankil, xk’uub’ankil, xjolominkil, xsumchi’inkil ut xraqb’al 
xk’ihal li tz’iib’ank ak rilom wi’; 

b)  Xtz’iib’ankil  li  xyo’lajik,  xsumlajik,  xjachb’al  rib’,  xkamik  ut  li  nak’ulli  ut 
nab’aanuman  najalok  re  xwanjik,  li  us  wi’  li  poyanam,  jo’  aj  wi’  xtz’iib’ankil  li 
naxxaqab’  xyeeb’al  raqleb’aal  aatin  naq  toj  tentooq  xtz’iib’ankil  ut  li  k’a’aktaq 
chik ru b’aanuhom tye li chaq’raqb’; 

c) Wanq junelik ut ak’aq li tz’iib’ank hu tk’utb’esinq reheb’ li poyanam; 

d)  Xk’eeb’al  reheb’  laj  guatemala  ut  aj  ab’l  tenamit  xe’na’ajink  sa’in  li  Hu 
Nak’utb’esink re li Junjunq, jo’ aj wi’ li reeqaj ut rak’ob’resinkil li hu tk’utb’esinq li 
poyanam; 

e) Xk’eeb’al xhuhil li xyaalojik li tz’iib’ank­ib’; 

f)  Xtaqlankil  resilal  li  tz’aqlojenaqeb’  xhab’  tz’iib’anb’ileb’,  chi  ru  li  Xnimal 
Xmolamil  Xaqab’ank ut  jo’  aj  wi’  li  esilal  tpatz’  a’in  re  naq  tz’aqal  ru  tb’aanu  li 
xk’anjel; 

g)  Xch’oolaninkil  li  xtzolb’aleb’  ut  xkawresinkileb’  laj  k’anjel  sik’b’ileb’  ru  li 
aajeleb’ ru sa’ li Molam; 

h) Xk’eeb’al re li Roq Ruq’ Awab’ejilal chi rix Komonil (Min.Público), reheb’ aj wi’ 
laj  jolominel  k’aak’alom  tenamit  ut  aj  raqol  aatin  ut  jalanatq  chik  xmolamil  li 
Xk’ub’lal  Tenamit  li  k’eeb’ileb’  xwankil  xb’aan  li  Tz’iib’ab’aal  Poyanam  sa’ 
Qatenamital –RENAP­, li esilal te’xpatz’ a’ineb’ chi rix li xwanjikeb’, nake’ruhank 
wi’ ut li nak’utb’esink reheb’ li poyanam;
i) Rilb’al naq oxloq’inb’ilaq li xk’ulub’ li poyanam jo’ chank ru nake’xk’utb’esi rib’ 
ut  li  xkomon  chik  xk’ulub’  wan  chi rixeb’,  nachalk  sa’  xk’ab’a’  li  xtz’iib’ankil  rib’ 
sa’ li RENAP; 

j) Xk’eeb’al esilal chi rix li poyanam, xb’aan li xyaalal naq li esilal wank sa’ ruq’ li 
RENAP  nawb’ilaq,  ab’an  ink’a’  naru  naq  yal  oksinb’ilaq  cho’q  re  xmuxb’al  li 
xloq’al  maraj  li  naxyu’ami  li  poyanam  tz’aqlojenaq  xhab’.  Naxaqab’aman  jo’ 
esilal  nawb’ilaq  chi  maak’a’  xramb’al  ka’aj  wi’  li  xk’ab’a’  ut  li  xkab’  xk’ab’a’  li 
poyanam, li rajlil naxk’utb’esink re, xkutankil xyo’lajik maraj xkamik, ma winq ma 
ixq,  xtenamit,  xk’anjel,  xtzolb’al  maraj  li  naxnaw  xb’aanunkil,  xtenamital  ut  ma 
sumsu ma ink’a’, ab’an li xjayal li rochoch ink’a’ naru xk’eeb’al; 

k)  Xxaqab’ankil,  xk’uub’ankil,  rilb’al  ut  xk’aak’alenkil  chan  ru  wank  li  tz’iib’ank 
tz’ilok rix ru’uj uq’, uhej ut wan chik xkomon aajelatq ru chi rix xk’anjel; 

l)  Xnumsinkil  li  jitom  maraj  kanaak  cho’q  aj  jitonel  sa’atqeb’  li  nak’ulli  b’ar  wi’ 
tk’eemanq reetal naq li b’aanuhom moko yaal ta naq li poyanam nariiqani junaq 
maak yal sa’ xk’ab’a’ li nak’utb’esink re; ut, 

m) Xb’aanunkil li xkomon chik xk’anjel yeeb’ilaq xb’aan li chaq’rab’. 

*Maak’a’ xkanaak wi’ li yeeb’il sa’ li f) ut j) xtz’iib’ul, xb’aan li K’ilahu 1201­2006 
sa’ li 28­12­2007 

*Tuqub’anb’il ru li k) xtz’iibul, xb’aan li xb’een raqal re li Ruq’ Chaq’rab’ 23­2008 
sa’ li 17­05­2008 

XWUQ RAQAL. Aatinank­ib’. 

a) Xnimal Xmolamil Xaqab’ank; 

b) Roq Ruq’ Awab’ejilal chi rix Kolok Tenamit; 

c) Roq Ruq’ Awab’ejilal chi rix K’amok ib’ rik’in Ab’l Tenamit; 

d) Xnimqal B’anleb’aal re chaq’rab’ ut chi tojb’il ut li kok’ b’anleb’aal li te’okenje’q 
sa’ li tz’iib’ank yo’laak ut kamk; 

e) Xnimal Raqleb’aal Aatin;
f) Roq Ruq’ Awab’ejilal chi rix Komon; 

g) Eb’ li poopol; ut 

h) Jalanatq chik molam nake’ilok re xk’ulub’ komonil maraj li tojb’il, naq tento raj 
li xtz’aqonikeb’. 

ROX XTASALIL 

XK’UB’LAL XCHA’ALIL 

XWAQXAQ RAQAL. XCHA’ALIL 

a) Xjolomil; 

b) Xb’een aj Jolominel; 

c) Xch’uutal aj Jolominel; 

d) Xch’uutal aj K’anjeleb’; 

e) Xjolomil k’ila k’anjel. 

XB’ELE RAQAL. *Chi rix li Xjolomil. 

Li Xjolomil a’an li ch’uut najolomink tz’aqal re li RENAP ut k’ub’k’u rik’in oxib’ chi 
poyanam: 

a) Jun Xnimal aj Raqol aatin re li Xnimal Xmolamil Xaqab’ank; 

b) Laj Jolominel Roq Ruq’ Awab’ejilal chi rix Kolok Tenamit 

c) Junaq chik xaqab’anb’il xb’aan li K’ub’leb’aal Chaq’rab’ re li Tenamit. 

Li Xnimal Xmolamil Xaqab’ank txaqab’ sa’ xyanqeb’ li xnimqal ru aj  raqal aatin 
wankeb’ aran, jun laj k’amolb’e ut jun li yal eeqaj. 

Laj  Jolominel  Roq  Ruq’  Awab’ejilal  chi  rix  Kolok  Tenamit  naru  naxtaqla  cho’q 
ruuchil junaq reheb’ li Xkab’il aj Jolominel, yal chi joq’ehaq. 

Li  K’ub’leb’aal  Chaq’rab’  re  li  Tenamit  txaqab’  junaq  laj  k’amolb’e  ut  junaq  yal 
eeqaj. Kaahib’ (4) hab’ te’wanq sa’ li xk’anjel, truuq naq xaqab’anb’ilaqeb’ xka’ 
sutil;  sa’ xb’een  li  K’ub’leb’aal  Chaq’rab’  wank  xb’oqb’aleb’  li  wankeb’  xtzolb’al
te’ajoq  ok  sa’  li  k’anjel,  toj  lajeeb’  xka’k’aal  (30)  kutank  chik  chi  rub’elal.  Naq 
raqb’ilaq chi ruheb’  li xk’anjel  xb’aan li  ak xyeeman chaq  sa’  Chaq’rab’ a’in,  li 
K’ub’leb’aal Chaq’rab’ tsik’ xyaalal xjalb’aleb’ sa’ li xk’anjel. 

Sa’ xxaqab’ankileb’ li te’okenq, aj k’amolb’e  ut yal  eeqaj, li Xch’uutal Xjolomil li 


K’ub’leb’aal  Chaq’rab’  txaqab’  chi  ruheb’  laj  K’uub’anel  Chaq’rab’  jun  li  Ch’uut 
k’ub’k’uuq ru rik’in oxib’ aj k’uub’anel chaq’rab’ li jalanjalanq xmolameb’, a ch’uut 
a’in  ha’an  tz’ilo’q  ut  t­ilo’q  naq  paab’anb’ilaq  li  titz’b’il  chi  rix  li  k’ab’a’ej  ak 
k’ulb’ilaq.  Naq  ak  b’aanunb’ilaq  chi  ha’in,  li  Ch’uut  tnumsi  chi  ru  li  Xch’uutal 
Xjolomil  K’ub’leb’aal  chaq’rab’  li  xtuslal  k’ab’a’ej,  re  naq  a’in  chik  tnumsinq chi 
ruheb’  li  komon  sa’  li  K’ub’leb’aal  chaq’rab’  ut  tb’aanumanq  li  xaqab’ank,  yal 
rik’in xk’ihal li  wankeb’ aran. Xaqab’anb’ilaq jo’ aj k’amolb’e li naab’al juch’ trisi 
ut jo’ eeqaj li tkanaaq chi ixb’ej sa’ li juch’uk. 

*Maak’a’ xkanaak wi’ li yeeb’il sa’ li a) xtz’iib’ul xb’aan li K’ilahu 1201­2006 sa’ li 
28­12­2007 

XLAJE RAQAL. T­ilmanq re. 

Li  t­okenq  sa’  li  Xjolomil  xaqab’anb’il  xb’aan  li  K’ub’leb’aal  chaq’rab’,  tento  t­ 
ilmanq re: 

a) Ha’anaq aj Guatemala; 

b) Aj k’anjelanel Ululch’iich’, lajeeb’ hab’ xnawom chi rix li xk’anjel a’in; 

c) Nawb’ilaq naq tiik xch’ool. 

XJUNLAJU RAQAL. *Chi rix li Xb’eenil. 

Li Xnimal aj Raqol Aatin sa’ li Xnimal Xmolamil Xaqab’ank ha’anaq li xb’eenil re 
li Xjolomil. Li txaqab’ xyeeb’al li Xjolomil a’aneb’ li xk’ihal nake’okenk te’yehoq. 

*Maak’a’ xkanaak wi’ li yeeb’il, xb’aan li K’ilahu 1201­2006 sa’ li 28­12­2007 

XKAB’LAJU RAQAL. Chi rix li ch’utam. 

RUQ’ CHAQ’RAB’ 90­2005
Tb’oqoq sa’ ch’utam li Xb’eenilal re ut rajlal ho’laju (15) kutank tb’aanumanq ut 
naq aajelaq ru patz’b’ilaq xb’aan junaq reheb’ li nake’okenk sa’ li Xjolomil maraj 
naq ink’a’ raj tchoymanq xyeeb’al li k’uub’aak naraj, ut maraj jo’ka’in raj te’xye li 
xk’ihal li nake’okenk. 

ROXLAJU RAQAL. K’ihalil ut juch’uk. 

Re  naq  truhanq  xb’aanunkil  li  ch’utam  aajel  ru  naq  wanqeb’  kiib’aq  (2)  aj 
k’amolb’e sa’ li Xjolomil. Naq maa’anihaq junaq laj k’amolb’e aka’ chik li reeqaj 
t­okenq. Wi tmaak’a’o’q laj k’amolb’e chi maak’a’ xyaalal sa’ kiib’ sut chi ch’utam 
chi reeqaj rib’ tk’eemanq chi xtoj li jun mil ketzal (Q. 1,000.00) sa’ li junqsut, jo’ li 
triiqani aj wi’ chi rix jalan ch’a’ajkilal ut maakob’k yal tsik’, chi ink’a’ ramb’ilaq chi 
ru li reeqaj chi tz’aqonk sa’ li ch’utam. Li txaqliiq xk’uub’ankil a’aneb’ li xk’ihal li 
te’tz’aqonq te’yehoq re; naq li ch’utam twanq rik’in kiib’ aj wi’, xb’aan naq ink’a’ 
thulaq  junaq  reheb’  laj  k’amolb’e  ut  li  reeqaj,  li  tk’uub’amanq  toj  raatinaq  li 
komon;  naq  nak’ulli  chi  kama’in  li  ink’a’  thulaq  moko  truhanq  ta  twech’  li 
xk’uub’aman wi tz’aqal re ru ut wi jo’ naxye li chaq’rab’. 

XKAALAJU RAQAL. Q’ajkamunk. 

Li nake’okenk sa’ li Xjolomil te’xk’ul xq’ajkamunkil sa’ li junjunq chi ch’utam, jo’ 
chan ru tch’olob’ li xsumchi’il li molam. 

ROLAJU RAQAL. *Rilom li Xjolomil. 

A’anatqeb’ a’in rilom li Xjolomil: 

a) Xch’olob’ankil li xna’leb’il chi rix li tk’utb’esinq re li poyanam sa’ qatenamital; 

b)  Rilb’al  ut  tk’e  rib’  sa’  aatin  chi  rix  xtusub’ankil,  xk’uub’ankil  ut  chank  ru 
xk’anjelankil li xk’ub’lal li te’k’utb’esinq re li poyanam; 

c)  Xch’oolaninkil  li  chaq’rab’iil  tkawresinq  re  li  RENAP  ut  tkawresinq  aj  wi’  re 
xtawb’al li rajom ut xk’anjel, ab’an ak chi rix aj wi’ li xk’anjel jo’ molam; 

*d) Declarado inconstitucional; 

d) Yeeb’il naq maak’a’ xkanaak wi??? 

e) Xsumenkil li kok’ tasalhu chi rix li xk’ub’lajik k’a’ chi k’anjelil ut tojleb’;
f) Xsumenkil li  sumk’uub’anb’il, li yeeb’il aatin chi rix, li sumenk ut jalanatq chik 
naraqman  rix  rik’in  k’ila  molam  re  chaq’rab’,  molam  chi  tojb’il,  molam  moko 
reheb’  ta  chaq’rab’,  jo’  wankeb’  sa’  qatenamital  maraj  sa’  ab’l  tenamit,  re  naq 
tb’eeresi li xk’anjel ut re naq tb’aanu li rajom; 

g)  Risinkil  ut  xsumenkil  li  xsumchi’il  re  naq  chaab’il  ut  xq’emal  tk’anjelaq  li 
junajinb’il ru k’anjelob’aal sa’ li Tz’iib’ab’aal Poyanam; 

h)  Xnawb’al,  jo’  xnimal  aj  jolominel,  jarub’  li  sachomq  wan  chi  rix  li  xk’anjel 
xaqab’anb’il sa’ li Xchaq’rab’il Wech’ok rix K’anjel; 

i)  Rilb’al  re  naq  li  molam  patz’b’il  esilal  reheb’,  li  tenq’  ut  li  okenk  te’xk’e  chi 
chaab’il  ut  tz’aqal  re  ru,  re  naq  tb’aanumanq  li  k’ila  k’anjel  wan  sa’  xb’een  li 
Molam; 

j)  Xsumenkil  li  tenq’  chi  tuminal  k’eeb’ilaq  re  li  Molam  ut  chi  xjunil  chik  li  kok’ 
q’ajkamunk re tz’aqalaq ru xtz’aq li nab’aanuman, rilb’al ut xchaab’ilob’resinkil li 
k’ila k’a’atq ru ut tenq’ naxk’e ut naxyeechi’i li Molam; 

k) Xsumenkil li xhuhul Xsachomq jo’ Naxch’e’ ut Naxsach li Molam ut xtaqlankil 
sa’ li Roq Ruq’ Awab’ejilal chi rix Roqel Sachomq; 

l) Xsumenkil chi ru li Xb’een aj Jolominel chi wanq xhuhul li kixaqliik xyeeb’al sa’ 
junaq  ch’utam,  re  naq  truhanq  chi  xteneb’ankil  sa’  xb’een  jun  reheb’  maraj 
naab’al aj k’anjel sa’ li Molam li ruuchil yal chi ajlanb’il kutank ut ak chi rix aj wi’ li 
ruuchil; 

m)  Xxaqab’ankil  xk’ihal  ut  li  rajom  chi  rix  li  tz’iib’ank,  chi  rix  li  nak’ulli  ut 
nab’aanuman  sa’  xwanjik,  li  naruhan  xb’aanunkil  ut  li  xkomon  chik  k’ila  esil 
nak’tb’esink re li junjunq, jo’ aj wi’ xk’eeb’al li hu nak’utb’esink re li junjunq; 

n) Xxaqab’ankil Tz’iib’ab’aal Poyanam sa’atqeb’ li tenamit toj te’tiklaaje’q, jo’ aj 
wi’ li yal Junpaatil Na’ajejatq re naq ttaw li naraj; ut, 

o)  Chi  xjunil  chik  li  rilom  jo’  xnimal  aj  Jolominel  re  li  Molam  ut  naq  tk’eeman 
reetal naq us ut aajel re chaab’ilaq xk’anjelankil rib’. 

p) Xsumenkil li tenq’ tk’e li RENAP reheb’ li xch’uutal aj k’anjel chi ru chaq’rab’ 
ut chi tojb’il li te’k’ehok esilal chi rix a:
a) k’ab’a’ej ut xkab’ k’a’b’a’; b) junaatal eetalil li tk’utb’esinq; c) xkutankil yo’laak; 
d)  ma  winq­ixq;  e)  poopolil;  f)  ma  sumsu  ma  ink’a’;  g)  xk’anjel,  li  nanawman 
xb’aanunkil; h) tenamital; ut, i) xkutankil kamk, ab’an yeeb’il sa’ li chaq’rab’ a’in 
ut sa’ li xsumchi’il. 

*Maak’a’ xkanaak wi’ li yeeb’il sa’ li d) xtz’iib’ul, xb’aan li K’ilahu 1201­2006 sa’ li 
28­12­2007 

*K’eeb’il  cho’q xkomon  li  p)  xtz’iib’ul  xb’aan  li  xkab’  raqal,  re  li  Ruq’  Chaq’rab’ 
23­2008 sa’ li 17­05­2008 

XWAQLAJU RAQAL. Xraqik li k’anjel. 

Li Nake’okenk sa’ li Xjolomil traqe’q li xk’anjeleb’: 

a) Naq traqe’q jarub’ hab’ xaqab’anb’ileb’ wi’; 

b) Naq trisi rib’ maraj tkamq; 

c) Naq xaqab’anb’ilaq xtz’alam xb’aan li ch’uut chi rix maakob’k chi b’alaq’ik; 

d)  Naq  wanq  xyajel  xjunxaqalil  maraj  xna’leb’aal,  chi  k’eeb’ilaq  tz’aqal  reetal 
xb’aan junaq aj nawol re, ut sa’ xk’ab’a’ a’in naq ink’a’ chik thulaq sa’ li xk’anjel 
chi ru  waqib’ po,  maraj naq yeeb’il  aatin chi rix xb’aan  junaq xnimal  raqleb’aal 
aatin naq ak ramb’il li xk’ulub’ chi ru. 

XKA XTASALIL 

CHI RIX LI XB’EEN AJ JOLOMINEL 

XWUQLAJU RAQAL. Chi rix li Xb’een aj Jolominel. 

Li Xb’een aj Jolominel sa’ li RENAP xaqab’anb’il xb’aan li Xjolomil re hoob’ (5) 
hab’, truhanq xxaqab’ankil xka’sutil. 

XWAQXAQLAJU RAQAL. Ilb’ilaq. 

Re ttaw xk’anjel li Xb’een aj Jolominel sa’ li RANAP ilb’ilaq naq: 

a) Ha’anaq aj Guatemala;
b)  Wanq  xtzolb’al  chi  rix  aj  Nawonel  k’anjelank  Ululch’iich’,  chi  wanq  aj  wi’ 
xtzolb’al  chi  rix  Jolomink  Xnimqal  K’ayib’aal  ut  maraj  Jolomink  Xmolamil 
Chaq’rab’; 

c) Tz’iib’anb’ilaq ut ttojo’q chi rix li xtzolb’al sa’ li xch’uutal; 

d) Tk’ut naq wank xnawom sa’ li ch’e’ok ululch’iich’ ut roqel k’ila esilal; 

e) Ak lajeeb’ hab’ rokikaq chi xb’eeresinkil li xk’anjel. 

XB’ELEELAJU RAQAL. Xnimal Xjolomil K’ila K’anjel. 

Li  Xb’een  aj  Jolominel  a’an  li  jwal  nim  xwankil  sa’  li  RENAP;  a’an  ruuchil  li 
molam sa’ chaq’rab’ ut sa’ xb’een wank xb’eeresinkil ut rilb’al naq chaab’il ut jo’ 
na’ajman tk’anjelaq li Molam. 

XJUNMAY RAQAL. Xk’anjelatq li Xb’een aj Jolominel. 

Li xk’anjel li Xb’een aj Jolominel a’anatq: 

a)  Xpaab’ankil  ut  xk’eeb’al  reetal  naq  paab’anb’ilaq li  rajom  li  Molam,  jo’  aj  wi’ 
naq paab’anb’ilaq li k’ila chaq’rab’ ut xsumchi’il chaq’rab’; 

b)  Xkanab’ankil  sa’  ruq’  li  Xjolomil  li  na’leb’atq  ak  a’an  aj  wi’  tnawo’q  re  ut 
txaqab’  raatin  sa’  xb’een,  chi  yeeb’il  maraj  chi  tz’iib’anb’il,  ha’an  yaal  tye  li 
xwankil li na’leb’; 

c) Xpaab’ankil li xtaql li Xjolomil; 

d) Tz’aqonk sa’ li ch’utam tb’aanu li Xjolomil chi wanq raatin ab’an ink’a’ tjuch’uq 
ut tb’aanu aj wi’ xk’anjel laj Tz’iib’, sa’ xyiib’ankil li resilal ch’utam; 

e)  Xtusb’al,  xjolominkil,  rilb’al,  wanq  sa’  aatin  ut  xjolominkil  li  k’ila  k’anjel  li 
aajelatq ru re naq chaab’il tb’eeq li RENAP; 

f) Xnumsinkil chi ru li Xjolomil re sumenb’ilaq xb’aan, li xsumchi’il tb’eeresimanq 
ut li xjalb’alatq xsa’, jo’ka’an aj wi’ li te’xxaqab’atq sa’  li junjunq xk’ub’lal, ab’an 
jo’ li k’ub’lal naxch’olob’ li xwaqxaq raqal a Chaq’rab’ a’in, jo’ wi’ li tk’uutunq re li 
k’anjelak ut tojleb’.
g) Xk’eeb’al chi ril li Xjolomil reetalil li Xsachomq Naxch’e’ ut Naxsach li Molam, 
re naq sumenb’ilaq; 

h)  Xxaqab’ankileb’  li  te’k’anjelaq  ut  xyeeb’al  raatin  chi  rix  li  k’ila  k’anjel  naq 
twanq li k’ehok k’anjel, jalok aj k’anjel, xjalb’al xna’aj aj k’anjel, xk’eeb’al xhuhul 
li sumenk, li xhuhul tojok maak ut sumenk naq te’risi rib’ laj k’anjel sa’ li Molam, 
ab’an jo’ naxch’olob’ li Chaq’rab’ ut li xsumchi’il; 

i) Xjuch’b’al li hu sa’ li xk’ulb’al eechej ut tenq’aal aajelatq ru sa’ li xb’aanunkil ut 
xb’eeresinkil  li  tusk’anjel,  xnimqal  k’anjel  ut  kok’  k’anjel  sa’  li  Molam,  naq  chi 
xjunil a’in akaq sumenb’ilaq chik xb’aan li Xjolomil; 

j)  Xjolominkil  ut  wank  sa’  aatin  sa’  li  tenq’ank  rik’ineb’  li  k’ila  molam  chi  rix  li 
Tz’iib’ank  Poyanam  ut  tz’iib’ank  hu  nak’utb’esink  re  li  poyanam  re  jalanil 
Tenamit ut jalanil molam, chi rix li na’leb’ naxb’eeresi; 

k)  Xtaqlankil  xtz’ilb’al  rix  naq  ink’a’  tk’utunq  ut  naq  ttz’eqe’q  li  esilal  maraj  li 
k’ilahu  chi  rix  li  xwanjik,  li  naruhan  xb’aanunil  ut  li  nak’utb’esink  reheb’  li 
poyanam,  jo’  aj  wi’  xxaqab’ankil  li  iiq  sa’  xb’eeneb’  li  nake’ilok  re  ut  xk’eeb’al 
xtaql re naq k’eeb’ilaq reeqaj, chi b’eeresinb’ilaq jo’ naxye li chaq’rab’; 

l) Xxaqab’ankil ut xk’eeb’al li tojb’a maak chi rix k’anjelak yeeb’il sa’ li Chaq’rab’ 
a’in ut sa’ li xsumchi’il; ut, 

m) Chi xjunil chik li k’anjel jwal aajel re naq li Molam toxixtaw tz’aqal li rajom. 

JUN XKA’K’AALIL RAQAL. Xyaalal li isink sa’ k’anjel. 

Li  Xb’een  Xjolomil  li  RENAP, naru  naq isinb’ilaq sa’ xk’anjel  xb’aan li  Xjolomil, 


xb’aanatq a’in: 

a) Naq tb’aanu li b’alaq’ik, li maak’a’ sa’ chaq’rab’ maraj naq tk’utunq tz’aqal naq 
jalan li naxb’aanu chi ru li xk’anjel, rajom ut li naraj li RENAP; 

b) Naq tk’utb’esi maraj tb’eeresi rib’ sa’ jipil sa’ li xk’anjel; 

c) Naq tch’olaaq xtz’alam xb’aan li maakob’k chi rix b’alaq’ik;
d)  Naq  ttaw  xmajelal  xjunxaqalil  chi  wanq  xhuhul,  ut  sa’  xk’ab’a’  a’in  ink’a’  raj 
chik  thulaq  chi  k’anjelak  chi  ru  waqib’  po,  maraj  naq  yeeb’ilaq  xb’aan  li 
raqleb’aal aatin naq ramro li xk’ulub’; 

e)  Naq  ink’a’  tb’aanu  li  najayaliman  xaqab’anb’il  xb’aan  li  Xjolomil,  chi  rix  li 
xtz’iib’ankil  li  nak’ulli  ut  nab’aanuman  jwal  nimqeb’  xyaalal,  jo’  aj  wi’  chi  rix 
xk’eeb’al li hu nak’utb’esink re li junjunq; ut 

f) Naq tk’e li xk’ab’a’ re tz’aqonk sa’ junaq k’anjel chi rix awab’ejilal. 

KIIB’ XKA’K’AALIL RAQAL. Uuchilej. 

Naq  tmaak’a’o’q  chi  ajlanb’il  kutank  li  Xb’een  aj  Jolominel  re  li  RENAP,  jun 
reheb’ laj jolominel re li rochochil aj b’eeresinel k’anjel tb’aanunq ruuchil, ab’an 
toj  raatinaq  li  Xjolomil.  Sa’  xk’ab’a’  li  kanab’ank  k’anjel,  isink  sa’  k’anjel  maraj 
kamk,  sa’  xb’een  li  Xjolomil  wank  xsik’b’al  ru  jalan chi  ru  jun  po,  re  naq  tchoy 
xb’aanunkil li k’anjel. 

RO’ XTASALIL 

CH’UUT RE TPATZ’OQ UT TTENQ’ANQ RE LI XJOLOMIL 

OXIB’ XKA’K’AALIL RAQAL. Li Ch’uut re Patz’ok. 

Li Ch’uut re Patz’ok a’an li tpatz’oq wi’ ut ttenq’anq re li Xjolomil ut re li Xb’een 
Xjolomil, ut k’ub’k’uuq ru chi kama’in: 

a)  Jun  li  xaqab’anb’ilaq  xb’aaneb’  laj  Tz’iib’anel  sa’  li  Molam  Nake’ajok 
Awa’b’ejilal chi tz’aqalaq tz’iib’anb’ileb’ sa’ li Tz’iib’ab’aal ak reheb’ wi’ li molam 
a’in, ut tz’iib’anb’ilaq aj wi’ sa’ li molam na’ajok awa’b’ejilal; 

b) Jun xaqab’anb’il sa’ xyanqeb’ laj Jolomineleb’ Xnimqal ru Tzoleb’aal; 

c)  Jun  xaqab’anb’ilaq  xb’aaneb’  li  xmolamil  k’ayib’aal  chi  rix  yakok,  k’uub’ank 
k’a’atq ru ut chi rix awk; 

d) Laj Jolominel re li Xmolamil Ajlaalk’ihal sa’ Qatenamital ­INE­; 

e)  Jun  xaqab’anb’ilaq  sa’  xyanqeb’  li  wankeb’  sa’  li  Xjolomil  li  Xmolamil  aj 
B’eeresinel Toj ­SAT­.
Chi xjunileb’ li nake’okenk sa’ li Ch’uut re Patz’ok  wanqatqeb’ li reeqajeb’. Naq 
junaq  reheb’  li  molam  txaqab’anq  chi  ink’a’  tpaab’  xxaqab’ankil  li  uuchilej  t­ 
okenq sa’ li Ch’uut re Patz’ok, tt’ane’q li maak sa’ xb’een, ab’an yal wanq aj wi’ li 
xaqab’ank. 

KAAHIB’ XKA’K’AALIL RAQAL. Xnimqal xk’anjel. 

A’inatq li xnimqal xk’anjel li Ch’uut re Patz’ok: 

a) Xyeeb’al resil chi tz’iib’anb’il chi ruheb’ li Xjolomil ut chi ru li Xb’een Xjolomil li 
RENAP, li xmajelal li Molam, chi tz’aqalaq ru xyeeb’al li nak’ulli, li k’ila chaq’rab’ 
naq’etman, li nak’utuk re  chi junil a’in, jo’ aj wi’ chank raj ru xtuqub’ankil ru ut jo’ 
anchal b’ar raj ttawmanq li k’ila tumin; 

b)  Ch’uut  re  tpatz’oq  wi’  li  Xjolomil  ut  li  Xb’een  Xjolomil,  chi  rix  k’a’atq  ru  chi 
na’leb’ re kawresink ut b’eeresink k’anjel sa’ li RENAP; ut, 

c) Xtz’ilb’al rix chi rajlal li xk’anjel li RENAP. 

HOOB’ XKA’K’AALIL RAQAL. Xnajtilal te’wanq sa’ li Ch’uut re Patz’ok. 

Li  te’okenq  sa’  li  Ch’uut  re  Patz’ok  te’wanq  sa’  li  xk’anjel  chi  ru  kaahib’  hab’, 
ab’an wi wanqeb’ aj wi’ sa’ li molam te’xaqab’ank reheb’. 

WAQIB’ XKA’K’AALIL RAQAL. Xb’eenilal. 

Li  Xb’eenilal  re  li  Ch’uut  re  Patz’ok a’aneb’  aj  wi’  li  nake’okenk  te’b’aanunq re, 
yal te’xjal rib’eb’, chi ru  junq hab’, ttikib’amanq rik’in li ak k’i chi us xhab’ ut yal 
te’xtiq  rib’  a’an  yaal  naxye  li  xhab’eb’.  A’an  aj  wi’  a’in  li  na’leb’  t­oksimanq  sa’ 
xxaqab’ankileb’ laj tenq’ chalen li xb’een toj li xka. 

WUQUB’ XKA’K’AALIL RAQAL. Ch’utamirk. 

Li  Ch’uut  re  Patz’ok  tento  tb’aanu  junaq  li  xch’utam  chi  ru  li  xb’een  kutank  re 
k’anjelak rajlal po, ut twanq xb’aanunkil chi maak’a’ b’oqok. Li Xb’eenil maraj wi 
axa maak’a’ oxib’ reheb’ li nake’okenk, truhanq te’b’oqoq sa’ aajelil ru ch’utam. 
Li  nake’okenk  sa’  li  ch’uut  a’in  wanqeb’  xk’ulub’  chi  xk’ulb’al  li  xtenq’  sa’  li 
junqsut  chi  ch’utam,  ab’an  maajunwa  tojb’ilaq  reheb’  numenaq  kaahib’  chi 
ch’utam sa’ li junq po. Li xk’ihal li tenq’ xaqab’anb’ilaq sa’ aj wi’ li xsumchi’il.
WAQXAQIB’ XKA’K’AALIL RAQAL. Tz’aqonk ut kanab’ank k’anjel. 

Tento  tz’aqal  li  tz’aqonk  sa’  li  ch’utam.  Naq  ink’a’  truhanq  chi  hulak  li  tz’aqal 
xaqxo, tk’e chi nawe’k, ab’an toj waqxaqib’ roxk’aal honal chik ma nab’aanuman 
li  ch’utm,  re  naq  a’an  li  eeqaj  tb’oqmanq,  ut  a’in  wanq  li  xhu.  Naq  ink’a’  t­uxq 
hulak hoob’ sut sa’ ch’utam chi reeqaj rib’, nayeeman naq xkanaak li k’anjel, a 
na’leb’  a’in  tento  xk’eeb’al  chi  xnaw  li  molam  xxaqab’ank  chaq,  re  naq  sa’ 
junpaat txaqab’ chaq li uuchilej, a’in tchoyo’q li k’anjel. 

B’ELEEB’ XKA’K’AALIL RAQAL. K’ihalil ut juch’uk. 

Kaahib’ reheb’ li nake’okenk a’an li k’ihal re naq truhanq xb’aanunkil li ch’utam, 
ab’an  kiib’aq  reheb’  li  tz’aqal  xaqxookeb’.  Li  k’ehok  ib’  sa’  aatin  ut  li 
txaqab’ab’anq xyeeb’al wanq xwankil  wi oxib’  maraj tnume’q chi juch’ tkuutunq 
re. Sa’ li junjunq chi ch’utam tento tz’iib’anb’ilaq li reetalil ut tento juch’b’ilaq xsa’ 
sa’ xraqik. 

LAJEEB’ XKA’K’AALIL RAQAL. Moko tk’e ta rib’. 

Li rech’elaleb’ jo’ naxye li chaq’rab’ li Xjolomil, li Xb’een Xjolomil, laj Jolominel re 
li  Roqel  Tz’iib’ab’aal  Poyanam,  li  Xjolomil  Rochochil  re  K’ila  k’anjel  chi  rix 
Ch’a’jkilal,  li  Xjolomil  Na’ilok  Loq’alil  ut  Tenq’aal  Komonil,  moko  truhanq  ta  chi 
ok  sa’  junaq  k’anjel  sa’  li  RENAP,  chalen  naq  li  rech’elaleb’  wanqeb’  sa’  li 
RENAP,  chi  moko  naq  kiib’  hab’  xkanab’ankil  li  xk’anjeleb’,  chi  maak’a’aq 
xtoch’b’al  li  ramro  chi  ruheb’  jo’  xaqxo  sa’  li  chaq’rab’.  Naq  akaq  x’uxk  li 
xaqab’ank  sa’  li  k’anjel  ut  wan  raj  xch’a’akilal  chi  rix  li  ech’elalb’ej,  maak’a’ 
takanaaq wi’ li xaqab’ank. 

XWAQ XTASALIL 

ROCHOCHIL AJ B’EERESINEL K’ANJEL 

JUNLAJU XKA’K’AALIL RAQAL. Roqel Tz’iib’ab’aal Poyanam. 

Li  Roqel  Tz’iib’ab’aal  Poyanam  a’an  li  ch’uut  wank  sa’  xb’een  xch’utub’ankil  li 
esilal  chi  rix  li  nak’ulli  ut  nab’aanuman  tz’iib’anb’ilaqt  sa’atqeb’  li  Tz’iib’ab’aal 
Poyanam,  wank  aj  wi’  sa’  b’een  xk’uub’ankil  ut  rilb’al  li  roqel  xokleb’  ut  a’an 
najolomink  re  chi  xjunil  li  k’ila  resilal  qatenamit.  Cho’q  re  a’in,  tk’uub’  ut  tril  li
junaatal tz’iib’ab’aal poyanam ut li junaatal eetalil tk’utb’esinq; jo’ aj wi’ ttaqla li 
esilal sumenb’il  maraj ink’a’ b’ar  wi’  patz’b’ilaq,  re k’eeb’ilaq  li  hu  nak’utb’esink 
poyanam  maraj  re  naq  yoob’anb’ilaq  li  rilb’al  xsa’.  A’an  aj  wi’  t­iloq  re  li 
Tz’iib’ab’aal Poyanam li txaqab’atq li Xjolomil sa’atqeb’ chi xjunil li tenamit, jo’ li 
wankatqeb’  sa’  na’ajeb’  sa’  ab’l  tenamit  ut  li  Tz’iib’ab’aal  re  li  Tz’aqlojenaqeb’ 
xha’b’. 

Sa’ xb’een li aj Tz’iib’anel Poyanam sa’ Roqel, li us xch’ool chi ruheb’ komon ut 
li xwanjik kuutunb’ilaq xb’aan li naxye li raqal a’in ut jo’ aj wi’ li xsumchi’il. 

KAB’LAJU XKA’K’AALIL RAQAL. Na’ilman re laj Tz’iib’anel Poyanam sa’ Roqel. 

Laj Tz’iib’anel Poyanam sa’ Roqel, a’anatq a’in li t­ilmanq re: 

a) A’anaq aj Guatemala, tz’aqlojenaq xha’b’; 

b) Aj Nawonel Chaq’rab’ 

c) Kaahib’aq hab’ rokik chi xb’eeresinkil li xk’anjel; 

d) Nawb’ilaq naq tiik xch’ool; 

e) Wan chik xkomon li txaqliiq xyeeb’al sa’ aj wi’ li xsumchi’il. 

OXLAJU XKA’K’AALIL RAQAL. Chi rix li Tz’iib’ab’aal Poyanam. 

Eb’  li  Tz’iib’ab’aal  Poyanam  a’anatqeb’  li  roq  ruq’b  li  Roqel  Tz’iib’ab’aal 
Poyanam,  wank  sa’  xb’eeneb’  xtz’iib’ankil  li  nak’ulli  ut  nab’aanuman  chi  rix  li 
xwanjik,  li  naruhan  xb’aanunkil  ut  jalanatq  chik  k’ila  esil  nak’utb’esink  reheb’  li 
poyanam  sa’  Qatenamital,  ut  wank  aj  wi’  sa’  xb’een  xpaab’ankil  li  xaqab’anb’il 
xyeeb’al sa’ li Chaq’rab’ a’in ut sa’ li xsumchi’il. Li molameb’ a’in rub’el xtaql jun 
laj Tz’iib’anel Poyanam wanqeb’, chaab’ilaq xch’ool chi ruheb’ li komon. 

KAAHIB’ XKA’K’AALIL RAQAL. *Na’ilman reheb’ laj Tz’iib’anel Poyanam. 

Eb’  laj  Tz’iib’anel  Poyanam,  xe’patz’manje’  chaq  sa’  li  raqal  jun,  tento  naq 
te’ilmanq re naq: 

a) A’anaq aj Guatemala; 

b) Wanq xhuhul xtzolb’al sa’ li Rox Raqal Tzolok;
c) Nawb’ilaq ru naq tiik xch’ool; 

d) Wan chik xkomon li txaqab’ li xsumchi’il chaq’rab’. 

*Maak’a’ xkanaak  wi’ li a) xtz’iib’ul sa’ li ch’ina raqal chi aatin ‘’numenaq hoob’ 
xka’k’aal hab’ ’’, xb’aan li Tasalhu 1201­2006 sa’ li 28­12­2007 

HO’LAJU XKA’K’AALIL RAQAL. Li teneb’anb’il sa’ xb’eeneb’ ut li xk’anjeleb’ laj 
Tz’iib’anel Poyanam. 

Eb’ laj Tz’iib’anel Poyanam yeeb’il chaq sa’ li oxlaju xka’k’aalil raqal, a’anatq a’in 
li xk’anjeleb’ ut li teneb’anb’il sa’ xb’eeneb’: 

a)  Rilb’al  naq  chaab’ilaq  xk’anjelankil  li  molam  naxjolomi,  jo’  aj  wi’  naq  jwal 
chaab’ilaq xk’eeb’al li tenq’aal nake’xpatz’ li nake’ajok; 

b) Xjuch’b’al naq patz’b’ilaq re, li xhuhul yaal k’eeb’ilaq xb’aaneb’ li molam. Ka’aj 
wi’ li esilal tk’e li roqel esilal wanq sa’ li xhuhul yaal; 

c)  Xnumsinkil  chi  ru  laj  taql  re  ut  chi  ruheb’  li  roq’  ruq’m  li  RENAP  re  naq 
tuqub’anb’ilaq chi xjunil li k’ila patz’om maraj li wech’ok ttawmanje’q ut naq sa’ li 
Chaq’rab’ a’in ut li xsumchi’il li moko yeeb’il ta naq a’an ttuqub’anq re; 

d) Hulak, sa’ xk’ab’a’ li RENAP, sa’ li nab’aanumanje’ sa’ xk’ab’a’ awa’b’ejilal sa’ 
li na’ajej b’ar wi’ b’oqb’ilaq, chi wanq resil ut yeeb’ilaq xb’aan laj taql re; ut, 

e) Wan chik xkomon txaqab’ li xsumchi’il chaq’rab’. 

WAQLAJU XKA’K’AALIL RAQAL. *Chi rix li Tz’iib’ab’aal Tz’aqlojenaqeb’ xhab’. 

Sa’  li  Roqel  Tz’iib’ab’aal  Poyanam,  wanq  junaq  li  Ch’uut,  li  tyiib’anq  xtuslal 
xk’ab’a’eb’  li  poyanam  ak  tz’aqlojenaqeb’  xhab’;  ut,  tz’aqal  sa’  xb’een  wanq 
xnumsinkil chi rajlal a esilal a’in chi ru li Xnimal Xmolamil Xaqab’ank. 

*Ruqub’anb’il  xb’aan  li xb’een  raqal,  re  li  Ruq’  Chaq’rab’  14­2006  sa’  li  19­06­ 
2006 

*Maak’a’ xkanaak wi’, xb’aan li Tasalhu 1201­2006 sa’ li 28­12­2007
WUQLAJU XKA’K’AALIL RAQAL. Xjolomil B’eeresink K’anjel. 

Li  Xjolomil  B’eeresink  K’anjel  a’an  li  molam  wank  sa’  xb’een,  a’an  yaal    tye  li 
esilal  taqlanb’ilaq  xb’aan  li  Roqel  Tz’iib’ab’aal  Poyanam,  xk’eeb’al  li  Hu 
Nak’utb’esink  re  li Junjunq;  tk’uub’  aj  wi’  li xk’anjelankil  li  xtuslal  najalaak  wi’  li 
yu’amej ut k’ila kok’ eetalil. A’an aj wi’ li xsumchi’il tb’eeresi. 

*Tuqub’anb’il  ru  xb’aan  li  rox  raqal,  re  li  Ruq’  Chaq’rab’  23­2008  sa’  li  17­05­ 
2008 

WAQXAQLAJU  XKA’K’AALIL  RAQAL.  Xjolomil  Na’ilok  re  Loq’alil  ut  Tenq’aal 


Komon. 

Li Xjolomil Na’ilok re Loq’alil ut Tenq’aal Komon a’an li molam wank sa’ xb’een 
xnawb’al ut xtuqub’ankil ru li xch’a’ajkilaleb’ li poyanam naq, a’an yaal k’a’ sa’ aj 
k’ab’a’, li Roqel Tz’iib’anel Poyanam tram li hu re patz’ok tz’iib’ank­ib’, chi rix a’in 
tento  ttz’il  rix,  ttenq’a  li  poyanam  na’ajok  re  naq  tb’aanumanq  li  tz’iib’ank 
patz’b’il. A’an aj wi’ li xsumchi’il tb’eeresi. 

B’ELEELAJU XKA’K’AALIL RAQAL. Xjolomil Kawresink. 

Li  Xjolomil  Kawresink  a’an  li  molam  roq  ruq’m  li  Tz’iib’ab’aal  Poyanam  sa’ 
Qatenamital  wank  sa’  xb’een  xkawresinkileb’  chi  xjunil  laj  k’anjeleb’  sa’  li 
RENAP, chi maajun tkol. A’an li kawresink ut li ak’ob’resink chi rajlal a’an tz’aqal 
li xk’anjel a molam a’in, cho’q re a’in a’anaq jun sa’ li Tzoleb’aal re Kawresink re 
li Tz’iib’ab’aal Poyanam sa’ Qatenamital. Naxaqab’aman xwankil sa’ li RENAP li 
tzolok chi rix tz’iibank. A xjolomil a’in a’an li xsumchi’il tk’uutunq re. 

XKA’K’AALIL RAQAL. Xjolomil. 

Li Roqel Tz’iib’ab’aal Poyanam ut eb’ li na’ajej xe’yeemanje’ chaq, wanq jun laj 
Jolominel reheb’, xaqab’anb’ilaq xb’aan li Xb’een Xjolomil ut sumenb’ilaq xb’aan 
li Xjolomil. Li xwanjikeb’ sa’ li xk’anjeleb’ a laj Jolomineleb’ a’in jalan wi’ tz’aqal 
chi ru jalanil k’anjel re chaq’rab’. 

Ink’a’  te’ruhanq chi ok sa’ li k’anjel a’in li  wankeb’ chi tz’aqonk sa’ li xaqab’aak 


chi moko li nake’jolomink sa’atqeb’ li xmolamil nake’ajok awa’b’ejink maraj li ak 
xe’wan kaahib’ hab’ chaq chi rub’eetal li xxaqab’ankileb’. Eb’ laj Jolominel tento
naq wanqeb’ xtzolb’al sa’ li xnimqal tzoleb’aal chi wanq xhuhul li xnawomeb’ ut li 
xkawresinkileb’  re  xb’eeresinkil  li  k’anjel  xaqab’anb’ilaqeb’  wi’;  li  tento  ut  li 
teneb’anb’il  sa’  xb’eeneb’  laj  Jolominel  txaqliiq  xyeeb’al  sa’  li  xsumchi’il 
chaq’rab’. 

JUN ROXK’AALIL RAQAL. Xjalb’aleb’. 

Eb’  laj  Jolominel  aj  b’eeresinel  k’anjel  jalb’ilaqeb’  sa’  xk’anjel  xb’aan  li  Xb’een 
Xjolomil,  yal  sa’  xk’ab’a’  li  ak  xyeeman  chaq  sa’  li  jun  xka’k’aalil  raqal  re  li 
Chaq’rab’ a’in. 

XWUQ XTASALIL 

XJOLOMILEB’ K’ILA K’ANJEL 

KIIB’ ROXK’AALIL RAQAL. Xjolomil Xk’anjelankil Ululch’iich’ ut Ajlaalk’ihal. 

Li Xjolomil xk’anjelankil Ululch’iich’ ut Ajlaalk’ihal a’an li molam wank sa’ xb’een 
xjolominkil li k’ila k’anjel chi rix li xk’uulankil ut xb’eeresinkil li k’ila esil ttawmanq 
sa’  li  Roqel  Tz’iib’ab’aal  Poyanam  chi  rix  li  xwanjik  ut  naruhan  wi’  ut  xkomon 
chik esil nak’utb’esink re li poyanam. Naxk’uub’ li xtuslal xk’anjel li Molam chi rix 
li ak rilom aj wi’, tye resil chank ru wank li naxjayali li molamil ak k’uub’lajenaq ut 
tyiib’ li ajlaalk’ihal chi rix a’in. 

Re  kolb’ilaq  rix  chi  xjunil  li  k’ila  esilal,  a  molam  a’in  wanq  sa’  xb’een  rilb’al  ut 
xyiib’ankil li xokleb’  sa’ ululch’iich’, rilb’al aj wi’ naq a’in wanq aj wi’ xkolb’al rix 
sa’ muqmu ut a’in wanq xb’aanunkil sa’ xhonalil naq naxokman li  k’ila esil ut li 
xb’eeresinkil sa’ li roqel na’aje re li RENAP, tke’ reetal naq paab’anb’ilaq li xsa’ 
chaq’rab’ ut oksinb’ilaq li ak’ ut chaab’il k’anjelob’aal re naq ch’olch’ooq tz’aqal 
ru li xxokb’al. A’an li xsumchi’il tkuutunq re. 

OXIB’ XKA’K’AALIL RAQAL. Xjolomil aj K’ehol na’leb’ chi rix Chaq’rab’. 

Li  Xjolomil  aj  K’ehol  Na’leb’  chi  rix  Chaq’rab’  a’an  li  molam  wank  sa’  xb’een 
xk’eeb’al li na’leb’ chi rix li naxnaw cho’q reheb’ chi xjunil li xmolamil li RENAP. 
A’an li xsumchi’il tkuutunq re. 

Li  Xjolomil  K’ila  K’anjel  wanq  sa’  xb’een  xk’uub’ankil  ut  xb’eeresinkil  li  k’ila 
k’anjel  sa’  li  Molam.  Tnumsi  chi  ru  li  Xjolomil  li  RENAP,  ab’an  toj  tnume’q  se’
ruq’m li Xb’een Xjolomil, li xna’leb’il jolomink  k’ila  k’anjel ut  li xna’leb’il rilb’aleb’ 
laj k’anjel, li xtuminal ut li k’a’atq ru wank. 

HOOB’ ROXK’AALIL RAQAL. Xjolomil Sachomq. 

Li Xjolomil Sachomq a’an li molam wank sa’ xb’een xjolominkil ut xb’eeresinkil li 
xtuslal sachomq ut xk’eeb’al chi raarooq ru li sachomq; naxxaqab’ ut naxtz’il rix 
xb’eeresinkil li sachomq. A’an li xsumchi’il tkuutunq re. 

WAQIB’ ROXK’AALIL RAQAL. Xjolomil Nasik’ok Xyaalal ut Rilb’al li molam. 

Li  Xjolomil  Nasik’ok  Xyaalal  ut  Rilb’al  li  molam  a’an  li  ch’uut  wank  sa’  xb’een 
xk’uub’ankil  li  tusk’anjel  ut  xnimqal  k’anjel  sa’  li  molam,  xtz’ilb’al  aj  wi’  rix  li 
xyaalal  jolomink  k’ila  k’anjel  nake’xb’aanu  laj  k’anjeleb’  sa’  li  RENAP  ut 
xk’aak’alenkil  li  xb’eeresinkil  k’ila  k’anjel,  re  naq  ch’olch’ooq  chi  ru  naq 
paab’anb’ilaq  li  xsa’  chaq’rab’  nakuutunk  re.  Kuutunb’ilaq  aj  wi’  xb’aan  li 
xsumchi’il chaq’rab’. 

WUQUB’ ROXK’AALIL RAQAL. T­ilmanq reheb’ laj Jolominel. 

Laj Jolomineleb’ Xjolomil K’ila K’anjel ha’n a’in ilb’ilaq reheb’: 

a) A’anaqeb’ aj Guatemala, tz’aqlojenaqaq xhab’eb’; 

b) Tz’iib’anb’ilaq sa’ xch’uutal xtzolb’al; 

c) Kaahib’ hab’aq xb’eeresinkil li xtzolb’al; 

d) Nawb’ilaq naq tiik xch’ool; 

e) Wankatq chi xkomon xaqab’anb’ilaq xb’aan li xsumchi’il chaq’rab’. 

XWAQXAQ XTASALIL 

K’UB’K’UUK WI’ XTUMINAL 

WAQXAQIB’ ROXK’AALIL RAQAL. Chi rix li reechej. 

Li reechej li RENAP k’ub’k’uuk ru xb’aan li Xk’ila reechej li Xk’ub’lal Tenamit: 

a)  Li  k’ila  tumin  txaqab’aman  rajlal  hab’  ut  k’eeb’ilaq  sa’  xyanq  Xsachomq 
Naxch’e’ ut Naxsach li Xk’ub’lal Tenamit.
b) Li xb’een tenq’ tsume xk’eeb’al li Xk’ub’lal Tenamit. K’ila tumin ak re wi’: 

a)  Ma’  ta chik  li  nach’utub’aman sa’  li  k’ehok  Hu  Nak’utb’esink  re  li Junjunq,  li 
k’ehok xhuhul yaal; ut li tz’iib’ank k’a’atq ru nak’ulli ak rilom wi’ ut li na’okje’ sa’ li 
xkomon chik tenq’ tk’e li RENAP; 

b) Eb’ li tenq’, li xaqxo xk’eeb’al, siib’il, sihom, chi numsinb’il ut k’eeb’il tenq’ wi 
ta chi tuminal maraj yal k’a’atq ru te’xk’e li poyanam maraj li ch’uut k’ulb’ileb’ chi 
ru chaq’rab’, eb’  li xnimqal  molam  sa’  qatenamital  maraj  sa’ ab’l  tenamit,  jo’  aj 
wi’  li  tenq’aal  naxk’e  li  xmolamil  kawresink  yalaq  b’ar,  chi  xjunil  a’in  maak’a’ 
junaq li k’a’ ru tramo’q chi ruheb’. 

Li  k’ila  tumin  ak  re  wi’  li  molam  xyeemanje’  chaq,  a’anatq  li  xna’  xtuminal  li 
RENAP, jo’ aj wi’ li k’ila tumin t­elq chaq sa’ li Xsachomq Naxch’e’ ut Naxsach li 
Xk’ub’lal Tenamit li ink’a’ tsachmanq sa’ xkutankil. 

B’ELEEB’ ROXK’AALIL RAQAL. Chi rix li Sachomq. 

Li  xhuhul  xsachomq  li  RENAP  k’utb’ilaq  xb’aan  li  Xjolomil  chi  ru  li  Roq  Ruq’ 
Awa’b’ejilal  chi  rix  Xtumin  Chaq’rab’,  re  naq  k’eeb’ilaq  sa’  ajl  sa’  li  Xsachomq 
Naxch’e’ ut Naxsach li Xk’ub’lal Tenamit, chi rajlal hab’. 

XB’ELE XTASALIL 

CHI RIX LI HU NAK’UTB’ESINK RE LI JUNJUNQ 

LAJEEB’ ROXK’AALIL RAQAL. Chi rix li Hu Nak’utb’esink re li Junjunq. 

Li  Hu  Nak’utb’esink re  li Junjunq  li  truhanq xkach’inob’resinkil xyeeb’al jo’  DPI, 


a’an  jun  li  hu  k’ulb’ilaq  yalaq  ta  chi  b’ar,  ak  re  junqal  ut  moko  truhanq  ta  naq 
b’eeresinb’ilaq  xb’aan  jalanjalanq,  wank  chaq’rab’  sa’  xb’een.  Chi  xjunil  laj 
Guatemala ut eb’ laj ab’l tenamit xe’na’ajink tz’aqlojenaqeb’ xhab’, tz’iib’anb’ileb’ 
sa’ li RENAP, wankeb’ xk’ulub’ ut tento sa’ xb’eeneb’ xpatz’b’al ut roksinkil li Hu 
Nak’utb’esink  re  li  Junjunq.  A’an  li  junaatal  Hu  Nak’utb’esink  re  li  Junjunq 
tk’anjelaq  cho’q  re chi xjunil  li nab’aajuman jo’  poyanam,  sa’  b’eeresink k’anjel 
ut  sa’  chaq’rab’  ut  yalaq  b’ar  chik  jo’  naxye  li  chaq’rab’  b’ar  wi’  patz’b’ilaq  li 
k’utb’esink­ib’.  A’an  aj  wi’  li  hu  a’in  tk’utb’esinq  re  li  tz’aqlojenaq  xhab’  chi  rix 
xb’eeresinkil li xk’ulub’ chi juch’uk. A’an li xsumchi’il li DPI tkuutunq re.
JUNLAJU  ROXK’AALIL  RAQAL.  *Chi  rix  li  xtz’aq  li  Hu  Nak’utb’esink  re  li 
Junjunq. 

Li  Hu  Nak’utb’esink  re  li  Junjunq  xaqab’anb’ilaq  xtz’aq  xb’aan  li  Xjolomil; 
ab’anan,  eb’  li  poyanam  ha’anaqeb’  jun  sa’  li  xch’uutal  komonil  wankeb’  sa’  li 
majelal  tumin  ut  ink’a’  te’ruhanq chi  xtojb’al  li  DPI  ut  naq  li  Xjolomil  li  RENAP 
tk’e  reetal,  tento  naq  k’eeb’ilaq  li  Hu  Nak’utb’esink  re  li  Junjunq  yal  chi  si.  A 
na’leb’ a’in ha’an aj wi’ li xsumchi’il tkuutunq re. 

*Maak’a’ xkanaak wi’, xb’aan li Tasalhu 1201­2006  sa’ li 28­12­2007 

KAB’LAJU ROXK’AALIL RAQAL. Chi rix li roksinkil. 

Tento  sa’  xb’eeneb’  chi  xjunil  laj  Guatemala  ut  aj  ab’l  tenamit  xe’na’ajink  li 
xb’eeresinkil  li  Hu  Nak’utb’esink  re  li Junjunq;  li roksinkil a’an  jo’ xxaqab’aman 
xyeeb’al  sa’  li  Chaq’rab’  a’in,  sa’  li  xsumchi’il  ut  jalantq  chik  xsa’  chaq’rab’ 
natz’aqob’resink. 

OXLAJU ROXK’AALIL RAQAL. Chaq’rab’iil re naq chaab’ilaq xk’ub’lajik li hu. 

Li Hu Nak’utb’esink re li Junjunq k’uub’anb’ilaq ut yiib’anb’ilaq rik’in li chaab’il hu 
ut  ak’il  k’anjelob’aal  re  naq  ink’a’  ch’e’b’ilaq, re  naq  chaab’ilaq  ut re  naq  ink’a’ 
jalb’ilaq  li  xsa’;  li  xnimal  ut  chankaq  ru  rilb’al  tento  tb’eeresimanq  li  ak  xaqxo 
yalaq b’ar jo’ ANSI/NIST, ANSI/INCITS, ISO ut li xsa’ xchaq’rab’il li ICAO li tk’e 
rib’  roksinkil  sa’  xpaayil  li  hu  a’in,  chi  maak’a’aq  xtochb’al  li  xchaab’ilal  ut 
xjunpaatil  relik.  Li  k’a’atq  ru t­oksimanq  sa’  li  xk’uub’ankil,  jo’  aj  wi’  chankaq ru 
xb’eeresinkil, tento naq ilb’ilaq chi us re naq ink’a’ truhanq xpuktasinkil xka’ sutil, 
xpo’b’al maraj xjalb’al xsa’. 

*Tuqub’anb’il xb’aan li xka raqal, re li Ruq’ Chaq’rab’ 23­2008 sa’ li 17­05­2008 

KAALJU ROXK’AALIL RAQAL. Nak’utb’esink. 

Chi rix li xk’utb’esinkileb’ rib’ li poyanam, maajun yal sa’ junesal maraj aj k’anjel 
tpatz’oq  re  junaq  hu  jalan chi  ru  li  Hu  Nak’utb’esink  re  li  Junjunq;  ink’a’  aj  wi’ 
truhanq xxokb’al maraj xkanb’ankil chi ruheb’ laj eechal re. 

HO’LAJU  ROXK’AALIL  RAQAL.  Chi  rix  li  Hu  Nak’utb’esink  re  li  Junjunq  ut  li 
junaatal eetalil.
Li  Hu  Nak’utb’esink  re  li  Junjunq ­DPI­,  k’eeb’il  reheb’ chi  xjunil  laj  Guatemala 
yo’lajenaqeb’ sa’ xteepal ut chi rix xteepal qatenamital ut reheb’ laj ab’l tenamit 
xe’na’ajink, chi kama’in: 

a)  Cho’q  reheb’  laj  Guatemala,  chalen  sa’  xtz’iib’ankil  li  xyo’lajikeb’  sa’  li 
Tz’iib’ab’aal Poyanam sa’ li xna’ajeb’; 

b)  Cho’q  reheb’  laj  ab’l  tenamit  xe’na’ajink,  chalen  naq  k’eeb’ilaqeb’  li  xna’aj 
xb’aan li Xjolomil chi rix Jalok Tenamit, chi wanq resilal chi rub’eetal xb’aan laj 
k’anjel chi rix a na’leb’ a’in chi ru li RENAP. Chi rix a’in tento te’xtz’iib’a rib’ sa’ li 
Tz’iib’ab’aal  Poyanam  sa’  xna’ajeb’.  Cho’q  re  a’in  k’eeb’ilaq  li  DPI  chi  jalan 
xb’onol; 

c) Cho’q reheb’ li poyanam nake’xtaw xtenamital yal rik’in chaq’rab’, chalen naq 
te’xk’ut  li  xhuhul  chi  ru  laj  Tz’iib’anel  Poyanam  sa’  li  xna’ajeb’.  Sa’  li  oxib’  chi 
na’leb’ a’in tento k’eeb’ilaq jun li junaatal eetalil re k’utb’esink ut a’in maak’a’aq 
xjalb’al chalen toj chi rix xkamik li poyanam, jo’ junaatal eetalil nak’utb’esink re li 
poyanam. 

WAQLAJU ROXK’AALIL RAQAL. *Wanq chi sa’. 

Li Hu Nak’utb’esink re li Junjunq –DPI­, tento naq wanq chi sa’ li xjalam’uuch laj 
eechal re chi tiik tz’aqal wanq ut tk’utunq li xjolom, ut jo’ aj wi’ naq wanq chi sa’ li 
k’ila esilal jo’eb’ a’in: 

a) Xtenamital Guatemala, Centroamérica; 

b) Li xk’ab’a’il li Tz’iib’ab’aal Poyanam sa’ Qatenamital; 

c) Li xk’ab’a’il li Hu Nak’utb’esink re li Junjunq –DPI­; 

d) Li junaatal eetalil re k’utb’esink li xtz’aq laj eechal hu; 

e) Li xk’ab’a’ ut li xkab’ xk’ab’a’; 

f) Ma wiqn, ma ixq; 

g) B’ar ut joq’e kiyo’laak; 

h) Ma sumsu, ma ink’a’;
i) Xjuch’ laj eechal hu; 

j) Xkutankil xwankil li hu; 

l) B’ar poopolil wank laj eechal hu; 

m) B’ar wank rochoch laj eechal hu, li xokb’ilaq sa’ xyanq li esil chi ru li hu. 

*Isinb’il li k) xtz’iib’ul, xb’aan li ro’ raqal re li Ruq’ Chaq’rab’ 23­2008 sa’ li 17­05­ 
2008 

*Ruqub’anb’il  li  m)  xtz’iib’ul  xb’aan  li  xwaq  raqal,  re  li  Ruq’  Chaq’rab’  23­2008 
sa’ li 17­05­2008 

WUQLAJU ROXK’AALIL RAQAL. Li Xhuheb’ li toj maji’ natz’aqlok xhab’eb’. 

Li  Hu  Nak’utb’esink  li  Junjunq  reheb’  li  toj  maji’  natz’aqlok  xhab’  a’an  jun  li  hu 
oksinb’ilaq yalaq b’ar, jun aj’e  re ut moko truhanq ta xk’eeb’al re jalan; jalanaq 
rilb’al  chi  ru  li  xhuheb’  li  ak  tz’aqlojenaqeb’  xhab’,  ut  a’in,  xaqxooq  sa’  li  ak 
xsumchi’il wi’. 

WAQXAQLAJU  ROXK’AALIL  RAQAL.  Xsa’  li  Hu  Nak’utb’esink  li  Junjunq  toj 
maji’ tz’aqlojenaqeb’ xhab’. 

Li DPI reheb’ li maji’ tz’aqlojenaq xhab’ wanq chi sa’ li k’ila esil jo’ chan ru wank 
sa’ li waqlaju roxk’aalil raqal re li Chaq’rab’ a’in, ab’an maak’a’aq sa’ ajl li naxye 
li i) ut k) xtz’iib’ul. 

B’ELEELAJU ROXK’AALIL RAQAL. Ch’olch’ooq ut chaab’ilaq xk’uub’ankil li Hu 
Nak’utb’esink re li Junjunq toj maji’ tz’aqlojenaqeb’ xhab’. 

K’uub’anb’ilaq ut yiib’anb’ilaq rik’in chaab’il hu ut ak’il k’anjelob’aal re naq moko 
truhanq  ta  xjalb’al  xsa’;  li  xnimal  ut  li  rilb’al  tento  naq  jo’kanaq  li  xaqxo  yalaq 
b’ar, jo’ li ANSI/NIST, ANSI/INCITS, ISO ut li xsa’ chaq’rab’ tk’e rib’ roksinkil re li 
ICAO chi rix a xpaayil hu a’in, ab’an moko tb’aytasi ta li xk’eeb’al. 

*Tuqub’anb’il ru xb’aan li xwuq raqal, re li Ruq’ Chaq’rab’ 23­2008 sa’  li 17­05­ 
2008
ROXK’AALIL RAQAL. Chi maak’a’aq li reetalil uq’mej. 

Xaqab’anb’ilaq  chik  xyeeb’al  li  xk’uub’ankil  li  hu  chi  maak’a’aq  eetali  uq’m  chi 
sa’,  naq  li  poyanam  wanq  xmajelal  sa’  chi  xjunil  li  ru’uj  ruq’m.  Jo’ka’an  aj  wi’ 
moko  toj  titz’b’ilaq  ta  chik  rik’in  li  xjuch’,  naq  li  poyanam  ink’a’  tnaw  li  tz’iib’ak 
maraj yal moko tk’e ta rib’ chi ru li juch’uk. 

JUN XKAAK’AALIL RAQAL. Chi rix roksinkil li Junaatal Eetalil. 

Li  Junaatal  eetalil  Nak’utb’esink  re  li  poyanam  a’an  tz’aqal  li  kuutuul  naq  li 
amaq’il ut li Xk’ub’lal Tenamit  tnaw wi’ ru li poyanam sa’ chi xjunil li oksinb’ilaq 
wi’.  Tento  ab’an  timil  timil  oksinb’ilaq  xb’aaneb’  li  xmolamil  li  Xk’ub’lal  Tenamit 
jo’ junaatal chi ajl tk’utb’esinq re li poyanam; b’ar wi’ tento li tz’iib’ank, a ajl a’in 
timil  tk’emanq  sa’  xyanq  li  xtuslal  k’utb’esink  ut  sa’  tz’iib’ank  sa’  chaq’rab’  chi 
ink’a’ tnume’q li hoob’ hab’ chalen xxaqlijik xwankil a Chaq’rab’ a’in. 

KIIB’ XKAAK’AALIL RAQAL. Reeqaj. 

Li  RENAP  tk’e  reeqaj  li  Hu  Nak’utb’esink  re  li  Junjunq  naq  ttz’eqmanq, 
elq’anb’ilaq  maraj  yal  tq’eelo’q.  Li  reeqaj  li  hu  kama’aq  aj  wi’  rilb’al  li  xb’een, 
ka’aj  wi’  b’an  naq  yeeb’ilaq  naq  a’an  jun  yal  reeqaj  aj  chik.  Li  xpatz’b’al  ut 
xsumenkil xk’eeb’al reeqaj li hu truhanq xb’aanunkil sa’atqeb’ xtuslal esilaal  sa’ 
ululch’iich’, ut a na’leb’ a’in tento wanq resilal sa’ aj wi’ li xsumchi’il a’in. 

OXIB’ XKAAK’AALIL RAQAL. *Xwankilal. 

Li Hu Nak’utb’esink re li Junjunq –DPI­ lajeeb’ hab’ ru li xwankil, wi laj eechal re 
ink’a’ tjalaaq li xwanjik, li naruhan xb’aanunkil, xjalb’al xk’ab’a’ maraj naq tjalaaq 
tz’aqal  li  rilb’al sa’  xk’ab’a’  li  toch’ok­ib’  ut jalan  chik xyaalal.  Naq  tk’ulliije’q chi 
a’in  li  RENAP  tk’e  li  ak’il  Hu  Nak’utb’esink  re  li  Junjunq  ­DPI­.  Naq  akaq 
xnume’k chik li lajeeb’ hab’, li DPI traqe’q li xwankil ut maak’a’ chik t­ok wi’. 

*Tuqub’anb’il ru xb’aan li xwaqxaq raqal, re li Ruq’ Chaq’rab’ 23­2008 sa’ li 17­ 
05­2008
KAAHIB’ XKAAK’AALIL RAQAL. Rak’ob’resinkil 

Naq akaq xraqe’ li kutank naxpatz’ li raqal chi rub’elal, li Hu Nak’utb’esink re li 
Junjunq –DPI­ tento naq t­ak’ob’resimanq ut lajeeb’ hab’ aj wi’ li xwankil, ab’an 
moko kama’anaq ta naq li poyanam akaq xnume’k chik li lajeeb’ xkaak’aal hab’ 
re, wanq b’an xwankil chalen ut moko aajelaq ta chik ru xjalb’al, ab’an rilb’al aj 
wi’ li naxye li chaq’rab’ chi rix maraj naq joq’e truhanq xb’aanunkil. 

HOOB’ XKAAK’AALIL RAQAL. Patz’ok chi rub’eetal. 

Chi xjunileb’ li ch’ajom akaq xe’nume’k wuqlaju hab’, truhanq te’xpatz’ li DPI, ut 
a’in k’eeb’ilaq reheb’ ka’aj wi’ tz’aqal te’xb’aanu li waqxaqlaju hab’. 

WAQIB’ XKAAK’AALIL RAQAL. Tento naq. 

Chi  xjunil  li  poyanam  tento  naq  tnumsi  li  esil  chi  ru  li  RENAP  chi  junil  li  jalok 
tb’aanu  sa’  li  rochoch,  poopolil  ut  xna’aj,  maraj  a’an  yaal  k’a’atq  chik  ru  tk’ul 
maraj tb’aanu rik’in li xwanjik, li naruhan xb’aanunkil ut li xkomon chik k’ila esilal 
nak’utb’esink re. 

Tento  sa’  xb’een  li  Xjolomil  aj  K’aak’alom  Tenamit  ut  aj  Puub’  re  li  tenamit 
Guatemala, chi xnumsinkil resilal sa’ junpaat re li RENAP, chi rix li poyanam toj 
wankeb’  maraj  elenaqeb’  sa’  li  molam  a’aneb’,  re  naq  ak’ob’resinb’ilaq  li  roqel 
k’ila esil chi rixeb’. Jo’ka’an aj wi’ laj k’anjel sa’ raqleb’aal aatin naq tento te’xye 
li esilal chi ru li ho’laju kutank, chi rixeb’ li poyanam nayaalo’k xtz’alameb’ ut toj 
raqb’il wan chi ruheb’ li xk’ulub’eb’. 

XLAJE XTASALIL 

CHI RIX LI TZ’IIB’ANK SA’ LI TZ’IIB’AB’AAL POYANAM 

WUQUB’ XKAAK’AALIL RAQAL. Tz’iib’ank Poyanam tz’aqlojenaq xhab’. 

Li  Tz’iib’ank  Poyanam  nawb’ilaq,  ut  aran  natz’iib’amanje’  li  nak’ulli  ut 
nab’aanuman  chi  rix  li  xwanjik,  li  naruhan  wi’  ut  xkomon  chik  li  k’ila  esil 
nak’utb’esink  re  li  junjunq  chi  poyanam;  li  xsumchi’il  chik  li  na’leb’  a’in  txaqab’ 
raatin chi rix a’in.
WAQXAQIB’ XKAAK’AALIL RAQAL. Tento tz’aqal. 

Li  Xtz’iib’ankil  li  nak’ulli  ut  nab’aanuman  chi  rix  li  xwanjik,  li  naruhan  wi’  ut 
xkomon  chik  li  k’ila  esil  nak’utb’esink  re  li  poyanam,  jo’  aj  wi’  xtuqub’ankil  ru 
tento  tb’aanumanq  sa’  li  Tz’iib’ab’aal  Poyanam.  Moko  raqb’ilaq  ut  ramb’ilaq  li 
k’ulub’ej xpatz’b’al naq tz’iib’anb’ilaq li nak’ulli ut nab’aanuman. Li tz’iib’ank sa’ li 
Tz’iib’ab’aal Poyanam yal chi siib’il ab’an wi tz’aqal sa’ xkutankil nab’aanuman. 

B’ELEEB’ XKAAK’AALIL RAQAL. Naq ink’a’ b’aanunb’ilaq li tz’iib’ank. 

Naq ink’a’ b’aanunb’ilaq li tz’iib’ank sa’ li Tz’iib’ab’aal Poyanam, moko k’eeb’ilaq 
aj ta wi’ li Hu Nak’utb’esink re li Junjunq ut moko k’eeb’ilaq ta k’a’atq chi xhuhil 
yaal xb’aanli RENAP. 

LAJEEB’ XKAAK’AALIL RAQAL. Tz’iib’ank sa’ li Tz’iib’ab’aal Poyanam. 

Natz’iib’aman sa’ li Tz’iib’ab’aal Poyanam: 

a) Resilal li yo’laak, chi ink’a’ tnume’q lajeeb’ xka’k’aal kutank xwanjik; 

b) Resilal li sumlaak ut li laq’ab’ank­ib’; 

c) Li kamk; 

d) Li xhuhul raqleb’aal aatin b’ar wi’ yeeb’il li sachk ut mare kamk; 

e) Li xhuhul teneb’ank tz’alam naq sa’ xk’ab’a’ a’in trammanq maraj ttz’eqmanq 
li wankilal ut li xhuhul naq nakoolaniman chi xjunil a’in; 

f) Li xhuhul wank wi’ li xsachb’al ut naq maak’a’ nakanaak wi’ junaq li sumlaak, li 
laq’ab’ank­ib’, li jachok­ib’, li kanab’ank­ib’ ut li k’amok­ib’ wi’ chik sa’ aatin; 

g) Li jalok k’ab’a’ej maraj li nak’utb’esinje’ re li poyanam; 

h) Li xhuhul nayehok jarub’ hab’ wank re li junjunq; 

i) Li reechaninkileb’ li alal k’ajolb’ej; 

j) Li alalb’ejink; 

k) Li resilal li sumlaak;
l) Li xhuhul xaqab’ank tz’alam???? 

m) Eb’ laj ab’l tenamit nake’na’ajin; 

n)  Li xhuhul naxaqab’aman  naq  ramro  li  k’ulub’ej  chi  ajlanb’il  kutank maraj chi 


junajwa; 

o) Li xaqab’ank, jalok, relik li na’ilok ut li nake’k’aak’alenk reheb’ kok’al; 

p) Li xhuhul majelo’k ut li wakliik wi’ chik; ut, 

q) Li k’ila b’aanuhom, a’an yaal k’a’atq ru, najalok ru li xwanjik ut li naruhan wi’ li 
poyanam. 

Chi  xjunil  a  tz’iib’ank  a’in  tkanaaq  sa’  li  natz’iib’aman  chi  rix  li  junjunq 
yoob’anb’ilaq re li junjunq chi poyanam tz’aqlojenaq xhab’ tz’iib’anb’il. 

JUNLAJU XKAAK’AALIL RAQAL. *Tz’iib’ank yo’laak. 

Li Tz’iib’ank yo’laak tento b’aanunb’ilaq chi ru li oxk’aal kutank chi rix li usaak, ut 
truhanq xtz’iib’ankil sa’ li na’ajej xwan wi’ li yo’laak maraj sa’ li na’ajej b’ar wank 
wi’  rochocheb’  li  yuwab’ej  maraj  li  poyanam  wankeb’  xwankil  sa’  xb’een.  Li 
K’a’atq  chik  ru  ttz’iib’amanq  chi  rix  li  xwanjik,  li  naruhan  wi’,  jo’  aj  wi’  li  xhuhul 
yaal  chi  rix  a’in,  truhanq  xb’aanunkil  yalaq  b’ar  natawman  wi’  li  Tz’iib’ab’aal 
Poyanam. 

*Tuqub’anb’il ru xb’aan li xb’ele raqal, re li Ruq’ Chaq’rab’ 23­2008 sa’ li 17­05­ 
2005 

KAB’LAJU XKAAK’AALIL RAQAL. Yo’laak sa’ ab’l tenamit. 

Li  Tz’iib’ank  yo’laak  tk’ulmanq  sa’  ab’l  tenamit  truhanq  xb’aanunkil  naq 
patz’b’ilaq xb’aan li na’ajok, chi ru laj k’anjel chaq aran maraj chi junajwa sa’ li 
RENAP. A’an yaal tye li xsumchi’il a na’leb’ a’in. 

OXLAJU XKAAK’AALIL RAQAL. Patz’om chi rix tz’iib’ank. 

Li Xpatz’b’al xtz’iib’ankil xyo’lajikeb’ li toj  maji’ tz’aqal xhab’eb’, tento patz’b’ilaq 
xb’aaneb’  li  yuwa’b’ej  ut  na’b’ej;  wi  maak’a’aq  junaq  reheb’  maraj  yal  xjunes 
wank  li  na’b’ej,  tz’iib’anb’ilaq  xb’aan  li  jun  aj  wi’.  Naq  maak’a’aq  li  na’b’ej
yuwa’b’ej, naq ink’a’ patz’b’ileb’ xb’aaneb’ li yuwa’b’ej maraj tz’eqtaananb’ileb’, li 
xtz’iib’ankileb’  naruhan  te’xb’aanu  li  ruk’  rech’elal  li  ch’ina’al,  li  raseb’ 
tz’aqlojenaqeb’ xhab’ maraj laj Ch’oolaninel sa’ Qatenamital. 

KAALAJU XKAAK’AALIL RAQAL. Chi rix li tz’iib’ank sa’atqeb’ li b’anleb’aal. 

Li  tz’iib’ank  yo’laak  nawan sa’atqeb’  li b’anleb’aal  re  chaq’rab’  ut  chi  tojb’il, sa’ 
kok’ b’anleb’aal re li Roq Ruq’ Awab’ejilal chi rix li Kawilal ut sa’ li  Xmolamil aj 
Guatemala  re  Ch’oolanink  Komonil  ­IGSS­,  tento  tb’aanumanq  ut  ak  se’  yaal, 
chi  ru  li  oxib’  kutank  xwanjik,  sa’atqeb’  li  Roq  Ruq’m  Tz’iib’ab’aal  Poyanam 
wankeb’  sa’atqeb’  li  b’anleb’aal  xyeeman.  Naq  ink’a’  paab’anb’ilaq  xb’aanunkil 
chi kama’in nateneb’aak li tojok sa’ li junqsut, chi moko  kub’enaqaq ta chi ru li 
hoob’ sihent chi ketzal (Q. 500.00) ut tteneb’aaq sa’ xb’een laj q’etonel xb’aan li 
Xjolomil, chi maak’a’aq xtochb’al li ak wan sa’ xb’een jo’ poyanam. 

HO’LAJU XKAAK’AALIL RAQAL. Chi rix li Roq Ruq’ Tz’iib’ab’aal. 

Li Tz’iib’ab’aal Poyanam sa’ Qatenamital  –RENAP­, tpatz’ chi ruheb’ li xnimqal 
ru  b’anleb’aal  re  chaq’rab’  ut  chi  tojb’il,  jo’  aj  wi’  chi  ruheb’  li  kok’  b’anleb’aal 
patz’b’ileb’  sa’  Chaq’rab’  a’in,  naq  wanq  junaq  li  ch’uut  li  ttz’iib’anq  resilal  li 
yo’laak  ut  kamk nak’ulli  aran,  ut  a’in  moko  xkomonaq ta  xk’anjel  li  Tz’iib’ab’aal 
Poyanan  sa’  Qatenamital  –RENAP­.  Li  tz’iib’ank  a’in  a  xyeeman,  tento 
kanab’anb’ilaq  sa’  xb’een  junaq  reheb’  laj  k’anjel  aran  ut  tb’eeresi  jo’  naxye  li 
Chaq’rab’  a’in  ut  li  xsumchi’il.  A  molam  a’in  tkanaaq  jo’  Ruq’mil  li  Tz’iib’ab’aal 
Poyanam, ut li ani tb’eeresinq li k’anjel kawresinb’ilaq xb’aan li Tzoleb’aal chi rix 
Kawresink re li RENAP. 

Li  Xjolomil  li  RENAP  truhanq,  naq  a’anaq  xk’a’uxl,  tyiib’  li  na’ajej  re  naq  laj 
k’anjel tb’aanu li tz’iib’ank yo’laak ut kamk tk’ulliiq sa’ li na’ajej. 

WAQLAJU XKAAK’AALIL RAQAL. Tz’iib’ank naq ak xnume’k xkutankil. 

Eb’  li  maji’  tz’aqlojenaqeb’  xhab’  maji’  tz’iib’anb’ilaqeb’  sa’  li  xkutankil  xaqxo, 
naruhan te’tz’iib’aaq naq te’xpatz’ li  yuwa’b’ej  maraj laj ilol reheb’, jo’ chanki ru 
nab’aanuman li tz’iib’ank sa’ xkutankil, ab’an tento paab’anb’ilaq li natitz’man: 

a) Li xhuhul patz’om chi rix a’in ka’aj wi’ sa’ li rochochil li Tz’iib’ab’aal Poyanam 
nawb’ilaq, b’ar wi’ xk’ulli li yo’laak maraj sa’ li wank wi’ li kach’in;
b) Li tpatz’oq tento tk’ut li xhu ut b’ar re li kach’in chi ru laj Tz’iib’anel Poyanam; 

c) Li xhuhul xpatz’om tento wanq chi sa’ li k’ila esil aajel nawb’ilaq ani li kach’in 
ut aniheb’ li xyuwa’ maraj li nake’ilok re; 

d)  Li  xhuhul  patz’om  wanq  cho’q  xkomon  li  huhatq  a’in:  xhuhul  xkub’ik  xha’, 
xhuhul xyo’lajik maraj xhuhul yaal naq yook chi tzolok chi yeeb’ilaq chi sa’ jarub’ 
chi na’ajej ak xnume’k wi’, li xhu k’eeb’ilaq xb’aaneb’ laj k’anjel sa’ li na’ajej re li 
tenamit  b’ar  wi’  xk’ulli  li  yo’laak,  wi  ink’a’  tk’e  rib’,  tz’aqal  rik’in  raatineb’  kiib’aq 
chi poyanam tz’aqlojenaqeb’ li xhab’ chi ru laj Tz’iib’anel Poyanam. 

WUQLAJU XKAAK’AALIL RAQAL. Numenaqeb’ waqxaqlaju hab’. 

Eb’  li  poyanam  numenaqeb’  waqxaqlaju  hab’  toj  maji’  tz’iib’anb’ileb’,  truhanq 
te’xpatz’  li  xtz’iib’ankileb’  rib’,  chi  k’eeb’ilaq  xwankil  li  nayeeman  sa’  li  waqlaju 
xkaak’aalil raqal d) xtz’iib’ul re li Chaq’rab’ a’in, ut xkomonatq chik li natitz’man 
xaqxookeb’ sa’atqeb’ li chaq’rab’ maraj sumchi’. 

WAQXAQLAJU XKAAK’AALIL RAQAL. Naq yuwa’b’ej te’tz’iib’anq. 

Chi maak’a’ xtochb’al li naxye li raqal xnume’k chaq, li xtz’iib’ankileb’ li poyanam 
numenaqeb’  waqxaqlaju  hab’  chi  maji’  tz’iib’anb’ileb’,  truhanq  patz’b’ilaq  sa’ 
kiib’al (na’b’ej­yuwa’b’ej) maraj jun aj wi’ reheb’ ut wanq laj Tz’iib’anel Poyanam. 

B’ELEELAJU XKAAK’AALIL RAQAL. Maachan xramb’al li k’ulub’ej. 

Moko ramb’ilaq ta li k’ulub’ej chi xwech’b’al sa’ chaq’rab’ li tz’iib’ank b’aanunb’il 
naq ak xnume’k xkutankil, jo’ naxye li 76, 77 ut 78 xraqalil li Chaq’rab’ a’in, chi 
truhanq tb’aanu chijunil poyanam toch’b’ilaq li xk’ulub’ sa’ xk’ab’a’ a’in. 

XKAAK’AALIL RAQAL. Naxxaqab’ xyeeb’al li raqleb’aal aatin. 

Li tz’iib’ank sa’ xk’ab’a’ naxxaqab’ xyeeb’al li raqleb’aal aatin, b’aanunb’ilaq ka’aj 
wi’  naq  akaq  sumenb’ilaq  chik;  cho’q  re  a’in,  eb’  laj  raqol  aatin  wanqeb’  re 
ho’laju kutank chalen xruhajikaq li xhuhul li yeeb’il re numsinb’ilaq  li esil chi ru li 
Tz’iib’ab’aal  Poyanam.  Naq  ink’a’  paab’anb’ilaq  chi  kama’in  ak  maak  chik 
tkanaaq sa’ xb’eeneb’.
JUN RO’K’AALIL RAQAL. Tuqub’ank maraj xk’eeb’al xtz’aqob’. 

Tuqub’anb’ilaq  maraj  k’eeb’ilaq  xtz’aqob’  li  tz’iib’ank,  naq  sa’  xk’ab’a’  raatin 
raqleb’aal  aatin  maraj  jalan  chik,  ut  a’in  tento  numsinb’ilaq  resil  chi  ru  li 
Tz’iib’ab’aal Poyanam chi moko tnume’q ta li ho’laju kutank xruhajik li xhuhul. 

KIIB’ RO’K’AALIL RAQAL. Xsachb’al. 

Li Tz’iib’ank sachb’ilaq, naq yeeb’ilaq xb’aan li raqleb’aal aatin, maraj naq wanq 
cho’q xkomon li xhuhul patz’om wanq li k’ilahu tk’utb’esinq chi tz’aqal re ru ut chi 
yaal. 

OXIB’ RO’K’AALIL RAQAL. Xk’eeb’al xhuhul naq yaal. 

Re  k’eeb’ilaq  xhuhul  naq  yaal  li  tz’iib’ank,  li  Tz’iib’ab’aal  truhanq  troksi  aj  wi’  li 
ak’ k’anjelob’aal, ut a’in tento naq ch’olob’anb’ilaq sa’ li ak xsumchi’il wi’. 

KAAHIB’ RO’K’AALIL RAQAL. Xkutankil li tz’iib’ank. 

Li xtz’iib’ankil chi xjunil li nak’ulli ut nab’aanuman chi rix li xwanjik ut li  naruhan 
wi’ li poyanam naxye sa’ li Chaq’rab’ a’in, b’aanunb’ilaq chi ru lajeeb’ xka’k’aal 
kutank  chalen  naq  tk’ulmanq;  naq  ink’a’,  li  tz’iib’ank  ak  tyeemanq  chik  naq 
xnume’k xkutankil. Ab’an ink’a’ tkanaaq chi maak’a’q ta li tz’iib’ank. Chi xjunil li 
tz’iib’ank  b’aanunb’ilaq  chi  ru  li  lajeeb’  xka’k’aal  kutank  yal  chi  si  twanq.  Chi 
xjunil  li  tz’iib’ank  numenaq  xkutankil  wanq  li  tojok  chi  rix  xaqab’anb’ilaq  ak  sa’ 
xsumchi’il wi’. 

HOOB’ RO’K’AALIL RAQAL. Xnimqal aj K’anjel sa’ Ab’l tenamit. 

Eb’  li  Xnimqal  aj  K’anjel  re  li  Qatenamital  wankeb’  xwankilal  sa’  Ab’l  tenamit 
a’aneb’ te’b’aanunq li xtz’iib’ankil xyo’lajik, xsumlajik, xjalb’al xtenamit ut xkamik 
laj  Guatemala  xe’na’ajinje’  maraj  yal  nume’k  reheb’  sa’atqeb’  li  tenamit 
nake’xb’aanu wi’ chaq li xk’anjeleb’. 

Chi  rix  li  junjunq  chi  yo’laak,  kamk,  sumlaak  maraj  jalok  tenamital  te’xtz’iib’a, 
tento  te’xnumsi  resil  chi  ru  li  RENAP  re  naq  oksinb’ilaq  sa’  roqel  li  k’ila  esil 
naxtusub’ a’in.
XJUNLAJU XTASALIL 

CHI RIX LI Q’ETOK UT LI XTOJB’AL RIX 

WAQIB’ RO’K’AALIL RAQAL. Chi rix li q’etok. 

Xq’etb’al li Chaq’rab’ a’in naq, eb’ laj k’anjel ut maraj aj jolominel sa’ li RENAP li 
te’xb’aanu  maraj  te’xkanab’  xb’aanunkil  sa’  xk’anjeleb’.  A’anatq  q’etok,  li 
nayeeman arin, jalan wi’ li wank sa’ xb’een xb’aan li chaq’rab’: 

a) Jalok esilal xokb’il chi tz’iib’anb’il; 

b) Juntaq’eetink xhuhul yaal jalb’il li esilal chi sa’; 

c)  B’ayok  q’axtesink  esilal, chaq’rab’iil hu, xhuhul  yaal  ut  jalanatq chik  k’ila  hu, 


a’an yaal ma chi ru laj jolominel naq tpatz’ maraj junaq ttitz’oq re; 

d)  Q’axtesink  kok’  eetalil,  kok’  tasalhu  maraj  jalanatq  chik  hu  chi  maak’a’aq 
xhuhul xpatz’b’al; 

e)  Oksink  yal  chi  jo’  ma  jo’  li  na’oksink  sa’  li  roqel  k’ila  esil  maraj  xkanab’ankil 
naq t­ok aran jalan chik chi poyanam, chi moko sumenb’il ta chi ru; 

f) Puktasink yalaq chank ru, muqmuukil esilal naq sa’ xk’ab’a’ li xk’anjel naxnaw; 
ut, 

g) Isink esilal wank chi ru hu maraj sa’ ululch’iich’ chi ink’a’ yeeb’ilaq. 

WUQUB’ RO’K’AALIL RAQAL. Xtojb’al rix. 

Jalan  wi’  li  ak  teneb’anb’il  sa’  xb’een  laj  q’etonel,  k’eeb’ilaq  wi’  chik  xb’aan  li 
Xb’een aj Jolominel li tojok maak a’inatq: 

a)  Risinkil  yal  chi  ajlanb’il  kutan  sa’  li  xk’anjel,  chi  ru  jun  po,  a’an  yaal  tye  li 
xnimal li q’etok tb’aanu; 

b)  Risinkil  chi  junajwa  sa’  li  xk’anjel,  a’an  yaal  tye  li  xnimal  ru  q’etok  tb’aanu 
maraj naq ak xka’sutil isinb’ilaq yal chi ajlanb’il kutank.
KAB’LAJU XTASALIL 

CHI RIX XCHAQ’RAB’IL LI K’ANJELAK 

WAQXAQIB’ RO’K’AALIL RAQAL. Chi rix li chaq’rab’. 

Re  kolok  ib’  chi  ru  li  xaqab’anb’il  xyeeb’al  xb’aan  li  Xjolomil  maraj  li  Xb’een  aj 
Jolominel, naruhan xwech’b’al rik’in li xchaq’rab’il li k’anjelak ak xaqxo aj wi’ sa’ 
li Chaq’rab’ chi rix Wech’ok. 

XWAQXAQ XTASALIL 

CHI RIX LI XAQAB’ANB’IL XYEEB’AL YAL NUUMEL XWANKIL 

B’ELEEB’ RO’K’AALIL RAQAL. Xb’een yal Nuumel Xwankil. 

Chi rix li xtikib’ankil xk’anjel li RENAP. Li Tz’iib’ab’aal Poyanam sa’ Qatenamital 
–RENAP­,  li  nayoob’aman  sa’  xk’ab’a’  a  Chaq’rab’  a’in,  ttikib’  li  xk’anjel  naq  li 
junjunq  chi  molam  te’xxaqab’  li  ruuchileb’  te’okenq  sa’  li  Xjolomil  jo’  xaqxo 
xyeeb’al sa’ li xb’ele raqal re li Chaq’rab’ a’in, xaqab’anb’ilaqeb’ chi ru li lajeeb’ 
xka’k’aal kutank xtawb’al xwanjil a Chaq’rab’ a’in. 

LAJEEB’ RO’K’AALIL RAQAL. Xkab’ yal Nuumel Xwankil. 

Xitklajik xk’anjel li Ch’uut re Patz’ok. Chi xjunil li molam te’xxaqab’ ruuchileb’ chi 
ru  li  lajeeb’  xka’k’aal  kutank  xxaqlijik  xwankil  a  Chaq’rab’  a’in.  Wi  maji’aq 
nake’tz’aqlok  naq  traqe’q  li  kutank  a’in,  li  Ch’uut  ttikib’  li  xk’anjel  rik’in  li  ak 
xaqab’anb’ileb’ toja’ re naq ttz’aqloq ru. 

Chi  ruhatq  li  kutank  a’in  li  k’ehok  ib’  sa’  aatin  ut  li  xaqab’anb’ilaq  xyeeb’al 
tb’aanumanq rik’in xjuch’ li xk’ihaleb’. 

JUNLAJU RO’K’AALIL RAQAL. Rox yal Nuumel Xwankil. 

Xkutankil li Hu xk’ehom Poopol. Sa’ li xaqab’ank chi ru li hab’ 2007, li junaatal 
chi  hu  cho’q  re  juch’uk  jo’  sa’  xb’een  ut  sa’  xka’  sutil  a’anaq  li  Hu  xk’ehom 
Poopol, jo’ka’an b’i’ naq li tz’aqlojenaqeb’ xhab’ tento xokb’ilaq xb’aaneb’ cho’q 
re  li juch’uk chi  maak’a’  t­ajmanq  re  joq’e xtiklaak xk’eeb’al  li  Hu  Nak’utb’esink 
re li Junjunq.
Jo’ka’an aj wi’, yal re k’ehok reeqaj li Hu xk’ehom Poopol yal xb’aan naq xtz’eq 
maraj xpeje’k chi ruheb’ li poyanam tz’iib’anb’ileb’ sa’ li xhuhul xaqab’ank, eb’ li 
Tz’iib’ab’aal sa’ Poopol toj yooqeb’ aj wi’ chi xb’aanunkil a k’anjel a’in. 

KAB’LAJU  RO’K’AALIL  RAQAL.  *Xka  yal  Nuumel  Xwankil.  Xjalb’al  ru  li  Hu 
xk’ehom Poopol. 

Li  xjalb’al  ru  li  Hu  xk’ehom  Poopol  chi  junajwa  tento  tb’aanumanq  chi  ink’a’ 
tnume’q  li  kiib’  hab’,  chalen  naq  k’eeb’ilaq  li  xb’een  Hu  Nak’utb’esink  re  li 
Junjunq  xb’aan  li  Tz’iib’ab’aal  Poyanam  sa’  Qatenamital  –RENAP­,  ttiklaaq  ut 
xk’eeb’al  a  hu  a’in  sa’  li  kiib’  xb’e  li  po  enero  re  li  hab’  b’eleeb’  xwaq  oq’ob’ 
(2009). Naq tnume’q li kutank a’in chi toj maji’aq wi’ najalman ru li Hu xk’ehom 
Poopol  rik’in  li  Hu  Nak’utb’esink  re  li  Junjunq  –DPI­,  li  Hu  xk’ehom  Poopol 
tkanaaq chi maak’a’  chik xwankil ut  yalaq ani aj  k’anjel sa’ chaq’rab’  maraj chi 
tojb’il tento te’xpatz’ naq k’utb’esinb’ilaq chik li Hu Nak’utb’esink re li Junjunq. 

Chi  ru  li  kiib’  hab’  xyeeman  re  jalb’ilaq  li  Hu  xk’ehom  Poopol  ut  re  k’ulb’ilaq  li 
xb’een  Hu  Nak’utb’esink  re  li  Junjunq  –DPI­,  li  poyanam  tento  te’xik  sa’  li 
Tz’iib’ab’aal sa’ Poopol b’ar wi’ tz’iib’anb’ileb’ li xyo’lajik. Naq li roqel esilal chi rix 
li  poyanam  tz’iib’anb’il  sa’atqeb’  li  Tz’iib’ab’aal  toj  wankeb’  chi  ru  Poopol  ak 
numsinb’ilaq  chik  sa’  xkomon  li  Roqel  K’ila  Esil  re  li  RENAP,  li  xaqab’anb’il 
xyeeb’al arin traqe’q xwankil. 

*Tuqub’anb’il ru xb’aan li xb’een raqal, re li Ruq’ Chaq’rab’ 29­2007 sa’ li 09­06­ 
2007 

*Maak’a’ xkanaak wi’ li yeeb’il sa’ li xkab’ ch’ol, xb’aan li Tasalhu 1201­2006 sa’ 
li 28­12­2007 

*Tuqub’anb’il xb’aan li xlaje raqal, re li Ruq’ Chaq’rab’ 29­2007 sa’ li 09­06­2007 

OXLAJU RO’K’AALIL RAQAL. Ro’ yal Nuumel Xwankil. 

Hu Nak’utb’esink re li Junjunq maji’ tz’aqlojenaq xhab’. Chi rix li xk’eeb’al li Hu 
Nak’utb’esink re li Junjunq maji’ tz’aqlojenaq xhab’, ttiklaaq xb’aanunkil chi ink’a’ 
tnume’q li kiib’ hab’ xxaqlijik xwankil a Chaq’rab’ a’in, ak re wi’ ut k’ub’k’uub’ ru 
xb’aanunkil,  chi  xaqxooq xyeeb’al  sa’  li  ak  xsumchi’il  wi’.  Toj  tkanaaq  wan  chi 
ch’anch’o, toja’ re naq tentookaq chik xk’utb’al.
KAALAJU RO’K’AALIL RAQAL. Xwaq yal Nuumel Xwankil. 

Tento q’axtesinb’ilaq li esilal. Chi xjunil li k’ila molam re chaq’rab’, a’an yaal ma 
yal nake’xjolomi rib’ maraj jek’b’il nake’k’anjelak wi’, xokxo xb’aaneb’ li roqel k’ila 
esil  chi  rix  naxk’utb’esi  wi’  rib’  li  poyanam,  jo’  eb’  li  Xmolamil  aj  Guatemala 
Nach’oolanink  Komonil  ­IGSS­,  li  xch’uutal  nak’utb’esink  re  li  tojok,  li 
nake’k’ehok  xhuhul  xch’e’b’al  li  b’eeleb’aal  ch’iich’  maraj  li  xhuhul  xik  sa’  ab’l 
tenamit, tento naq te’xnumsi reetalil a esilal a’in chi ru li Tz’iib’ab’aal Poyanam 
sa’  Qatenamital,  wi  titz’b’ilaqeb’  raj  reheb’  chi  jo’ka’in.  Chank  ru  taqlanb’ilaq  a 
esilal a’in a’an li RENAP tyehoq re. 

HO’LAJU RO’K’AALIL RAQAL. *Xwuq yal Numeel Xwankil. 

Chi rixeb’ li Tz’iib’ab’aal Poyanam sa’ Poopol toj wankeb’. Chalen naq xyo’laak li 
RENAP,  chijunil  li  esilal  wank sa’atqeb’  li  Tz’iib’ab’aal  Poyanam  sa’  Poopol  toj 
wankeb’ anaqwan, sa’ ululch’iich’ maraj chi uq’mej, tnumeq’ se’ ruq’m li RENAP. 
Eb’ li Tz’iib’ab’aal Poyanam tento chik te’roksi chank ru xb’eersinkil li tz’iib’ank, 
jo’  aj  wi’  te’xk’uub’  li  xk’anjel  jo’  chank  ru  naxk’anjela  ut  li  ak’  k’anjelob’aal  t­ 
oksimanq li tk’e li RENAP, chijunil a’in truhanq xb’aanunkil chi timil timil, ilb’ilaq 
naq  chi  ruhatq  a  kutan  a’ineb’,  maajunwa  thiltasimanq  li  nake’xb’aanu  ut 
nake’xk’anjela  li  Tz’iib’ab’aal  Poyanam  toj  wankeb’.  A  k’ila  k’anjel  a’in 
b’aanunb’ilaq re li tz’iib’ank nak’ulli ut nab’aanuman chi rix li xwanjik, li naruhan 
wi’ ut li xkomon k’ila esil nak’utb’esink re li ponayam. 

*Maak’a’ nakanaak wi’ li yeeb’il, xb’aan li Tasalhu 1201­2006 sa’ li 28­12­2007 

WAQLAJU RO’K’AALIL RAQAL. Xwaqxaq yal Numeel Xwankil. 

Laj k’anjeleb’ anaqwan sa’atqeb’ li Tz’iib’ab’aal Poyanam sa’ Poopol. Li RENAP 
naru  tchapeb’  li  nake’k’anjelak  sa’atqeb’  li  Tz’iib’ab’aal  Poyanam  sa’  chi  xjunil 
qatenamital,  re  naq  yal  te’xtiq  ru  li  xk’anjeleb’  ka’aj  wi’  b’an  naq  tento 
te’xkawresi rib’ chi junxikik sa’ li Tzoleb’aal re li RENAP, ab’an tento naq te’xk’e 
li xyalb’a’ix chi rix a’in.
WUQLAJU RO’K’AALIL RAQAL. *Xb’ele yal Numeel Xwankil. 

Xraqik xhab’il k’anjelak. Li Xnimal ru aj Raqol Aatin sa’ li Xmolamil Xaqab’ank t­ 
okenq sa’ xb’een Xjolomil li RENAP, a’anaq jun toja’ re naq tchoy li xk’anjel jo’ 
Xnimal  aj  Raqol  Aatin;  ab’anan,  naq  tk’uub’amanq  ru  li  ak’  Xnimal  Xmolamil 
Xaqab’ank, a molam a’in txaqab’ sa’ xb’een xch’utam li Xnimal ru aj Raqol aatin 
re ruuchilaq sa’ li RENAP, li tchoyo’q re li k’anjel. 

*Maak’a’ xkanaak wi’ li yeeb’il, xb’aan li Tasalhu 1201­2006 sa’ li 28­12­2007 

WAQXAQLAJU  RO’K’AALIL  RAQAL.  *Xlaje  yal  Numeel  Xwankil.  Xsik’b’al 


xyaalal li Ululch’iich’. 

Re sik’b’ilaq lxyaalal li loq’ok ululch’iich’, li Xjolomil, a’an yaal tye xk’ihal li esilal 
tk’anjelamanq,  tento  tsik’  xyaalal  li  ululch’iich’  jo  li  ak  na’oksimanje’,  tchap  rib’ 
rik’in  li  toj  yookatq  chi  elk,  re  naq  sahaq  rak’ob’resinkil  chi  rajlal,  tento  aj  wi’, 
k’eeb’ilaq sa’ xtiklajik, li Xtuslal Junpaatil K’utb’esink Ru’uj Uq’ (AFIS, li xtz’iib’ul 
sa’  aatinob’aal  Inglés),  li  truhanq  chi  xxokb’al,  xk’uulankil  ut  xjuntaq’eetankil  li 
tz’iib’anb’il  sa’ chi xlajeeb’al ru’uj uq’m,  chi  tk’e rib’ xjuntaq’eetankil  “chi junqal” 
ut  chi  “jun  rik’in  yal  txik  xk’ihal”,  chi  maak’a’aq  roksinkil  li  k’ila  ajlank,  jo’  aj  wi’ 
junaq xtuslal nawok uhej (FR, li xtz’iibul sa’ aatinob’aal Inglés), re naq truhanq 
xjuntaq’eetankil li jalam’uuch rik’in li ru li junjunq chi poyanam. Xb’aan naq jwal 
wan  xwankil  li  AFIS  ut  li  FR,  li  RENAP  tento  naq  tril  chi  us  us  re  naq 
ch’olch’ooq, paab’ajelaq ut tz’aqalaq ru li tusk’anjelob’aal a’in, moko yal chapok 
ta chi ru li tk’ayinq re. 

*Tuqub’anb’il  ru xb’aan li xjunlaju  raqal,  re  li Ruq’ Chaq’rab’ 23­2008  sa’  li  17­ 


05­2008 

B’ELEELAJU RO’K’AALIL RAQAL. Xjunlaju yal Numeel Xwankil. Xsumchi’inkil. 

Chi  xjunil  li  sumchi’  tento  puktasinb’ilaqeb’  resil  chi  ru  li  lajeeb’  ro’k’aal  (90) 
kutank xtawb’al xwankil li Chaq’rab’ a’in, ka’aj wi’ li xsumchi’il li tz’iib’ank  moko 
kama’anaq ta li napatz’man sa’ li raqal chalk re.
RO’K’AALIL RAQAL. Xkab’lajuhil yal Numeel Xwankil. Chi rix li tz’iib’ank. 

Re tb’aanu li tz’ib’ank tento sa’ xb’een li RENAP, li Xjolomil sumenb’ilaq xb’aan 
xsumchi’il a’in naq oxk’aal kutankaq (60) xtawb’al xwankil a Chaq’rab’ a’in. 

JUN XWAQK’AALIL RAQAL. *Roxlaju yal Numeel Xwankil. Chi rix li xtuminal. 

Naxaqab’aman  sa’  xb’een  li  Xk’ub’lal  Tenamit  xtikib’ankil  xk’eeb’al  sa’  li 
Xsachomq  Naxch’e’  ut  Naxsach  jun  sihent  miyon  chi  ketzal  (Q.  100, 
000,000.00),  re  xk’eeb’al  xtuminal  li  xxaqab’ankil  xna’aj,  xk’ub’lajik  ut 
xk’anjelankil  rib’  li  Tz’iib’ab’aal  Poyanam  sa  Qatenamital.  Li  k’ila  tumin  a’in 
tnume’q sa’ ruq’m li Tz’iib’ab’aal Poyanam sa’ Qatenamital –RENAP­. 

Li Xk’ub’lal Tenamit tk’e aj wi’ xtuminal, re naq li RENAP truhanq xk’eeb’al li Hu 
Nak’utb’esink  re  li  Junjunq  ­DPI­,  reeqaj  li  Hu  Xk’ehom  Poopol,  yal  chi  siib’il 
reheb’  li  komon  li  ak  wank  a  hu  a’in  rik’ineb’,  tento  aj  wi’  sa’  xb’een  rilb’al  li 
sachomq  re  xtikib’ankil  xk’eeb’al  li  hu  ak  yeeb’il  chaq.  A  k’ila  tumin  a’in,  li 
Xk’ub’lal Tenamit, ttaw sa’ li tumin na’ok sa’ li Xsachomq Naxch’e’ ut Naxsach, 
xkomon  roqel  tumin  junlaju  rajlil  (11),  sa’  li  k’ila  tumin  na’ok,  roqel  b’eleeb’ 
xka’k’aal  (29),  ut  jalanatq  chi  xokb’il  tumin,  roqel  kab’laju  roxk’aal  (52),  to’  sa’ 
ab’l tenamit, roqel jun xkaak’aal (61), síib’il xtuminal ab’l tenamait. 

*Maak’a’ xkanaak wi’ xb’aan li Tasalhu 1201­2006 sa’ li 28­12­2007 

*Tiqb’il rik’in jun chik xkab’ tzol xb’aan li kab’laju raqal, re li Ruq’ Chaq’rab’ 23­ 
2008 sa’ li 17­05­2008 

KIIB’ XWAQK’AALIL RAQAL. *Xkaalaju yal Numeel Xwankil. Chi rix li Roq Ruq’ 
Awa’b’ejilal chi rix Kolok Tenamit. 

Chi  rix  li  Roq  Ruq’  Awa’b’ejilal  chi  rix  Kolok  Tenamit.  Sa’  ruq’m  li  Roq  Ruq’ 
Awa’b’ejilal  chi  rix  Kolok  Tenamit  tkanaaq  li  xtz’iib’ankileb’  ut  xk’ulb’aleb’  li 
Ch’uut  sa’  Chaq’rab’,  li  xtz’iib’ankileb’  ut  xk’ulb’aleb’  li  ch’uut  jo’  li  patz’b’leb’ 
sa’atq li raqal chalen sa’ li 438 toj sa’ li 440 re li Xchaq’rab’il Poopol ut jalanatq 
chik  ruq’ chaq’rab’;  li  k’anjel  a’in  b’aanunb’ilaq xb’aan  li  Tz’iib’ab’aal  Ch’uut sa’ 
Chaq’rab’,  tento  sa’  xb’een  rilb’al  chank  ru  tb’eeresi  ut  tb’aanu  li  tz’iib’ank, 
xk’ulb’al  ut  xxokb’al,  jo’  aj  wi’  xyiib’ankil  li  xsumchi’il  ut  li  toj  chi  rix,  re  naq
chaab’il  paab’anb’ilaq  li  k’anjelak  xb’aan,  ut  jo’  aj  wi’  xk’ulb’al  xtz’aq  li  tenq’ 
naxk’e. 

Li  Tz’iib’ab’aal  Ch’uut  sa’  Chaq’rab’  wanq  roqel  xna’aj  sa’  xteepal  li  nimla 
tenamit  Guatemala  ut  wanq  li  roq’  ruq’m  sa’atqeb’  li  xteepal  k’ila  poopol  ut 
tenamit b’ar wi’ tye li Roq Ruq’ Awa’b’ejilal chi rix Kolok Tenamit, b’ar wi’ wanq 
jun maraj naab’aleb’ laj tz’iib’anel ab’an aj Nawonel Chaq’rab’, tz’iib’anb’ilaqeb’ 
sa’  li  xch’uutal,  yo’lajnaqaqeb’  Guatemala,  chi  wanqeb’  xk’ulub’  jo’  ralal  xk’ajol 
tenamit ut nawb’ilaqeb’ ru naq tiikeb’ xch’ool. 

Moko  patz’b’ileb’  ta  sa’  li  roksinkil  a  raqal  a’in,  li  xk’ulb’al,  xsumenkil  ut 
xtz’iib’ankil li kok’ k’ila ch’uut re komonil, ch’uut re waklesink k’aleb’aal, xmolamil 
xtenamital  aj  ralch’ch’  li  yeeb’il  resil  sa’atqeb’  li  raqal  19,  20  ut  21  re  li 
Xchaq’rab’il  Poopol  ut  li  patz’b’il  xyeeb’al  aj  wi’  sa’  li  Xchaq’rab’il  Xmolamil 
Waklesinel  Tenamit  ut  K’aleb’aal  jo’eb’  li  Xmolamil  Waklesink  Poopol  – 
COMUDES­ ut li Xmolamil Waklesnk K’aleb’aal –COCODES­. 

Jo’  aj  wi’  li  Xch’uutal  Xjolomil  Tzolok  –COEDUCAS­  ut  li  Xch’uutal  Xjolomil 
Tzoleb’aal kuutunb’ileb’ xb’aan li Xaqab’anb’il Chaq’rab’ 327­2003 sa’ li 29 re li 
mayo 2003, naq a’ineb’ te’xtz’iib’a rib’ re naq k’ulb’ilaqeb’ ut sumenb’ilaqeb’ sa’ 
li Poopol b’ar wi’ wankeb’. 

Li Xch’uutal  aj K’ehol Na’leb’ sa’ Poopol tsik’ xyaalal li xb’ehil ut xb’eeresinkil li 
tz’iib’ank ut  k’uluk  ch’uut  sa’  chaq’rab’  jo’  ak  yeeb’il  chaq  sa’  li  raqal,  cho’q  re 
a’in txaqab’ junaq laj k’anjel sa’ li poopol li tk’uluq, tz’il rix, tk’uluq ut txokok re li 
k’ila  hu,  jo’  aj  wi’  rilom,  xxokom  ut  xk’aak’alehom  li  tasalhu  maraj  li  ak’ 
k’anjelob’aal k’eeb’ilaq ak re wi’ a  k’anjel a’in, ut chi kok’aj xsa’ tnumsi resilal li 
xk’anjel chi ru Xch’uutal aj K’ehol Na’leb’  sa’ Poopol. 

*Tiqb’il rik’in li xraqik ch’ol xb’aan li xb’een reaql re li Ruq’ Chaq’rab’ 31­2006 sa’ 
li 21­10­2006 

*Tuqub’anb’il ru xb’aan li xb’een raqal re li Ruq’ Chaq’rab’ 01­2007 sa’ li 09­02­ 
2007
OXIB’ XWAQK’AALIL RAQAL. *Ro’lajuhil yal Numeel Xwankil. Sachok wankil. 

Sachb’il  xwankil  nake’kanaak  chi  xjunil  li  xaqab’anb’il  xyeeb’al  chi  wank 
xchaq’rab’il  ut  xsumchi’il  nake’aatinak  ak  chi  rix  li  napatz’man  sa’  li  chaq’rab’ 
a’in;  jo’ka’an  aj  wi’,  li  wankatqeb’  sa’  jalan  chik  xsa’  chaq’rab’  nake’xaqab’an 
xk’anjel  li  Tz’iib’ab’aal  Poyanam  sa’  Poopol,  xb’aan  naq  a  k’anjelatq  a’in  a’an 
chik li TZ’iib’ab’aal Poyanam sa’ Qatenamital –RENAP­ tb’aanunq re. 

A’anatq a’in li yeeb’il nasachmanje’ xwankil: Eb’ li raqal 369, 370, 371, 372, 373, 
374,  375,  376  toj  sa’  li  437  ut  441  re  li  Ruq’  Chaq’rab’  106  re  li  Xb’eenil 
Awab’ejilal, Xchaq’rab’il Poopol; eb’ li raqal 14, 16 ut 89 re li Ruq’ Chaq’rab’ 12­ 
2002 re li K’ub’leb’aal Chaq’rab’, Xchaq’rab’il Poopol, li te’sachmanq xwankil chi 
ru  li  lajeeb’  xka’k’aal  (30)  kutan  re  li  septiembre  re  li  waqxaqib’  xwaq  oq’ob’ 
(2008). 

Li  Ruq’  Chaq’rab’  1735,  Xchaq’rab’il  li  Hu  xk’ehom Poopol,  sachb’ilaq xwankil 


chi ru li lajeeb’ xka’k’aal (30) kutan re li junio re li b’eleeb’ xwaq oqob’ (2009). 

*Jalb’il ru li xb’een ch’ol xb’aan li xkab’ raqal, re li Ruq’ Chaq’rab’ 14­2006 sa’ li 
19­06­2006 

*Tuqub’anb’il ru xb’aan li xkab’ raqal, re li Ruq’ Chaq’rab’ 29­2007 sa’  li 09­06­ 
2007 

*Tuqub’anb’il  ru xb’aan li  kab’laju  raqal,  re  li Ruq’ Chaq’rab’ 23­2008  sa’  li  17­ 


05­2008 

KAAHIB’ XWAQK’AALIL RAQAL. Xwaqlajuhil yal Numeel Xwankil. Chi rix li kok’ 
raqal aatin. 

Li kok’ raqal aatin wankeb’ chi rixeb’ li raqal re li Chaq’rab’ a’in moko wankeb’ ta 
xwankil li xtawb’al ru. 

HOOB’  XWAQK’AALIL  RAQAL.  Xwuqlajuhil  yal  Numeel  Xwankil.  Xxaqlijik 


xwankil. 

Li  Ruq’  Chaq’rab’  a’in  sumenb’il  xb’aaneb’  li  xk’ihal  laj  k’uub’anel  chaq’rab’ 
wankeb’  sa’  li  K’ub’leb’aal  Chaq’rab’  re  li  Tenamit  ut  ttaw  xwankil  oxk’aalaq 
kutan xpuktasinkil resilal sa’ li Xpuktasib’aal Esilhu Chaq’rab’.
CHIWANQ XNUMSINKIL CHI RU LI AWA’B’EJILAL RE SUMENB’ILAQ, 
YEEB’ILAQ RESIL UT PUKTASINB’ILAQ. 

K’EEB’IL SA’ ROCHOCHIL K’UB’LEB’AAL CHAQ’RAB’, SA’ LI NIMLA 
TENAMIT GUATEMALA, CHI RU LI OXIB’ XKA’K’AAL (23) XB’E LI 
NOVIEMBRE DE LI HAB’ HOOB’ XWAQ OQ’OB’ (2005). 

JORGE MÉNDEZ HERBRUGER 

PRESIDENTE 

JORGE MÉNDEZ HERBRUGER 

XB’EENIL 

MAURICIO NOHÉ LEÓN CORADO 

AJ TZ’IIB 

LUIS FERNANDO PÉREZ MARTÍNEZ 

AJ TZ’IIB’ 

ROCHOCHIL AWA’B’EJILAL: Guatemala, 14 xb’e li diciembre re li hab’ hoob’ 
xwaq oq’ob’ (2005) 

CHIYEEMANQ RESIL UT CHIPAAB’AAQ 

BERGER PERDOMO 

LIC. JORGE RAÚL ARROYAVE REYES 

AJ TZ’IIB’ CHI RU AWA’B’EJILAL 

CARLOS VIELMANN MONTES 

XJOLOMIL AJ KOLONEL TENAMIT 

JORGE BRIZ ABULARACH 

XJOLOMIL K’EHOK SA’ AATIN RIK’IN AB’L TENAMIT