Está en la página 1de 35

CHOLTAQANIK 90­2005 

LEY EN IDIOMA K’ICHE’ 

RI  PATANELAB’  E  YA’OL  UB’E  RI  TAQANAWUJ  RECH  AMAQ’  PAXIL 


KAYALA’ 

XA K’U RUMAL: 
Chi k’i ujulajuj junab’ na’om, chik chi rajawaxik aninaqil okojik k’ak’ taqanik ri kuq’at 
ronojel ucholaj ri uwujil uk’aslemal winaq, rech k’u kb’an okanem pa taq ri k’ak’ taq 
no’jib’al  rech  saqil  xuquje’  uk’exik  ri  naq’atalil;  xuquje’  rech  kya’  uq’ij  ri  k’amom 
uq’ab’al ukojik k’ak’ taq chakub’al rech cha’l k’amal taq b’e rech q’atb’al tzij, pa cha 
ne’  ri  b’ixkil  b’anom  pa  uwi’  uwujil  k’aslemal,  ri  k’amatal  uq’ab’al  chi  upam  ri 
Nuk’ch’ab’oj  rech  Utzilal  pa  uwi’  uk’exik  taqanik  xuquje’  pa  uwi’  Q’atb’al  tzij  rech 
cha’ik. 

XA K’U RUMAL: 
Chi  ri  uwujil  uk’aslemal  winaq  man  naj  ta  kuq’iyo  xuquje’  man  qas  ta  kuya 
kub’sab’al k’u’x, rumal chi qas are xmajix lo ukojik pa ri junab’ 1931, ruk’ ri Taqanik 
1735  xb’an  kumal  ri  Patanelab’  Ajb’anal  Taqanawuj  rech  Amaq’,  ri  kilowik  are  ri 
Wokaj Tz’ib’winaqil Q’atb’al tzij ri man kk’a’m ta b’i’ jun ucholaj ri ujachik, rumal la’ 
man  k’ax  ta  resaxik  uwach,  xuquje’  b’anom  ruk’  wuj  man  qas  kub’sub’al  k’u’x 
xuquje’ aninaqil kq’elob’ik. 

XA K’U RUMAL: 
Ri  taqanik  b’anom  rak’a’m  ri  Taqanem  106,  uq’ab’  raqan  ri  Taqanawuj  rech 
Winaqilal,  are  wa’  ri  utak’aleb’al  ri  Tz’ib’winaqil  Q’atb’al  tzij  rech  jalajoj  taq 
k’ulmatajem rech  uk’aslemal  winaq. Are wa’ ri ya’tal chech kutz’ib’aj ri ub’i’ ri ne’, 
k’ulanem, jachow ib’, uchupik b’i’aj  xuquje’ jalajoj taq k’ulmatajem rech uk’aslemal 
winaq  xuquje’  ri  taqanik  k’o  pa  kiwi’,  rumal  la’  rajawaxik  kb’an  ucholajil  xa  jun 
taqanem chech. 

XA K’U RUMAL: 
Ri  taqanem  10­04  rak’a’m  je’taq  k’exoj  chech  le  Taqanik  rech  Kicha’ik  k’ak’  taq 
Q’atb’al tzij, ruk’ wa’ ri taqanik xchepele’x uwokik jun wokaj  kchakun pa utekelal, e 
k’o uwinaqil e tz’ib’atal kib’i’ pa q’atb’al tzij, ajno’j xuquje’ kchakun utukel, kik’amom 
ub’e  ri  uwinaqil  ri  Wokaj  Q’atb’al  tzij  Cha’nelab’  rech  k’ak’  taq  Q’atb’al  tzij  ,  are 
keyo’wik xuquje’ kilowik ri k’ak’ Uwujil qas kk’utuw ri winaq –DPI­.
XA K’U RUMAL: 
Chi  sib’alaj  rajawaxik  pa  le  taqanik  kya’  uq’ij  jun  k’ak’  wokaj,  kokisax  kan  pa  ri 
cholb’al  taqanik,  ri  k’ak’  taq  no’jib’al,  ri  utz’ib’axik  pa  kematz’ib’  ronojel  ri  b’ixkil, 
ujunumaxik  na’oj  rech  tz’ib’anem  ri  qas  are  kuta  ri  uk’aslemal  ri  qamaq’;  xuquje’ 
kutaq ri ukojik jun uwujil uk’aslemal winaq ri qas kkub’isaj k’u’xaj, chi upam  kokisax 
kan  k’ak’  taq  no’jib’al  rech  uk’utik  t’eqoj  uwi’  q’ab’  –  AFIS­  (Ub’i’  pa  tzij  inglés),  ri 
qas  rutzil  rokisaxik  xuquje’  man  yatal  taj  kesax  uwach,  rech  k’u  kya’x  qas  jun 
ub’e’al taqanik rech ri b’anoj xuquje’ ri k’amow uq’ab’alil are chi kjach le wuj. 

RUMAL K’UT: 
Ktaqex  ri  ya’talil  taqanem  tzijob’em  pa  ri  taqanik  171,  tz’ib’  a),  175,  176,  177 
xuquje’ 180 rech  le Taqanawuj rech Amaq’ Paxil Kayala’, 

CHOLTAQANIK: 

Pa Uwi’ ri: 

TAQANIK RECH UWUJIB’AL SIWAN TINAMIT 

NAB’E TANAJ 
UK’U’XAL TAQANIK 
Nab’e taqanik: Utikik. 
Xtik ri wokaj q’atb’al tzij ub’i’ kamik Uwujib’al Siwan Tinamit –RENAP­, are wa’ jun 
wokaj  kchakun  pa  utekelal,  kech  uwinaqilal amaq’,  e  k’o  uwinaqil  e  tz’ib’atal  kib’i’ 
pa  q’atb’al  tzij,  k’o  uq’inomal  rech  patanem  xuquje’  uno’jib’al  chech  uk’amik 
echeb’al  rachi’l  uchapik  taqanem.  Ri  uk’u’xal  rachoch  k’o  jela’  pa  uk’u’xal  amaq’, 
xuquje’  rech  qas  kuya  uq’ij  ri  uchak  rajawaxik  kujeqeb’a  jujun    k’olja  chi  upam 
ronojel  uq’ab’  taq  tinamit  rech  amaq’;  xuquje’  kuya’o  kukoj  b’inel  rachoch  chi 
uwach rulewal amaq’ xuquje’ pa nik’aj chik amaq’ kuya’o kub’an ri patanem pa taq 
ri k’olja kech tob’anelab’ rech uwinaqil qamaq’ 

Ukab’ taqanik: Ri kajawaxik 
Ri  RENAP  are  jun  wokaj  taqatal  chech  ucholaxik  xuquje’  uchakuxik  chi  xa  jumul 
Kicha’ik  ajwaral  winaq,  utz’ibaxik  ronojel  ri  b’anoj  xuquje’  ri  kk’ulmataj  pa 
uk’aslemal  ub’antajik  chi  winaq  xuquje’  ri  Nawinem  winaqilal,  ktz’ib’ax  ronojel 
b’antajem  chech  qas  xe’alaxik  k’apa  k’ulmatajem  rech  kamikal,  rachi’l  ujachik  ri 
Uwujil qas kk’utuw ri winaq.  Rech qas kya’taj  wa’ we kajawaxik are k’u kjeqeb’ax 
xuquje’  kchakux  je’taq  b’anoj,  no’jib’alil  xuquje’  utzijob’exik  chech  ri  siwan  tinamit 
rech k’u kjunumax ronojel ri q’ataj chech utz’ib’axik ri winaq.
Urox taqanik. Ub’antajik. 
Ronojel  ri  taqatal  pa  we  taqanik  ri’ jun  taqanem  rech  q’atb’al  tzij are  k’u  qas  kya’ 
uq’ijal chi uwach nik’aj taqanik ri krilij junam  b’ixkil. Wene man qas kub’sab’al k’u’x, 
man qas ta saqil wene kutzalej uwach keb’ oxib’ taqanem ruk’ nik’aj taqanik chik, 
are qas kokisax we taqatal pa we taqanik ri’. 

Ukaj taqanik. Taqanem rech tz’ib’an ib’. 
Ri  tz’ib’an  ib’  pa  ri  RENAP  kb’an  ruk’  je’taq  taqanem,  are  kokisax  junam  wujil 
xuquje’  ktz’ibax  ri  k’ulmatajem  pa  kematz’ib’  rech  k’u  xa  pa  jun  q’ataj  kq’alajin  wi 
ronojel ub’antajik kik’aslemal konojel ri winaq xuquje’ kya’x jun ub’e’al are chi’ tajin 
ktz’ib’ax  ub’i’ ri  ne’,  kokisax  jun  retal  rech  k’utub’al,  ri  man  kuya  taj  kk’exik,  ri  jun 
retal kokisax chech ub’i’ ri winaq kuk’am b’ik: chi upam ri uwokik, kokisax jun retal 
ri tinamit xuquje’ chech ri uq’ab’ tinamit xalax wi ri winaq. Ri retal k’utub’al re tinamit 
xuquje’ re uq’ab’ tinamit are kekojow ri Wokaj K’amal b’e Q’atb’al tzij. 

Ri  nik’aj  chi  jastaq  kuk’am  b’i  ri  uwokik  ri  retal  rech  kk’utuw  k’aslemal,  are 
kchomaxik  jacha  ri  rajawaxik  chech  ri  uwokik  xuquje’  ucholaxik  ri  k’ulmatajem  pa 
uk’aslemal ri winaq ri kuchomaj ri RENAP. 

UKAB’ TANAJ 
UCHAK RI UWUJIB’AL SIWAN TINAMIT 

Uro’ taqanik.  Ub’e’al uchak. 
Ri  qas  uchak  ri  RENAP  are  uchomaxik,  upatanixik,  rilik,  uk’amik  xuquje’  rilixik 
ronojel ri chak patan rech ub’antajik chi winaq, Nawinem winaqilal xuquje’ Kicha’ik 
ajwaral winaq ri ch’atal pa we taqanik ri’ xuquje’  pa ri utob’taqanawuj. 

Uwaq taqanik. Uk’u’xal uchak. 
Are taq wa’ ri uk’u’xal uchak ri RENAP: 
a)  Upatanixik,  rilik,  uk’amik  ,  rilixik  ,  uchomaxik,  uwokik  ucholaxik  taqanik  xuquje’ 
utaqexik ri utz’ib’axik kib’i ‘ ri winaq. 

b) Utz’ib’axik kib’i’ ri ne’, k’ulanem, jachow ib’, uchupik b’i’aj xuquje’ nik’aj b’anoj ri 
kuk’ax  ri  Ub’antajik  chi  winaq,  Nawinem  chi  winaqilal  xuquje’,  pa  chane  ri 
kitak’aleb’em  q’atb’al  tzij xuquje’  il  makaj  chi  are  taq  wa’  ri qas rajawaxik  ktz’ib’ax 
kib’i’ xuquje’ ri nik’aj b’anoj uk’utunisam ri taqanik; 

c) Qas tz’ib’atal ri k’ulmatajem xuquje’ qas are ub’e’al ri Kicha’ik ajwaral winaq;
d)  Uwujil  qas  kk’utuw  ri  winaq  aj  Paxil  Kayala’  xuquje’  ri  najti’winaq  e  k’o  waral, 
xuquje’  ujachik  ri  uk’axel  uwujil  xuquje’  ri  k’axtajem  kb’an  chech  ri  uwujil  kicha’ik 
ajwaral winaq; 

e) Ujachik ri uwujil ri utz’ib’axik k’ulmatajem; 

f) Utaqik b’i pa Wokaj Q’atb’al tzij rech Cha’ik ri b’ixkil kech ri winaq tz’ib’am k’ib’i’ 
xuquje’ ronojel ri b’ixkil ri kuto chech uya’ik uq’ijal ri uchak patan; 

g)  Uchakuxik  ri  tijonem  xuquje’  uya’ik  k’ak’  taq  no’jib’al  chi  kech  ri  uwinaqil 
ajchakib’; 

h) Ujachik chech ri Q’at patanib’al, chi kech ri k’amal taq b’e rech chajinel winaqilal 
xuquje’  chech  q’atb’al  tzij  rech  suk’malil wene  chi  kech  nik’aj  q’atb’al  tzij  e  taqatal 
rumal le Uwujib’al Siwan Tinamit –RENAP­, ronojel ri b’ixkil chi are kakito pa uwi’ ri 
ub’antajik  chi  winaq,  Nawinem  Winaqilal  xuquje’  uwujil  xuquje’  Kicha’ik  ajwaral 
winaq; 

i)  Rilik  we  qas  kya’  uq’ijal  ri  ya’talil  chech  kicha’ik  ajwaral  winaq  uwujil  xuquje’  ri 
je’taq kecheb’alil ri kya’taj utz’ib’axik pa ri RENAP; 

j)  Kya’  utzijob’exik  ri  winaq,  rumal  chi  ri  b’ixkil  k’o  ruk’  le  RENAP  kech  konojel 
uwinaqil  amaq’,  man  kya’  taj  are  ne  chi’  kokisax  le  b’ixkil  rech  tzukub’al  k’axk’olil 
pa uk’aslemal ri winaq. Ri b’ixkil kya’ chi kech winaqilal are ri b’i’aj, rajilab’al uwujil 
kkutuwik,  rajilab’al  q’ij  xk’aji’k  wene  rajilab’al  q’ij  xkam  ri  winaq,  uch’akulil, 
utinamital, uchak, ub’i’ amaq’ kel wi, xuquje’ ub’antajik uk’aslemal, ri man ya’tal taj 
kya’ik are jawi k’o wi ri rachoch. 

k) Rokisaxik, ucholaxik, uya’ik uq’ijal xuquje’ usolixik ri chakub’al ub’i’ pa kaxla’n tzij 
dactiloscópico,  facial  xuquje’  nik’aj  chi  chakub’al  ri rajawaxik  chech  le  chak  patan 
taqatalik; 

I) Ketzujub’ex pa q’atb’al tzij wene kkoj ib’ chech tzujunel we kk’ulmataj itzel b’anoj 
ri kuya’ k’ax chech Kicha’ik ajwaral winaq; xuquje’, 

m) Utaqexik ronojel ri patanem uqxa’nim rumal ri taqanik. 

*Man  kqaj  ta  pa  k’axk’olil  rech  ri  Taqanwuj  ri  tz’ib’  f)  xuquje’    j)  rumal  le  uwujil 
k’ulmatajem 1201­2006 pa ri 28­12­2007 

*Xk’extaj le literal k) rumal le nab’e taqanik, Choltaqanik 23­2008 pa ri 17­05­2008
Uwuq taqanik. Solb’al chak. 
Rech  uchakuxik  ri  patanem,  ri  RENAP  kub’an  k’amow  chak  kuk’  we  je’taq  wokaj 
q’atb’al tzij: 
a) Wokaj Q’atb’al tzij rech Cha’ik; 

b) Wokaj Q’atb’al tzij rech Chajinem; 

c) Wokaj Qa’tb’al tzij rech Kipatanixik nik’aj Amaq’; 

d)  Kunanib’al  rech  q’atb’al  tzij  xuquje’  tojom  kunanib’al  xuquje’  laj  kunanib’al  ri 
kepatanan chech utz’ib’axik kib’i’ ne’ xuquje’ chech uchupik b’i’aj; 

e) Wokaj Q’atb’al tzij rech Q’attzij; 

f) Q’at Patanib’al; 

g) Ri Q’atb’al tzij rech uq’ab’ tinamit; xuquje’, 

h)  Xaq  pa  chike  wokaj  rech  q’atb’al  tzij  wene  man  rech  ta  q’atb’al  tzij  are  chi qas 
rajawaxik. 

UROX TANAJ 
UWOKIK RI WOKAJ 
Uwajxaq Taqanik.  Uwokik. 
Are taq wa’ ri q’ataj rech ri tz’ib’anib’al: 
a) Wokaj K’amal b’e Q’atb’al tzij; 

b) K’amal b’e cha patan; 

c) Wokaj winaq ajno’j; 

d) K’olja rech ub’anik patanem; 

e) K’amal taq b’e re Ilonb’al chak patan. 

Ub’elej taqanik. * Rech ri Q’atb’al tzij. 
Ri Wokaj K’amal b’e Q’atb’al tzij are wa’ qas unimal ri  RENAP xuquje’ wokom ruk 
oxib’ winaqilal: 
a) Jun Nim Q’atal tzij rech ri Wokaj Q’atb’al tzij  rech Cha’ik; 

b)  Ri Q’atal tzij rech Chajinem;
c) Jun uwinaqil cha’om rumal ri B’anib’al Taqanik pa Amaq’. 

Ri Wokaj Q’atb’al tzij rech Cha’ik kucha’ chi kixo’l ri nab’e taq Q’atal tzij jun nab’e 
k’axwachel xuquje’ uk’ab’ k’axwachel. 

Ri  Q’atal  tzij  rech  Chajinem kutaq  b’i  jun  uk’axwachel,  utz  we  are  jun  chi  kech  ri 
ukab’ Q’atal tzij rech  chajinem. 

Ri B’anib’al Taqanik pa Amaq’ kucha’ jun uk’axwachel  xuquje’ ukab’ uk’axwachel, 
kajib’  junab’  kkib’an  ri  chak  patan,  we  kkaj  kuya’  kecha’x  chi  jumul,  chech  wa’ 
rajawaxik kub’an  ke’usik’ij ri B’anib’al Taqanik pa Amaq’ konojel ri patanelab’ rech 
taqanik  ri  kkaj  kkib’an  ri  chak  patan,  kesik’ix  k’u  pa  juwinaq  lajuj  q’ij  kraj  na  ri 
cha’nem.  We  uxlanisam    ri  kichak  patan  ri  uwinaqil  rumal  jalajoj  taq  k’ulmatajem 
rech  we taqanik ri’, ri B’anib’al Taqanik  kumajij uchakuxik ri kik’exik. 

Rech  uch’axik  ri  k’axwachel  xuquje  ri  ukab’  k’axwachel,  ri  K’amal  taq  b’e  rech 
B’anib’al Taqanik kuya chi kiwach ri uwinaqil, oxib’ patanelab’ rech taqanik ri e k’o 
pa  jalajoj  taq  wokaj,  ri  ketaq  chech  usolixik  xuquje’  kkilij  we  taqem  ronojel  ri 
rajawaxik  chech  ucha’xik  uwinaqilal.  We  ya  xb’antaj  wa’,  ri  winaq  e  taqom, 
kakijach  chi  kiwach  ri  K’amal  taq  b’e  rech  B’anib’al  Taqanik,  ronojel  ri  kib’i’  ri 
eqale’n rech chak patan, rech k’u are’ kkiya chakiwach uwinaqil B’anib’al Taqanik, 
xuquje’ kb’an ri cha’nik ruk’ uk’iyal juch’uj. k’axwachel are ri xuk’am b’i k’i juch’uj, ri 
ukab’ k’axwachel are ri taran chi kajoq. 

Man  kqaj  ta  pa  k’axk’olil    rech  ri  Taqanwuj  rech  ri  q’ataj  a)  rumal  le  uwujil 
k’ulmatajem 1201­2006 pa ri 28­12­2007 

Ulaj taqanik. Rutzilal. 
Ri uwinaqilal ri Wokaj K’amal b’e Q’atb’al tzij cha’om rumal ri B’anib’al Taqanik pa 
Amaq’ are taq wa’ ri rutzilal ri winaq kajawax chech: 
a) Uwinaqil Paxil Kayala’; 

b) Ajno’j rech k’ak’ taq chakub’al, lajuj junab’ uchakum chi ri reta’mab’al; 

c) Qas ya’om uq’ijal ri uk’aslemal. 

Ujulaj Taqanik. * Rech ri K’amal b’e. 
Ri  k’amal  b’e  rech  ri Wokaj  K’amal  b’e  Q’atb’al  tzij are  ri  Q’atal  tzij  rech  ri Wokaj 
Q’atb’al tzij rech Cha’ik. Ri uwinaqil le Wokaj kkiya’ uq’ijal ronojel kchomaxik.
*Man kqaj ta pa k’axk’olil  rech ri Taqanwuj,  rumal le uwuijil rajilab’al 1201­2006 el 
28­12­2007 

Ukab’lajuj taqanik. Rech ri riqow ib’. 
TAQANEM RECH B’ANIB’AL TAQANIK 90­2005 
Ri K’amal b’e ke’usik’ij ri uwinaqil chech taq ri riqow ib’ xuquje’ kb’an wa’ chi jolajuj 
q’ij ri qas ch’ikom uq’ijal xuquje’ le man ch’ikom ta uq’ijal kb’anik we xta’ rumal jun 
uwinaqil le Wokaj K’amal b’e Q’atb’al tzij xuquje’ wene man xk’is kan ri cholchak pa 
ri riqow ib’ ch’ikom uq’ijal, xuquje’ we qas je ri’ kakichomaj ri uwinaqil. 

Uroxlajuj taqanik. Uk’iyalil uwinaqil xuquje’ juch’unem. 
Rech k’u kya’ uq’ij ri riqow ib’ rajawaxik e k’o keb’ k’axwachel rech ri Wokaj K’amal 
b’e Q’atb’al tzij, we man k’o jun k’axwachel ktz’aqatisax ruk’ ri ukab’. Ri k’axwachel 
we man kopan pa keb’ riqow ib’ xuquje’ we man kuq’alijisaj k’ulmatajem, kqasax pa 
k’axk’olil  xuquje’  pa  toj  makaj,  xuquje’  kutoj  mil  chi  ujunal,  man  k’o  ta  tob’an  ri 
ropanem ri  ukab’ k’axwachel. Ri ch’ob’oj are kb’an kech ri uwinaqil wokaj e k’olik; 
are ne chi’ kya’ uq’ij ri riqow ib’ xaq xuwi k’uk’ keb’ uwinaqil wokaj rumal man xopan 
ta  jun  k’axwachel  xuquje’  ri  ukab’  k’axwachel,  ronojel  ri  kchomaxik  kb’an  pa 
junamil;  ri  k’axwachel  man  xopan  taj,  man  kuya  taj,  kutzaq  panoq  ri  xchomax 
kanoq kumal, xa rumal k’o ya’talil xuquje’ tak’ab’alil tzijob’em kan pa we taqanik ri’. 

Ukajlaj taqanik. Tojob’al. 
Konojel ri uwinaqil q’atb’al tzij e tojotal chi jujunal ri riqow taq ib’ kkib’ano, ri kitoj are 
ktaqex ri kub’ij par i tob’taqanawuj rech. 

Rolaj  taqanik.* Uchak ri wokaj k’amal b’e: 
Are taq wa’ ri uchak ri wokaj k’amal b’e: 
a) Uchomaxik kajmanem amaq’ chomab’al pa uwi’ ri kicha’ik ajwaral winaq; 

b) Rilik  xuquje’  usolixik  ri  ronojel  ri chomatalik, uwokik  xuquje’  ri  uchak ri  ucholajil 
b’anoj rech ri kicha’ik ajwaral winaq; 

c) Uchakuxik  q’atob’al  ri  kuya  uchuq’ab’  ri  RENAP  xuquje’  rech  ktaqex  ub’anik  ri 
kajawax chech ri uchak upatan, pa uwi’ taq ri b’anoj rech le wokaj q’atb’al tzij; 

d) Xq’alijasaxik chi man taqanik pa Taqanawuj; 

e) Okojik ri no’jwuj rech kiwokib’al ajchakib’ xuquje’ tojb’alil;
f)  Ukojik  ri  uwujil  nuk’ch’ob’oj,  taqanik,  uwujil  uk’amik  chak  xuquje’  nika’j  chi 
taqanem    k’amom  uq’ab’alil  kuk’  wokaj  q’atb’al  tzij,  q’atatal  wokaj,  wokaj  man 
rech  ta  q’atb’al  tzij,  ajwaral  wokaj  wene  wokaj  rech  nika’j  chi  amaq’  rech  ri 
uchakub’exik xuquje’ utaqexik ri kajawaxik; 

g) Ujachik xuquje’ ukojik ronojel ri tob’taqanawuj okisatal rech qas rutzil xuquje’ qas 
ub’e’al uchakuxik ri  ocholajil ri Tz’ib’winaqil Q’atb’al tzij; 

h) Reta’maxik,  chi  we  wokaj  are  nimalaj  k’amal  be’  rech  ri  tob’al  ilonb’al  chak  ri 
kojom kan pa ri Taqanik rech Q’ab’anel Ilonb’al chak; 

i)  Rilik ri jalajoj taq wokaj rajawaxik kkiya eta’manem, tob’anem xuquje’ uchuq’ab’ 
ri wokaj q’atb’al tzij rech kuterne’j ri chak patan; 

j)  Ukojik  taqanem  chech  ri  pwaq  kya’  chech  ri  wokaj    xuquje’  ronojel  ri  tojb’alil  ri 
rajawaxik chech uya’ik uq’ij  patanem, usuk’b’axik xuquje’ rutzilal ri uwach chak 
xuquje’ ri patanem kuya ri wokaj; 

k) Ukojik  taqanem pa uwi’ uchakuxik ri ub’ixkil usachik pwaq, ri rokib’al  xuquje’ ri 
releb’al pwaq pa ri wokaj xuquje’ ktaq ub’ixik pa ri Q’atb’al tzij kuchakuj upwaqil 
uq’inomal tinamit; 

l)  Taqab’anem che ri K’amal b’e rumal ri solximb’al wuj xk’am uq’ab’alil pa ri riqoj 
ib’, rech kujach pa keb’ oxib’ q’ij ri k’utwachinel wokaj chech jun wene keb’ oxib’ 
uwinaqil eqale’n rech ri wokaj q’atb’al tzij, chech wa’ utz kya’ chech jun to’nel; 

m) Uch’ikik  jawi  opanib’al  xuquje’  ri  kajawax  chech  utz’ib’axik  ri  k’ulamatajem 
xuquje’  ronojel  ri  b’anoj  chech  ri  ub’antajik  chi  winaq,  nawinem  winaqil  xuquje’ 
nik’aj  chi  k’ulmatajem  rech  ri  kicha’ik  winaq, xa  jela’  ujachik  ri  uwujil  uk’aslemal 
winaq; 

n) Ujeqeb’axik  Tz’ib’winaqilal  q’atb’al  tzij  pa  taq ri uq’ab’  tinamit  jawi  kb’an  uwokik 
xuquje’  kuchomaj  pa  uwi’  ri  b’inem  taq  wokaj  q’atb’al  tzij  ri  ktob’anem  chech  ri 
rajawaxik; xuquje’, 

o) Ronojel ri jastaq kumajij ruk’ ri upetik ub’antajik rumal chi are nim taqanel rech ri 
wokaj  q’atb’al  tzij  xuquje’  rajawaxik  kuya’  uq’ijal  tob’anem  rech  jun  utzalaj 
uchakunem.
p) Ri RENAP kuya patanem pa kiq’ab’ ri q’atb’al tzij patanib’al kech winaq xuquje’ 
chi kech q’atatal wokaj ri kkiya ub’ixik we jastaq ri’: 
a)  Ri  b’i’aj  xuquje’  ri  ukab’  b’i’aj;  b)  retalil  ri  uwujil  kk’utuw  winaq;  c)  rajilab’al  q’ij 
xalaxik; d) ub’antajik ch’akulil; e) jawi kel wi; f) ub’antajik chi winaq; g) uchak patan; 
h) utinamital; e, i) rajilab’al q’ij xchup ub’i’, rech junam ri q’ataj okem jeqeb’am kan 
pa we taqanik xuquje’ pa ri uwujil tobtaqawuj. 

*Xq’alijasaxik  pa  ri  Taqanawuj  ri  q’ataj  d),  rumal  ri  uwujil  k’ulmatajem  rajilab’al 
1201­2006 pa ri 28­12­2007 

*Xwiq ri q’ataj p) rumal ri ukab’ taqanik, rech ri Choltaqanik rajilab’al 23­2008 pa ri 
17­05­2008 

Uwaqlaj taqanik. Uk’isik ri taqanem chak. 
Ri uwinaqil ri wokaj k’amal b’e kk’is ri keqele’n are chi: 

a) Are chi’ kk’is ri junab’ q’atom chech ri keqele’n; 

b) Rumal xuta relem pa chak wene rumal kamikal; 

c) Rumal q’attom rij pa ri suk’ul uk’isb’al q’atoj tzij rumal il makaj; 

d) Rumal  uriqom  k’axk’olil  chech  uch’akul  wene  chech  uchomab’al,  man  loq’  taj 
kchakunik  rumal  chi  rilim  jun  ajkun,  man  loq’  taj  kwalijik  pa  waqib’  ik’  rech 
kuchakuj ri reqele’n wene xya’ ub’ixik rumal jun q’atb’al tzij. 

UKAJ TANAJ 
RECH RI K’AMAL B’E RECH CHAK 

Uwuqlaj taqanik.  Rech ri k’amal b’e rech chak. 
Ri K’amal b’e rech chak pa ri RENAP ya’tal uwujya’b’al chak pa job’ junab’ rumal ri 
Wokaj K’amal b’e Q’atb’al tzij, kuya’o we kcha’x chi jumul. 

Uwajxaqlaj  taqanik.  Rutzilal. 
Rech rak’amaxik ri eqale’n rech K’amal b’e rech chak pa ri RENAP rajawaxik: 
a) Aj Paxil Kayala’; 

b) Resam  uwujil  reta’mab’al  pa  nim  tijob’al  chech  Ajno’j  rech  k’ak’  taq  chakub’al, 
ruk’ tijonem chech Ilonb’al wokaj wene chech Ilonb’al wokaj winaqilal.
c) Ajchakunel; 

d) Kuya  uk’utik  reta’mab’al  pa  uwi’  uchakuxik  cholb’alil  pa  kematz’ib’  xuquje’ 
ucholaj k’ulmatajem; 

e) Rak’a’m chi lajuj junab’ uchakub’exik ri reta’mab’al. 

Ub’elejlaj  taqanik.  Taqanel chech Ilonb’al Chak. 
Ri K’amal b’e rech chak are ri unimal eqale’n pa uwi’ ilonb’al chak rech ri RENAP; 
are kuk’exwachij ri wokaj, kuk’am b’e xuquje’ krilij ri utz chakunem. 

Ujuwinaq  taqanik. Uchak ri K’amal b’e rech chak. 
Are taq wa’ ri uchak upatan ri K’amal b’e rech chak: 
a) Rilik  xuquje’  utaqexik  ronojel  ri  kajawax  rumal  ri  wokaj,  xuquje’  utaqexik  ri 
taqanik rachi’l ri tob’taqanawuj; 

b) Ujachik chi kiwach ri Wokaj K’amal b’e Q’atb’al tzij ri k’ulmatajem chi are’ ya’tal 
pa uq’ab’ ub’ixik, xa kutzib’ej wene xa kutz’ib’aj; 

c) Utaqexik ri taqatal chech rumal ri Wokaj K’amal B’e Q’atb’al tzij; 

d) K’olijem  pa  taq  ri  riqow  ib’  kkib’an  ri  Wokaj  K’amal  B’e  Q’atb’al  tzij,  kuya’o 
ktzijonik, man kuya taj kchomanik xuquje’ are ajtzib’ pa riqow taq ib’; 

e) Uchomaxik, uk’amik ub’e, rilik, ujachik chak xuquje’ ilonb’al ronojel ri chak patan 
rajawaxik chech upatanixik ri RENAP; 

f)  Ujachik  chi  kiwach  ri Wokaj  K’amal  b’e  Q’atb’al  tzij rech  kkiya  uq’ijal,  ronojel  ri 
tob’taqanawuj  xuquje’  ri  k’extajem  kb’an  chech,  kojom  ronojel  ri  kunimarisaj  ri 
ucholaj ri wokaj xuquje’ ri uchakunem, uchapom rib’ pa ri wokaj wokob’al ri kuya 
utzijob’exik  ri  uwajxaq  taqanik    rech  we  taqanem  ri’,  jela’  k’u  pacha  ri  taqanik 
rech patan chech kichapik ajchakib’ xuquje’ chech kitojik; 

g) Ujachik  chech  ri Wokaj K’amal  b’e  Q’atb’al  tzij ri  cholchak rech  ub’ixkil  usachik 


pwaq ri rokib’al xuquje’ releb’al pwaq, rech kkiya uq’ijal; 

h) Wujya’b’al  chak  patan  chi  kech  ri  ajchakib’  xuquje’  uchomaxik  ronojel  ri  b’anoj 
rech  ilonb’al  chak,  ri  kawataj  utzijob’exik,  ub’insaxik,  uya’ik  uq’ijal,  utojb’alil 
makaj xuquje’ uk’amik uq’ab’al kelib’al ajchakib’ pa ri wokaj, are ktaqex ri taqanik 
xuquje’ ri tob’taqanawuj;
i)  Ujuch’ik  ri  wuj  k’amchak  rech  recheb’exik  jastaq    xuquje’  patanib’al    ri  kub’an 
rajawaxik  chech  resaxik  xuquje’  ub’anik  ri  chomatal  chak  ,  cholchak  xuquje’ 
nojimal  chak  rech  ri  wokaj,  chi  jumul  ya’om  chi  uq’ij  rumal  ri Wokaj  K’amal  b’e 
Q’atb’al tzij; 

j)  Uk’amik  ub’e  chak  xuquje’  uya’ik  uq’ijal  ki’kotemal  rech  patanem  kuk’  wokaj  ri 
kjunumataj kichak  kuk’  ri  tz’ib’winaqilal  q’atb’al  tzij    xuquje’  rech  kk’utuw winaq 
rech nik’aj chi amaq’ pa uwi’ ri k’ulmatajem echeb’al; 

k) Utaqik tzukno’jchak rumal  xsachik wene xtzaq b’ixkil chech uwujil ub’antajik chi 
winaq,  nawinem  winaqil  xuquje’  ri  kk’utuw  ajwaral  winaq,  xuquje’  okojik 
tak’ab’alil  pa  uwi’  ilonb’al  chak  chi  kech  ri  e  taqatal  chech  uchajixik,  xuquje’ 
utaqik ujeqeb’axik, are ktaqech ri b’anoj taqanik qas ya’tal chech; 

l)  Ukojik utojb’alil makaj pa uwi’ ilonb’al chak ri chomatal pa we taqanik ri’ xuquje’ 
pa ri utob’taqanawuj; 

m) Ronojel ri jastaq rajawaxik chech ri wokaj rech kuq’iya’ ri uchomam. 

Ujuwinaq jun  taqanik. k’iysanb’alil elemb’ik. 
Ri K’amal b’e rech chak pa ri RENAP, kuya’o kesax b’i  rumal ri Wokaj k’amal b’e 
q’atb’al tzij, ruk’ we je’taq k’iyisan k’axk’ol: 
a) We xuk’am b’i jastaq uq’inomal ri wokaj, pa chalq’al wene man k’o ta pa uchak, 
man kub’an ta ri kajawax rumal ri RENAP; 

b) Are kub’an ri man taqatal ta chech; 

c) Rumal q’attom rij pa ri suk’ul uk’isb’al q’atoj tzij rumal il makaj; 

d) Rumal  uriqom  k’axk’olil  chech  uch’akul  wene  chech  uchomab’al,  man  loq’  taj 
kchakunik  rumal  chi  rilim  jun  ajkun,  man  loq’  taj  kwaljik  pa  waqib’  ik’  rech 
kuchakuj ri reqele’n wene xya’ ub’ixik rumal jun q’atb’al tzij. 

e) Man  kuya  ta  uq’ij  ri  kajawax  rumal  ri  Wokaj  K’amal  b’e  Q’atb’al  tzij,  pa  uwi’ 
unimarisaxik utz’ib’axik k’ulmatajem, uk’u’xal b’anoj xuquje’ ujachik ri uwujil qas 
kk’utuw ri winaq; xuquje’, 

f)  We kuta q’atb’al tzij pa jun wokaj kajmanem.
Ujuwinaq keb’ taqanik. Uk’exwachil. 
We ksachi’ keb’ oxib’ q’ij ri K’amal b’e rech chak pa ri RENAP, kuk’exwach’j jun chi 
kech ri k’amal b’e rech ri k’olja ajb’anal patan, ri kechawik are ri Wokaj k’amal b’e 
Q’atb’al  tzij.  We  xa  kresaj  b’i  rib’,  kesax  b’ik,  wene  rumal  kamikal  are  e  taqatal  ri 
Wokaj K’amal  b’e  Q’atb’al  tzij kkicha’  ri uk’exwach  pa  uq’ijal  jun ik’ sachinak  chik, 
rech kk’isib’ax ri eqale’n junab’ 

URO’ TANAJ 
WOKAJ  RECH  TO’W  NO’J  XUQUJE’  TOB’ANEM  KECH  RI  WOKAJ  K’AMAL 
B’E  Q’ATB’AL TZIJ 

Ujuwinaq oxib’ taqanik. Ri Wokaj Tow No’j Ri’ 
Ri Wokaj Tow No’j Ri’, are jun wokaj rech tow no’j xuquje’ kuto’ ri Wokaj K’amal b’e 
Q’atb’al  tzij  xuquje’  ri  K’amal  b’e  rech  chak  patan,  are  taq  wa’  ri  winaqilal 
kewokowik: 
a)  Jun uwinaqil cha’om chi kixo’l ri k’amal taq b’e rech ri Wokaj Kajmanem ri qas e 
tz’ib’am  pa taq ri wokaj q’alb’al tzij; 

b)  Jun uwinaqil cha’om chi kicho’l ri k’amal taq b’e rech nima’q taq tijob’al k’o pa 
amaq’; 

c)  Jun uwinaqil taqatal kumal ri wokaj ajk’ayib’ rech jastaq ktijowik, ajb’anal jastaq 
xuquje’ tiko’nojik; 

d)  Ri k’amal b’e rech ri Instituto Nacional de Estadística –INE­; 

e)  Jun  uwinaqil  cha’tal  chi  kixo’l  ri  uwinaqil  Wokaj  K’amal  b’e    rech  ri  Wokaj 
Mulib’al Me’r Korti’l –SAT­. 

Konojel  ri  uwinaqil  ri Wokaj  Tow  No’j k’o  jun  kik’axwach,  we  man  kya’  uq’ijal  we 
taqanik, kmajix k’ulmatajem pa uwi’ q’atq’in k’axk’olil xuquje’ k’axk’ol winaqilal, man 
kk’ulmataj ta k’ax we ktaq b’i ri wujya’b’al chak patan. 

Ujuwinaq kajib’ taqanik. Uchak. 
Are taq wa’ ri uchak ri Wokaj Tow No’j: 
a) Kuya ub’ixik ruk’ wuj tz’ib’ chech ri Wokaj K’amal b’e Q’atb’al tzij xuquje’ chech 
ri K’amal b’e chak pa ri RENAP, ronojel ri rajawaxik na chech ri wokaj. 
uya’ik ub’ixik chi saqil ronojel ri kk’ulmatajik, taqanik ri man ya’om ta uq’ij, uk’utik ri 
k’ulmatajem, ri chomatal chech usuk’b’axik xuquje’ nik’aj chik umajixik. Rech urajil;
b) Patanem rech Tow No’j chech ri Wokaj K’amal b’e Q’atb’al tzij xuquje’ chech ri 
K’amal  b’e  rech  chak  patan,  pa  uwi’  xaq  pachike  k’ulmatajem  rech  saqwochon 
chak xuquje’ rech  ilonb’al chak pa ri RENAP; xuquje’, 

c) Tzukunik ilonik chi ronojel q’ij chech ri uchak upatan kub’an ri RENAP. 

Ujuwinaq job’ taqanik. Eqale’n junab’ kichak ri Wokaj Tow No’j. 
d) Ri  uwinaqil  ri  Wokaj  Tow  No’j  kajib’  junab’  kkib’an  rilik  we  eqale’n,  we  tajin 
kechakun na pa ri  sik’im wokaj. 

Ujuwinaq waqib’ taqanik. K’amal b’e. 
Ri k’amal b’e rech ri Wokaj Tow No’j are kk’amow ub’e jun chi kech le uwinaqilal le 
wokaj,  xa  ksutun  chi  kiwach  chi  jujun  junab’,  kumajij  b’i  ruk’  ri  nab’e’al  ujunab’ 
kuk’isb’ej  ruk’  laj  junab’,  xuquje’  jewa’  kb’an  chech  kicha’xik  ri  nab’e,  ukab’,  urox 
xuquje’ ukaj tob’anelab’. 

Ujuwinaq wuqub’ taqanik. Riqoj ib’. 
Ri  Wokaj  Tow  No’j,  kuya’o  kub’an  ri  ch’ikital  riqoj  ib’  pa  nab’e  q’ij  rech  chak  chi 
ronojel ik’,  wa’  man  rajawaxik  tachik  kesik’ix  ri  uwinaqil.  Ri  K’amal  b’e  wene  oxib’ 
uwinaqilal kuya’o kesik’in chech nik’aj riqoj ib’ man ch’ikital ta q’ij chech. Ri uwinaqil 
we wokaj e tojotal chi jujunal riqoj ib’, xaq xuwi kuya’ ktoj kajib’ riqoj ib’ chi kech pa 
jun ik’, ri kitojob’al kjeqeb’ax kan pa  ri tob’taqanwuj. 

Ujuwinaq wajxaqib’ taqanik. Opanem xuquje’ sachi’n wach 
Ri opanem pa taq ri riqow ib’ qas rajawaxik. We man kkawin ri k’exwachel kopanik, 
kuya ub’ixik keb’ q’ij kraj na ri riqow ib’, rech k’u kuya’o ksik’ix ri uk’exwach ri qas 
ya’om b’i uq’ijal ri ropanem.  We man kopan pa job’ ute’rnela’m rib’ riqow ib’, kya’ 
ub’ixik chi man k’o ta ajchaq’el ri pataneb’al, rajawaxik wa’ kq’alajisax chi uwach ri 
ajtzukul ajchakib’ rech k’u aniniqil ktzukux ri uk’exwach, ri qas kuk’is kan ri ujunab’il 
eqale’n. 

Ujuwinaq b’elejeb’ taqanik. Uwinaqilal riqoj ib’ xuquje’ cha’ik. 
Ruk’ kajib’ uwinaqilal kb’an ri riqoj ib’, we e k’o keb’  e nab’e’al. Ri nuk’chomab’al 
xuquje’  ri  solximb’al  wuj  kya’  uq’ij  we  oxib’  ri  xecha’wik.  Chi  Jujunal  riqoj  ib’ 
rajawaxik kb’an ri uwujil ri riqoj ib’ chi uk’isb’alil ksik’ixik xuquje’ kjuch’ kanoq. 

Ujuwinaq lajuj taqanik. Ri man ya’tal taj. 
Konojel  ri  alaxik  k’o  kib’antajik  k’uk’ ri  uwinaqil ri Wokaj  K’amal  B’e  Q’atb’al  tzij,  ri 
uwinaqil ri Wokaj Tow No’j, ri uwinaqil ri K’amal b’e rech chak, ri uwinaqil ri K’amal 
b’e  chech  kitz’ib’axik  siwan  tinamit,  ri  uwinaqil  K’amal  b’e  rech  cholwokchak,  ri 
uwinaqil ri K’amal b’e rech k’olja rech uq’alajsab’al k’aslemal xuquje’ tob’anem chi
winaqilal,  man  ya’tal ta  chike  kkitz’on  chak  eqale’n  pa  ri  RENAP  are  chi’ k’o  na  ri 
kalaxik chech eqale’n pa ri RENAP, ni pa keb’ junab’ ajilam pa ri q’ij xkik’is kan ri 
keqele’n,  wa’  man  kuya  ta  k’ax  ri  nik’aj  chi  man  ya’tal  ta  pa  taq  ri  taqanik. Wene 
chweq  kab’ij  k’o  jun  chi  kech  le  alaxik  k’o  pa  ri  wujya’b’al  chak  patan  chi  ri  man 
ya’tal taj kub’ano, wa’ ya’talik man kya’ ta uq’ijal ri reqele’n. 

UWAQ TANAJ 

K’OLJA B’ANIB’AL PATAN 
Ujuwinaq julajuj taqanik. Uk’u’x uwujib’al siwan tinamit. 
Ri  Uk’u’x  uwujib’al  siwan  tinamit  are  jun  wokaj  taqom  chech  uk’amik  ronojel 
no’jib’al k’o pa uwi’ k’ulmatajem xuquje’ b’anoj tz’ib’atal pa ri Tz’ib’winaqilal Q’atb’al 
Tzij, ri uwokik xuquje’ uq’ijilal ri uk’u’xal k’olib’al xuquje’ krilij ri base de datos rech 
siwan tinamit. Rech k’u wa’ kjeqeb’axik xuquje’ kya’ uq’ijilal ri ucha’xik kitz’ib’axik ri 
ajwaral winaq xuquje’ uya’ik jun retalil rech ucha’ik; xuquje’ kutaq b’i jawi kpatanan 
wi k’ulmatajem rech kya’ uq’ij on man kya’ ta uq’ij  ri resaxik b’i ri uwujil uk’aslemal 
winaq    wene  rech  kmajix  usolixik.  Are  taqatal  chech  rilik  ri  Tz’ib’winaqilal  Q’atb’al 
Tzij  ri  kujeqeb’a’  ri Wokaj  Q’atb’al  tzij  K’amal  b’epa  taq  ronojel  uq’ab’  tinamit rech 
amaq’  xuquje’  pacha  ri  etz’ib’atal  pa  taq  ri  K’olja  rech  upatanixik  uwinaqil  amaq’ 
xuquje’ pa  ri uwujib’al uwinaqil tinamit. 

Pa uq’ab’ ri tz’ib’anel uwujib’al siwan tinamit, ri ya’om taqanem xuquje’ kuchukub’ej 
pacha ri kub’ij we taqanik xuquje’ kya’ uq’ijal pa ri tob’taqanawuj. 

Ujuwinaq kab’lajuj taqanik. Rutzilal ri B’anal kitz’ib’axik siwan tinamit. 
Ri B’anal kitz’ib’axik siwan tinamit are taq wa’ ri rutzilal 
a)  Ajwaral pa Paxik Kayala’; 

b)  K’amal b’e rech q’atb’al tzij; 

c)  Kajib’ junam uchakum ri ret’amab’al; 

d)  Ya’om uq’ijalil kumal ri winaq; 

e)  Nikaj chik ri kuq’at ri tob’taqanawuj. 

Ujuwinaq oxlajuj taqanik. Rech ri Tz’ib’winaqilal Q’atb’al Tzij. 
Ri  Tz’ib’winaqilal  Q’atb’al  Tzij  are  jun  wokaj  nuk’utal  chech  ri  Uk’u’x    Uwujib’al 
Siwan Tinamit, ri taqatal chech utz’ib’axik ronojel ri k’ulmatajem xuquje’ ri b’anoj pa 
uwi’  ri  ub’antajik  chi  winaq,  nawinem  winaqil  xuquje’  nik’aj  chi  no’jib’al  pa  uwi’ 
kicha’ik  ajwaral  winaq  pa  ronojel  amaq’,  xuquje’  rilik  taqanem  k’o  pa  we  taqanik
xuquje’  ri  kuq’at  ri  tob’taqanawuj.  We  wokaj  ri’  e  ya’tal  pa  uq’ab’  jun  Tz’ib’anel 
Uwinaqil Siwan Tinamit ri ya’om saqil chiwachil chech. 

Ujuwinaq kajlajuj taqanik. Rutzilal Tz’ib’anelab’  rech Tz’ib’winaqil Q’atb’al tzij. 
Ri  Tz’ib’anelab’ rech Tz’ib’winaqil Q’atb’al tzij, ri xutzijob’ej kan ri ujuwinaq oxlajuj 
taqanik , rajawaxik we jastaq ri’: 
a)  Aj Paxil Kayala’; 

b)  Uk’isom tijonem chech ukab’ q’at tijonik; 

c)  Ya’om uq’ijalil kumal ri winaq; 

d)  Nikaj chik ri kuq’at ri tob’taqanawuj. 

*xq’alijasaxik  chi  man  k’o  ta  k’axk’olil  pa  taqanawuj  rech  amaq’  le  tz’ib’  a)  pa  le 
panik’aj chomanik “q’atinaq juwinaq job’ ujunab’”, rumal le uwujil b’anoj 1201­2006 
pa ri 28­12­2007 

Ujuwinaq jolajuj taqanik. Kichak ri Tz’ib’anelab’ rech Tz’ib’winaqil Q’atb’al tzij. 
Ri  Tz’ib’anelab’  rech  Tz’ib’winaqil  Q’atb’al  tzij ri  tzijob’en  kan  pa  ri  juwinaq  oxlajuj 
taqanik, q’atom we kichak kipatan ri’: 
a) Kkilij chi utzalaj chakunem kub’an ri wokaj k’o pa kiq’ab’, jela’ k’ut ri jun rutzil rilik 
ri patanem ktz’on kumal ri winaq kekojowik; 

b) Kkijuch’ we kta’ chi kech,  ri uwujil kuya’ ub’ixik b’anoj ri kujach b’i we wokaj, ri 
uwujil  ub’ixik  b’anoj  xaq  xuwi  rek’a’m  ri  no’j  ri  kuya  b’i  ri  uk’u’xal  cholb’alil 
no’jib’al; 

c) Kuya ub’ixik chech ri unimal xuquje’ chi kech ri jalajoj taq wokaj rech ri RENAP, 
ronojel  ri  tow  no’j  wene  chapow  ib’  ri  kk’ulmatajik  xuquje’  man  k’o  ta  chi  upam 
we taqanik rachi’l ri tob’taqanawuj rech k’u ksolixik xuquje’ ktzukux ub’e’al; 

d) B’enam  pa  ub’i’  ri  RENAP  pa  taq  moloj  rech  q’atb’al  tzij  kb’an  pa  taq  uq’ab’ 
tinamit we kajawax ri uk’olem, ktzijob’ex pan chech ri k’amal b’e  rech kuya loq ri 
taqanem; xuquje’, 

e) Nikaj chik ri kuq’at ri tob’taqanawuj.
Ujuwinaq waqlajuj taqanik. * Rech Uwujib’al Uwinaqil Tinamit 
Ri Uk’u’x uwujib’al siwan tinamit, k’o jun uq’at kupatanij uwinaqil tinamit, ri taqatal 
chech  utz’ib’axik  kib’i’  ri  e  winaq  tz’aqat  chi  kijunab’;  xuquje’,  are  ri  tak’al  pa  uwi’ 
utaqik b’i ri eta’manem pa ri Wokaj Q’atb’al tzij rech Cha’ik. 

*Xk’extaj rumal ri nab’e taqanik, rech ri Choltaqanik 14­2006 pa ri 19­06­2006 

*Man  kqaj  ta  pa  k’axk’olil  pa  taqanawuj  rech  amaq’,  rumal  ri  uwujil  b’anoj  1201­ 
2006 pa ri 28­12­2007 

Ujuwinaq wuqlajuj taqanik. Wokaj K’amal b’e rech cholwokchak 
Ri  K’amal  b’e  rech  cholwokchak,  are  jun  wokaj  taqom  chech,  ruk’  uxe’al  ri 
eta’manem  uk’amom  chech  ri  Uk’u’x  Uwujib’al  Siwan  Tinamit,  kujax  ri  Uwujil 
Uk’aslemal  Winaq;  xuquje’  kuwok  ri  ucholajil  ri  chakub’al  ub’i’  Biométrico  rachi’l 
Grafotécnia. Ronojel ri b’anoj q’atom rumal ri tob’taqanawuj. 

*Xk’extaj rumal ri urox taqanik, rech ri Choltaqanik 23­2008 pa ri 17­05­2008 

Ujuwinaq  wajxaqlajuj  taqanik.  K’olja  rech  Uq’alajsab’al  K’aslemal  xuquje’ 


Tob’anem chi Winaqilal. 
Ri  K’olja  rech  Uq’alajsab’al  K’aslemal  xuquje’  Tob’anem  chi  Winaqilal  are  jun 
wokaj ri ya’tal pa uq’ab’ reta’maxik xuquje’ resaxik chi saqil ri k’axk’olil kech konojel 
ri ajwaral e winaq chi rumal jun k’ulmatajem, ri Uk’u’x Uwujib’al Siwan Tinamit  man 
kuk’am ta ri tz’onoj rech utz’ib’axik ub’i’ ri winaq, rumal wa’ kmajix utzukuxik ri qas 
uxe’al.  Kb’an tob’anem  ruk’  ri winaq  k’o  urajawaxik  rech  utz’ib’axik  ub’i’  utz’onom. 
Are ktaqex ri q’atom rumal ri tob’taqanawuj. 

Ujuwinaq b’elejlajuj taqanik. K’amal b’e rech Tijonem. 
Ri  K’amal  b’e  rech  Tijonem  are  jun  wokaj  rech  ri  Uwujib’al  Siwan  Tinamit  ri  ya’tal 
chech ke’utijoj konojel ri ajchakib’ rech ri RENAP, man k’o ta jun kutzaq kanoq. Ri 
tijonem xuquje’ ri uya’ik k’ak’ taq no’jib’al are wa’ qas uchak we wokaj ri’, rech qas 
kuq’iya’  ri  kajawaxik  kyak  ri  Tijob’al  rech  ri  Uwujib’al  Siwan  Tinamit.  Kjeqeb’ax  ri 
q’ataj tijonik pa uwi’ wujib’al rech RENAP. Wa’ we wokaj K’amal b’e are kutaqej ri 
q’atom rumal ri  tob’taqanawuj. 

Ukawinaq taqanik. K’amal b’e. 
Ri  Uk’u’x  Uwujib’al Siwan  Tinamit  xuquje’  ri k’olja  ech’atal  kan  ajasik, kuya uchak 
jun  K’amal  b’e  taqatal  rumal  ri  K’amal  b’e  Rech  Chak  Patan  ya’om  uchuq’ab’  ri 
taqanik  rumal  ri Wokaj  K’amal  b’e  Q’atb’al  tzij.  Ri  ub’anoj keqele’n  we  K’amal  taq 
b’e man kjunumataj ta ruk’ nikaj chi eqele’n chiwachil.
Man  kuya  taj  kakita’  we  eqale’n  ri  winaq  kecha’x  rumal  ujuch’uj  winaqilal  je  k’u  ri 
winaq  keqele’n  k’amal  taq  b’e  rech  wokaj suk’manem  wene  ri  xkik’am  ub’e’  kajib’ 
junab’ chi uxe’ kan ri kicha’ik. Ri K’amal taq b’e rajawaxik chi ajn’oj rech nim tijob’al 
ruk’  ke’tamab’al  xuquje’  tijonem  chi  kuya  kiq’ij  rech  uchakuxik  ri  eqele’n  xya’  chi 
kech;  ri  ya’talil  xuquje  ri  kipatan  ri  K’amal  b’e  kjeqeb’ax  kan  pa  ri  tob’taqanawuj 
rech. 

Ukawinaq jun taqanik. Elemb’ik 
Ri  K’amal  taq  b’e  rech  ri k’olja  b’anoj ke’sax  b’i pa  taq ri  keqele’n rumal  ri  K’amal 
b’e  rech  Chak  Patan,  rumal  jalajoj  taq  k’iysanb’alil  ch’a’tal  kan  pa  ri  juwinaq  jun 
taqanik rech we taqanik ri’. 

UWAQ TANAJ 
K’AMAL TAQ B’E RECH ILONB’AL CHAK 

Ukawinaq  keb’  taqanik.  K’amal  b’e  rech  chakunem  pa  kematz’ib’  xuquje’ 
Ajilanixik. 
Ri  K’amal  b’e  rech  chakunem  pa  kematz’ib’  xuquje’  ajilanixik  are  jun  wokaj  ya’tal 
chech kujach ri chak patan ri k’o ub’antajik ruk’ uk’olik xuquje’ ub’anik rutzil ronojel 
ri  tzijob’en  kk’iy  pa  ri  Uk’u’x  Uwujib’al  Siwan  Tinamit,  pa  uwi’  taq  ri  ub’antajik  chi 
winaq,  Nawinen  winaqilal  xuquje’  nik’aj  chi  b’ixkil  rech  cha’ik.  Kuwok  ri  chomanik 
xuquje’  ri  chak  patan  rech  ri  wokaj  pa  uwi’  ri  taqatal  chech.  Kutzijob’ej  pa  uwi’ 
utaqexik opanib’al wokaj ri chomatalik xuquje’ kuwok ri ajilanixik rech. 

Rech  uchajixik le  k’olib’al b’ixkil,  we  wokaj  ri’  pa  uq’ab’  kya’  wi  ri uchajixik  xuquje’ 
uwokik ronojel ri tak’ab’alil rech k’axla’n taq k’olib’al, kilixik xa rumal are taq k’o mul 
kya’  pa  jun  q’el  k’olib’al  xuquje’  are  wene  junam  xb’antaj  ruk’  rokib’al  ri  b’ixkil 
xuquje’  ri  ub’inisaxik  pa  ri  uk’u’xal  k’olib’al  rech  ri  RENAP,  kilixik  we  ktaqex  ri 
taqanik  xuquje’  ri  rutzil  ub’antajik  pa  uwi’  k’ak’  taq  chakub’al  chi  kiya  uq’ijal  ri 
kub’sib’al k’u’x. chech wa’ are kuterne’j ri tob’taqanawuj rech 

Ukawinaq oxib’ taqanik. No’jib’al  rech  taqantz’ib’am. 


Ri  no’jib’al  rech  taqantz’ib’am  are  jun  wokaj  taqatal  chech  uya’ik  no’j  chi  kech 
konojel ri q’ataj rech ri RENAP. Are kuterne’j ri tob’taqanawuj rech. 

Ukawinaq kajib’ taqanik. No’jib’al rech Ilonb’al Chak. 
Ri  No’jib’al  rech  Ilonb’al  Chak  ya’tal  pa  uq’ab’ uwokik  xuquje’  uchakuxik  ronojel  ri 
chak  patan  rech  ilonb’al  chak  pa  we  wokaj.  Kuya  uchomaxik  chi  uwach  ri  K’amal 
b’e rech Chak Patan rech k’u kuya are chi kiwach ri Wokaj K’amal b’e Q’atb’al tzij 
rech ri RENAP ri kajmanem chech ri ilonb’al chak xuquje’ k’ak’alexik ri uwinaqilal, ri 
upwaqil xuquje’ ri uchakub’al.
Ukawinaq job’ taqanik. No’jib’al rech Ub’ixkil Usachik Pwaq. 
Ri  No’jib’al  rech  Ub’ixkil  Usachik  Pwaq  are  jun  wokaj  ya’tal  pa  uq’ab’  ujachik 
xuquje’  uk’amik  ub’e  ri  ucholb’alil  rech  ub’ixkil  usachik  pwaq  xuquje’  uwokik  ri 
sachoj;  kujeqeb’a’  xuquje’  kupajb’alij  ri  sachatal  chech  ri  pwaq.  Are  kuterne’j  ri 
tob’taqanawuj rech. 

Ukawinaq waqib’ taqanik. No’jib’al rech Uchakuxik xuquje’ k’ak’alem wokaj 
Ri  No’jib’al  rech  Uchakuxik  xuquje’  k’ak’alem  wokaj  are  ri  taqatal  chech  uwokik 
xuquje’  uchakuxik  ronojel  ri  chak  patan  rech  ri  wokaj,  are  krila’chij  ri  ilonb’al 
chakunem kkib’an ri ajeqomal rech ri RENAP xuquje’ kuq’ijilaj ri ilonb’al chakunem, 
rech  qas  kkub’i’  k’u’xaj  chech  ri  q’atab’al  taqanik  b’anatal  chech.    Are  kterne’x  ri 
tob’taqanawuj rech. 

Ukawinaq wuqub’ taqanik. Rutzilal kech ri K’amal taq b’e. 
Ri  K’amal  taq  b’e  rech  No’jib’al  Ilonb’al  Chak  sib’alaj  rajawaxik  we  jalajoj  taq 
kutzilal: 
f)  Aj Paxik Kayala’, tz’aqat chi ri ujunab’; 
g)  Ya’tal uwujilal chi ajno’j; 

h)  Kajib’ junam uchakum ri reta’mab’al; 

i)  Ya’om uq’ijalil kumal ri winaq; 

j)  Nikaj chik ri kuq’at ri tob’taqanawuj rech. 

UWAJXAQ TANAJ 
UCHOLB’ALIL PWAQIL Q’INOMAL 

Ukawinaq wajxaqib’ taqanik. Rech ri uq’inomal. 
Ri q’inomal rech ri RENAP are wokom ruk’ jastaq uq’inomal ri Q’atb’al tzij: 

Ri  jastaq  rech  urajil  chi  junab’  kchomax  rij    xuquje’  kq’at  rij  chi  upam  ri  ub’ixkil 
usachik pwaq, ri Okib’al, Eleb’al rech Q’atb’al tzij. 

Ri jastaq q’inomal man chomatal tal ta kan pa ri ub’ixkil usachik pwaq ri kujach na 
ri Q’atb’al tzij pa uq’ab’. Ri upwaqil le RENAP: 

Are  ri  upwaqil  umolom  ruk’  jachib’al  Uwujil  ri  qas  kk’utuw  ri  winaq,  jachib’al  rech 
uwujil k’ulmatajem chi winaqil; xuquje’ utz’ibaxik ronojel taq b’anoj ri taqatal chech 
xuquje’ nik’aj chik patanem kuya ri RENAP;
Ri tob’anem, ri upwaqil chomatalik, sipanem, ri pwaqil taqom loq kumal chik amaq’, 
uq’axexik  pwaqil  xuquje’  tob’anem  kb’an  chech  ruk’  pwaq  wene  ruk’  jastaq  ri  kya 
ajwaral  winaq,  Wokaj  rech  amaq’  wene  rech  nik’aj  amaq’  chik,  wene  ri  tob’anem 
rech  no’jib’alil  kkiya  wokaj  rech  je’taq  amaq’,  konojel  wa’  man  kuya  taq  kqa’tux  ri 
kitob’anem. 

Wa’  we  jastaq  urajil  xb’ixkilob’ex  kanoq,  kq’ax  pa  uq’ab’  ri  RENAP,  jela’  k’u  ri 
upwaqil  petinaq  chi  upam  ri  xuquje’  Ub’ixkil  Usachik  ronojel  Pwaq  rech  Okib’al, 
Eleb’al rech Q’atb’al tzij ri kkanaj kan rumal chi man xsachow taj pa ri junab’ rech 
chak sachow pwaq. 

Ukawinaq b’elejeb’ taqanik. Rech ri Ub’ixkil Usachik Pwaq. 
Ri chak patan rech ri Ub’ixkil Usachik Pwaq rech ri RENAP are ri Wokaj Q’atb’al tzij 
K’amal b’eri kjachow chech ri Q’atb’al tzij jachal upwaqil Amaq’, rech k’u kokisax pa 
ri Ub’ixkil Usachik ronojel Pwaq rech Okib’al, Eleb’al rech Q’atb’al tzij, chi junab’il. 

UB’ELEJ TANAJ 
UWUJIL RI QAS KK’UTUW RI WINAQ 
Ukawinaq lajuj taqanik. Uwujil ri qas kk’utuw ri winaq. 
Ri  Uwujil  ri  qas  kk’utuw  ri  winaq  ri  kb’ix  DPI  chech,  are  jun  wuj  k’aqatalik,  rech 
winaqilal xuquje’  xa  qas  jun  ajchaq’el,  rech  q’atb’al  tzij.  Konojel  ri  aj Paxil  Kayala’ 
xuquje’  ri  Ajch’aqa  amaq’’e  k’o  waral  ri  tz’aqat  ta  chik  kijunab’,  e  tz’ib’atal  pa  ri 
RENAP,  ya’tal  chi  kech  xuquje’  etaqachi’m  chech  utz’onik  xuquje’  recheb’axik  ri 
Wuj ri qas kk’utuw ri winaq. Are wa’ ri wuj ri qas kk’utuw ri winaq chech ronojel taq 
ri  b’anoj,  ilonb’al  chak  xuquje’  q’atb’al  tzij,  xuquje’  ronojel  ri  k’ulmatajem  chi 
rajawaxik  ri  uwujil  k’utuwem.  Are  wa’  ri  wuj  kk’utuw  ri  winaq  are  chi’  kub’ana  ri 
juch’uj. Ri tob’taqawuj rech, are kq’atow ronojel ri rajawaxik chech we q’ataj ri. 

Ukawinaq julajuj taqanik. Rajil ri Uwujil ri qas kk’utuw ri winaq 
Ri wuj ri qas kk’utuw ri winaq are ri Wokaj Q’atb’al tzij K’amal b’eri kch’ikow ri rajil; 
xuquje’, ri ajwaral winaq ri e k’o pa taq wokaj winaqilal man k’o ta nawinem kirajil, 
are    ri  Wokaj  Q’atb’al  tzij  K’amal  b’erech  RENAP  ri  kch’ikow  chi  man  kakitoj  ri 
kiwuj. Ri tob’taqawuj rech, are ri kq’atow ronojel ri rajawaxik chech we q’ataj ri. 
*Man kya’taj etzel b’anoj rech Taqanawuj, rumal ri uwujil b’anoj 1201­2006 pa ri 28­ 
12­2007 

Ukawinaq kab’lajuj taqanik. Ri ukojik. 
Ri e taqatal chech rek’axik ri wuj qas kk’utuw ri winaq are konojel ri aj Paxil Kayala’ 
xuquje’ ri Ajch’aqa amaq’ e k’o waral; chech ri okojik are ktaqex ri taqanem k’o pa 
we taqanik ri’, tob’taqanik xuquje’ nik’aj chi utz’aqatisab’al taqanem.
Ukawinaq oxlajuj taqanik. * Ukojij retal ri wuj 
Ri wuj qas kk’utuw ri winaq, kwok ri uwujil ruk’ je’l taq jastaq xuquje’ no’jib’al ri man 
kuya  taj  kb’an  k’axoj  chech  ri  ub’antajik  xuquje’  chech  ri  b’ixkilob’alil,  ri  unimal 
xuquje’  ri  ub’antajik  qas  are  kk’a’m  noj’ib’al  chech  ri  kkikoj  uwinaqil  nik’aj  chik 
amaq’  pa  chane  ri  ANSI/NIST,  ANSI/INCITS,  ISO  xuquje’  taqanem  kukoj ri  ICAO 
chech  we  je’taq  wujil  ri’.  Rajawaxik  kokisax  je’l  taq  jastaq  chech  ri  uwokik  xuquje’ 
chech  uchakuxik  rech  man  kapoq’isax  ta  uwach  xuquje’  rech  man  keseb’ex  ta 
uwach. 

*Xk’exetaj rumal ri ukaj taqanik, Choltaqanik 23­2008 pa ri 17­05­2008 

Ukawinaq kajlajuj taqanik. K’utuwem. 
Rech kik’utuwem ri ajwaral winaq chech q’atb’al tzij, man k’o ta xaq winaq, taqanel 
wene ajeqomal kuta nik’aj kijuwil chi man are ta ri Wuj qas kk’utuw ri winaq, xuquje’ 
man kuya taj kkesaj kanoq  ri nik’aj uwujil xuquje’ kkichap kan ri winaq. 

Ukawinaq jolajuj taqanik. Retal Uwujil ri qas kk’utuw ri winaq. 
Ri  wuj  ri  qas  kk’utuw  ri  winaq  –DPI­,  kjach  chi  kech  konojel  ri  aj  Paxil  Kayala’ 
xe’alix  pa  we  rulewal  amaq’  wene  pa  rulewal  nik’aj  chi  amaq’  xuquje’  ri  Ajch’aqa 
amaq’  e k’o waral, jewa’ ri ub’antajik: 
a) Chi kech ri aj Paxil Kayala’ xe’alix waral, kmajitaj loq ruk’ ri ajilab’al q’ij xtz’ib’ax 
kalaxik pa ri Tz’ib’winaqil Q’atb’al tzij; 

b) Chi  kech  ri  Ajch’aqa  amaq’    k’o  kachoch  waral,  are  chi  qas  xya’  ri  uwujil 
kik’ajilem  rumal ri K’amal b’e rech Q’axib’al winaq, nab’e kuq’axej ub’ixik chech 
ri  RENAP.  K’ate  k’u  ri’  kb’an  ri  utz’ib’axik  pa  ri  Tz’ib’winaqil  Q’atb’al  tzij,  chech 
wa’ jalajoj ri uq’ob’al ri wuj rech ri DPI; 

c) Chi kech ri winaq xkik’am uwujil kitinamit, qas are chi’ xya’ uq’ijal ri kiwuj xuquje’ 
k’o  chik  ronojel  kiwujil  chi  uwach  ri  Tz’ib’winaqil  Q’atb’al  tzij  ketz’ib’axik.  Rech 
we  oxib’  q’alijisam  b’anoj  ch’a’tal  kan  ajasik,  rajawaxik  kokisax  jun  retal  uwujil 
kik’utuwem,  wa’  we  ri  k’ate  kk’extaj  wa’  are  chi  kuriq  kamikal  ri  ajwaral  winaq, 
are wa’ ri qas kk’utuw ri winaq. 

Ukawinaq waqlajuj taqanik. *Ri rak’am ri wuj. 
Ri wuj ri qas kk’utuw ri winaq –DPI­, rak’am ri uwachib’al upalaj ri ajchaq’el xuquje’ 
man k’o ta ukojom pa ri ujolom, kopan k’u wa’ ri winaq chech resaxik ri uwachib’al 
xuquje’ we wuj rak’am we je’taq b’ixkil: 
a) Amaq’ rech Paxil Kayala’, Ab’ya Yala; 

b) Ub’i’ ri Uwujib’al Siwan Tinamit;
c) Ub’i’ ri Uwujil qas kk’utuw ri winaq –DPI­; 

d) Ri retal wujil ri qas kokisax chech; 

e) Ri b’i’aj xuquje’ ri ukab’ b’i’aj; 

f)  Ri uch’akulil; 

g) Rulewal xuquje’ ri q’ij xalaxik; 

h) Ub’antajik chi winaq; 

i)  Ri qas ujuch’ ri winaq; 

j)  Ri q’ij kk’is wi uchuq’ab’ ri uwujil; 

l)  Qas utinamit ri winaq; 

m) Ri rachochib’al ri winaq, kkanaj kan chi upam ri k’olib’al b’ixkil rech ri wujilal. 
*Xelesax kan ri tz’ib’ k) rumal ri uro’ Taqanik, rech ri Choltaqanik 23­2008 pa ri 17­ 
05­2008 
*Xb’na rutzil ri tz’ib’ m) rumal ri uwaq Taqanik, rech ri Choltaqanik 23­2008 pa ri 17­ 
05­2008 

Ukawinaq wuqlajuj taqanik. Kiwuj ri maja’ ktz’aqat kijunab’. 
Ri Uwujil ri qas kk’utuw ri e winaq maja’ ktz’aqat kijunab’, are jun wuj chiwinaqilal, 
qas  rech  ri  winaq,  man  kuya  ta  kkoj  rumal  chi  jun  winaq,  krak’aj  jalajoj  taq 
b’antajem  ri  k’extaj  wi  chech  ri  uwujil  e  winaq  tz’aqat  chi  kijunab’,  are  taq  wa’  ri 
kjeqob’ex kan qas pa ri utob’taqanawuj. 

Ukawinaq wajxaqlajuj taqanik. Ri rak’am ri Uwujil ri qas kk’utuw ri e winaq maja’ 
ktz’aqat kijunab’. 
Ri Uwujil ri qas kk’utuw ri e winaq maja’ ktz’aqat ujunab’ DPI krak’aj, rech ronojel ri 
k’ulmatajem, ri b’ixkil tz’ib’am kan pa ri ukawinaq waqlajuj q’at rech we taqanik ri’, 
xaq xuwi man junam ta ri tz’ib’ i) xuquje’ k). 

Ukawinaq  b’elejlajuj  taqanik.  Ukojij  retal  pa  ri  Uwujil  ri  qas  kk’utuw  ri  e  winaq 
maja’ ktz’aqat kijunab’. 
Kwok ri wuj ruk’ je’l taq jastaq xuquje’ no’jib’al ri man kuya ta kb’an k’axoj chech ri 
ub’antajik,  rutzilal,  chech  ri  b’ixkilob’alil,  ri  man  kuya  taj  kk’ex  ri  b’ixkil;  ri  unimal 
xuquje’ ri ub’antajik qas are kk’a’m ub’e noj’ib’al ri kkikoj uwinaqil nik’aj chik amaq’,
pa  chane  ri  ANSI/NIST,  ANSI/INCITS,  ISO  xuquje’  taqanem  kukoj  ri  ICAO  chech 
we je’taq wujil ri’, man k’o ta k’ax resaxik b’ik xuqueje’ uya’ik b’ik. 

Rajawaxik  kokisax  je’l  taq  jastaq  chech  ri  uwokik  xuquje’  chech  uchakuxik  rech 
man kapoq’isax ta uwach, man kk’ex taj xuquje’ man keseb’ex ta uwach. 
*Xk’ex taj rumal ri uwuq taqanik, rech Choltaqanik 23­2008 pa ri 17­05­2008 

Uroxk’al taqanik. Man t’eqital ta uwi’ q’ab’aj 
Kya’ uq’ij  ri wuj we man t’eqital ta uwi’ q’ab’aj chech, are chi’ ri winaq kuk’ut junalik 
k’axk’olil chech konojel uwi’ taq uq’ab’. Junam kya’tajik we man juch’um, are chi ‘ ri 
winaq  man reta’m ta ktz’ib’anik wene k’o junalik k’axk’olil chech ri ub’anik ri ujuch’. 

Uroxk’al jun taqanik. Ukojik junalik retal ri uwujib’al. 
Ri junalik retal ri qas  kk’utuw ri winaq are wa’ ri qas utak’ab’alil rech k’u ri uwinaqil 
tinamit xuquje’ ri q’atb’al tzij kuriqila’ rech ronojel ri kajawataj wi. Taqatal ri nojimal 
rokisaxik kumal konojel ri wokaj rech q’atb’al tzij chi jun junalik ajilab’al rech ucha’ik 
ajwaral winaq; pa taq ronojel b’anowem chi e taqatal chech rak’axik uwujib’al, we 
ajilab’al  ri’ nojimal  keb’e  unimik  pa ronojel  taq  cholb’alil  rech  k’utuwem  xuquje’  pa 
taq uwujib’al chiwachil pa job’ junab’ ajilam are chi’ kmajix okojik we taqanik ri’. 

Uroxk’al keb’ taqanik. Uk’axel. 
Ri RENAP kuya uk’axel ri Uwujil ri qas kk’utuw ri winaq we xa kutzaqo, kelaq’axik, 
kub’an k’ax wene xa kq’elob’ik. Ri uk’axel junam ub’antajik ruk’ ri nab’e uwujil, utz 
we  kya’  kan  ub’ixik  chi  we  ri’ are  jun  uk’axel  wujil.  Ri  uta’ik  ri  uk’axel  wujil  kuya’o 
kb’an pa ri jalajoj taq cholb’alil pa kematz’ib’, b’antajanem ri kokisax kan pa ri qas 
utob’taqawuj. 

Uroxk’al oxib’ taqanik. * uq’ijal. 
Ri wuj ri qas kk’utuw ri winaq –DPI­ lajuj  junab’ kya’ uq’ijal, we  man k’o k’extajem 
chech  ri  ub’antajik  chi  winaq,  nawinem  winaqilal,  k’extajem  rech  b’i’aj  wene  k’o 
kk’extaj  chech  ri  uch’akulil  rumal  k’axk’ol  k’ulmatajem  xuquje’  nik’aj  chik  uxe’al 
k’axk’ol,  chech  taq  wa’  ri  RENAP  kuwok  chi  k’ak’  Uwujil  ri  qas  kk’utuw  ri  winaq  – 
DPI­.    Are  chi’  xq’atan  ri  lajuj  junab’,  ri  DPI  xq’atan  uq’ijal  xuquje’  man  k’o  ta  chi 
uch’uq’ab’ chech upatanaxik ri k’o chi upam ri taqanib’al. 

*Xk’ex taj rumal ri uwajxaq taqanik, rech Choltaqanik 23­2008 pa ri 17­05­2008 

Uroxk’al kajib’ taqanik.  Uk’exik. 
Xq’atan  ri  uq’ijal  wuj  ri  ch’atal  kan  pa  ri  uroxk’al  oxib’  taqanik,  ri  Uwujil  ri  qas 
kk’utuw ri winaq ­DPI­ taqatal chech junam uk’exik.
Uk’exik, xaq xuwi kya’ kiq’ij ri nima’q taq winaq ri kik’isom chi oxk’al lajuj kijunab’, ri 
kiwujil  man  k’o  ta  ujunab’il  ri  uq’ijal  xuquje’  man  rajawaxik  ta  uk’exik,  xaq  xuwi  ri 
k’ulmatajem jeqetal rumal ri q’atb’al tzij wene are chi’ kumaj chik kk’exik. 

Uroxk’al job’ taqanik. Keta’x kan ri uwujil. 
Konojel ri q’apojil winaq ri ya xkik’is wuqlajuj kijunab’, kuya’o kkitz’on ri Uwujil ri qas 
kk’utuw  ri  winaq  –DPI­,  ri  kiwujl  kmajitaj  ujachik  pa  ri  q’ij  qas  xkik’is  wajxaqlajuj 
kijunab’. 

Uroxk’al waqib’ taqanik. Taqom. 
Konojel ri ajwaral winaq e taqom chech uya’ik ub’ixik chech ri RENAP we kkik’ex ri 
kitinamit, kikomonil xuquje’ ri kachochib’al, wene pa wi’ je’taq k’ulmatajem  xuquje’ 
b’anoj  chech  ri  ub’antajik  chi  winaq,  nawinem  winaqilal  xuquje’  nik’aj  chi  b’ixkil  ri 
kk’utuw ri winaq. 

E  taqatal  ri  wokaj  K’amal  b’e  Chajinelab’  rech  tinamit  xuquje’  ri  Chajinelab’  rech 
Paxil  Kayala’,  kkiya  aniniqil  utzijob’exik  chech  ri  RENAP,  rech  k’u  ksuk’umax  ri 
k’olib’al  b’ixkil  kech  winaqilal,  pa  kiwi’ ronojel  ri ajchakib’  e  k’olik  xuquje’  ri  elenaq 
chi b’i pa taq we wokaj. Are kuterne’j junam kajwanem chi ri  Taqanelab’ rech qas 
Q’attzij kkiya ub’ixik pa jolajuj q’ij, pa kiwi’ ri winaq kik’ulmam suk’ul uk’isb’al q’atoj 
tzij ri xe’uxlanisaxik chech ukojik ri echeb’al kajmanem. 

ULAJ TANAJ 
RECH UTZ’IB’AXIK B’I’AJ PA RI TZ’IB’WINAQIL Q’ATB’AL TZIJ 

Uroxk’al wuqub’ taqanik. Tz’ib’winaqil Q’atb’al tzij. 
Ri  Tz’ib’winaqil  Q’atb’al  tzij  kech  ri  winaq,  waral  ktz’ib’ax  wi  ronojel  k’ulmatajem 
xuquje’ b’anoj rech ub’antajik chi winaq, nawinem winaqilal xuquje’ nik’aj chik b’ixkil 
rech  qas  kk’utuw  ri  ajwaral  winaq;  ri  tob’taqawuj  rech  utz’ib’axik  jalajoj  taq 
k’ulmatajem ri qas ktaqan chech ronojel ri ub’antajik. 

Uroxk’al wajxaqib’ taqanik. Taqatalik. 
Ri  utz’ib’axik  ronojel  k’ulmatajem  xuquje’  b’anoj  chech  ri  ub’antajik  chi  winaq, 
nawinem winaqilal xuquje’ nik’aj chik b’ixkil ri qas kk’utuw ri ajwaral winaq xuquje’ ri 
kk’ex chech uwujil are ri’ taqatalik rumal ri Uwujib’al Siwan Tinamit. 
Man knajitan taj, xuquje’ taqatalik ri uta’ik utz’ib’axik ri k’ulmatajem xuquje ri b’anoj. 
Man  tojom  ta  ri  utz’ib’axik  winaq  pa  taq  ri  Tz’ib’winaqil  Q’atb’al  tzij  we  ktaqex  ri 
uq’ijal ch’ikital rumal ri q’atb’al tzij.
Uroxk’al b’elejeb’ taqanik. We man tz’ib’am ib’. 
We man tz’ib’am ib’ pa ri Tz’ib’winaqil Q’atb’al tzij, man kuya ta kk’am ri Uwujil qas 
kk’utuw ri winaq xuquje’ ri ujachik uwujil jalajoj taq k’ulmatajem rumal ri RENAP. 

Uroxk’al lajuj taqanik. Utz’ib’axik b’i’aj pa ri Tz’ib’winaqil Q’atb’al tzij. 
Are taq wa’ ri ktz’ib’ax pa ri Tz’ib’winaqil Q’atb’al tzij. 

a)  Utz’ib’axik ub’i ri ne’, are wa ri xaq kb’an pa juwinaq lajuj q’ij are chi b’anom chi 
ri alaxik; 

b)  Ri k’ulanem xuquje’ ri riqow ib’ chi k’ulajil; 

c)  Uchupik b’i’aj; 

d)  Ri utzirsanem q’attzij ri kuya ub’ixik unajtajem ri winaq wene ri xaq b’im kamikal; 

e)  Uk’isb’al q’atoj tzij ri kruxlinisaj wene keresaj ri q’atb’al tzij pa uq’ab’ jun chi kech 
ri tat nan xuquje’ ri utzirsanem chi jumul. 

f)  Ri  utzirsanem q’attzij  ri  kuya  ub’ixik  chi  xk’is  ri  k’ulanem,  man  k’o  ta  k’ulanem 
xb’anik, riqow ib’ chi k’ulajil, jachoj ib’, jachanem  xuquje’ ri uk’amik ib’ chik. 

g)  Ri k’axtajem chech b’i’aj wene chech wuj kk’utuw ri winaq; 

h)  Uwujil q’atb’al tzij ri kuya ub’ixik ujunab’ winaq; 

i)  Uk’amik uq’ab’al ri alk’uwa’lxelab’; 

j)  Rechb’axik ak’al; 

k)  K’axk’olil pa k’ulanem; 

l)  Uk’isb’al q’atoj tzij rech upetib’al ri winaq; 

m) Ajch'aqa amaq' ri k’o rachochib’al waral; 

n)  Utzirsanem ri kuya ub’ixik xaq uqaxexik wene jeqal moxrinaq; 

o)  Ri  yab’alil,  jachowem,  relem  b’i  ri  tob’anel,  uk’ab’  tob’anel  xuquje’  ajk’olib’al 
echeb’al;
p)  ri ujeqeb’exik chik; xuquje’, 

q)  Ri b’anoj chi ronojel kuk’ex ri ub’antajik ri winaq xuquje’ ri nawinem winaqilal chi 
kech ri ajwaral winaq. 

Ronojel ri utz’ib’axik k’ulmatajem ri xtzijob’ex  kanoq, ktz’ib’ax pa ri uwujib’al winaq 
ri kb’an uwokik chech chi jujunal winaqil tz’ib’atalik. 
Uroxk’al julajuj taqanik. *Utz’ib’axik ub’i’ ri ne’. 
Ri utz’ib’axik ub’i’ ri ne’ kuya’o kb’an chi uxo’l ri oxk’al q’ij chi b’anom chi ri  alaxik, 
kuya’o ktz’ib’ix ri ub’i’ jawi xalix wi wene pa ri tinamit pa cha kakib’an kik’aslemal ri 
nan  tat  wene  ri  winaq  jachom  q’atb’al  tzij  chi  kech  pa  kiwi’  ri  alk’uwa’xelab’.  Ri 
nik’aj  chik  utz’ib’axik  k’ulmatajem  pa  uwi’  ub’antjik  chi  winaq,  nawinem  winaqilal 
xuquje’  ri  uwujib’al  wa’,  kuya’o  kb’an  pa  taq  ri  Tz’ib’winaqil  Q’atb’al  tzij  pa  ronojel 
amaq’. 

*Xk’ex taj ri b’elejeb’ taqanik, rech ri Choltaqanik 23­2008 pa ri 17­05­2008 

Uroxk’al kab’lajuj taqanik. Alanik pa nik’aj chi amaq’. 
Ri utz’ib’axikalanikxk’ulmataj pa jun amaq’ chik kuya’o kb’an rilik are chi’ kta’ rumal 
ri  winaq  chi  uwach  ri  winaq  uk’utwachim  amaq’  wene  qas  chi  uwach  ri  RENAP, 
kk’am qas ub’e’al rumal ri utob’taqanawuj. 

Uroxk’al oxlajuj taqanik.  Uta’ik ri utz’ibaxik. 
Ri uta’ik ri utz’ibaxik alanik kech winaq maja’ ktz’aqat kijunab’, are keb’anow ri nan 
tat; wene man k’o chi jun chi kech wene xa nan pa utekelal, are’ kb’anow utz’ib’axik 
b’i’aj. We man xa e k’o chi utat unan, man kuch’ob’ ta kiwach wene xa’ xya’ kanoq, 
ri utz’ib’axik b’i’aj kuya’o kkita ri uwinaqil ri meb’a, ri e rachalal tz’aqat chi kijunab’ 
wene ri Procurador General de la Nación. 

Uroxk’al kajlajuj taqanik. Ri utz’ib’axik b’i’aj pa taq ri Ja Kunanib’al. 
Ri  utz’ib’axik  b’i’aj  rech  alanik  xk’ulmataj  pa  taq  Ja  kunanib’al  rech  qa’tb’al  tzij 
xuquje’  tojtal  Ja  kunanib’al,  laj  taq  kunanib’al  rech  le  Q’atb’al  tzij  rech  Utzwachil 
Winaqil  xuquje’  rech  ri  –IGSS­,  e  taqatal  chech  utz’ib’axik  b’i’aj  chi  uxo’l  oxib’  q’ij 
k’ojilenaq  chi  ri  ak’al  pa  taq  ri  uq’ab’  Tz’ib’winaqil  Q’atb’al  tzij  kpatanan  pa  taq  le 
wokaj,  we  man  kb’an  wa’  we  taqanik  ri’  ktoj  500  q’u’q  chi  jujunal  ri  sachanik 
xb’antajik  xuquje’ ktzujux ri ajmak rumal ri Wokaj K’amal b’e Q’atb’al tzij, rech kutoj 
ri kta’ chech rumal q’atb’al tzij xuquje’ ri winaqil.
Uroxk’al jolajuj taqanik.  Rech ri K’olja Tob’anel. 
Ri Uwujib’al Siwan Tinamit –RENAP­, kuta chi kech le Ja Kunanib’al rech q’atb’al 
tzij  xuquje’  tojtal  Ja  kunanib’al,  xuquje’  chi  kech  nik’aj  chik  kunanib’al  rech 
utzwachil,  ukojik  jun  wokaj  ri  taqatal  chech  unik’oxik  ri  utz’ib’axik  kib’i’  laj  taq  ne’ 
xuquje’ chupuw b’i’aj ri kya’ taj chi la’, wa’ man ajchakib’ ta rech ri Uwujib’al Siwan 
Tinamit  –RENAP­.  Rech  unik’oxik  ri  jalajoj  taq  b’anoj  b’ixkil  kan  ajasik,  utz  we 
kkitaq jun wene keb’ kajchak chech upatanexik ri are kkitaqej ri kub’ij we taqanik ri’ 
xuquje’  ri  utob’taqawuj.  Ri  ub’i’  k’u  wa’  we  wokaj  are  K’olja  Tob’anel  rech 
Tz’ib’winaqil  Q’atb’al  tzij,  ri  uwinaqil  we  chak  ri’  utz  we  ktijox  rumal  ri  Tijob’al 
No’jib’al rech RENAP. 

Ri Wokaj K’amal b’e Q’atb’altzij ya’tal chech, uchomaxik, pa taq ri kunanib’al wene 
pa taq ri wokaj kkipatanij kikunaxik ri winaqil, uwokik jun k’olib’al pa cha’ kb’an wi ri 
chak patan rech utz’ib’axik xuquje’ unik’oxik ri alanik xuquje’ ri chupuw b’i’aj ri chi 
la’ kaya’taj wi. 

Uroxk’al waqlajuj taqanik.  Jalan chi q’ij chech utz’ib’axik b’i’aj. 
Ri maja’ ktz’aqat kijunab’ ri man xetz’ib’ax ta pa taq ri q’ij ch’iktal rumal le taqanik, 
kuya’o ketz’ib’ax kib’i’ we kkita ri toq’ob’ ri nan tat  wene ri k’amal ub’e, chi junam 
uk’ulmatajem  ruk’  qas  xb’an  chech  utz’ib’axik  pa  taq  ri  q’ij  ch’iktalik,  rech  k’u  wa’ 
ktaqex we je’taq rajawaxik: 
a) Ri uwujil uta’ik toq’ob’ xaq xuwi kya’taj pa taq ri k’olja rech Tz’ib’winaqil Q’atb’al 
b’ixkil  jawi  xk’ulmataj  ri  alanik  wene  pa  rulewal  jawi  kel  wi  ri  maja  ktz’aqat 
ujunab’; 

b) Ri  ajtal  toq’ob’  kuq’alijisaj  chi  uwach  ri  Tz’ib’anel  Uwinaqil  Siwan  Tinamit  ri 
ub’antajik ruk’ ri maja’ ktz’aqat ujunab’; 

c) Ri  uwujil  toq’ob’  rajawaxik  krak’a’j  ronojel  ri  b’ixkil  kk’utuw  ri  maja’  ktz’aqat 
ujunab’ xuquje’ ri b’ixkil kk’atuw ri nan tat wene k’amal taq ub’e; 

d) Ruk’ ri uwujil toq’ob’ rajawaxik krichi’laj b’i we je’taq wuj: uwujil qasna’, wuj rech 
alanik wene ujuwil tijonem ri kuch’a’ ri q’ataj tijonik, wuj ya’tal kumal k’amal taq 
b’e  rech  ri  uq’ab’  tinamit  jawi  xk’ulmataj  ri  alanik,  we  rech  qas  rutzil,  uk’amik 
uq’ab’al ri b’anoj chi wach ri Tz’ib’anel Uwinaqil Siwan Tinamit kumal keb’ winaq 
tz’aqat chi kijunab’. 

Uroxk’al wuqlajuj taqanik.  Nab’e’al chech  wajxaqlajuj junab’. 


Ri  ajwaral  winaq  e  nab’e’al  chik  chech  wajxaqlajuj  junab’  ri  man  xkitz’ibaj  ta  kib’, 
kuya’o kakita ri utz’ib’axik kib’, kilix jawi kuya’o kokisax le uroxk’al waqlajuj taqanik,
q’ataj  d)  rech  we  choltaqanik  ri’  xuquje’  nik’aj  chi  rajawaxik  jeqeb’am  pa  taq  ri 
taqanik wene pa taq ri tob’taqanawuj. 

Uroxk’al wajxaqlajuj taqanik. Utz’ib’axik kumal nan tat. 
Man  xa  ta  qajem  pa  k’axk’olil  ri  ya’tal  kan  pa  le  uroxk’al  wuqlajuj  taqanik,  ri 
utz’ib’axik ri alanik kech ri ajwaral winaq  e nab’e’al chik chech wajxaqlajuj junab’ ri 
man e tz’ib’am taj, kuya’o ktax kumal ri nan tat wene  xa  jun chi kech   xuquje’ chi 
uwach ri Tz’ib’anel Uwinaqil Siwan Tinamit. 

Uroxk’al b’elejlajuj taqanik. Nijumul uk’isik. 
Nijumul  kk’is  ri  ya’talil  chech uq’atb’axik ruk’ q’attzij  ri  utz’ib’axik  ib’  xb’an  pa  jalan 
chi  q’ij,  kya’x  k’u  uq’ij  ruk  ri  uroxk’al  waqlajuj,  uroxk’al  wuqlajuj  xuquje’  uroxk’al 
waxaqlajuj  taqanik    rech  we  choltaqanik  ri’,  qas  kuya’o  kukoj  ri  winaq  we  rumal  ri 
tz’ib’an ib’ kraj ne kuya k’ax chech ri recheb’alil. 

Jumuch’ taqanik.  Utzirsanem q’attzij. 


Ri  tz’ib’an  ib’  kb’an  ruk’  utzirsanem  pa  q’attzij,  xaq  xuwi  kb’anik  we  are  chi  tajin 
kilixik;  chech  usuk’maxik  ri  e  q’atal  tzij  kakik’a’m  kan  uq’ab’alil  chi  pa  jolajuj  q’ij 
kkib’an utzirsanem rech ktaq b’i pa ri Tz’ib’winaqil Q’atb’al tzij. We man kakib’an ri 
e taqatal chech rak’a’m uk’amik uq’ab’alil usuk’umaxik pa q’atb’al tzij xuquje’ chech 
ri winaq. 

Jumuch’ jun taqanik.  Ub’anik rutzil wene utz’aqtisab’al. 
Kuya’o kb’an rutzil wene ktz’aqtisax  ri utz’ib’axik b’i’aj we chi saqil ri utzirsanem pa 
q’attzij qas xjeqeb’ax kanoq  wene qas xsuk’umax kanoq, rajawaxik ktaq ub’ixik pa 
ri Tz’ib’winaqil Q’atb’al tzij pa jolajuj q’ij rutzilam we b’anoj. 

Jumuch’ keb’ taqanik.  Chupatajem. 
Kchupataj  ri  utz’ib’axik  b’i’aj  are  chi’  xb’an  ri  taqanem  rumal  Suk’ul  uk’isb’al 
utzirsanem  q’attzij,  wene  are  chi’  ketoq  ri  toq’ob’  rak’a’m  uwujil  qas  kusaqirisaj  ri 
k’ulmatajem. 

Jumuch’ oxib’ taqanik. Ujachik ri uwujil ub’ixkil. 
Rech  ujachik  wujil  ub’ixkil  ri  utz’ib’axik  k’ulmatajem,  ri Wujib’al  kuya’o  kujach  b’i ri 
wuj,  we  kukoj  chi  je’taq  cholb’alil  pa  kematz’ib’,  rajawaxik  wa’  kjeqeb’ax  kan  pa  ri 
tob’taqanawuj. 

Jumuch’ kajib’ taqanik. Uq’ijal ri utz’ib’axik k’ulmatajem. 
Ronojel  ri  utz’ib’axik  k’ulmatajem  xuquje’  b’anoj  pa  wi’  taq  ri  ub’antajik  chi  winaq, 
xuquje’  ri  nawinem  winaqilal  kech  ri  ajwaral  winaq,  ri  ya’om  kan  ub’ixik  pa  we 
choltaqanik ri’,  ri  uq’ijal  ub’anik  are  juwinaq  lajuj  q’ij  b’antajnaq  chi  ri  k’ulmatajem;
we  man kb’an  wa’, kqaj  jun pa  jalan chi q’ij chech utz’ib’axik b’i’aj. Man k’o ta  jun 
k’ulmatajem  chi  kresaj  ri  ya’talil  chech  tz’ib’anem  ib’.  Ronojel  ri  utz’ib’axik 
k’ulmatajem pa ri juwinaq lajuj q’ij ch’iktalik man ktoj taj. Ri utz’ib’axik k’ulmatajem 
pa jalan chi q’ij, k’o chi jun utojb’alil, ri kjeqeb’ax kan pa ri tob’taqanawuj qas rech. 

Jumuch’ job’ taqanik. Winaq K’exwachelab’ 
Ri  winaq  K’axwachelab’  rech  amaq’  ri  e  taqatal  pa  nik’aj  chik  amaq’,  kkik’am  b’i 
uwujib’al ri utz’ib’axik ub’i’ ri ne’, k’ulanem, uk’exik amaq’ xuquje’ chupuw b’i’aj kech 
ri  aj  Paxil  Kayala’  ri  xya’  kitinamital  xuquje’  ri  man  ya’om  ta  kitinamital  pa  taq  ri 
amaq’ jawi kechakun wi ri K’exwachelab’. 

Chi  jujunal  ri  utz’ib’axik  ub’i’  ne’,  chupuw  b’i’aj,  k’ulanem,  wene  uk’exik  amaq’  ri 
ktz’ib’axik,  rajawaxik  kkiya  ub’ixik  chech  le  RENAP  rech  k’u  kuq’axej  chi  upam  ri 
uk’olib’al b’ixkil. 

UJULAJ TANAJ 
MAKAJ XUQUJE’ UTOJB’ALIL MAKAJ ILONB’AL CHAK 

Jumuch’ waqib’ taqanik. Makaj. 
Kchomaxik  chi  makaj  chech  we  choltaqanik  ri’,  ri  b’anoj  o  sachnaqil  are  chi 
kpatanex ri eqale’n wene ri chak kkib’an ri ajchakib’ xuquje’ wene ri ajeqomal rech 
ri  RENAP.  Moloj  makaj,  ri  kch’a’x  kajoq  ikim,  man  are  ta  ri  b’anoj  rech  k’axk’olil 
xuquje’ wene rech winaqilal: 
a) Utukixik ri b’ixkil tz’ib’atal pa taq ri nik’ob’al; 

b) Ujunumaxik uwujil ub’ixkil k’ulmatajem ruk’ b’ixkil man saqarisam taj; 

c) Ub’eytajik  ujachik  uwujil  ub’ixkil,  uwujil  patanim,  uwujil  ub’ixkil  k’ulmatajem 


xuquje’ nik’aj chi wuj, chech ri taqanel wene chech ri xaq winaq ri ktowik; 

d) Ujachij wuj k’utub’al, choltz’aqatisab’al wuj,  wene nika’j chik wuj chi man k’o ta 
wujil chech uta’ik; 

e) Man utz ta rokisaxik ri retal okib’al rech ri k’olib’al b’ixkil  wene uya’ik chech jun 
winaq kok chi upam, we man xya’ uq’ijal; 

f)  Utzijob’exik  ruk’  je’taq  b’ixkilob’al,  awam b’ixkil,  xa  rumal  reqele’n    wene  rumal 
uchak kreta’maj; xuquje’, 

g) Resaxik b’ixkil pa wuj wene pa kematz’ib’ we man utom taq’ob’.
Jumuch’ wuqub’ taqanik. Utojb’alil makaj. 
Man  xa  ta  qajem  pa  k’axk’olil  chech  uk’amik uq’ab’alil usuk’umaxik  pa  q’atb’al  tzij 
xuquje’ chech ri winaq q’atab’al rij ri ajmak, kkoj rumal ri K’amal b’e rech chak we 
je’taq utojb’alil makaj: 
a) Q’axnel tanab’anem chech ri uchak, man kq’atan ta chech jun ik’, kjunumax ruk’ 
unimalil ri xumakaj; 

b) Jeqalik  tanab’anem  chech  ri  uchak,  kil  ri  unimalil  ri  xumakaj  wene  are  chi’ 
xutak’aleb’ej  kamul  q’axnel tanab’anem chak. 

UKAB’LAJ TANAJ 
RECH JASTAQ ILONB’AL CHAK 

Jumuch’ wajxaqib’  taqanik. Rech jastaq. 
Pa uwi’ taq ri utzirsanem taqatal rumal ri Wokaj K’amal b’e Q’atb’al tzij wene rumal 
ri K’amal b’e rech chak, kuya’o kikisax ri jastaq ilonb’al chak chech k’u wa’ kriqitaj 
pa ri Taqanik rech Q’ab’anel Ilonb’al Chak. 

UROXLAJ TANAJ 
KISB’AL TAQ TAQANIK 

Jumuch’ b’elejeb’ taqanik. Nab’e k’isb’al taqanik. 
Rech umajik uchak ri RENAP. Ri Uwujib’al Siwan Tinamit ­RENAP­, ri xwok rumal 
we taqanik ri’, kumajij ri uchak are chi’ chi kijujunal ri wokaj e ch’atalik, kutaq b’i ri 
uk’exwachel pa ri Wokaj K’amal b’e Q’atb’al tzij pa cha kub’ij ri ub’elej taqanik rech 
we choltaqanik ri’, ri cha’ik taqatal ub’anik chi uxo’l juwinaq lajuj q’ij are chi’ kmajitaj 
b’i uya’ik uq’ijalil we choltaqanik ri’. 

Jumuch’ lajuj taqanik. Ukab’ k’isb’al taqanik. 
Umajib’al rech kichak ri Wokaj winaq ajno’j, konojel ri wokaj e cha’talik kkitaq b’i ri 
kik’exwach man kqax ta chech juwinaq lajuj q’ij, kmajitaj b’i are chi’ kmaj ukojik we 
choltaqanik  ri’.  We  xq’atan  ri  uq’ijal  xuquje’  man  xb’an  ta  ronojel  ri  ucha’ik 
kik’exwach, ri  Wokaj winaq ajno’j kumajij ri uchak  ruk’ ri uwinaqil e ch’atal chik. 
Pa  we  keb’ oxib’  taq  q’ij  ri’,  ri  nuk’chomab’al  xuquje’  ri  utzirsanem kkichaple’j ruk’ 
ki’alil. 

Jumuch’ julajuj taqanik. Urox k’isb’al taqanik. 
Q’axnel  rech  uwujil  uk’aslemal  winaq.  Chech  kicha’ik  k’ak’  taq  q’atb’al  tzij  pa  ri 
junab’  joq’o’  wuqub’  ri  wuj  qas  ya’tal  uq’ij  chech  juch’uj  pa  nab’e  mul  xuquje’  pa 
ukab’ mul are ri uwujil uk’aslemal winaq, rumal la’ ri uwinaqil tinamit rajawaxik kel
kik’u’x chech man k’o ta kub’an ri q’ij are chi xmajix ujachik ri Uwujil qas kk’utuw ri 
winaq. 

Xuquje’, we kesax na uk’axel ri uwujil uk’aslemal ri ajwaral winaq, xa rumal xutzaqo 
wene  xa  xq’elob’ik  xuquje’  k’o  ub’i’  pa  ri  uwujib’al  cha’nem,  ri  Nik’ob’al  Uwujil 
Winaqilal tajin kkib’an na le patanem. 

Jumuch’ kab’lajuj taqanik. *Ukaj k’isb’al taqanik. 
Uk’extajik ri Uwujil Uk’aslemal Winaq. 
Ri uke’xtajik ri uwujil uk’aslemal winaq kb’antaj wa’ pa jun q’ijal chi man kq’atan ta 
chech keb’ junab’, ajilam b’i are chi’ kjach ri nab’e Uwujil qas kk’utuw ri winaq rumal 
ri  Uwujib’al  Siwan  Tinamit  –RENAP­,  kmajitaj  ujachik  pa  ukab’  q’ij  rech  nab’e  ik’ 
rech  ri  junab’  joq’o’  b’elejeb’.  Q’atinaq  chik  ri  uq’ijal  we  maja’  kk’extaj  ri  uwujil 
uk’aslemal winaq rumal ri Uwujil qas kk’utuw ri winaq –DPI­, wa’ kutzaq pan uq’ijalil 
xuquje’ ronojel taqanel rech q’atb’al tzij wene tojom taqanel kuya’o are qas kuta ri 
Uwujil qas kk’utuw ri winaq. 

Pa  ri  keb’  junab’  chomatalik  rech  uk’exik  ri  uwujil  uk’aslemal  winaq    xuquje’  ri 
uk’amik ri nab’e Uwujil qas kk’utuw ri winaq –DPI­, ri ajwaral winaq e taqatal chech 
opanem  pa  ri  Tz’ib’winaqil  Q’atb’al  tzij  jawi  k’o  kanoq  ri  uwujil  kalaxik.  Are  chi’  ri 
tzijonem    xuquje’  ri  ub’ixkil  ajwaral  winaq  tz’ib’atal  chi  kib’i’  pa  ri  jalajoj  taq 
Tz’ib’winaqil  Q’atb’al  tzij  ri  kamik  e  jeqel  na  chech  taq  ri  q’atb’al  tzij  rech  uq’ab’ 
tinamit,  are  chi’  ke’okisach  pa  ri  Uk’u’xal  Uk’olib’al  B’ixkil  rech  RENAP,  we  jun 
taqanik ri kq’ax uchuq’ab’. 

*Xk’extaj rumal ri nab’e taqanik, rech ri Choltaqanik 29­2007 pa ri 09­06­2007 
*Man  kya’taj  etzel  b’anoj  rech  Taqanawuj  rech  ri  ukab’  q’at,  rumal  ri  uwujil  b’anoj 
1201­2006 pa ri 28­12­2007 
*Xk’extaj rumal ri nab’e taqanik, rech ri Choltaqanik 29­2007 pa ri 09­06­2007 

Jumuch’ oxlajuj taqanik. Uro’ k’isb’al taqanik. 
Uwujil  ri  qas  kk’utuw  ri  e  winaq  maja’  ktz’aqat  kijunab’.  Are  taq  ronojel  ri  kb’antaj 
chech uya’ik ri Uwujil qas kk’utuw ri winaq maja’ ktz’aqat kijunab’, kmajitaj pa uq’ijal 
keb’ junab’, kmajitan b’i are chi’ kya’ uq’ijal we Chotaqanik ri’, chech wa’ kwoq jun 
qas  rutizil  ucholb’alil  chak,  are  k’u  kjeqeb’ax  kan  pa  ri  tob’taqanawuj  rech. 
Kulanisax na kan ri taqanem chech ri ub’antajem. 

Jumuch’ kajlajuj taqanik. Uwaq k’isb’al taqanik. 
Taqatal ri ujachik ri ub’ixkil. Ronojel ri wokaj rech q’atb’al tzij, kechakun pa kitukelal 
wene jachom kichak, ri k’o Kolib’al tzij k’uk’ rech Kicha’ik ajwaral winaq, we kiya’om 
jun  retalil  rech  k’utuwem  winaq,  pa  cha  ne  ri  Kunanib’al  kech  uwinaqil  tinamit,  ri
cholb’alil  kk’utuw  umulixik  me’r  koti’l,  uwujib’al  b’insab’al  ch’ich’  wene  ri  uwujib’al 
q’axenik  pa  nika’j  amaq’,  rajawaxik  kkitaq  b’i jun  q’axuwach  wuj rech  ub’ixkil  pa  ri 
Uwujib’al  Siwan  Tinamit,  we  qas  kta’  chi  kech.  Ri  ub’anik  xuquje’  ri  ub’antajik  ri 
b’ixkil kta’ik kya’ kan ujeqeb’axik rumal ri RENAP. 

Jumuch’ jolajuj taqanik. *Uwuq k’isb’al taqanik. 
Ri Tz’ib’winaqil Q’atb’al tzij e k’o kamik. Are chi’ xwokataj ri RENAP, ronojel ri b’ixkil 
k’o pa ri Tz’ib’winaqil Q’atb’al tzij e k’o kamik, chi upam kematz’ib’ wene pa taq wuj, 
kqa’x pa uq’ab’ ri RENAP. Ri Tz’ib’winaqil Q’atb’al tzij kuya’o kkikoj ri cholsolchak 
xuquje’ ri chakub’al rech utz’ib’axik k’ulmatajem,  je k’u ujeqeb’axik ri kichak ruk’ ri 
uchakunem  xuquje’  ri  k’ak’  taq  no’jib’al    ri  kukoj  ri  RENAP,  ronojel  wa’  nojib’al 
uya’tajik,  kilix  chech  we  jun  uq’ijal  chak  ri’,  man  kuya  taj  kkitanab’a’  ri  kib’anoj 
xuquje’  ri  kichak  ri  Tz’ib’winaqil  Q’atb’al  tzij  e  k’o  kamik.  Ri  b’anoj  xuquje’ 
k’ulmatajem  rech  ri  ub’antajik  chi  winaq,  nawinem  winaqilal,  xuquje’  nik’aj  chik 
b’ixkil rech Kicha’ik ri ajwaral winaq. 

*Man kya’taj etzel b’anoj rech Taqanawuj, rumal ri uwujil b’anoj 1201­2006 pa ri 28­ 
12­2007 

Jumuch’ waqlajuj taqanik. Uwajxaq k’isb’al taqanik. 
Ajchakib’  rech  Tz’ib’winaqil  Q’atb’al  tzij  ri  e  k’o  kamik.  Ri  RENAP  utz  we  kuya 
kichak ri winaq kechakun kamik pa taq ri Tz’ib’winaqil Q’atb’al tzij rech Amaq’, are 
taq  wa’  kkitaqej  ri  kichak  xuquje’  e  taqatal  chech  uk’amik  k’ak’  taq  no’jib’al  pa  le 
Tijob’al rech RENAP, rech wa’ rajawaxik ke’ok chech jun pajb’alil eta’manik pa uwi’ 
le chak. 

Jumuch’ wuqlajuj taqanik. *Ub’elej k’isb’al taqanik. 
Uk’isb’axik eqale’n. ri Nim Q’atal Tzij rech Q’atb’al tzij rech Cha’nem ri okanaq pa ri 
nab’e Wokaj K’amal b’e Q’atb’al tzij rech ri RENAP, kuwinaqilaj we wokaj we je ri’ 
kraj  k’a  pa  uk’isb’axik  ri  reqele’n  rech  Nim  Q’atal  tzij;  xuquje’  are  ne  chi’  kwok  ri 
k’ak’ Wokaj Q’atb’al tzij rech Cha’nem, pa ri nab’e riqoj ib’ rech we wokaj ri’ kucha’ 
kan  ri  Nim  Q’atal  Tzij  rech  kuk’utuwachij  chi  uwch  ri  RENAP,  are’  kuk’isab’ej  ri 
junab’ eqale’n. 

*Man kya’taj etzel b’anoj rech Taqanawuj, rumal ri uwujil b’anoj 1201­2006 pa ri 28­ 
12­2007 

Jumuch’  wajxaqlajuj  taqanik.  *Ulaj  k’isb’al  taqanik.  Uk’amik  jastaq  rech 


kematz’ib’. 
Rech uk’amik ri chakub’al kematz’ib’ xuquje cholb’alil. Ri Wokaj K’amal b’e Q’atb’al 
tzij,  rumal  chi  nim  ri  ub’ixkil  kb’an rutzil,  taqatal  chech  utzukuxik  chakub’al  nima’q
ucholb’alil,  kjunaman  ruk’  k’ak’  taq  no’jib’al,  rech  k’u  kuya’  jun  junalik  chakunem, 
utz  we  kmajix ruk’  ri  cholb’alil  pa  utekel  k’utuw  retal uwi’ q’ab’aj  (AFIS pa  tzijob’al 
inglés), ri k’o uchuq’ab’ chech uchapik, uk’olik xuquje’ ujunumaxik ri unik’oxik lajuj 
retalil  uwi’  taq  q’ab’,  kuya’o  kb’an  ujunumaxik    chi  jujunal    xuquje’  chi  “jun  ruk’ 
unimalil”,  man  rajawaxik  ta  kokisax  ri  ucha’b’alil  nab’e  tz’ib’  ajilab’al,  pa  cha’  jun 
cholb’alil  rech  ilb’al  uplaj  jun  jastaq  (FR  pa  tzijob’al  inglés)  ri  kuya’o  kb’an  ri 
ujunumaxik ri uwachib’al ri upalaj chi jujunal winaq. Rumal  chi nim upatan ri APIS 
xuquje’  ri  FR,  ri  RENAP  kuya’o  kujeqeb’a’  ronojel  ri  taqanem  rajawaxik  rech  qas 
jeqelik, kuya kub’sub’al k’u’x xuquje’ kchakun ri cholb’alil chech ri k’isb’al jachanel. 

Ri Uwujib’al Siwan Tinamit, rumal chi are jun wokaj ajtzujul uwuj k’ulmatajem wene 
ajchaq’el, man kuya taj, kujeqeb’a’ kan utzijob’exik no’jib’al wene jeqeb’am taqanik 
ri  rajawaxik  ktzijob’ex  jeqeb’am  retalil,  ub’i’  k’ayij,  uwujil  k’ayij,  ub’antajik,  uq’atil, 
qas uxe’al, b’anal jastaq wene jachanel jastaq. 

Xuquje’, Ri K’olib’al Ub’ixkil ri rak’a’m ronojel ri ub’ixkil kech ri ajwaral winaq, kkanaj 
kan  pa  uq’ab’ ri  Uwujib’al  Siwan  Tinamit  ri  qas  uya’ik uq’ij,  jachin  kk’ol  kanoq  are 
k’u kya’ pa ub’i’ ri q’atb’al tzij rech Paxil Kayala’. 

*Xk’extaj rumal ri ujulaj taqanik, rech ri Choltaqanik 23­2008 pa ri 17­05­2008 

Jumuch’ b’elejlajuj taqanik. Ujulaj k’isb’al taqanik. Ub’anik Tob’taqanawuj. 
Ronojel  ri  tob’taqanawuj  utz  we  k’ate  kya’  ub’ixik  pa  jun  q’ijil  man  kq’ax  ta  chech 
jumuch’  lajuj  q’ij  chi  ajilam  pa  umajib’al  uya’ik  uq’ijal  we  taqanik  ri’,  xaq  xuwi  kel 
kanoq ri tob’taqanawuj rech utz’ib’axik k’ulmatajem ri ktzijob’ex pa le jok’al taqanik. 

Jok’al  taqanik. Ukab’laj k’isb’al taqanik. Rech Utz’ib’axik K’ulmatajem. 
Rech  ub’antajik  le  Utz’ib’axik  K’ulmatajem  ri  taqatal  ri  RENAP  chech,  Ri  Wokaj 
K’amal  b’e  Q’atb’al  tzij  kuya  uq’ijal  ri  tob’taqanawuj  chi  uxo’l  ri  oxk’al  q’ij  petinaq 
chech umajixik  rokisaxik  we taqanik ri’. 

Jok’al  jun taqanik. *Uroxlaj k’isb’al taqanik. Rech ri upwaqil. 
Kjeqeb’ax  kanoq  chi  taqatal  ri  q’atb’al  tzij kuya  kan  (Q.  100,000,000.00)  millones 
q’uq’ pa ri  Ub’ixkil Usachik Pwaq  rech Rokib’al xuquje’ Releb’al Pwaq pa Q’atb’al 
tzij,  are  wa’  ri  ksax  chech  ujeqeb’axik,  uwokik  xuquje’  majib’al  uchak  ri  Uwujib’al 
Siwan  Tinamit.  We  pwaq  are  krecheb’ej  xuquje’  kuchakuj  ri  Uwujib’al  Siwan 
Tinamit –RENAP­. 

Ri  q’atb’al  tzij  kuya  ri  pwaq  chech  ri  Uwujib’al  Siwan  Tinamit  rech  uya’ik  ri  Uwujil 
qas  kk’utuw  ri  winaq  –DPI­,  chech  uk’exwach  ri  uwujil  k’aslemal,  konojel  ri  winaq 
k’o chik we kiwuj ri’ man kkitoj taj, we pwaq ri’ kkoj chech ronojel ri sachoj kuk’am
b’i rokisaxik xuquje’ uya’ik wene ujachik ri wujil, wa’ we uya’ik ri pwaq, ri q’atb’al tzi, 
kresaj  chech  ri  okib’al  pwaq  rech  ri  Ub’ixkil  Usachik  Pwaq    rech  Okib’al  xuquje’ 
Eleb’al  Pwaq  rech  q’atb’al  tzij,  kesax  k’u  wa’  pa  taq  ri  jalajoj  q’ataj  rech  urajil 
qa’tb’al tzij, q’ataj rech tojb’al ajchakib’, q’ataj rech k’olib’al urajil amaq’, q’ataj rech 
uq’axexik  pwaq  chi  kech  q’atb’al  tzij,  q’ataj  rech  uloq’ij  jastaq,  q’ataj  rech  ujalik 
pwaq  chi  kech  jalan  chi  amaq’  xuquje’  q’ataj  rech  sipam  pwaq  kumal  jalan  chi 
amaq’. 

*  Xq’alijasaxik  chi  man  taqanik ta rech  Taqanawuj  rumal  ri  uwujil  1201­2006  pa  ri 
28­12­2007 
*Xwiq jun ukab’ q’ataj  rumal ri ukab’laj taqanik, rech Choltaqanik 23­2008 pa ri 17­ 
05­2008 

Jok’al  keb’ taqanik. *Ukajlaj k’isb’al taqanik. Rech Q’atb’al tzij rech Chajinem. 
Rech  Q’atb’al  tzij  rech  Chajinem.  Kkanaj  pa  uq’ab’  ri  Q’atb’al  tzij  rech  Chajinem, 
ruk’ ri Uwujib’al taqanub’i’ wokaj, ri utz’ib’axik xuquje’ unik’oxik ri taqanub’i’ wokaj ri 
tz’ib’atal  pa  taq  ri  joq’o’  juwinaq  wajxaqlajuj  k’apa  joq’o’  kawinaq  taqanik  rech  ri 
Uwujil  Taqanik  kech  Xaqwinaq  xuquje’  nika’j  chi  taqanik,  rech  upatanixik  wa’ 
rajawaxik  kjeqeb’ax ri  cholsolchak  xuquje’  ri chakub’al  rech  ri utz’ib’axik,  unik’oxik 
xuquje’ uk’olik, je’ k’u ri ujachik ri tob’taqawuj  xuquje’ ri utojik kb’anik, rech qas kya’ 
uq’ij ri uchakuxik xuquje’ ri umolik tojb’alil  rech ri patanem kub’ano. 

Ri Uwujib’al taqanub’i’ wokaj, ri rachoch pa ri uq’ab’ tinamit Paxil Kayala’ kk’oji’ wi 
xuquje’ kuya’ kk’oji’ uq’ab’ taq rachoch pa taq tinamit wene pa uq’ab’ taq tinamit ri 
kraj  kujeqeb’a’  ri  Q’atb’al  tzij  rech  Chajinem,  kya’  reqele’n  jun  wene  e  k’i 
tz’ib’anelab’  chi  rajawaxik  chi  ajno’j  rech  q’atb’al  tzij,  k’o  uq’ijal  uwujil  kichak,  aj 
Paxil Kayala’, man aj il ajmak taj xuquje’ ya’om uq’ijal kino’jib’al. 
Pa  we  taqanik  ri’  xesax  kan  ri  utojik  ri  unik’oxik,  uya’ik  kiq’ij,  xuquje’  kitz’ib’axik  ri 
wokaj  k’ulb’atil,  komon  wokaj  rech  k’iyem,  komon  wokaj  kech  mayab’  winaq  ri 
tzijob’em  kan  pa  taq  ri  ub’elejlajuj,  ujuwinaq  xuquje’  ujuwinaq  jun  taqanik  rech  ri 
Taqanik rech Uq’ab’ Tinamit xuquje’ ri kub’ij ri Taqanik rech Wokaj Q’atb’al tzij rech 
Uk’iyik  Tinamit  xuquje’  Juyub’al  pa  cha  ri  wokaj  kib’i’:  Wokaj  Q’atb’al  tzij  tinamit 
K’iyem – COMUDES­, xuquje’ ri Wokaj Q’atb’al tzij komonil k’iyem –COCODES­. 

Xuquje’  pa  chamo  ri  wokaj  K’amal  b’e  re  tijonik  –COEDUCAS,    xuquje’  ri  Jupuq 
Uwinaqil Tijonik ri ya’tal kiq’ij rumal ri Taqanik 327­2003 rech juwinaq b’elejeb’ q’ij 
rech uro’ ik’ re junab’ joq’o’ job’, are taq wa’ ri ketz’ib’axik, kejeqeb’axik xuquje’ kya’ 
kiq’ij rumal ri q’atb’al tzij jawi kk’ulmataj wi. 

Ri Wokq’atb’al tzij rech uq’ab’ Tinamit kujeqeb’a’ ri cholsolchak xuquje’ ri chakub’al 
rajawaxik  chech  utz’ib’axik  b’i’aj  xuquje’  ub’anik  unik’oxik  ri  wuj  rech  taqanub’i’
wokaj.  Ri  kuya  kan  ub’ixik  ri  q’ataj  tzijonem,  rech  upatanem  kuya’o  jun  ajeqomal 
qa’tb’al  tzij  ri  kilow  uk’amik  wuj,  uchomaxik  rij  ri  wuj,  utz’ib’axik  xuquje’  unik’oxik, 
xuquje’  kuk’am  b’i  ucholaj,  kuk’olo  xuquje’  kuchajij  ri  no’jwuj  wene  ri  k’o  pa 
kematz’ib’  e  taqatal  chech,  we  ajeqomal  kuya  ub’ixik  ri  uchak  patan  tajin  kub’ano 
chech ri Wokq’atb’al tzij. 

*Xwiq  ri  k’isb’al  q’ataj  tzijonem  rumal  ri  nab’e  taqanik,  rech  ri  choltaqanik  rech 
Patanel Taqanik rajilab’al 31­2006 pa ri 21­10­2006 

*Xk’extaj rumal ri nab’e taqanik, rech ri Choltaqanik rech Patanes Taqanik rajilab’al 
01­2007 pa ri 09­02­2007 

Jok’al  oxib’ taqanik. *Ujolaj k’isb’al taqanik. Rech uchupaxik. 
Kchupataj konojel ri taqanik rech taq b’anoj k’ulmatajem xuquje’ ri tob’taqanawuj pa 
uwi’  ronojel  ri  xjeqeb’ax  kan  pa  we  taqanik ri’  xuquje’  ri  nik’aj  chi  taqanem  kirom 
uwach pa taq choltaqanik ri kuya taqo’n wene chak patan chi kech ri  Tz’ib’winaqil 
Q’atb’al  tzij,  ronojel  wa’  kq’ax  pa  uq’ab’  ri  uya’ik  uq’ijal  rumal  ri  Uwujib’al  Siwan 
Tinamit –RENAP­. 

Are taq wa’ ri taqanik xechupik: taqanik 369, 370,371,372,373, 374, 375,376 k’a pa 
437 xuquje’ 441 rech ri Choltaqanik 106 rech K’amalb’e qa’tb’al tzij, rech ri Taqanik 
chi winaqilal; Taqanik 14, 16 xuquje’ 89 rech ri Choltaqanik rajilab’al 12­2002 rech 
ri  B’anib’al Choltaqanik pa Amaq’, Taqanik rech Uq’ab’ Tinamit, ri kechupitaj kan 
pa ri juwinaq lajuj q’ij rech ub’elej ik’ rech ri junab’ joq’o’ wajxaqib’. 

Ri  Choltaqanik  rajilab’al  1735,  Taqanik  rech  Uwujil  K’aslemal,  kachupataj  pa  ri 
juwinaq lajuj q’ij rech uwaq ik’ re junab’ joq’o’ b’elejeb’. 

*Xk’axtajen ri nab’e q’at tzijonem rumal ri uk’ab’ Taqanik, rech Choltaqanik rajilab’al 
14­2006 pa ri 19­06­2006 

*Xk’extaj rumal ri ukab’ Taqanik, rech ri Choltaqanik rech Patanel Taqanik rajilab’al 
29­2007 pa ri 09­06­2007 

*Xk’extaj rumal ri uroxlaj Taqanik, rech ri Choltaqanik rajilab’al 23­2008 pa ri 17­05­ 
2008 

Jok’al  ukaj taqanik. Uwaqlaj k’isb’al taqanik. Ri Retalil tz’ib’. 
Ri retalil tz’ib’ okisatal chech le taqanik man k’o ta kutzijob’ej.
Jok’al  uro’ taqanik. Uwuqlaj k’isb’al taqanik. Rokb’alil. 
We  choltaqanik  ri’  xya’  uq’ijal  kumal  jok’al  job’  patanelab’    ri  kewok  le  B’anib’al 
Choltaqanik  pa  Amaq’  xuquje’  kokisax  we  choltaqanik  oxk’al  q’ij  ya’om chi  ub’ixik 
pa ri Q’axb’al Ub’ixik Uwujil Amaq’. 

CHAQ’AXIX  PA  UQ’AB’  RI  PATANEL  TAQANIK  RECH  KAQ’AXIX  UB’IXIK 


XUQUJE’ KEPOQ’ASAX UWACH. 

XYA’TAJ K’UT  PA RI NIM JA KECH AJB’ANAL CHOLTAQANIK, PA RI UK’U’X RI 
TINAMIT RE PAXIL KAYALA’, JUWINAQ OXIB’ Q’IJ RE JULAJUJ IK’ RE JOQ’O’ 
JOB’  JUNAB’. 

JORGE MÉNDEZ HERBRUGER 
K’AMAL B’E 

MAURICIO NOHÉ LEÓN CORADO 
AJTZ’IB’ 

RACHOCH NIM Q’ATB’ALTZIJ RECH AJMAQ’: Paxil Kayala’ 
kajlajuj q’ij rech kab’lajuj ik’ re joq’o’ job’ junab’ 

CHTZIJOB’EXOQ XUQUJE’ CHAPATANIXOQ. 

BERGER PERDOMO 

LIC. JORGE RAÚL ARROYAVE 
AJTZ’IB’ RECH K’AMAL B’E RECH AMAQ’ 

CARLOS VIELMAN MONTES 
WOKAJ Q’ATB’AL TZIJ RECH CHAJINEM 

JORGE BRIZ ABULARACH 
WOKAJ Q’ATB’AL TZIJ RECH KIPATANIXIK NIK’AJ CHI AMAQ’

Intereses relacionados