Está en la página 1de 33

TAQONEM TZIJ 90­2005 

LEY EN IDIOMA KAQCHIKEL 

RI RAJPOPI’ AMAQ’ 

XA RUMA K’A 

K’o jampe nayan juna’ kan ri tz’eton pe chi k’atzinel njikib’äx ri b’eyal jikib’anem 
ch’ojib’äl richin nuya’ rejqalem ri ruwujil ri winaqirem, richin nya’öx rejqalem pa ri 
jalajöj  rub’eyal  k’aslem,  chuqa’ richin  nya’ox rejqalem  ri  runimirsaxik ri sistema 
electoral,  wawe  yojch’on  pa  ruwi’  ri  kiwujil,  re  samaj  re  elenäq  pe  chi  rij    ri 
runuk’ik  tik’asäs  k’aslemal  pa  ruwi’  ri  ruchojmirisxik  richolk’aslemal  chuqa’  ri 
rub’eyal ri cha’onïk. 

XA RUMA K’A 

Ja ta ri kiwujil  ri winaq’  ja ri’ ri k’atzin ruma  xtz’ukutäj par i juna’kajq’o waqk’al 


waqlajk’al  1,931  juna’ri  taq  xjikib’ax  Re  xsamajix  par  i  rucholajem  ri  wujil  ri 
majun  rajlab’al    pa  ru  ya’ik,  ja  re  ri  nto’on  richin  xab’icheke  ye’okisan  chuqa’ 
yalan  xax  ruma’  ri’  nya’öx  ri  jun  chik  wujib’al  ri  jeb’ël  rub’anikil  chuqa’  ri 
samajib’äl okisan  richin ri rub’anik yalan man nikowin ta chanin niretzetäj. 

XA RUMA K’A 

Jata  ri  taqanem  tzij  ri  k’o  pa  ri  jik’ib’anem  tziy  106,  ri  k’o  pa  ri  taqanem  tzij 
winaqi’ ja ri’ yeyaon ruchuq’a’ ri tzib’atab’äl b’i’aj ri molojri’il ri k’o saqil ch’ojib’al 
ri  jikib’an  par  u  q’a  ri  ru  tz’ib’axik  kib’i’  ri  winaqi’  ye’aläx  ri  kulb’ïk,  ri  jachonik 
chuqa’ xa b’icheke ri naya’ rutzijol ri yetikir winaqi’, chuqa’ ri ki b’anikil pa k’ulaj ri 
rub’eyal ri k’o chi nib’an, ruma ri k’o chi k’o jun taqanem tzij ri niya’on ruchuq’a’ 
re samaj 

XA RUMA K’A 

Rik’in  re  jun  jikib’anem  10­84  ri  akuchi’  schojmirisïx  taqanem  tzij  cha’onïk 
chuqa ri  moloj na’ojil, chuqa’ xya’ox ri rub’eyal ri taqanem tzij  ri k’o chi nutz’uk 
jun molojri’il ri xtisamäj pa ruyonil ri xtik’uje’ ruwinaqil pa taqanem tzi, pa ruwi’ ri 
rusamaj , ri akuchi’ xtik’oje’ ri q’atöy tzij pa ruwi’ cha’onïk, ja rija’  ri pa’äl chwäch 
ri rusamajixik ri ruwujil  ri winaq – DPI­ 

XA RUMA K’A 

K’atzinel  chi  chupam  ri  taqonem  tzij  re’  nya’öx  rejqalem  ri  k’ak’a’  molojri’il,  ri 
xtiya’öx ok chupam ri rub’eyal rusamaj, richin xtisamäj xtich’on pa ruyonil, richin 
xtitun  jalajöj  na’oj    pa ruchojmirisaxik  ruk’aslemal  ri  amaq’,  chuqa  k’atzinel  jun 
wujil  ri  majun  ta  k’ayewal  nuya’  pa  rokisaxik,  richin  ri  rusamajixik  pa  ruyonil  ri
etal  ­AFIS­  re  man  nuya’  ta  k’ayewaaal  richin  ri  rokisaxik  chuqa’  man  tikirel 
xtokisäx   pa jun chik samaj ri man tik’amon ta , richin ke ri’ k’o taqanem tzij  chi 
rij ronojel rub’eyal rokisaxik re wujil re’. 

RUMA K’A RI’. 

Ri rub’eyal ri rokisaxik ri nuya’ re jun mokaj  171 nub’ij a), 175, 176, 177 chuqa’ 
180 ri k’o pa rucholk’aslemal ri saqamaq’. 

NUJIKIB’A’ 

Re nucholajij pe: 

TANAJ I 

TAQANEM TZIJ RICHIN  RUTZ’IB’AXIK  KIB’I’ RI WINAQI’ PA AMAQ. 

RONOJEL RI K’ATZINEL 

1 NAB’EY MOKAJ: Rutz’ukik. 

Xtz’ukutäj  pe  re  tz’ib’atab’äl  winaqi’  amaq’,  ja  ri  RENAP,  re  jun  molojri’il  ri 
xtisamäj pa ruyonil, k’o saqil ch’ojib’al chuqa’ k’o ruwinaqilal pa taqanem tzij, re 
jun,  rusamajay  ri  amaq’  ri  ’akuhi’  k’o  chi  nto’on.  Ri  ruxe’l  ri  rusamajay  k’o 
armita, richin nub’än ri samaj jikib’an pa ruq’a’ k’o chi nuya’ jujun samajay pa ri 
jujun  tinamit  richin  ri  Iximulew,  tikirel  nuya’  chuqa’  ek’o  ri  samajay  ri  tikirel 
yesilox yeukwax akuchi’ k’atzinel  xab’icheke tinamit richin ri  Iximulew. 

2 RUKA’N MOKAJ. Rayb’äl. 

Ri RENAP xaxe rija’ ri jikib’an ri samaj pa ruq’a’ ri runuk’ik chuqa’ ri rucholajem 
ri winalilal, ri k’o chi nikitz’ib’aj ri jalajöj taq b’anob’äl pa ruwi’ ri ki k’ulal ri winaqi’, 
ri  rutzijol  ri  jalajöj  taq  ruwujil  ri  winäq  kan  pa  ralaxik    k’a  pa  rukamik,  achel  ri 
relesaxil ri ruwujil ri winäq, richin rub’anikil re samaj re xtukanuj jalajöj rub’eyal ri 
rusamaj  richin  xtitikir  xturelesaj  pa  rub’eyal,  chuqa’  xtuya’  ri  rucholajem  ri 
kitz’ib’axik. 

3 ROX MOKAJ. Ri Rub’anikil 
Ri rub’eyal re jun taqonem tzij re pa saqil cholajem xtokisäx pa kiwi’ ch’aqa chik 
ri yech’on pa ruwi re jun samaj re’ , we k’o man niq’ax ta xa nuya’ sachoj pa jun 
ka’i’  oxi’  re  rub’eyal  ya’on  pe  rik’in  chik  jun  taqanem  tzij  ,  k’o  chi  xtokisäx  ri 
jikib’an kan chupam re jun wuj re’. 

4  RUKAJ MOKAJ. Ri Rub’eyal Ri Rutz’ib’axik Bi’aj. 

Ri  rutz’ib’axik  b’i’aj  pa  RENAP  xtib’an  pa  jun  ütz  rub’eyal  ,  xtokisäx  jun 
rusamajixik  ri  wuj  ri xrikem pa  kematz’ib’  , ri  xtuya’  xa  jun  rucholajem tz’ib’atäl 
kichin ri winaqi’, chuqa’ ri kijachik pa kijujunal  toq neb’ekitz’ib’aj kan ri kib’i’ toq 
ye’aläx, nya’öx ri taqanem tzib’ kan xaxe wi re’ xtiya’on retal  GF, re majun jaloj
xtib’an chi re. Ri taqanem tz’ib’  xtiya’ox chi ke ri winaqi’  re majun jaloj xtib’an 
chi re  ri  jujun  taqanem  tz’ib’  ri  xtiya’ox chi  ke  ri  winaqi’  pa kijujunal    xtuk’waj  ri 
rajlab’al  ri  tinamital, ri  tinamit    akuchi’ xaläx wi.  Ri  taqanem  tz’ib’ kichin  ri  jujun 
tinamit chuqa’ ri tinamital re xtujikib’äx pa ri rucholajem samaj. 

Ri  jalajöj  rub’eyal  richin  rujikib’axik  ri    tz’ib’etal  kichin  ri  winaqilal,  xtiz’uk  ri 
runuk’ulem ri rutzijol ri kiwujil ri winaqi’ ri xtujikib’a’ ri RENAP. 

TANAJ II 

RI  SAMAJ  K’O  CHI  NUB’ÄN  RI  RUCHOLAJEM    KITZ’IB’ATAJIK  KIB’I’ 


WINAQI’. 

RO’ MOKAJ.  KATZINEL RUSAMAJ. 

Ri  RENAP    k’o  chi  nunuk’,  nuk’waj  rub’ey,  numol  ruchi’  chuqa’  nutz’et  pa 
rub’eyal  ri  samaj  richin  ri  rutz’ib’axik  ri  rub’eyal  kik’ulal  ri  winaqi’  chuqa’  ri 
kik’utb’al  ri  winaqi’  ri  ya’on  pe  rutzijol  pa  re  juntaqanem  tzij  re  chuqa’  ri 
rucholajem. 

RUWAQ MOKAJ *Ri samaj ri jikib’an chikiwach 

Ja re’ ri rusamaj k’o chi nub’an ri RENAP: 

a) Numöl ruchi, nunuk’, nub’än, nuk’waj rub’ey  nuya’ pa rub’eyal ri tz’ib’axkil ri 
jikib’an pa ruq’a’. 

b)  Rutz’ib’axik  ri  kalaxik,  ri  k’ulb’anem,  ri  jachonem,  ri  kamïk  chuqa’  ri  jalajöj 
rub’eyal  k’aslem  ri  nujäl  ri  kik’ulal  ri  winaqi’,  chuqa’  ri  kito’ik  k’ulal  ri  winaqi’, 
achel ri rusolik k’ayewal pa taqanem tzij,  ri nikina’ chi tikirel nitz’ib’äx  chuqa’ ri 
ch’aqa chik b’anob’äl ri nujikib’a’ ri taqanem tzij. 

c) k’o chi jantape’ rusamajin ri rub’eyal tz’ib’atälkib’i’ ri  winaqi’. Nijikib’äx xa jun 
b’ey ri rutz’ib’axik rutzijol ri kiwujib’al, chuqa’ pa ütz rutzijol ri kiwujib’al ri winaqi’. 

d.) Ruya’ik ri kiwujil pa konojel ri aj iximulew  chuqa’ ri yepe juk’an ya’ man e aj 
iximulew,  ri  chuqa’  ruya’ik  ruk’exel  ri  kiwujil  ri  winaqi’,  ri  kitz’ib’an  ki  b’i’  pa 
tz’itab’äl winaqi’. 

e) Kitz’ajik ri kiwuj ri toq nikitz’ib’aj kib’i’pa tz’itab’äl winaqi’. 

f) Rutaqik rutzijol pa Q’atoy Tzij Pa Ruwi’ Cha’onïk, kichin konojel ri nimawinaqi’ 
ri kitz’ib’an kib’i’, chuqa’ xtuya’ el ri jalajöj rutzijol xtik’utux pe chi re; 

g) Rusamajixik ri kitijonïk chuqa’ ri kitijoxik ri rusamajela’ re jun molojri’il re’; 

h)  Ruya’ik  chi  re  ri  ruchituy  q’atb’äl  tzij,  chike  ri  k’amöl taq b’ey  kichin  ri  potz’ 
chuqa’  q’atoy  amaq’,  ch’aqa  chik  rusamajay  ri  champomal  ri  ruya’on  q’ij  ri
rucholajem  winaqilal  amaq’  ­RENAP­  ri  rutzijol  ri xtikik’utuj  pa ruwi’  ri  kik’ulal  ri 
winaqi’, chuqa’ ri yetikir nikib’än, richin pa ruwi’ rutzijol ri kiwujil ri winaqi’; 

i) K’o chi nuchajij ronojel ri rutzijol ri k’o pa kiwujil ri winaqi’ chuqa’ ri ch’aqa chik 
rutzijol ri k’atzinel ri k’o kan pa tz’ib’atab’älb’i’aj  pa RENAP; 

j) Ruya’ik rutzijol ri k’o pa kiwujil ri winaqi’, ri ruyakon ri RENAP ri niya’ox rutzijol, 
xaxe taq ri rutzijol re’ xa richin nuya’ pa k’ayewal ri  winäq, ruma’ ri’ xaxe tikirel 
nya’ox  rutzijol  ri  rub’i’  ri  winäq  chuqa’  ri  ruka’n  rub’i’  ,  ri  man  tikirel  ta  niya’ox 
rutzijol  ja  re:  rajlab’al  ri  ruwujil,  ri  q’ij  alaxnäq,  ri  ruq’ijul  xkän,  we  ixöq,  achin, 
rachochib’al, rusamaj, rutijonïk,  rutinamital,  ruk’ulal, rachochib’al ri rachoch; 

k)  Ruya’ik,  runuk’ik,  rusamajixik  rutz’etik  ri  rub’eyal  ri  rucholajem  ri 
dactiloscópico,  richin  ri  rupaläj    chuqa’ ch’aqa  chik  ri  k’atzinel  richin  ri  rusamaj 
nub’än; 

l)  Xtuya’  rutzijol  pa  q’atb’äl  tzij    toq  k’o  winaqi’  man  pa  rub’eyal  ta  nikib’än  ri 
kiwujil  ja rije’ ri yepa’e chwäch re jun sujunïk nib’an; chuqa’ ; 

m) Nub’än pa rub’eyal ri ch’aqa chik rusamaj ri jikib’an pa ruq’a ruma ri taqonem 
tzij. 

*  Re k’o chi jantape’ niya’ox rejqalem  ja re e k’o pa kicholajem. F) chuqa’ ri j) 
ruma ri wujib’al ri k’o rajlab’al 1201­2006 chuqa’ 28 ­12 ­2007. 

*  Ri  rutz’etik  ri  cholna’oj  k)  ruma  ri  nab’ey  mokaj    richin  ri  jikib’anem  tzij  ri 
rajlab’al 23­2008 chuqa’ 17 ­05 – 2008. 

7 RUWUQ MOKAJ  Ruximïk Samaj. 

Richin  nub’än  ri  rusamaj,  ri  RENAP  k’o  chi  nuxim  rusamaj  kik’in  re  jalajöj  taq 
molaj samajay: 

a)  Q’atöy tzij pa ruwi’ cha’onïk 

b)  Ruch’ituy Champomal 

c)  Ruch’ituy  achk’ulamaq’ 

d)  Ri aq’omab’äl taq jay chuqa’ ri ichinal aq’omab’äl jay ri ye’ok chub’anïk ri 
rutz’ib’axik ri alaxïk chuqa’ ri kamïk. 

e)  Ruq’a’ raqäm q’atonem tzij. 

f)  Ruch’ituy Q’atb’äl tzij. 

g)  Ri q’atb’äl taq tzij ri e k’o pa Iximulew; chuqa’, 

h)  Ri jalajöj taq samajay  ri yesamäj pa ruwi’ri saqil ruch’ojib’al ri winäq  pa 
Iximulew.
TANAJ III 

8 RUWAQXAQMOKAJ.  RUNUK’ULEM 

a) E nima k’amöl b’ey; 

b) Nimak’amöl b’ey; 

c) Moloj ch’ob’onela’; 

d) Samajay ri ek’wayonrucholajem re samaj ; 

e) K’amol b’ey pa nuk’ samaj. 

Rub’elej Mokaj * ri Ek’amol b’ey 

B’eleje’ molaj.* Ri  E Nimakämöl B’ey. 

Ri e nimak’amöl b’ey jarije’ ri e uk’usayon ri nimaläj ru b’ey ri RENAP. Chupan 
re’ ek’o oxi’ winaqi’: 

a) Jun nimach’ituy Q’atoy tzij pa ruwi’ chaonïk; 

b) Ruch’ituy champomal; 

c)Jun winaq ri cha’on pe pa popoljay tinamil. 

Ri Q’atöy tzij pa ruwi’ cha’onïk xtucha’ chi kikojol ri q’atoy taq tzij ri jun xtuk’wan 
b’ey chuqa’ jun ruka’ ri xtito’on apo. 

Ri  ruch’itüy  champomal  xtucha’  jun  winäq  xtucha’  jun  winäq  richin  nto’on  apo 
chuqa’ jun xtito’on apo richin, re ka’i’ winaqi’  re xtikibän  kaji’ juna pa re samaj 
re,  tikirel  yekamulun  pa  re  samaj  wi  ri  ajpopi’  amaq’    xtikiya’  rutzijol  chi  ke 
konojel  ri  etamanela’  ri  nkirayb’ej  nikib’än  re  samaj  re’  re  rutzijol  nya’ox  juk’al 
lajuj q’ij richin ri etamanela’ nikiya’ apo ri kiwuj. We k’o jun k’ayewal nelesäx re 
samaj  re  ruma  jun  chike  ri  rub’eyal  re  k’o  pa  re  jun  taqanem  tzij  re’  ri  rajpopi’ 
amaq’ k’o chi nikikanoj jun ruk’exel re samajel re’. 

Ja  ri  ajpopol  tinamital  xtuya’  apo  chi  kiwa  konojel  ri  rujikib’axik  ri  jun  molaj    ri 
akuchi’  xkek’oje’  kan  oxi’  DIPUTADOS    richin  jalajöj  moloj  na’ojil,  ri  kisamaj 
nikib’än  ja  ri’  runik’oxik  chuqa’  rujikib’axik  ri  kiwuj  ri  etamanela’  xkiya’  apo  ri 
kiwuj. K’a ri’ nkiya’ apo  ri kib’i’ konojel ri xkik’utuj re samaj re chi kiwa’ ri k’amöl 
taq b’ey kichin ri rajpopi’ amaq’, richin ke ri’ nikijikib’a’  achike ri xkek’oje’ kan re 
rik’in  juch’unïk,  nik’oje’ kan ri  etamanel  ri k’ïy  juch’unïk xtuk’waj  ja  ri’  ri  nikanÄj 
kan rik’in ri samaj  ri to’onel ja ri xtuk’wan ri rukan rucholajem. 

*Mna  tikirelta  newatäj  kan  ri  taqonem  tzij  ri  k’o  pa  re  ru  tzijol  a)  Ri  rajlab’al  ri 
wujil 1201­2006 ri 28­12­2007.
RULAJ  MOKAJ. Ri Rajow axik. 

Ri,  winäq  xticha’ox  kan  pa  popol  jay  tinamital  k’o  chi  jikil  pa  ruwi’  re  nik’utux 
chire. 

a) Aj iximulew; 

b) Etamanel pa ruwi´, rub’anon chik pe re samaj ri’ lajuj juna’ 

c) Ruk’utb’en ri’ pa ruwi’ ri ützläj samaj nub’än. 

11 RUJULAJ MOKAJ. *Ri K’amöl B’ey. 

Xtok  k’amöl  b’ey  kichin ri enimak’amölb’ey  ri winäq  nimach’utuj richin ri  Q’atóy 


tzij  pa  ruwi’  cha’onïk.  Ri  na’oj  xtikijib’a’  k’o  chi  xtikiya’  chikiwäch,  man  xaxe  ta 
jun winäq ri nina’ojin. 

*Man tikirel ta nib’an ri mecholk’aslemalil, kuma ri wujil ri k’o rajlab’al 1201­2006 
el 28­12­2007 

RUKAB’LAJ  MOKAJ. Pa ruwi’ ri Molojri’il. 

Jikib’anem Tzij Richin Ri Rajpopi’ amaq’ 90­2005 

Ri peyonik kichin ri molojri’il ja ri k’amöl b’ey  xtib’anon re xtib’an pa taq wolajuj 
taq q’ij, chuqa’  tikirel  nib’an  moloj toq k’atzinel chuqa’  toq  nuk’utuj jun  chike  ri 
enimak’amöl b’ey chuqa’ toq man nik’ïs rutzijoxkil ri rucholajem moloj ja chi’ toq 
ri enimak’amól b’ey nikijikib’a’ chik kan jun moloj. 

13 RUROXLAJ MOKAJ.  Ri K’iyal chuqa’ Ri Juch’unïk 

Richin  nib’an  ri  molojri’il  k’o  ta  chi  e  k’o  ka’i’  ri  enimak’amöl  b’ey  (2).  Ri 
junmanaq xapon ta k’o chi nutäq ri ruk’exel. Ri toq ri jun nimak’amöl b’ey  man 
napon  ta  pa  ka’i’  moloj  chuqa’  man  jun  rutzijol  nuya’    re  nuk’ul  jun  q’alajitzij, 
chuqa’ ri tojb’alil xtikiya’ apo ri taqonem taq tzij. Chuqa’ k’o chi xtuya’ jun tojb’alil 
ri  kaq’o’  lajk’al  maq’uq’.  (Q  1000,00)    re  nuya’  ri  jujun  b’ey  man  napon  ta  pa 
moloj.  Ronojel  ri  nitzijox  ri taq k’o  jun  ruk’exel jun chike  ri  nimak’amöl  b’ey  k’o 
rejqalem ri man xapon ta pa moloj man tikirel ta nich’ojin pa ruwi ri na’oj jikib’an 
chik kan. Ruma ri’ k’o chi niya’ox rejqalem ri taqonem tzij. 

14 RUKAJLAJ MOKAJ. Ri Kajil. 

Ri  winaqi’  ri  enimak’amöl  b’ey  xtiya’öx  jun  kitojik  ri  pa  jujun  moloj  ri  akuchi’ 
xkek’oje’, ache’l nub’ij chupam ri taqb’al tzij.
15 RUWOLAJ MOKAJ  *Ri K’o chi nikib’än ri K’amól taq B’ey. 
Ja re’ ri samaj ri k’o chi nikib’än: 

a) Rusolik rujikib’axik ri rub’eyal nikik’utb’ej ki’ ri inaqi’ pa Iximulew; 

b)  Rutz’etik,  ruk’waxik  rub’ey  ri  runuk’ulem,  ri  rusolïk  ri  rusamajixik  ri  k’utb’äl 
winäqi’; 

c)  Rusamajixik  runimirsaxik  ri  rusamaj  ri  RENAP  richin  niq’i’öx  ri  rurayb’al 
chuqa’ ri rusamaj jikib’an pa ruq’a’. 

* d)  Ya’on Rutzijol ri Mecholk’aslemalil. 

* e) Kijikib’axik ri wuj ri nusöl ri runuk’ik ri jampe’ samajela’ chuqa’ ri kajil. 

f)  Kijikib’axik  ri  ximoj  samaj,  ri  nuk’  na’oj,  chuqa’  ch’aqa  chik samaj  ri  k’atzinel 
nixim kik’in jalajöj taq molaj wawe’ iximulew chuqa’ juk’an chik taq amaq’, richin 
k’a nub’Än ri samaj xa ke k’a ri’ xtuq’i’ ri rurayb’äl; 

g) Ruya’ik chuqa’ rujikib’axik ri rub’eyal richin xtib’iyin ri samaj pa ri tz’ib’atab’äl 
winaqi’; 

h) Retamaxik, ruma ri k’amöl b’ey, ri samajib’äl ri k’o kan chi rupam ri q’atanem 
tzij. 

i)  Rutz’etik    chi  ri  jalajöj  taq  molojri’il  ri  xtik’utux  jalajöj  taq  rutzijol  chi  ke,  to’ik, 
richin ri RENAP xtub’än ri rusamaj jikib’an pa ruq’a’ pa rub’eyal. 

j)  Rujikib’axik  ri  samaj  niya’öx  apo  pa  ruq’a’  ri  molojri’il,  chuqa’  ri  rub’eyal  ri 
rutojik  ri  k’atzinel  rutz’etik,  richin  rutz’etik  ri  ütziläj  kik’ulik  ri  winaqi’  nub’än  re 
molaj re’; 

k) Rujikib’axik ri nuk’samaj pa ruwi’ ri jarupe’ pwaq ntok chuqa’ ntel pa re molaj 
re’ k’o chi niq’axäx apo pa ruch’ituy pwaqb’äl. 

k) Aprobar el proyecto de Presupuesto de Ingresos y Egresos de la Institución y 
remitirlo al Ministerio de Finanzas Públicas; 

l) Ruya’ik q’ij chi re ri k’amöl b’ey pa jun wuj akuchi’ xya’öx kan rusolïk ri xtza’j 
kan pa jun  moloj, richin tikirel nuya’ ri rusamaj pa kiq’a’ rachib’il richin ri RENAP 
chuqa’ tikirel nuya’ re samaj re’ pa ruq’a’ jun etamanel pa ruwi’ q’atanem tzij; 

m) Ruq’atïk samaj chuqa’ ri rurayb’al pa ruwi’ ri jarupe’ winaqi’ nikitz’ib’aj kib’i’; 
richin  k’atzinel  rutzijol  ri  rub’eyal  ri  kik’ulal  ri  winaqi’  chuqa’  ri  jalajöj  rutzijol  ri 
winäq, chuqa’ ri rutz’ajik ri kiwujil ri winaqi’. 

m) Fijar las metas y objetivos en cuanto a la cobertura de inscripciones, sobre 
hechos y actos vitales relativos al estado civil, capacidad civil y demäs datos de
identificación  personal,  así  como  la  emisión  del  documento  personal  de 
identificación; 

n)  Ruk’ojlem  ri  tz’ib’atab’äl  winaqi’  pa  konojel  ri  tinamit  ri  akuchi’  xtiya’ox 
rusamajay ri RENAP, chuqa’ xkek’oje’ ri samajay ri xtijalalöx kilewal; chuqa’, 

o) Konojel ri na’oj ri samaj ri nuxim ri’ rik’in re molaj re’ chuqa’ richin runimirsaxik 
ri rusamaj k’atzinel nya’ox rejqalem; 

p)  Ja  ta  ri  RENAP  xtuya’  q’ij  chike  ri  jalajöj  taq  molaj  richin  xtikitz’et  ri  rutzijol 
kiwujil ri winaqi’  ri nuya’ rutzijol re xtiqil qa: 

a) Ri kib’i’ chuqa’ ri ruka’ kib’i’; b) taqanem tz’ib’ kichin ri jujun winaqi’; c) Ruq’ijul 
ralaxik  d);  we  ixoq,  we  achin  ;  e);  rachochib’al,  f)  ruk’ulal  ;g)  achike  nub’än, 
rusamaj,  rutijonïk  h)  ru’amaq’il;    i)  Ruq’ijul  ri  xkäm,  richin  rokisaxik  ronojel  re’ 
k’atzinel nya’öx rejqalem ri jalajöj taq q’atalem ri rutz’etik ri jikib’an chi rupam re 
jun q’atanem tzij re’; 

* Man tikirel ta nib’an mecholk’aslemalil ruma ri k’o  pa rutzijol d), ruma ri wujil ri 
k’o qajlab’al. 1201­2006 el 28­12­2007. 

*Xtun el pa rub’eyal p) ruma ri ruka’  mokaj 2, richin ri jikib’anem tzij 23­2008 ri 
17­05­2008. 

16 RUWAQLAJ  MOKAJ  Rutz’ukik Samaj. 

Ri etamanela’ ri enimak’amöl b’ey nikiya’ kan ri kisamaj toq nik’ulwachitäj jun chi 
ke ri nisöl qa: 

a) Toq neb’ek’ïs ri q’ij ri xjikib’äx ri samaj pa kiq’a’ toq xecha’ox kan; 

b) Ruma nikiya’ kan ri samaj, ruma yekäm 

c) Ruma xjikib’äx kan jun tojb’alil mak chikij, kuma ri q’atöy taq tttzij. 

d)    Ruma  man  ntz’aqät  ta  ri  ruch’akul  chuqa’  k’o  k’ayewal  rik’in  ri  tzaq’or,  re’ 
xaxe’ k’o chi ya’on pe rutzijol ruma jun aq’omanel ri jikib’an chi nub’än re samaj 
re’,  xaxe  tikirel  nya’öx  rejqalen  we  re  winäq  man  tikirel  ta  nisamäj  waqi’  ik’ 
chuqa’ we niya’öx pe rutzijol pa jun q’atb’äl tzij chi re etamanel re’ man tikirel ta 
nisamäj.
TANAJ IV 

RI K’AMÖL B’EY 

17 RUWUQLAJ MOKAJ. Ri K’amöl B’ey 

Ri K’amöl B’ey richin ri RENAP ja ri enimak’amöl b’ey yeya’on apo richin wo’o’ 
juna’, chuqa’ tikirel nya’öx apo ka’i’ mul. 

18 RUWAQXAQLAJ MOKAJ. Rajowaxik chi re. 

Ja re’ rajowaxik chi re ri winäq nok k’amöl b’ey richin ri RENAP: 

a)  Aj Iximulew; 

b)  K’o  ruwuj  akuchi  nub’ij  chi  etamanel  pa  ruwi’  nuk’lemalil  chuqa’  ruk’ulun 
tijonïk pa ruwi’ k’amöj b’ey molojri’il saqamaq’, k’amöj b’ey nimak’ayij; 

c) K’o pa kimolaj ri etamanela’; 

d) Tiq’alajin chi k’o retamab’al pa ruwi’ rusamajixik nuk’lemalil samaj; 

e) K’o chi rusamajin pe jun lajuj juna’ re samaj re’. 

19 RUB’ELEJLAJ  MOKAJ. Nimak’amöl B’ey. 
Ri  k’amöl  B’ey  richin  ri  RENAP , ja  ri’ ri  nimaläj  k’amöl  B’ey  pa  ruwi’ ronojel  ri 
molojri’ïl, pa ruq’a’ rija’ k’o rutz’etik chi pa rub’eyal nb’an chi re ronojel ri samaj 
k’o chi nub’än. 

20 JUK’AL MOKAJ. Rusamaj ri K’amöl B’ey. 
Ja re’ rusamaj ri k’amöl B’ey: 

a)  Nutz’ët  chi  pa  rub’eyal  tib’an  chi  re  ri  samaj,  achi’el  jikib’an  chupam  ri 
taqanem tzij; 

b) We k’o jun samaj k’atzinel rutzijoxik rij, k’o chi nuya’ apo chi kiwäch ri ch’aqa 
chik  k’amöl  taq  b’ey  richin  nkijikib’a  kitzij  pa  ruwi’  rusamajixik,  re’  tikirel  nuya’ 
apo pa tzij chuqa’ pa tz’ib’anïk; 

c) Nutaqej rub’anik ri njikib’äx pe kuma ri ch’aqa chik k’amöl taq b’ey; 

d)  Nk’oje’  pa  taq  kimoloj  ri  enimak’amöl  b’ey,  akuchi  k’o  rejqalem  rutzij,  xa  xe 
man  tikirel  ta  nub’än  wotar,  akuchi  chuqa’  ja  rija’  ri  ajtz’ib’,  yerutz’ib’aj  ri  retal 
moloj; 

e) Nunük’, nuk’waj b’ey, nutz’ët, ronojel ri samaj nub’än ri RENAP; 

f)  Nuya’  apo  chi  kiwäch  ri  enimak’amöl  b’ey  ri  rub’eyal  samaj  richin  nya’öx 
rutz’aqat  chuqa’  ronojel  ri  samaj  achi’el  nutaqej  ri  ruwaqxaq  mokaj  chi  re  re
taqanem  tzij  re’,  chuqa’  ri  nutaqej  ri  taqanem  tzij  pa  ruwi’  kipeyoxik  samaj 
chuqa’ ri kitojik; 

g)  Nuya’  apo  chwäch  ri  enimak’amöl  b’ey rucholajil  ri  pwaq  nok  pe  chupam  ri 
RENAP chuqa’ ri rokisaxik re pwaq re’, richin rujikib’axik; 

h)  Nuk’äq  kiwäch  ri  samajela’,  nujäl  ruwäch  kisamaj,  nuya’  q’ij  toq  k’o  nk’utüx 
chi re, nuq’ät tzij pa ruwi’ jun b’anoj, nuk’ül kiwuj ri samajela’ toq man nkajo’ ta 
chik yesamäj, ronojel nub’än pa rub’eyal nutaqej ri taqanem tzij; 

i). Yerujuch’ ri wuj akuchi njikib’äx richinaxik xa b’a achike wachinäq ri yek’atzin 
pa rub’anik ri samaj, xa xe k’atzinel chi re’ jikib’an chik pe kuma ri enimak’amöl 
b’ey; 

j)  Jantape’  nuxim  rusamaj  kik’in  ch’aqa  chik  molojri’ïl  pa  ruwi’  ri  kitz’ib’axik 
winaqi’ chuqa’ kiq’alajirisaxik ri winaqi’ chuqa’ molojri’ïl aj juk’an chik amaq’; 

k)  Nutäq  ruch’ob’ik  rukanoxik  toq  k’o  kiwuj  winaqi’  chuqa’  molojri’ïl  yesach, 
akuchi nub’ij kib’anikil ri winaqi’ chuqa’ ri molojri’ïl; ke ri’ chuqa’ numakuj ri winäq 
pa’äl pa ruwi’ ruchajixik re wuj re’, xtub’än pa rub’eyal nutaqej ri taqanem tzij; 

I) Ruq’atik tzij pa ruwi’ ch’aoj achi’el nutaqej ri taqanem tzij; chuqa’, 

m) Ronojel ri k’atzinel richin chi ri samaj nb’anatäj pa rub’eyal. 

21 NAB’EY RUKAK’AL MOKAJ. Ja re’ ruma nb’an jaloj. 
Ri  K’amöl  B’ey  richin  ri  RENAP  tikirel  nijal  kuma  ri  enimak’amöl  b’ey,  ja  re’ 
aruma: 

a)  We  xa  nrokisaj  ri  rusamaj  chi  ketzelaxik  ri  winaqi’,  xa  k’o  nirewaj,  k’o 
nreleq’aj, ronojel ri man ruk’amon ta chi re ri RENAP; 

b) We man aninäq ta nub’än chi re ri rusamaj; 

c) We xa xtiq’at ch’a’oj chi rij ruma ri q’atb’äl tzij; 

d) We xa k’o man ntikïr ta nub’än pa jun waqi’ ik’ ruma  metz’aqät pa ruch’akul 
jikib’an pe ruma jun aq’omanel, chuqa’ we ri q’atb’äl tzij rujikib’an pe chi majun 
samaj tiya’ox pa ruq’a’; 

e) Man nuq’i’ ta ri samaj k’o chi nub’än jikib’an kuma ri enimak’amöl b’ey achi’el 
rulewal ri samaj, rub’anik kiwujil ri winaqi’; chuqa’, 

f) We xa nupab’a’ apo ri’ nok pa cha’onïk richin rusamajel ri Saqamaq’. 

22 RUKA’N RUKAK’AL MOKAJ. Ruk’exel. 
Toq pa jun ruq’ijul man k’o ta ri K’amöl B’ey richin ri RENAP, jun chi ke ri k’amöl 
b’ey kichin ri samajay xtuk’wan ri b’ey, ja ri enimak’amöl b’ey xtijikib’an apo. We 
kan jumül nimalïx kan ri samaj ruma kamïk, ja k’a ri enimak’amöl b’ey xkecha’on
ri  winäq  achike  xtipa’e’  kan  chwäch  ri  RENAP,  richin  nuk’is  apo  ruq’ijul 
rajowaxik na, jun ik’ k’o richin nkanöx ruk’exel. 

TANAJ V 

JUN RUQ’A’ RAQÄN TO’ÖY KICHIN RI ENIMAK’AMÖLB’EY. 

23 ROX RUKAK’AL MOKAJ. Ri Ajpop Ch’ob’onela’. 
Ri Ajpop Ch’ob’onela’, jun ruq’a’ raqän nto’on richin ri enimak’amöl b’ey chuqa’ 
ri K’amöl B’ey, ja re’ ri winaqi’ xkek’oje’ chupam; 

a) Jun winäq cha’on pe kuma ri tz’ib’anela’ kichin ri jalajöj moloj na’ojil, re winäq 
re’ k’o chi rutz’ib’an rub’i’ chupam ri molaj na’ojil; 

b)  Jun  winäq  cha’on  pe  kuma  ri  k’amöl  taq  b’ey  kichin  ri  nimatijob’äl  e  k’o 
chupam ri Iximulew amaq’; 

c) Jun winäq cha’on pe kuma kimoloj ri nimak’ayij, chuqa’ ri tikonela’; 

d) Ri k’amöl b’ey richin ri Molojri’ïl Amaq’el pa ruwi’ ajilanem ­INE­; 

e) jun winäq cha’on pe kuma ri k’amöl taq b’ey richin ri molojri’ïl molöy tojb’alil ­ 
SAT­. 

Konojel ri e Ajpop Ch’ob’onela’ xtik’oje’ jun kik’exel. We k’o jun moloj man xtuya’ 
ta  apo  jun  winäq  richin  nkinük’  ki’  ri  Ajpop  Ch’ob’onela’  achi’el  jikib’an  kan, 
ch’aoj rejqalem chi re ri moloj ruma man nub’än ta apo 

24 RUKAJ RUKAK’AL MOKAJ. Rusamaj. 
Ja re’ rusamaj ri Ajpop Ch’ob’onela’: 

a) Nutz’ib’aj nuya’ rutzijol chi ke ri enimak’amöl b’ey chuqa’ chi re ri K’amöl B’ey 
richin ri  RENAP, pa  ruwi’  ri  samaj  man  ntikïr  ta  nk’achoj  apo,  ütz  xtuq’alajrisaj 
apo  ri  samaj  man  k’achojnäq  ta,  chuqa’  xtub’ij  apo  achike  ta  rub’eyal  nb’an 
richin nb’an ri samaj, chuqa’ akuchi ta nilitäj ri pwaq richin rusamajixik; 

b)  Ri  enimak’amöl  b’ey  chuqa’  ri  K’amöl  B’ey  richin  ri  RENAP’  xtikik’ulb’ej  pa 
ruwi’ xa b’a achike samaj xtib’an qa. 

c) Jutaqil xtunik’oj rusamaj najin ri RENAP. 

25 RO’ RUKAK’AL MOKAJ. Ruq’ijul xkek’oje’ ri Ajpop Ch’ob’onela’. 
Ri  xkek’oje’  chupam  ri  Ajpop  Ch’ob’onela’,  xkesamäj  kaji’  juna’,  xa  rik’in  wi 
yesamäj chupam ri moloj xeya’on apo.
26 RUWAQ RUKAK’AL MOKAJ. K’AMOJ B’EY. 

Ri  k’amoj  B’ey  chupam  ri  Ajpop  Ch’ob’onela’  ja  ri  winaqi’ e  k’o chupam  xke’ok 
chuwäch, xa xtikijalala’ ki’ juna’ juna’; nab’ey xtok kan ja ri k’o nïm rujuna’, k’a ri’ 
xtib’eqa pe. Ke ri’ chuqa’ xtib’an chi ke kicha’ik ri to’onela’, ri nab’ey, ri ruka’n, ri 
rox chuqa’ ri rukaj. 

27 RUWUQ RUKAK’AL MOKAJ. Kimoloj. 
Ri Ajpop Ch’ob’onela’ xtub’än jun moloj kik’in konojel, ri nab’ey samajel q’ij chi 
re ri jujun ik’, re’ jantape’ xtib’an, man k’atzinel ta nya’öx rutzijol chi ke. Ri k’amöl 
b’ey chuqa’ we oxi’ ruwinaq nkitz’ët chi k’atzinel nb’an jun moloj, tikirel yekipeyoj 
konojel ri kachib’il. Konojel ri e k’o chupam ri Ajpop Ch’ob’onela’, ko chi nya’öx 
jun  kito’ik  ruma  ri  jujun  b’ey  ye’apon pa  moloj,  xa xe  man tikirel  ta nik’o  chi  re 
kaji’  moloj  pa  jun  ik’.  Ri  to’ik  xtiya’öx  chi  ke  xtijikib’äx  chupam  ri  rub’eyal  ri 
taqanem tzij. 

28 RUWAQXAQ RUKAK’AL MOKAJ. Ri k’ojlem pa moloj chuqa’ toq majun 
k’ojlem. 
K’o  chi  ye’apon  chupam  ri  moloj  yeb’an.  We  ri  winäq  man  ntikïr  ta  napon 
chupam ri moloj, tuya’ rutzijol ka’i’ q’ij chuxe’ rub’anik ri moloj, richin ke ri’ noyöx 
ri  ruk’exel,  re  winäq  re’  k’o  chi  nk’oje’  pa  rub’i’  ri  winäq  man  xapon  ta.  We 
rojqalon  ri’  wo’o’  moloj  ri  winäq  man  napon  ta,  k’o  chi  nikanöx  achike  winäq 
nchapon re samaj  re’,  nya’öx  rutzijol  chi  re  ri  molojri’ïl xya’on  apo,  richin  ke  ri’ 
tuk’aqa’ ruwäch jun chik winäq richin nuk’is ruq’ijul jukib’an apo. 

29 RUB’ELEJ RUKAK’AL MOKAJ. Toq e k’o konojel. 
Toq e k’o e kaji’ winaqi’ k’o rejqalem ri moloj, tikirel nchap qa, xa xe k’atzinel chi 
k’o e  ka’i’  winaqi’ ri jikil  kik’ojlem  man e  k’o ta apo pa rub’i’ jun chik. Ronojel ri 
xtijikib’äx k’o rejqalem, xa xe k’atzinel chi e oxi’ nkitun ri kitzij. Chi re jujun moloj 
k’o chi xtib’an jun retal wuj, ri xtikijuch’ kan toq nik’is ri moloj. 

30 RULAJ RUKAK’AL MOKAJ. Ri man tikirel ta nb’an. 
Pa rub’eyal ri taqanem tzij, ri kach’alal ri e k’o chupam ri  enimak’amol, ri e  k’o 
chupam ri Ajpop Ch’ob’onela’, ri K’amöl B’ey pa ruwi’ kitz’ib’axik kib’i’ ri winaqi’, 
ri K’amöl B’ey pa ruwi’ kiq’alajrisaxik ri winaqi’, man tikirel ta xkesamäj chupam 
ri RENAP ruma xa kach’alal ki’, k’a xtik’o na ka’i’ juna’ chi rij rujachik ri kisamaj 
k’a ri’ tikirel xtiya’öx kisamaj. We k’o jun winäq xjikib’äx rusamaj, nq’alajin pe chi 
k’o re k’ayewal re’, man tikirel ta xtisamäj.
MOKAJ VI 

SAMAJAY RI AKUCHI’ XTIB’AN RE SAMAJ: 

31 RUJULAJ RUKAK’AL  MOKAJ:  Ruxe’l Kitz’ib’atab’äl Ri Winaqi’. 


Ja  ri  ruxe’l  kitz’ib’axik  kib’i’  ri  winaqi’  ja  ri’  ri  pa’äl  chwach  ri  rumolik  ronojel  ri 
rutzijol  ri  k’o  pa  tz’ib’atab’äl  winaqi’,  richin  rumolik  runuk’ik  ronojel  ri  k’atzinel 
nuyäk    nunik’oj  jantape’  chi  pa  rub’eyal  rub’anon chuqa’  yakäl  richin  ronojel  ri 
Iximulew.  Ruma  ri’  k’o  chi  xa  jun  ri  kitz’ib’axik  kib’i’  ri  winaqi’  chuqa’  k’o  chi 
ruya’on  ri  kitaqanem  tz’ib’  richin  nilitäj  pa  rub’eyal  re  wuj  re’  ,  chuqa’  k’o  chi 
nutäq ri rutzijol a kuchi’ k’atzinel, we niq’ax, man niq’ax ta ri kiwuj, richin nitz’aj ri 
kiwujil ri winaqi’ we manäq niq’ax ta xtitikirsäx el runik’oxik ri wuj e k’atzinel. K’o 
chi xtub’än tz’b’atanem winaqi’ kichin konojel ri xtikijikib’a ri enimak’amöl b’ey pa 
konojel  ri  tinamit    richin  ri  Iximulew,  chuqa’  ri  yeto’on  yek’utb’en  apo  pa  taq 
jalajöj samajay chuqa’ ri kitz’ib’axik konojel ri winaqi’ amaq’el; 

Xtik’oje’ pa ruq’a’ ri ruxe’l tz’ib’atanel kib’i’ ri winaqi’, ri k’o chi nub’än jun samaj 
pa kib’i’ konojel  chuqa’ ruma ri rusamaj ri nujikib’a’  re jun mokaj tzij re’ chuqa’ 
xtijikibäx ruma re jun samajib’äl re’. 

32  RUKAB’LAJ  RUKAK’AL  KAB’LAJUJ  MOKAJ.  Ri    Rajowaxik  che  ri 


Ruxe’l tz’ib’atanel Winaqi’. 

.Ri ruxe’l tz’ib’atanel Winaqi’  k’o chi k’o ronojel re nojowatÄj chi re. 

:a)  Aj Iximulew, tz’aqät chik rujuna’. 

b) K’o ruwuj akuchi nub’ij chi etamanel pa ruwi’ solch’ojinel. 

c) K’o chi rusamajin pe jun kaji’ juna’ re samaj re’. 

d) K’o chi etaman ri utziläj rusamaj rub’anon pe. 

e) Chuqa’ k’o chi niya’öx rejqalem ri ch’aqa chik ri k’o chupam ri rucholajem. 

33 RU’OXLAJ RUKAK’AL MOKAJ. Chikij Ri Tz’ib’atab’äl Winaqi’. 
Ri tz’ib’atab’äl winaqi’ ja ri jalajöj taq molaj ri kitunun ki’ rik’in ri ruxe’l tz’ib’atab’äl 
winaqi’,  ri  jikib’an  pa  kiq’a’  ri  rutz’ibaxik  ri  rub’eyal  ri  kik’ulal ri  winaqi’  chuqa’  ri 
yetikir nikib’än, chuqa’ ri ch’aqa chik rutzijol richin kiwujil ri  winaqi’ ri e alaxnäq 
pa  Iximulew  ,  chuqa’  rutz’etïk  ri  jalajöj  taq  tzij  nuk’utuj  re  jun  taqanem  tzij  re’ 
chuqa’  ri  rucholajem  ri  k’o.  konojel  re  samajay  re  xtik’oje’  pa  kiq’a’  jun 
tz’ib’atanel winaqi’, ri k’o chi xkeruk’ul konojel ri winaqi’.
34  RUKAJLAJ  RUKAK’AL  MOKAJ.  *Ri  Rajowaxik  chi  ke  Ri  Tz’ib’anela’ 
Winaqi’. 
Ri tz’ib’anela’ kichin ri winaqi’, ri ruya’on kan rutzijol par i jun mokaj ri xq’axkan, 
k’o chi k’o ronojel re rajowaxik chi ke. 

a) Aj Iximulew; 

b) K’o ruwuj akuchi nub’ij chi k’o rutijonïk pa ruwi’ Runik’ajal Tijonïk. 

c)  K’o chi etaman ri utziläj rusamaj rub’anon pe. 

e) Chuqa’ k’o chi niya’öx rejqalem ri ch’aqa chik ri k’o chupam ri rucholajem. 

* Re junmecholk’aslemalilre rutzijol  a) ri toq xek’o "juk’al wolajuj juna’", ruma ri 
wuj i k’o rajlab’al 1201­2006 el 28­12­2007 

35  RUWOLAJ  RUKAK’AL  MOKAJ.  Ri  Tikirel  Chuqa’  ri  Samaj  Ri  K’o  Chi 
Nikib’än RiTz’ib’anela’ Kib’i’ Ri Winaqi’. 

Ri Tz’ib’anela’kichin ri Winaqi’ ri xtzijox kan pa ri juk’al oxlajuj mokaj (33), pa re 
jun mokaj re nya’öx kan rutzijol ri tikirel  chuqa’ ri samaj k’o chi nikib’än. 

a) Rutz’etik chi pa rub’eyal xtib’an ri samaj kichin ri samajay tz’ib’atab’äl ri ya’on 
pa kiq’a’; 

b)  Kijuch’ik  ri  wuj  ri  yek’utux  kitz’ajik  pa    ri  samajay  .  Re  wuj  re’  xaxe  tikirel 
nuk’waj ri rutzijol kiwujil ri winaqi’ ri nuya’ pe ri kematz’ib’ ri k’o pa ruxe’l taqoya’l; 

c)  Ruya’ik  rutzijol  chi  re  ri  nimak’amöl  b’ey    chuqa’    chi  ke  ri  k’amöl    taq  b’ey 
richin  ri  RENAP  ri  k’ayewal  ye’ilitäj  ,  richin  nya’öx  rusolik  ,  ronojel  ri  man  pa 
rub’eyal ta rub’anon chuqa ri majun xya’óx kan rutzijol pa re jun taqonem tzij re’ 
chuqa’ ri pa rucholajem  rokisaxik; 

d) Nib’e’ akuchi’ nipeyox pa rub’i’ ri RENAP , pa  ri jalajöj moloj ri k’o rejqalem 
par  i  tinamit  ri  ya’on  pa  ruq’a’,  re’  k’o  chi  nuya’  rutzijol  chi  re  ri  ruk’amöl  b’ey; 
chuqa’, 

e) Josöl chik ri ya’on rutzijol pa ri taqb’äl tzij. 

36 RUWAQLAJ RUKAK’AL MOKAJ. Ri Rutz’ib’axik Kib’i’ Ri Amaq’el 
Ri ruxe’l tz’ib’atab’äl winaqi’, xtik’oje’ chupam ri molaj kichin ri amaq’el ja rije’ ri’ 
k’o chi xtikinuk’ kib’i’ ri nimawinaqi’, ja rije’ ri k’o kan ri samaj pa kiq’a’ chuqa’ k’o 
chi xtikiq’axaj re bi’aj re’ pa q’atöy tzij pa ruwi’ cha’onïk. 

*Xchojmisäx ruma ri nab’ey mokaj, Jikib’anem tzij 14­2006 chuqa’ ri 19­06­2006
*Man tikirelta nib’an ri mecholk’aslemalil re jun mokaj tzij re’, ruma ri wujil ri k’o 
rajlab’al 1201­2006 chuqa’ ri 28­12­2007 

37 RUWUQLAJ RUKAK’AL MOKAJ.  * Kamab’ey Cholajem 
Ri  samajay  ka’mab’ey  cholajem  ja  rija’ ri  nib’anon ri  kiwujil  ri  winaqi’,  re  xtuya’ 
rik’in rutzijol ruya’on pe ri tz’itab’ab’äl winaqi’, chuqa’ k’o chi xtunuk’ ri rokisaxik 
ri  junrub’eyal  pa  biométrico  chuqa’  ri  grafotecnia,  pa  kikusaxik  re  ka’i’  re’ 
k’atzinel niya’ox rutzijol ri k’o pa rucholajem. 

*Xchojmisäx  chik  jun  b’ey  ruma  ri  Rox  Mokaj,    ri  jikib’anem  23­2008  chuqa’  ri 
17­05­2008. 

38  RUWAQXAQLAJ  RUKAK’AL  MOKAJ.  K’amoj  B’ey  Pa  Ruwi’ 


Ruq’alajrisaxik B’anikil Winaqil 
Ri  K’amoj  B’ey  pa  ruwi’  ruq’alajrisaxik  b’anikil  winaqil  ja  ri’  ri  pa’äl  chwäch 
rutz’etik, rusolik ri kik’ayewal   konojel ri winaqi’, ruma ri ruxe’l nuk’b’i’aj winaqi’, 
man  xtirajo’  ta  xtutz’ib’aj  kib’i’  re  winaqi’  re’,  richin  ke  ri’  nukanuj  achike  ruma 
man nitz’ib’äx ta rub’i’ ri winäq  k’o chi nuya’ apo ruto’ik  richin nitz’ib’atäj rub’i’, 
richin nib’an re jantape’ k’o chi niya’öx rejqalem ri rucholajem. 

39 RUB’ELEJLAJ  RUKAK’AL MOKAJ.  K’amoj B’ey pa ruwi’ tijonïk. 
Ri K’amoj B’ey pa ruwi’ tijonïk ja ri’ ninuk’un ri kib’i’ ri winaqi’ ri jikib’an pa kiq’a’ ri 
kitijonïk konojel ri rusamajela’ ri RENAP, man tikirel ta we k’o jun ri man niya’ox 
ta  ri  rutijonik,  ri  kitijonik pa  ruwi’ ronojel  ri  k’ak’a  taq  na’oj  ja  ri  samaj  ri  k’o chi 
nikinuk’  pa  re  jun  ruq’a’ samaj  re’,  ruma  ri  k’atzinel  nikinuk’  jun  tijob’äl  akuchi’ 
niya’ox ri tijonïk pa ruwi’ runuk’ik kib’i’ winaqi’ pa Iximulew, xtinuk’ ri nimatijonïk 
pa  ruwi’  rucholikn  ri  RENAP.    Re  jun  k’amo  b’ey  re’  k’o  chi  nuya’  rejqalem  ri 
runuk’ulem samaj ri jikil chik. 

40 RUKAK’AL  MOKAJ. K’AMO B’EY 
Ri  ruxe’l  kitz’ib’atab’äl  ri  winaqi’    chuqa’  ri  jalajöj  taq  samajay  xya’ox  yan  kan 
rutzijol,  xtik’oje’  jun  kik’amöl  b’ey  ri  xticha’on  pe  ja  ri  nimak’amöl  b’ey  chuqa’ 
jikib’an  pe  kuma  ri  enimak’amöl  b’ey.  Ri  samaj  nikib’än  re  k’amöl  taq  b’ey  re’ 
man tikirel ta nijunamäx rik’in jun chik saqil samaj. 

Man  tikirel  ta  nuchop  kan  re  samaj  re’  jun  winäq  ri  k’o  pa  jun  molojri’il  richin 
cha’onïk  chuqa’  ri  ek’amöl  b’ey  pa  jun  moloj  na’ojil  chuqa  we  k’a  majani’  tik’o 
kaji’  juna’  tikib’än  re  k’a  ja  xsöl  qa.  Ri  k’amol  taq  b’ey  k’o  chi  kitijon  ki  pa 
nimatijob’äl  chuqa’ kib’anon chik pe ri samaj  nya’ox pa kiq’a’. Ri samaj k’o chi 
nikib’än ri k’amöl taq b’ey xtiya’ox rucholajem pa  ri cholsamaj. 

41 NAB’EY ROXK’AL MOKAJ.  Ri Kijalik. 
Ri k’amöl taq b’ey ri e k’o pa  samajay nik’an ri samaj chi ke ruma ri nimak’amöl 
b’ey, we yeqa chupam ri k’ayewal ri xya’ox kan rutzijol pa  ri juk’al jun mokaj, ri 
jikib’an kan pa re jun taqanem tzij re’.
TANAJ  VII 

K’AMOJ TAQ B’EY 
42 RUKA’N ROXK’AL MOKAJ. K’amoj B’ey pa ruwi’ Rukemïk Na’oj Chuqa’ 
Ajilanem. 

Ri  k’amöl  b’ey  pa  ruwi’  rukemik  na’oj  chuqa’  ajilanem  ja  rija’  ri  k’o  chi  nuk’waj 
rub’ey ri samaj nib’an pa ruwi’ ruyakik chuqa’ rusamajixik rutzijol nipe par i ruxel 
rutz’ib’atab’äl  winaqi’,    ri  nuya’  rutzijol  ri  kib’anikil  pa  k’ulal  ri  winaqi’  chuqa’    ri 
yetikir  yekibän we  k’o ch’aqa chik rutzijol richin nuk’utb’ej ri’ ri winäq. Nunuk’ ri 
samaj ri k’o chi nub’än apo ri RENAP, chuqa’ nuya’ rutzijol jampe’ samaj q’i’on 
chi  re  ri  nuk’un  ri  nib’an  chuqa’  k’o  chi  nunuk’  ri  ajilanem  ri  k’o  chi  niya’ox 
rejqalem. 

Richin ruchajixik ronojel ri yakäl, re junruq’a’ samaj re’ k’o chi nuya’ rejqalem ri 
ütz  kiyakik,  chuqa’  k’o  chi  nutz’et chip  a  ruwi’  re  xtinuk’  ta  jun  útz  ruchajixik ri 
akuchi’  xtiyaloj  man ta jun sachoj xtuk’waj  ri  runuk’ik re  jun rub’eyal  re’  k’o chi 
nijikib’äx chi xa pa jun samaj nik’achoj richin man janipe’ ta ramaj nuk’waj  richin 
ninuk’utuj  ronojel  pa  RENAP,  chuqa’  k’o  chi  nutz’et  chi  xtiya’ox  ta  rejqalem  ri 
rucholajem ri samaj nib’an. 

43 ROX  ROXK’AL MOKAJ. K’amöl B’ey Pa Ruwi’ To’ïk Pa Q’atb’äl Tzij. 

Ri k’amöl b’ey pa ruwi’ to’ïk pa q’atb’äl tzij ja re jun ruq’a’ samaj re k’o chi nto’on 
pa ruwi’  ri  samaj  jikib’an  pa ruq’a’  ruma  ri  rub’eyal  chuqa’  rucholajem ri  samaj 
nib’an pa RENAP, xaxe’ pa ronojel  k’o chi niya’ox rejqalem ri rucholajem. 

44 RUKAJ ROXK’AL MOKAJ. K’amoj B’ey. 

Ri  k’amoj  B’ey  re  junruq’a  samaj  ri  k’o  chi    nunuk’  chuqa’  nusamajij  ri  samaj 
nirajo’ ruk’waxik rub’ey  ja re’ nikib’ij apo chi keri e k’amöl B’ey richin ri RENAP, 
ja k’a ri nimak’amöl b’ey  nib’in apo ri rub’eyal chuqa’ ri samaj nib’an  richin ri ki 
chajixik ri samajela, ri rupwaqil chuqa’ ri rusamajib’al. 

45 RO’O ROXK’AL MOKAJ. K’amöj B’ey Nuk’ajil. 

Ri k’amöj b’ey nuk’ajil ja ri jun ruq’a’ samaj ri k’o chi nuk’waj rub’ey par i rub’eyal 
richin rusolik ri rupwaqil chuqa’ ruk’ajil  ri k’atzinel nib’an  chuqa’ nuchojmirisaj ri 
rokisaxik ri pwaq, k’atzinel nya’ox rejqalem ri rucholajem ri k’o pa ri taqanem tzij. 

46.  RUWAQ  ROXK’AL  MOKAJ:  K’amo  B’ey  Pa  Ruwi’  Rusamajixik  Pa 
Samajay. 

Ri K’amoj B’ey  richin ri Samaj Nib’an qa pa RENAP.pa re jun ruq’a’ samaj re’ 
k’o chi nitz’et ri runuk’ulem samaj pa ruwi’ ruchajixik ri samaj nikib’än ri  k’amöl 
taq  b’ey  richin  ri    RENAP  chuqa’  ruchajixik  ri  samaj  nikib’än  richin  niya’ox
rejqalem  ri  rucholajem  ri  taqanem  tzij,  richin  rub’anikil  re  jun  samaj  re’  k’o  chi 
niya’ox rejqalem ri runuk’ulem ri taqanem tzij. 

47 RUWUQ ROXK’AL MOKAJ. Rajowaxik chi re jun k’amöl B’ey. 

Ja re’ ri rajowaxik chi ke ri winaqi’ ri nikajo’ ye’ok k’amöl taq b’ey. 

a) Aj Iximulew 

b) K’o pa kimolaj ri etamanela’ 

c) K’o chi rusamajin pe jun kaji’ juna’ re samaj re’. 

d)  Tiq’alajin  chi  k’o  retab’al  pa  ruwi’  re  samaj,  chuqa’  etaman  ri  utziläj  samaj 
nub’än; 

Chuqa’ ch’aqa chik ri k’o pa  ri rucholajem re jun taqanem tzij re’. 

TANAJ VIII 

48 RUWAQXAQ ROXK’AL MOKAJ.  Nuk’ulem Pwaqil 

Ri rub’eyomÄl ri RENAP ja ri champomal niya’on pe: 

a) Ri pwaq ninuk’ rokisaxik pa jun juna’ richin ri RENAP ja ri par i pwaq richin ri 
champomal ntel wi’. 

b) We k’o jun ruwi’ pwaq niya’ox ruma ri champomal. Re richin nusamajijqa pa 
ri moloj. 

a) Ri pwaq ri nimol ri toq ri winaqi’ nkelesaj ri ki wujil, relesaxik rutz’ajik jun wuj, 
ronojel ri wuj ri tikirel yerutz’äj re RENAP ri rajil nik’oje’ kan pa  ri jujun samajay. 

b)  Ri  to’ik,  ri  niya’öx  apon,  ri  sipanïk,  ri  rujalik  rokisaxik  ri  pwaq  chuqa’  rik’in 
wachinäq    ri  nkiya’  apo  ri  jalajoj  winaqi’,  molojri’il  aj  iximulew  chuqa’  ri  winaqi’ 
yepe’  juk’an  ya’  wawe  ntok  ronojel  ri  to’ik  ya’on  pe    re  man  tikirel  ta  niq’at  ri 
rokisaxik. 

Ronojel ri pwaq xya’öx yan qa rutzijol ja’ rik’in re’ xtisamäj ri RENAP, chuqa’ ri 
pwaq nya’öx pe chi re ruma ri ruk’ajil amaq’ ri man nokisäx ta pa ramaj jikib’an 
rokisaxik. 

49 RU B’ELEJ ROXK’AL.  Ri ruk’ajil Pwaq. 

Ri samaj pa ruwi’ ruk’ajil rupwaq ri RENAP ja ri e k’amöl b’ey  yeya’on rutzijol pa 
saqil  ruch’ituy    ajpwaq,    richin  ke  ri’  nya’ox  pa  ronojel  ri  ruk’ajil  rupwaq  ri 
Iximulew Saqamaq’, pa Jujuy juna’.
TANAJ IX 

Ri Ruwujil jun winäq 

50 RULAJ ROXK’AL MOKAJ. Ri Ruwujil jun winäq 

Ri ruwujil  jun winäq ri tikirel nokisäx pa rutz’ib’axik pa rub’ixkil DPI. Re jun wuj ri 
tikirel  nya’ox  rutzijol  pa  saqil,  xa  kan  xaxe  wi  ri  rajaw  tikirel  nokisan  chuqa’ 
nuk’wan man tikirel ta nuk’waj chik el jun winäq. Konojel ri aj Iximulew chuqa’ ri 
aj  b’ij  amaq’  ri  tz’aqät  chik  kijuna’  (18  años)  aftas,  ri  kitz’ib’an  chik  kib’i’  pa 
RENAP, rije’ tikirel chuqa’ k’o chi nikik’uj ri kiwujil pa RENAP,  ruma re wujil re’ 
xa kan xaxe’ wi re’ ri tikirel xtokisäx ri akuchi’ xkeb’e wi chuqa’ achike na jun ki 
wuj  nib’an  ruk’ojlen  ja  re  kiwujil  nab’ey  xtik’utux  pe  ruma  ke  ri’  jikib’an  pa 
taqonem  tzij.  Ruma  ja  re’  chuqa’  nkokisaj  ri  winaqi’  ri  toq  nikiya’  kijuch’  richin 
kicha’ik ri champomal. Ri taqb’äl tzij  ja ri’ xtiya’on rejqalem re DPI. 

51 RUJULAJ ROXK’AL  MOKAJ.  *Ri Rajil ri Ruwujil ri Winäq.. 

Ri Rajil ri Ruwujil ri Winäq xtikijikib’a’ ri ek’amöl be; chuqa’ ri molaj taq winaqi’ ri 
xtikiya’  rutzijol  ri  ek’amöl  b’ey  pa  RENAP  ri  Manjón  kipwaq  richin  nkitoj  ri  ajil 
rejqalem ri DPI, re k’o chi niya’öx ri kiwujil majun rutojik nikib’än. Ja k’a ri taqb’Äl 
tzij xtib’anon ri achi ke ri k’atzinel xtib’an. 

*    Man  tikirel  nib’an  ri  mecholk’aslemalil,  kuma  ri  wuj  ri  k’o  rajilab’al  1201­ 
2006chuqa’ 2888­12­2007. 

52 RUKAB’LAJ  ROXK’AL  MOKAJ. Ri Rokisaxik. 

Konojel ri Aj Iximulew k’o chi nikik’waj ri kiwujil chuqa’ ri aj juk’an ya’ ri ek’Äs pa 
rulewal ri Iximulew, ri rokisaxik xtikanäj kan pa ruq’a’ re jun taqanem tzij, chuqa’ 
ri taqb’Äl tzij  we k’o ch’aqa chik ri nuya’ rejqalem ri rokisaxik. 

53  Roxlaj  ROXK’AL.  MOKAJ  *  Rutz’ajik  ri  Ütziläj  Rokisaxik  Pa  Rub’eyal 
chupam ri wujil. 

Ri  kiwujil  ri  winaqi’  ri  rutz’ajik  xtisamajix  pa  jun  rub’eyal  ri  akuchi’  majun  jun 
winäq  ri  xtitikir  xtujäl  ri  tz’ib’  k’o  chwäch  chuqa’  man  tikirel  ta  jun  chik  winäq 
xtirokisaj  jun  wujil  ri  man  richin  ta.  Ri  runimilen  chuqa’  ri  rub’anikil  xtitz’et  chi 
junan ta rik’in ri kiwujil ri aj juk’an taq ya’  achel ri ANSI/NIST,ANSI/INCITS,ISO, 
chuqa’  ri  taqanem  tzij  ri  nisamajix  pa  ICAO  re  wuj  re’,    ruma  majun  ch’ojinïk 
xtuk’ama’  pe  ri  rokisaxik,  ri  samajib’äl  khoisan  akuchi’  nib’an  pe,  chuqa’  ri 
rub’eyal  nib’an  k’o  chi  jikil  ri  rub’anikil  chi  man  tikirel  ta  xtijal  ri  rutzijol  ri  winäq 
chwäch. 

Ri  ruchojmisanïk  xb’an  ruma  ri  Rukaj  Mokaj,  ruma  ri  jikib’anem  tzij  23­2008 
chuqa’ ri 17­05­2008.
54 RUKAJLAJ ROXK’AL MOKAJ. Nk’utb’en awichin 

Richin  nikik’utb’ejki’  ri  winaqi’  xa  b’ikuchi’,  majun  junk’amöl  b’ey  q’atöy  tzij, 
majun winäq xtuk’utuj jun chik we man j ata ri kiwujil ri ruya’on ri RENAP, chuqa’ 
man tikirel ta nik’an kan chi ke ri kajaw ruma jantape’ k’o chi kik’wan ri akuchi’ 
yeb’e’ wi’. 

55 RUWOLAJ ROXK’AL. Wujil Nk’utb’en Awichin  chuqa’ ri etal tz’ib’. 

Ri wujil nk’utb’en awichin  ­DPI­, RE NYA’ÖX CHI KE KONOJEL RI AJ Iximulew 
ri  e  alaxnäq  pa  Iximulew  chuqa’  ri  man  e  alaxnäq  ta  pa  rulewal  ri  Iximulew 
chuqa’ ri winaqi’ e aj juk’an ya’ ri ek’äs pa iximulew , pa re jalajöj rub’eyal re’. 

a) Ri aj Iximulew ri e alaxäq pa rulewal ri Iximulew, kan ja ri taq xtz’ib’A¨x kib’i’ 
richin kalaxik k’o kan pa  ri tz’ib’atab’äl winaqi’; 

b) Ri aj juk’an ya’ ri k’o chik kijayul, kan ja ri taq niya’ox ri kiwujil ruma K’amajay 
pa ruwi’ jalpakinem, we k’o re rutzijol  nya’öx ruma’ ri k’amöl b’ey che ri RENAP 
richin  ke    ri’  tikirel  nikitz’ib’aj  kib’i’  pa  tz’ib’tab’äl  winaqi’,  xaxe  ri  kiwujil  DPI 
xtiya’óx k’o chi jun chik nawi’ ri rub’onil; 

C) Ri winaqi’ ri xkib’än yan qa che riwujil chi e aj Iximulew jampe toq rije’ xtikib’ij 
chuqa’  xtiya’ox  ri  kiwujil  pa  tz’ib’atab’äl  winaqi’  ri  akuchi’  e  k’o  wi’.  Pa  re  oxi’ 
rub’eyal tz’ib’an kan k’atzinel chi niya’ox chuqa’ ri etal tz’ib’ richin nikik’utb’ej ki’ 
re  man  tikirel  ta  nidal  k’a  taq  nikäm  ri  winäq,  kan  ja  wi  re’  ri xtiya’on  rutzijol  ri 
nuk’utb’ej ri’ ri winäq. 

56 RUWAQLAJ ROXK’AL MOKAJ. *Ri Xtitz’aj chwäch ri Wujil. 

Ri wujil richin nuk’utb’ej ri’ ri winäq ­ DPI ­, k’o chi nuk’waj ri rachib’äl ri rupalÄj ri 
winäq ri rujolon k’o chip a saqil k’o wi. Re nelesäx che ri winäq , chuqa’ k’o chi 
ruk’wan re jalajoj ka’al: 

a) Iximulew, Amaq’, Nik’asetul. 

b). Ri Rub’i’ ri Tz’ib’atab’äl Winaqi’ 

c) Ri Rub’i’ ri wujil ri Nk’utb’en kichin ri winaqi’ ­ PDI ­; 

d) Ri etal tz’ib’ ri xya’öx chi re ri winäq ri rajaw ri wujil. 

e) Rub’i’  chuqa’ ri ruka’n rub’i’ ri rajaw ri wujil; 

f) Rutzijol we achin, we ixöq; 

g) Ri lewal chuqa’ ri rajlab’al q’ij xaläx 

h) Rutzijol rub’eyal ruk’ulal ri winäq; 

i) Rujuch’ ri winäq;
j) Ruq’ijul ruk’aslemal ri wujil; 

l) Ri rutinamital 

m) Ri rachochib’al ri winäq , ja ri’ ri xtiyake’  kan chuqa’ xtipe’ chwäch ri rutzijol 
wuj. 

* Xelesäx el ri k’o pa re jun rutzijol re’ k) ruma ri  ro’o mokaj. Chi rij ri jikib’anem 
tzij 23 – 2008 chuqa’ ri 17­05­2008. 

*Xchojmisäx  ruma  ri  m)  pa  ri  ruwaq  Mokaj,  chi  rij  ri  jikib’anem  tzij  23­2008 
chuqa’ ri 17­05­2008. 

57 RUWUQLAJ ROXK’AL MOKAJ. Kiwujil Ak’wala’. 

Ri wujil richin nkik’utb’ej ki’ ri ak’wala’ re jun wuj ri ntel pa saqil, chuqa’ xaxe’ ri 
rajaw nuk’wan man tikirel ta nrokisaj jun chik winäq, k’o jaloj ri xtuk’waj richin k’o 
kikojolil ri kib’anikil rik’in ri kichin ri nimawinä, xaxe re’ xtijikib’äx kan  chupam ri 
taqb’äl tzij. 

58  RUWAQXAQLAJ  ROXK’AL  MOKAJ.    Ri    Xtitz’aj  Chwäch  ri  wujil  ri 
Ak’wala’. 

Ri PDI kichin ri ak’wala’, chuqa’ xtitz’aj chwäch ri xya’ox kan rutzijol pa  ri  kak’al 
waplajuj  mokaj (56) pa re jun taqonem tzij re’, xaxe man xtiya’ox ta rejqalem ri 
k’o pa i) chuqa’ ri k). 

59  RUB’ELEJLAJ  ROXK’AL  MOKAJ.    Rutz’ajik  Rub’eyal  Ruchajixik  ri 


kiwujil ri Ak’wala’. 

Xtitz’aj  rik’in    samajib’äl  ri  man  tikirel  ta  nidal  chuqa’  nitz’aj  chik  qa  jun  rutzijol 
chwäch.  Richin  ke  ri’  ri  ak’wal  majun  xtijalon  ri  rub’i’,  ri  runimilen  chuqa’  ri 
rub’anikil  k’o chi niq’i’öx ri rub’eyal b’aník kiwuj ri winaqi’ aj juk’an ya’, achel re’ 
ANSI/NIST,  ANSI/INCITS,  ISO  chuqa’  ri  taqb’äl  tzij  ri  nokisäx  pa  ICAO,  re  jun 
rub’anikil wuj re’ man chanin ta xtiretzetäj toq xtiya’ox pe. 

Ri  samajib’äl  nokisäx  chirub’anikil,  chuqa’  ri  rub’eyal  nib’an  chi  re’,  k’o  chi  jikil 
chi man xa b’icheke ta nib’anon jun ruk’exel, chuqa’ nrokisaj man pa rub’eyal ta. 

Ri  ruchojmisanïk  xb’an  ruma  ri  ruwuq  Mokaj,  ruma  ri  jikib’anem  tzij  23­2008 
chuqa’ ri 17­05­2008.
60 ROXK’AL MOKAJ. Rajow axik ri Etal 

Xaxe tikirel nitz’aj ri wujil  majun etal chwäch, toq ri winäq man tz’aqät ta konojel 
ruwi’  ruq’a’,  chuqa’  manaq  xtik’utux  ri  rujuch’  toq  ri  winäq  man  ntikir  ta  nusik’ij 
wuj, chuqa’ toq ri winäq man ntz’aqät ta ri ruq’a’ richin nub’än ri rujuch’. 

61 NAB’EY RUKAJK’AL MOKAJ.  Ri Ruya’ik ri tz’ib’ Etal. 

.Ri tz’ib’ etal kichin ri Jujuy winaqi’ ja re’ ri xtik’atzin richin ri winäq  man k’ayew 
ta nilitäj ri rub’i’ ruma ri saqamaq’ richin xab’icheke na ri k’atzinel, re xtokisäx chi 
eqal pa konojel ruq’a’  ri saqamaq’, ja’  ta re’ ri jun ajlab’äl  xtik’utb’en ri winäq, ri 
akuchi’  k’o  chi  xtuk’waj  jun  rucholajem    re  jun  ajilab’äl  re’  xtok  el  pa  konojel 
rub’eyal ri nuk’utb’ej chuqa’  ri saqil taq  yakik  pa jun wo’o juna’ k’o chi k’o chik 
re samaj re’, re q’ij re najiläx kan ja taq xya’öx rutzijol re jun taqanem tzij re’. 

62 RUKA’N RUKAJK’AL MOKAJ.  Ruk’exel. 

Ri RENAP xtuya’ ruk’exel ri  Wujil k’utb’äl winäq we re wujil re xsach, xeleq’äx, 
xrijix.  Ri  ruk’exel  k’o  chi  junam  ri  rub’anikil  rik’in  ri  nab’ey  wujil,  xaxe  k’o  chi 
niya’öx  el  rutzijol    par  i  wuj  chi  re  jun  ruk’exel.  Ri  ruk’utuxik  tikirel  nib’an  pa 
bicheke na  samaj pa taqoya’,  ri k’o pa ri rub’eyal ri taqb’äl tzij. 

63 ROX RUKAJK’AL MOKAJ.  *Rokisaxik . 

Ri  wujil  k’utb’äl  winäq  ­PDI­  xaxe  tikirel  nokisäx  lajuj  juna’    (10)  we  ri  winäq 
majun  jaloj  nub’än  pa  ruwi’  ri  rub’anikil  ri  ruk’ulal,  chuqa’  ri  nitikir  nub’än,  we 
majun jaloj rub’anon che ri rub’i’ chuqa’ we man jun rujalon ri titzu’n ruma ta jun 
k’ayewal ruma jun yab’il  rik’in b’a’ ruma jun chik ri nb’anatäj pa  ri k’aslemal. Ri 
toq  nik’ulwachitäj  re’  ri  RENAP    nuya’  jun  k’ak’a’  ruwujil  ri  winäq  –DPI­  TOQ 
XEK’O YAN RI LAJUJ JUNA’ (10), PDI majun chik rejqalem. Ma jun chik nik’ul 
ta xab’ikuchi’. 

Ri ruchojmisanïk xb’an ruma ri ruwaqxaq Mokaj, ruma ri jikib’anem tzij 23­2008 
chuqa’ ri 17­05­2008. 

64 RUKAJ RUKAJK’AL MOKAJ. Rujalik. 

Ri  toq  nik’is  ruq’ijul  ri  nuya’  rutzijol  ri  jun  mokaj    xq’ax  kan  ri  wujil  ri  nik’utb’en 
kichin ri winaqi’ – DPI – k’o chi nijal, xaxe ri winaqi’ ri k’o chik oxk’al lajuj kijuna 
(70) re manaq chik nijal ta ri kiwujil ruma manaq chik nik’is ri kiq’ijul, we k’o jun ri 
ya’on  pe  rutzijol  pa  juntaqanem  tzij    chuqa’  ri  toq  nich’ob’  chi  k’atzinel  nib’an 
ruk’exel. 

65 RO’O’ RUKAJK’AL. Ninab’eysäx Ruk’utuxik 

Konojel ri k’ajola’ ri  kik’ison chik ri wuqlajuj  kijuna’ (17) , tikirel nikik’utuj ri DPI, 


xaxe’ re kiwujil re xtiya’ox chi ke toq xtikik’is ri waqxaqlajuj kijuna’ (18 )
66 RUWAQ RUKAJK’AL MOKAJ.  Achsamaj 

Konojel ri winaqi’ k’o ri ki’achsamaj richin nikiya’ rutzijol pa RENAP  we nikijäl ri 
kijayul chuqa’ ri kachochib’al chuqa’ ronojel  ri nuya rutzijol ri rub’eyal kik’ulal ri 
winaqi’ chuqa’ ri yetikir nikib’än chuqa’ ch’aqa chik ri nuya’ rutzijol ri winäq. 

Re  jun  achsamaj  ri    k’o  pa  ruq’a’  K’ama  B’ey  kichin  ri  potz’i’  chuq’a  ri  ajlab’al 
richin ri Iximulew, k’o chi niya’ox rutzijol pa RENAP, richin nichojmirisäx ri kika’äl 
ri  amaq’el,  ri  winaqi’  ri  e  k’o  chuqa’  ri  manaq  e  k’o  ta  chik  pa  re  jalajöj  taq 
molojri’il, ruma ri’, ri k’amöl taq b’ey  pa ruwi’ q’atoy amaq’ k’o chi nikiya’ rutzijol 
pa wolajuj q’ij (15) ri winaqi’ ri ruma jun tojb’alil mak man tikirel ta nikiya’ kina’oj 
pa ruwi’ jun  moloj na’ojil. 

TANAJ X 

Ri Rutz’ib’axik Bi’aj Pa  Ri Tz’ib’atab’äl Winaqi’. 

67 RUWUQ RUKAJK’AL MOKAJ. Ri Tz’ib’atab’äl Winaqi’. 

Ri  kitz’ib’atab’al  winaqi’  re  junsamaj  ri  nib’an  pa  saqil,  chi  re  ntz’ib’äx  wi  ri 
rub’eyal ri kik’ulal ri winaqi’ chuqa’ ri yetikir nikib’än chuqa’ ri ch’aqa chik rutzijol 
ri  k’atzinel  nuya’  rutzijol  ri  winäq;  ri  taqb’äl  tzij  xtijikib’a’n  ri  samaj  xtib’an  pa re 
jun mokaj re’. 

68 ROX  RUKAJK’AL  MOKAJ. Achsamajil 

Ri  rutz’ib’axik  ri  ri  rub’anikil  ri  winäq  chuqa’  ri  rub’eyal  ruk’ulal,  ri  ntikir  nub’än 
chuqa’ ri ch’aqa chik, chuqa’ ri jaloj nikib’än pa kik’aslem ri winaqi’ k’o chi nikiya’ 
rutzijol  pa    ri  tz’ib’atab’äl  winaqi’.  Majun  achike  ta  tikirel  nikiq’ät  jun  winäq  ri 
nuya’  rutzijol  jun  jalöj  ri  xk’ulwachitäj  pa  ruk’aslem,  ri  rutz’ib’axik    pa  jun 
tz’ib’atab’äl winäq re man jun rajil ri toq nib’an chupam ri ramaj jikib’an. 

69 RUB’ELEJ RUKAJK’AL MOKAJ.  Ri toq man Natz’ib’aj ta Ab’i’ 

Ri toq man natz’ib’aj ta ab’i’  pa tz’ib’atab’äl winäq , nuya’ k’ayewal pa ak’aslem; 
ruma  man  jun  niya’öx  ta  ri    awujil  richin  nak’utb’ej  awi’  chuqa’  man  tikirel  ta 
nitz’aj jun awuj we nik’atzin ri yeruya’ ri RENAP. 

70  RULAJ  RUKAJK’AL  MOKAJ.    Rutz’ib’axik  B’i’aj  Pa  Tz’ib’atab’äl  Kib’i’ 


Winaqi’. 

Nkitz’ib’aj kib’i’ pa tz’ib’atab’äl winäq : 

a) Ri alaxik ri majani’ nek’o ri juk’al lajuj q’ij. (30) 

b) Ri k’ulb’ik chuqa’ ri winaqi’ ri choj nikitun ki’ pa k’ulaj; 

c) Rutzijol ri jun winäq toq nikäm;
d)  Ri  rusolik  ri  Q’atoy  Amaq’  ri  nuya’  rutzijol  ri  manaq  k’o  ta  chuqa’  ri  kamik 
ninab’ex apo; 

e)  Ri  tojb’alil  mak  ri  nikiya’  rutzijol  we  jun  winäq  man  tikirel  ta  nuk’waj  rub’i’  ri 
Iximulew ri k’amól b’ey chuqa’ ri wuj ri nuya rutzijol re jun tojb’alil mak; 

f)  Ri rusolik k’ayewal ri nuya’ rutzijol chi ri k’ulanem  ya’on rutzijol  man qitzij ta 


chuqa’ ri tunuj pa k’ulaj, ri jachik pa rub’eyal chuqa ri rusolik ri jalajöj  k’ayewal; 

g)Ri jaloj kichin ri b’i’aj chuqa’ ri rutzijol ri nuk’utb’ej ri winäq. 

h) Ri solb’en tzij ri nuya’ rutzijol rujuna’ ri winäq. 

i) Ri kiq’alajunem kalk’wal ri winaqi’. 

j) Ri taq jun winäq nukochij jun ak’wal; 

k) Ri b’anob’äl man pa rub’eyal ta pa jun k’ulanem; 

l) Ri tojb’alil mak  ri man pa rub’eyal ta ri rutzijol rub’anikil ri winäq. 

m) Ri winaqi’ yepe’ juk’an ya’ ri k’o kijayul pa Iximulew. 

n) Ri solb’en tzij ri nuya’ rutzijol chi re winäq k’o k’ayewal rilon pe pa jampe na 
ruq’ijul; 

o) Ruya’ik rutzijol chi ri winäq xel kan, xuya’ kan  ri chajinem rub’anon pe; 

p) Ri rutzijol ri  k’ayewal richin junsachoj chuqa’ we ri winäq xtikir chik xuyäk ri’ 
pa ruk’aslem; chuqa’, 

q)  Ri  jalajój  taq  b’anikil  k’aslem  ri  nujäl  rub’eyal  ri  kik’ulaj  ri  winaqi’  chuqa’  ri 
yetikir nikib’än. 

Ronojel re rutzijol xqil kan re xtitz’ib’äx par i tz’itab’äl kichin ri jujun winaqi’ ruma 
ri winaqi’ k’o jujun rutzijol ri kik’aslem; 

71 RUJULAJ RUKAJK’AL  MOKAJ  *Rutz’ib’axik ri Alaxïk. 

Ri rutz’ib’axik ri ralaxik jun ak’wal k’o chi nib’an pa  ri oxk’al q’ij (60) taläxxx wi 
ri ak’wal, re tikirel nib’an par i tinamit akuchi’ xb’anatäj ri alaxnem chuqa’ tikirel 
akuchi’ k’o kachochib’al ri te’ej tata’aj. Ri ch’aqa chik tz’ib’axik ri nuya’ rutzijol ri 
rub’eyal  kik’ulanem    chuqa’  ri  yetikir  nikib’än  ri  winaqi’,  ri  rutz’ajik  kiwuj  pa 
mruwi’ re alaxnem tikirel nya’ox xa pa b’iche ke tz’ib’atab’al winaqi’ ri e k’o pa 
rulewal ri Iximulew. 

*Chojmirisan ruma ri  mokaj 9,  richin ri jikib’anem tzij rajlab’al 23­2008 chuqa’ ri 


17­05­2008
72 RUKABLAJ RUKAJK’AL MOKAJ. Alaxik Juk’an Chik Amaq’. 

Rutz’ib’axik  b’i’aj  ri  kichin  ri  alaxik  ri  yek’ulwachitäj  juk’an  chik  amaq’  tikirel 
nib’an  xaxe  k’o  chi  nik’utux  pa  rub’eyal  chuqa’  tikirel  nik’utux  pa  RENAP.  Re 
samaj re’ xtib’an achel ri k’o pa  ri taq tzij. 

73. ROXK’AL RUKAJK’AL. RI RUK’UTUXIK RI TZ’IB’AN B’I’AJ. 

Ri ruk’utuxik ri rutz’ib’axik b’i’aj richin kalaxik ri winaqi’ ri  k’a  majani’ nitz’aqät ri 


kijuna’ ri yeb’anon ja ri te’ej tata’aj, we  man jun,  jun chi ke rije’   we chuqa’ xa 
ruyon  ri  te’ej  ri  rutz’ib’axik  b’i’aj  xtub’än  ri  k’o.  we  ri  ak’wal  xa  meb’a’  ri 
rutz’ib’axik  b’i’aj  tikirel  nub’än  ri  nimalaxel  chuqa’  ri  tz’etoy  re  jun  samaj  re’  pa 
amaq’. 

74  RUKAJLAJ  RUKAJK’AL  MOKAJ.  Ri  kitz’ib’axik  Kib’i’  Winaqi’  Pa 


Aq’omab’äl Jay. 

Re  samaj  re  xtib’an  pa  oxi’  q’ij  tik’ulwachitäj  wi,  chupam  ri  to’onel  rusamajay 
richin  ri  tz’ib’atab’äl  winäq  ri  eya’on  pa  re  jalajöj  taq  aq’omab’äl  jay.  Ri  man 
nib’anta man niya’ox ta rejaqalem re nub’ij re jun taqanem tzij k’o jun tojonïk k’o 
chi  nib’an  ruma  nya’ox  ta  rejqalem  ri  jikb’an  ri  Jujuy  mak  nib’an  ri  rutojik  man 
niqaqata pe che ri juq’o wok’al  maq’uq’ Q 500.00   ri ek’amöl taq b’ey chi rij ri 
ajmak  xtikiya’  re  jun  tojonïk  ,  majun  rejqalem  ri  xtipe’  pa  ruwi’  ri  winäq  par  i 
jalajöj taq taqanem tzij  pa taq q’atb’äl tzij. 

75 RO’ RUKAJK’AL MOKAJ.  Ri Samajay Yeto’on. 

Ri  ruyakik  ri  kitz’ib’axik  kib’i’  ri  winaqi’  –  RENAP­  xtuk’utuj  apo  chi  ke  ri 
aq’omab’äl taq jay  chi xtikinuk’ jun ruq’a rusamaj ri RENAP ruma re nuch’ojij pe 
jun  samajay  akuchi’  xtitz’ibäx  kib’i’  konojel  ri  alaxnem  chuqa’  ri  kamik 
yek’ulwachitäj  pa ri  jujun   aq’omab’äl  jay,    ri samaj  re  man jun ch’ojinïk xtib’an 
apo chi re ri RENAP pa ruwi’ ri tz’ib’atanel winäq, ­ RENAP ­  richin  ruya’ik ketal 
pa  rutz’ib’axik    k’o  chi  nikiya’  jun  kisamajel  richin  nub’än  re  samaj  re’,  xaxe  ri 
samajel  k’o  chi  nisamäj  achel  ri  jikib’an  chupam  re  jun  taqonem  tzij  chuqa’  ri 
rutaqb’äl  tzij.  Re  jun  ruq’a’  samaj  re’,  ja  re  ri  nib’ix  samajay  to’onel  richin 
tz’ib’atab’äl winaqi’, ri xtib’anon re samaj re’ k’o chi nuk’ul ri tijonïk  pa rutijob’äl ri 
RENAP. 

Ri ek’amöl taq b’ey tikirel nkiya’ kitzij ri pa Jujun aq’omab’äl,  akuchi’ niya’ox jun 
samajay richin nitz’ib’äx kib’i’ winaqi’  ri ye’aläx chuqa’ ri yekäm ri yek’ulwachitäj 
par i jalajoj taq aq’omab’Äl jay.
76 RUWAQLAJ RUKAJK’AL MOKAJ.  Rutz’ib’axik Toq Xik’o yan Ruq’ijul. 

Ri ak’wala’ ri toq man nitz’ib’äx ta ri kib’i pa ruq’ijul  re tikirel ntz’ib’äx kib’i’ we ri 
te’ej,  tata’aj    nikik’utuj ri  rub’eyal  achel ri  rusamajixik  ri  rutz’ib’axik  b’i’aj ri  xik’o 
yan ruq’ijul, richin  nik’achoj k’o chi niya’öx rejqalem ri ncholajix pe. 

A)  Ri  wuj  richin  ri  ruk’utuxik  ri  rutz’ibaxik  b’i’aj  xaxe  nik’ul  pa    ru  samajay  ri 
tz’ib’atab’äl winäq, ri k’o pa ri rulewal akuchi’ xk’ulwachitäj ri alaxnem chuqa’ ütz 
akuchi’ k’o wi rachoch. 

b) Ri nik’utu n ri rutz’ib’axik rub’i’ ri ak’wal k’o chi nuya’ apo ri ruwujil ri nik’utb’en 
richin  chi re ri tz’ib’anel b’i’aj. 

c) Ri wuj ri akuchi’ nik’utux ri rutz’ib’axik rub’i’ ri ak’wal k’o chi tz’ib’an el chwäch 
pa rub’eyal  ri rutzijol ri nik’utb’en richin ri ak’wal chuqa’ kichin ri rute’, rutata’. 

d) Ri wuj akuchi’ nik’utux rutz’ib’axik rub’i’ ri ak’wal k’o chi  rachb’ilan  jun chi ke 
ri  wujil  nik’utux.  Ruwujil  richin  rutursan  ya’,  wujil  richin  ralaxik,  wujil  richin 
rutz’ib’axik  rub’i’  pa  tijob’äl  akuchi’  nub’ij  ri  rupalb’al  tijonïk  erelesan  chik  ri 
ak’wal, jun wuj kichin ri q’atöy taq tzij richin ri tinamit akuchi’ xaläx wi ri ak’wal, 
we manäq jun  rujikib’axik  ri alaxik kuma’ ka’i’ winaqi’  ri tz’aqät chik kijuna’ k’o 
chi nutz’et ri tz’ib’anel b’i’aj winaqi’. 

77  RUWUQLAJ  RUKAJK’AL  MOKAJ..  Ri  Tz’aqät  chik  waqxaq  lajuj 


kijuna’. 

Ri tz’aqät chik waqxaq lajuj  kijuna’ (18) ri man kitz’ib’an ta kib’i’, tikirel nikik’utuj 
ru  tz’ib’axik,  xa  re’  k’o  chi  nikichajij  ri  taqb’äl  tzij  ri  k’o  pa  mokaj  oxk’al  waqi’ 
re  k’o  chupan  re  jun  taqanem  tzij    re’  chuqa’  we  k’o  chik  ch’aqa ri  nikich’ojij  ri 
jalajöj taq taqanen tzij chuqa’ ri taqab’äl tzij ri e k’o 

78 RUWAQXAQLAJ  RUKAJK’AL  MOKAJ.  RUTZ’IB’AXIK  B’I’AJ  KUMA 


RI TE’EJ TATA’AJ. 
Majun  ruk’ayewal  ruya’on  chik  kan  ru  tzijol  pa  ri  jun  mokaj  xq’axkan  ri  ru 
tz’ib’axik b’i’aj ri tz’aqät chik ri waqxaqlajuj ki juna’ ri man kitz’ib’an ta kib’i’ tikirel 
ni kik’utuj, ri te’ej tata’aj we manäq  xa jun chike tik’utun chwch ri tz’ib’anel b’i’aj. 

79. RUB’ELEJLAJ RUKAJK’AL MOKAJ. 

Ri winäq tikirel nuch’ojij pa q’atb’äl tzij ri rutz’ib’axik ri rub’i’ we man pa ramaj ta 
xub’än ri nutaqej mokaj 76­77 chuqa’ ri richin ruch’ojinik.
80  KAJK’AL MOKAJ.  Solb’en tzij pa ruwi’ jikib’anem. 

Ri kitz’ib’axik ri solb’en tzij pa ruwi’ jikib’anem, re nib’an we kan etaman chi k’o 
chi nib’an; richin rub’anïk ja ri  jikib’anela’ xkeya’on rutzijol pa wolajuj q’ij (15) re 
q’ij re najläx el  toq xtetamatäj ri solb’en tzij richin niq’axäx rutzijol pa tz’ib’atab’äl 
winaqi’.  Ri  winäq  ri  man  xtuya’  ta  rejqalem  xtiqaqa’  chupam  ri  tojb’alil  ch’a’oj 
chuqa’ pa melab’al ri ruk’wan ri jun mak. 

81 NAB’EY ROK’AL MOKAJ. Ruchojomilal chuqa Rutz’aqat. 

Nichojmirisäx  chuqa’  ni  tz’aqtisäx  ri    rutz’ib’axik  b’i’aj  to’q  k’o  jun  rusolik 
ruchuq’ab’al q’atoy amaq’  chuqa’  we man ya’on ta ri ruchuq’ab’al q’atoy amaq’ 
xa xe re’ k’o chi niya’ox rutzijol pa tz’ib’atab’äl  b’i’aj, man tikirel ta toq xek’oyan 
wolauj q’ij.(15.) 


82 RUKAN ROK’AL MOKAJ.  Ri TOQ MAN TIKIREL TA CHIK. 

Ri  rutz’ib’axik  ri  b’i’aj    man  tikirel  ta  chik  nib’an  toq  niya’ox  pe  rutzijol  rik’in 
ruchuq’ab’al q’atoy amaq’, chuqa’ toq k’utun el rachb’ilan el wuj  ri nuq’alajrisaj 
chi rutz’ib’axik b’i’aj re man jun chik rejqalem. 

83 ROX ROK’AL MOKAJ. Ri kiya’ik Ri Jalajöj Taq wuj. 

Ri  ruya’ik  ri  ruwujil  b’i’aj  tz’ib’an  chik,  ri  tz’ib’atab’äl  winaq,  tikirel  nkokisaj  ri 
jalajöj rub’eyal ri k’o chupan ri taqb’äl tzij. 

84  RUKAJ ROK’AL MOKAJ. Ri Ruq’ijul Ri Rutz’ib’xik Bi’aj. 

Konojel ri rutz’ib’axik  chuqa’ ri rutzijol ri rub’eyal ruk’ulal ri winäq  chuqa’ ri nitikir 
nub’än  ri yerunataj re jun taqonem tzij re man jun rajil ta xaxe  k’o chi nib’an pa 
ri  ramaj richin  ri  juk’al  lajuj  q’ij,  ri  winaqi’  ri  man xtikib’än ta  kan ri  rutz’ib’axik 
b’i’aj toq  xteb’eq’alajin  man xb’an ta pa ruq’ijul ri  winäq  k’o chi xtuya’ jun rajil, 
xtutzijoj ri taqb’äl tzij. 

85 RO’  ROK’AL  MOKAJ.  Winäq ri eruk’exel. 

Ri winäq eruk’exel richin ri nimamaq’ ri chin ri juk’an amaq’  ja rije’ ri xke’uk’wan 
rutz’ib’axik  kib’i’  ri  ye’aläx  ,  ri  yek’ule’,  ri  nkijäl  ki’amaq’el  chuqa  ri  rutzijol  ri 
kikamik  ri  Aj  Iximulew  ri k’o  kachochib’al   ri akuchi’ ek’o  ri  winäq ri  eruk’exel  ri 
amaq’. 

Ri  alaxïk, ri kamïk, ri k’ulb’ïk, chuqa’ ri rujalik amaq’el ri nkitz’ib’aj , k’o chi nkiya’ 
rutzijol  pa  RENAP  ,  richin  ke ri’  niya’öx ok  pa  runuk’ulem  ri  ruk’wan  ri  RENAP 
richin majun k’ayewal pa rokisaxik.
TANAJ XI 

Ri Ch’a’oj Chuqa’ Rutojik. 

86 RUWAQ ROK’AL MOKAJ.  Ri Ch’a’oj. 

Nib’ix  ch’a’oj  chi  re    chupam  re  jun  taqanem  tzij  re’,    ri  nikib’än chuqa’  ri  man 
nikib’än ta ri samajela’  richin ri RENAP. Ri xkechol pe ja re ri nib’ix ch’a’oj chi 
ke wawe man jun rukojolil we re k’o jun kich’ojib’al we manaq. 

a)  We man jata ri rutzijol ri nikitz’ib’aj chwäch ri kiwujil ri winaqi’; 

b)  We xtiq’alajin chi k’o wujil  ri man pa rub’eyal ta ri rutzijol k’o chi rupam; 

c)  We  nuyokob’a  kijachik  wuj  achel  ri  rutzijol  samaj,  wuj  ri  nk’utux  chi  re 
xab’iche ke ri nik’utux re wuj re ri man nijach ta che ri k’amól b’ey chuqa’ 
chi ke ri winaqi’ ri nkik’utuj, re jun ch’a’oj we man nib’an ta ri samaj; 

d)  We  niya’óx  ri  etal  samaj,  jalajöj  taq  wuj  ri  man  pa rub’eyal  ta  k’utun  pe 
chwäch ri wuj; 

e)  Ri rokisaxik man pa rub’eyal ta ronojel ri rutzijol ri k’o pa taq rukematz’ib’ 
ri  RENAP,    we  niya’öx  q’ij  ri  man  pa  rub’eyal  ta  che  re  jun  winäq  ri 
nrokisaj ronojel ri rusamajib’al ri RENAP. 

f)  Ruya’ik  rutzijol  jalajöj  taq  rutzijol  ri  nik’atzin  xaxe  pa  RENAP  k’a  ri’  ri 
samajel retaman ruma ri samaj  nub’än; chuqa’, 

g)  Ri toq man nik’utux ta q’ij nik’anpe jalajöj taq rutzijol pa taq wuj chuqa’ pa 
taq kematz’ib’. 

87 RUWUQ ROK’AL  MOKAJ.  Ri Rutojik Ri Ch’a’oj 


Ri  nimak’amöl  B’ey  xtuya’  ri  tojb’alil  mak  che  ke  ri  winaqi’  ri  xkemakun  pa 
kisamaj, ja re niya’öx qa rucholik. 

a) K’o xtelesäx ri rusamaj  man niqaqa’ ta pe che jun ik’ , k’o chi nich’ob’ we ri 
rumak nïm xub’än, richin nijikib’äx jampe q’ij nipab’äx ri rusamaj. 

b) Jumül nelesäx ri rusamaj, we ri ch’a’oj xub’än yalan nïm, chuqa’ ruma ja’ yan 
ka’i b’ey timakun. 

TANAJ XII. 

RI SAMAJIB’ÄL YE’OKISÄX. 

88  RUWAQXAQ ROK’AL MOKAJ. Ri Samajib’äl. 

Ri  rub’eyal  solojwuj  ri  nkiya’  ri  ek’amöl  taq  b’ey  chuqa’  ni  nimak’amöl  b’ey 
tikirel nkitob’ej ki’ kik’in jalajöj taq samajib’äl ri e k’o ri erujikib’an ri taqonem tzij.
TANAJ  XIII 

RI RUB’EYAL RI E IK’OWEL 

89 RUB’ELEJE’ ROK’AL MOKAJ. Nab’ey Ik’owel; 

Pa  rutikirb’äl  ri  rusamaj  ri  RENAP.  Ri  tz’ib’atab’äl  kib’i’  ri  winaqi’  –  RENAP­  ri 
xya’öx  ruk’aslem  ruma  re  jun  taqonem  tzij  re’.  Xtichapatäj  ri  samaj  toq  ri  jujun 
molojri’il  ri  ya’on  kitzijol  chi  k’o  chi  nikiya’  apo  jun  kiwinaq  toq  rije’  xkekitäq  ri 
kiwinaq ja ri ye’ok apo pa  ri molaj e k’amöl b’ey ri tzijon kan pa  ri b’eleje’ mokaj 
(9) richin re jun taqonem tzij, re samaj re k’o chi nib’an yan man tikirel ta nek’o ri 
juk’al lajuj q’ij, ri q’ij nichap el rajlaxik kan ja ri toq ri xtiya’ rutzijol ri taqonem tzij. 

90 RULAJ ROK’AL MOKAJ ­ Ruka’n Ik’owel 

Toq ntikir el ri kisamaj ri  moloj pa ruwi’ ruch’ob’ik. Konojel ri molojri’il ri k’o kan 
kib’i’  chi  k’o  chi  yekiya’  apo  kiwinaq   k’o  kib’anon     re  pa ruq’ijul  man tikirel  ta 
niq’ax ri  juk’al  lajuj  q’ij  (30), re  q’ij  re  najiläx  toq  xtiya’öx  rutzijol  ri  ruk’aslem  re 
jun taqonem tzij re’. We nik’o ri q’ij jikib’an, man jun xya’öx kib’i’ ri winaqi’ kichin 
ri jujun molojri’il, ri moloj pa ruwi’ ch’obonïk nikitikirsaj ri kisamaj kik’in ri winaqi’ 
ri  e  k’o  chik  apo,  rokik  yeb’apon  kibi’  chuqa’  ri  winaqi’  ri  kichin  ri  ch’aqa  chik 
molojri’il. 

Ronojel  ri  tzij,  ri  na’oj  nijikib’äx  we  nek’o  che  ri  nik’aj  ri  e  k’o  pa  re  moloj  re’ 
nuxim ri’ ri kina’oj pa ruwi’ ri samaj nib’an. 

91 RUJULAJ ROK’AL MOKAJ. KAJK’AL JULAJUJ MOKAJ. Rox Ik’owel. 

Ruq’ijul  ri  kiwujil  ri  winaqi’.  Pa  ri  samaj  pa  ruwi’  cha’onem  ri  xb’an  kan  ri  pa 
woq’o  wuqu’  juna’  (2007),  ri  wuj  ri  k’o  rejqalem  richin  naya’  ri  ajuch’  pa    ri 
nab’ey chuqa’ ri ruka’n sol kan ja wi ri’ wujil ri niya’öx pa q’atb’äl tzij, ruma ri’ ri 
winaqi’ k’o chi nikichajij ri kiwujil, we ruchapon chik samaj ri RENAP k’a majani’ 
tikirel nokisäx ri wujil k’utb’äl winaqi’ ri nuya’. 

Chuqa’  ri  relesaxik  ruk’exel  ri  kiwujil  ri  winaqi’  ruma  rurijixik ri  jun chuqa’  ruma 
xsach ri k’o chik kib’i’ pa  ri chol b’i’aj cha’onïk ri elesanel ri kiwujil ri winaqi’ k’o 
chi xtikiya na ri ruk’exel. 

92 RUKAB’LAJ  ROK’AL  MOKAJ.  * Rukaj  Ik’owel.  Ri Rujalik Ri  Kiwujil Ri 


Winaqi’ 

Ri rujalik ri kiwujil ri winaqi’ k’o chi nikib’än we kan yalan yeyoke’ pa ka’i’ juna’, 
re q’ij re’ ja niya’öx el kajlab’al  kan ja ri toq xtiya’öx el ri nab’ey Wujil ri K’utb’äl 
Winäq  ruma  ri  RENAP  ­,  re  wuj  re’  xtichap  ruya’ik  pa  ri  ruka’n  q’ij  richin  ri 
woq’o b’eleje’ juna’ (2009). We niq’ax ri q’ij ri juna’ ya’on kan richin nijal  ri kiwujil 
ri  winaqi’    ruma  ri  wujil  k’utb’äl  winaqi’  –  DPI  –  ri  wujil  majun  chik  akuchi’  ta 
xtik’atzin  chi  ke  ri  winaqi’  ruma  pa  konojel  molojri’il  xtik’utux  ri  wujil  k’utb’äl 
winaqi’’ .
Pa    ri  ka’i’  (2)  juna’  jikib’an  richin  nijal  ri  kiwujil  ri  winaqi’  pa  ruk’exel  ri  nab’ey 
wujil  k’utb’äl  winaqi’  –DPI  –  ri  winaqi’  k’o  chi  yeb’e’  pa  tz’ib’atab’äl  winaqi’ 
akuchi’  ri xtz’ibäx  ri kalaxik.  Richin  nikijunamaj  ri  ruq’ijul  ri  kalaxik  we  ja’  xb’an 
chi  re’  pa    ri  tz’ib’atab’äl  winaqi’  pa RENAP,    ruma  ri  jun  manaq  chik rejqalem 
xtik’oje’ xa kan xaxe wi ri k’o pa RENAP xtik’oje’ kan rejqalem”. 

*Chojmirisan  apo ri jun peraj tzij ruma ri  nab’ey mokaj, richin ri  Jikib’anem tzij 
richin ri Rajpopi’ Amaq’ rajilab’al 29­2007 richin ri 09­06­2007. 

*Man  tikirel  ta  nib’an  ri  mecholk’aslemalil  che ri ruka’n  peraj  tzij,  ruma  ri  wuj  ri 
k’o rajlab’al 1201­2006 el 28­12­2007 

*Chojmirisan  ruma  ri  rulaj  mokaj  10,  ichin  ri    Jikib’anem  tzij  rajilab’al  23­2008 
17­ 05­2008 

93  ROXLAJ ROK’AL MOKAJ. RO’O IK’OWEL. 

Ri  kiwujil  k’utb’äl  winaqi’  ri  majani’  nitz’aqät  kijuna’.    Ja  k’a  ri  ruya’ik  ri  kiwujil 
k’utb’äl winaqi’ kichin ri k’a majani’ nitz’aqät kijuna’, re nitikir el pa  ri ruq’ijul man 
tikirel  ta  yeq’ax  che  ri  ka’i’  juna’  tutikirsaj  el  rusamaj  re  juntaqanem  tzij  re’,  re 
xtinuk’ jun rub’eyal samaj, ri xtiya’öx kan rutzijol pa  ri taqb’äl tzij. Re k’a xtichap 
na rusamajixik ri toq xtiya’öx rutzijol. 

94 RUKAJLAJ ROK’AL MOKAJ. Ruw aq Ik’owel. 

K’o chi niya’öx ri jalajöj rutzijol. Konojel ri molojri’il, ri yesamäj pa kiyonil chuqa’ 
ri  kijachon  ki’,  ri  k’o  jun rub’eyal  kib’i’  chuqa’ etal  tz’ib’  kichin  jalajöj  taq  winaqi’ 
k’o  chi  nikiya’  rutzijol,  achel  ri  aq’omab’äl  jay  IGSS,  SAT,  ri  kiwujil  ri  winaqi’ 
richin nikik’waj pa tz’ib’atab’äl winaqi’, chuqa’ ri kiwujil richin yeb’e juk’an amaq’ 
re  jalajöj  taq  molojri’il  re  k’o  chi  nikiya’  el  jun  achib’äl  richin  ri  rutzijol  ri  pa 
tz’ib’atab’äl kib’i’ ri winaqi’ Amaq’, we ke ri’ nik’utux el chi ke. Ri rub’eyal xtikiya’ 
el ja ri RENAP xtib’in. 

95 ROLAJ ROK’AL MOKAJ. * Ruwuq Ik’owel. 

Pa    ri  tz’ib’atab’äl  winaqi’.    Ri  toq  xtz’uk  ri  RENAP,  ronojel  ri  rutzijol  kiwujil  ri 
winaqi’  ri  e  k’o  pa    ri  jalajöj  tz’ib’atab’äl  winaqi’,  pa  jalajöj  taq  rub’eyal  pa 
kematz’ib’  chuqa’  ri b’anon  chi  q’ab’aj ronojel  re xa  jun xtub’än.  Ri  tz’ib’atab’äl 
winaqi’  k’o  chi  nkokisaj  ri  rucholajem  chuqa’  ri  rub’eyal  ri  rutz’ib’axik  ri  b’i’aj, 
chuqa’  ri  rujikib’axik  ri  samaj  k’o  chi  nikibän  chuqa’  pa  ruwi’  ri  samajib’äl  ri 
nrokisaj  ri  RENAP,  re  samaj  re’  chi  b’a’  xtib’an  apo,  k’o  chi  nichajix  chi  majun 
b’ey  xtipa’e’ ri samaj  ri nib’an pa tz’ib’atab’äl winaqi’, re jalajöj rub’eyal chuqa’ ri 
rub’anikil  re  xtokisäx  richin  rutz’ib’axik  ri  jalajöj  taq  rub’eyal  yek’ulwachitäj    ri 
nuya’  rutzijol  ri  rub’eyal  ri  kik’ulal  chuqa’  ri  yetikir  nikib’än  ri  winaqi’  chuqa’  ri 
jalajöj rutzijol ri kik’utb’al ri winaqi’.
*Man  tikirel  ta  nib’an  ri  mecholk’aslemalil,  ruma  ri  wujil  rajlab’al  1201­ 
2006chuqa’ ri 28­12­2007. 

96 RUWAQ ROK’AL MOKAJ.  Ruwaqxaq Ik’owel. 

Ri  ruwinaq  ri  tz’ib’atab’äl  winaqi’.  Ri  RENAP  tikirel  yerupeyoj  ri  winaqi’  ri 
esamajinäq  chik  pe  pa  taq  jalajöj  tz’ib’atab’äl  winaqi’  richin  ri  nima’amaq’  re 
samajela’ re k’o chi nikitijoj ki’ chuqa’ k’o chi nikik’ul ri tijonïk chupam ri rutijob’äl 
ri  RENA,  chuqa’  k’o  chi  nkib’än  ri  rutojtob’enïk  ri  nib’an  chupam  ri  rutijob’äl  ri 
RENAP. 

97 RUWUQ ROK’AL MOKAJ. Rub’elej Ik’owel 

Ruk’isik ruq’ijul ri kisamaj. Ri runimachituy winäq ri q’atöy tzij pa ruwi’ cha’onïk ri 
xtik’o  chupam  ri  nab’ey  runuk’ulem  ri  ek’amöl  b’ey  richin  ri RENAP,  re xtok  pa 
kito’ik ri RENAP, xtuya’ kan re samaj re’ ri taq xtuk’is ruq’ijul ri rusamaj richin ri 
nimachituy winäq. Toq xtinuk’ chik apon ri q’atöy tzij pa ruwi’ cha’onïk, re pa  ri 
nab’ey  rumoloj  xtub’än,  xtucha’  kan  ri  nimachituy  winäq  ri  xtisamäj  rik’in  ri 
RENAP ri xtuk’is rusamaj toq xtuya’ kan ri samaj richin nimachituy winäq. 

*Man  tikirel  ta  nib’an  ri  mecholk’aslemalil,  ruma  ri  wujil  rajlab’al  1201­2006 
chuqa’ ri 28­12­2007 

98  RUWAQXAQLAJ  RUWOK’AL  MOKAJ.*  Rulaj  ik’owel.  Richinaxik 


kematz’ib’. 

Richin richinaxik samajib’äl kipam ri kematz’ib’, ri Nimalk’amöl B’ey xtujëk’ chi rij 
jarupe ri samaj k’o chi nb’an, xtutz’ët jarupe kematz’ib’ k’atzinel chi ke, chuqa’ ri 
kib’eyal  ri  kematz’ib’  rajowaxik  chupam  ri  samaj,  k’o  chi  ri  kematz’ib’  ütz 
kesamäj, chuqa’ yetikïr ta nkiyäk pa kijolom ri etal q’ab’aj (AFIS) yetikïr ta nkiya’ 
rukojolil kib’anikil ketal ri lajuj ruwi’ q’ab’aj, ntikïr ta yerujunamaj chi jujun, chuqa’ 
ke  ri’  ta retamaxik  kiwäch  ri  jujun winaqi’ (FR), ntikïr  ta  nuya’  kikojolil  kachib’äl 
kipaläj  ri  jujun  winaqi’.    Ruma  k’a  chi  janila  rejqalem  ri  APIS  chuqa’  ri  FR,  ri 
RENAP k’o chi xtukanoj rub’eyal chi ronojel ri samaj re’ ütz tiyake’, majun tisach 
el, ruma ri’ man xa b’a akuchi ta xtuloq’ ronojel re samajib’äl re’. 

Ri  RENAP  xtukanoj  akuchi’  xtuloq’  ronojel  re  samajib’äl  re’,  toq  xtuya’  rutzijol 
man  xtuq’alajrisaj  ta  achike  kib’i’  ri  samajib’äl,  achike  kib’i’  ri  k’ayinela’,  choj 
xtuya’  rutzijol  chi  nrajo’  rusamajib’al,  ja  na  ri  k’ayinel  xtusuj  pe  rub’eyal  ri 
rusamajib’al nuk’ayij. 

Chuqa’  ronojel  ri  samaj,  kib’i’  ri  winaqi’  xtiyak  chupam,  ja  ri  RENAP  xtichapon 
richin, ja rija’ xtiyak’on pa rub’i’ ri Iximulew Saqamaq’. 

* Xchojmirisäx ruma ri 11 mokaj, Jikib’anem Tzij 23­2008 ri 17 richin ri ro’ ik’ ri 
juna’ 2008
99. RUB’ELEJLAJ RUWOK’AL MOKAJ. Rujulaj ik’owel. Rub’eyal ri samaj. 

Ronojel ri rub’eyal samaj k’o chi xkenük’ chuqa’ xtiya’öx rutzijol chupam ri (90) 
kajk’al lajuj q’ij  chi rij toq xtichap rokisaxik re taqanem tzij re’; xa xe man ke ta ri’ 
ri rub’eyal ri tz’ib’anïk winaqi’, achi’el nutzijoj re taqanem tzij re’: 

100 RUWOK’AL MOKAJ. Rukab’laj ik’owel. Ri tz’ib’anïk b’i’aj. 

Ri  rutz’ib’axik  b’i’aj  ri  k’o  chi  nub’än ri  RENAP,  ri  Nimak’amöl  B’ey  xtijikib’an  ri 
rub’anikil,  ri  rub’eyal  rokisaxik,  re samaj  re’  xtub’än chupam  ri  60 q’ij chi rij  toq 
xtichap rokisaxik re taqanem tzij re’. 

101 NAB’EY RUWAQK’AL MOKAJ.*  Roxlajuj ik’owel. Ri rub’eyomal. 

Njikib’äx chi ri Saqamaq’ k’o chi nuya’ kan Q100,000,000.00 maq’uq’ chupam ri 
runuk’ajil pwaq, richin ke ri’ k’o rub’eyal ntike’ qa ri kicholaxik kitz’ib’axik kib’i’ ri 
winaqi’, re pwaq re’ xtok jun b’eyomäl k’o rajaw chupam qa ri RENAP. 

Ri  Saqamaq’  xtuya’  ri  pwaq  rajowaxik  richin  xtuchäp  samaj  ri  kicholaxik 
kitz’ib’axik kib’i’ ri winaqi’, richin ke ri’ xtiya’öx kiwujil ri winaqi’ –DPI­ pa rukexel 
ri cédula de vecindad nokisäx wakami,  majun ta rajil ri k’o chik ri cédula kik’in, 
xa  xe  xtuya’  rajil  ri  rutz’aqat  rajowaxik.  Re  pwaq  re’  ri  Saqamaq’  xtirelesaj  el 
chupam  ri  runuk’ajil  pwaq  nok  pe  chuqa’  nel  el,  xtirokisaj  ri  fuente  (11)  Pwaq 
nok  pe,  fuente  (29) ch’aqa  chik  pwaq,  chuqa’  ri  fuente  (52)  pwaq  k’ulun  ruma 
k’as , chuqa’ ri fuente (61) pwaq sipan pe juk’an taq ya’. 

*Q’alajrisan chi man pa rucholajem ta ri Cholk’aslemal, rik’in ri wujil 1201­2006 
ri 28­12­2007 

*Tz’aqatisan apo jun ruka’n peraj tzij ruma ri mokaj 12, richin ri Jikib’anel tzij 23­ 
2008 ri 17­05­2008 

102  RUKA’N  RUWAQK’AL  MOKAJ.  *  Rukajlaj  ik’owel.  Richin  ri  Ruchitüy 


Chanpomal 

Richin  ri  Ruchitüy  Chanpomal.  Nk’oje’  kan  pa  ruq’a’  ri  Ruchitüy  Chanpomal, 
rik’in  ri  Kicholaxik  kitz’ib’axik  kib’i’  ri  winaqi’  achi’el  nutaqej  chupam  ri  438  k’a 
440 mokaj richin ri Taqanem tzij Winaqil chuqa’ ch’aqa chik taqanem tzij, k’o chi 
nikanöx  rub’eyal  richin  rusamajixik,  chuqa’  ke  ri’  nunük’  ri  rub’eyal  rusamajixik 
chuqa’ ruk’ulik rajil ri rusamaj. 

Ri  Kicholaxik  kitz’ib’axik  kib’i’  ri  winaqi’,  xtik’oje’  ruxe’el  rochoch  pa  ruk’u’x 
tinamït  Armita,  chuqa’  tikirel  xtik’oje’  ruq’a’  samajay  pa  taq  nimatinamït  chuqa’ 
tinamït,  akuchi  xtub’ij  ri  ruchitüy  Chanpomal,  xkesamäj  wawe’  winaqi’  k’o 
ketamab’al pa ruwi’ taqanem tzij e aj wawe’ Iximulew, k’o chi etamatäl kiwäch. 

Man ye’ok ta chupam ri nutaqej re taqanem tzij re’, kitz’ib’axik ri molojri’ïl kichin 
winaqi’,  kichin  samajela’,  ixoqi’,  achi’a’,  kimoloj  qawinaq  pa taq  tinamït,  achi’el
nub’ij  chupam  ri  mokaj    19,  20  chuqa’  21  chupam  ri  Taqanem  tzij  kichin  ri 
tinamït akuchi nusöl rij ri Rajpopi’ K’iyinem pa taq Tinamït chuqa’ ruq’a’ Tinamït, 
­ COMUDES­, chuqa’ ri ­COCODES­. 

Ke  ri’  chuqa’ ri  k’amöl  taq  b’ey  pa ruwi’  tijonïk,  ­COEDUCAS­  chuqa’  ri  k’amöl 
taq b’ey jikib’an chupam ri Jikib’anem tzij  327­2003 richin kan ri 29 richin ri ik’ 
mayo ri juna’ 2003, re’ xketz’ib’äx pa taq q’atb’äl tzij richin ri jujun tinamït akuchi 
e k’o wi. 

Ri  K’amöl  taq  b’ey  pa  jujun  tinamït,  xtikikanoj  rub’eyal  richin  kitz’ib’axik  re 
molojri’ïl  re’  achi’el  xunataj  kan  ri  jun  peraj  tzij  xik’o  kan,  richin  rub’anik  re  jun 
samaj  re’,  xtukanoj  jun  winäq  richin  xtub’än  re  jun  samaj  re’,  ja  winäq  re’ 
xtichajin richin ri kiwuj xtikisamajij, ja k’a re winäq re’ jutaqil xtuya’ apo rutzijol pa 
ruwi’ ri samaj xtib’anatäj. 

*Tz’aqatisan apo ri jun peraj tzij ruma ri mokaj 1, richin ri  Jikib’anem tzij richin ri 
Rajpopi’ Amaq’ rajilab’al 31­2006 richin ri 21­10­2006 

*Chojmirisan  ruma  ri  mokaj  1,  ichin  ri    Jikib’anem  tzij  richin  ri  Rajpopi’  Amaq’ 
rajilab’al 01­2007 ri 09­02­2007 

103 ROX RUWAQK’AL MOKAJ. * Wolajuj Ik’owel. Ri Kiturik. 

Yetur kan ri jalajöj taq taqonem taq tzij ri ek’o pa kichojmil chuqa’ ri k’o kib’eyal 
tz’ib’atäl kan akuchi’ re jun taqtzij  re’ jikib’an kan chuqa’ we yenatäx pa jun chik 
peraj  tzij  ri  akuchi’  nuya’  rutzijol  chi  ri  tz’ibatab’äl  winäq  k’o  chik  jun  rusamaj 
niya’öx,  ronojel  ri  samaj  xtinatäx  chi  rupam  ri    tz’ib’atab’äl  winäq  ja’  ri  RENAP 
xtib’anon re samaj re’. 

Niya’ox rutzijöl chi ja re’ ri jalajöj taq mokaj xejal, xeyoj. Rik’o pa rutaqanem tzij: 
rajlab’al 369, 370, 371, 372, 373, 374, 375, 376 al 437 y 441 richin ri taqonem 
tzij  106  richin  ri  champomal,  Código  Civil;  pa  ri  mokaj  14,  16  y  89  pa    ri 
jikib’anem  tzij  rajlab’al  12­2002  richin  ri  rajpopi’  amq’ajay.  Código  municipal  ri 
xketurutäj kan ri juk’al lajuj q’ij  richin ri b’eleje’ ik’ richin woq’o’ b’eleje’ juna’. 

.Ri Jikib’anem tzij rajlab’al 173, richin ri Taqonem tzij pa ruwi’ ri kiwujil ri winaqi’ 
re  xtitur  kan  ri  juk’al  lajuj  q’ij  pa  ruwaq  ik’  richin  ri  juna’  woq’o’  b’eleje’. 
(30/06/2009) 

*Chojmirisan  ri nab’ey  tanaj  tzij ruma  ri’  ruka’ mokaj 2,  richin ri   Jikib’anem  tzij 


14­2006 chuqa’ ri 19­06­2006. 

*Tz’aqatisan  ruma  ri  ruka’  mokaj  2,  richin  ri  jikib’anem  tzij  richin  ri  rajpopi’ 
Iximulew. Rajlab’al 29­2007 chuqa’ ri 09­06­2007
*Tz’aqatisan ruma ri oxlajuj Mokaj 13, ruma ri jikib’anem tzij  23­2008 chuqa’ ri 
17­05­2008 

104. RUKAJ RUWAQK’AL MOKAJ.  Waqlajuj Ik’owel 

Pa ruwi’ ri q’alajsanïk b’i’aj, man jun rejqalem pa  re jun taqanem tzij re’ richin ri 
ruch’ob’ïk. 

105  RO’ RUWAQK’AL MOKAJ. Wuqlajuj Ik’owel. Re k’o ruk’aslemal 

Re  jun  taqonem  tzij  re’  xjikib’äx  kan  ruma  ri  kijuch’unïk  xtikiya’  apo  ri  rajpopi’ 
amaq’,  chuqa’  xtokisäx  toq  xtub’än  ri  oxk’al  q’ij  (60)  ri  telesäx  wi    pa 
rutalutzijob’äl champomal. 

TITAQ  EL  PA    RI  SAMACH’AKULAJ  RICHIN  NIYA’ÖX  RI  TAQONEM  TZIJ 
RICHIN K’A NITALUX RUTZIJOL AKUCHI’ K’ATZINEL. 

RE Q’ASAN PE PA RI KIPOPOB’ÄL RI TAQOCH’AKULAJ TZIJ, PA IXIMULEW 
PA JUK’AL OXI’ Q’IJ RICHIN RI JULAJUJ IK’ PA RI JUNA’ WOQ’O’ WO’O’. 

JORGE MÉNDEZ HERBRUGER 

K’amöl Bey 

MAURICIO NOHÉ LEÓN CORADO 

AJTZ’IB’ 

LUIS FERNANDO PÉREZ MARTÍNEZ 

AJTZ’IB’ 

PA  RACHOCH  AMAQ’:  IXIMULEW,  KAJLAJUJ  Q’IJ  RICHIN  KAB’LAJUJ  IK’ 


RICHIN RI JUNA’ WOQ’O’ WO’O’. (14/12/2005). 

TITALUX RUTZIJOL CHUQA’ TISAMAJIX 

BERGER PERDOMO 

LIC. JORGE RAÚL ARROYAVE REYES 

AJTZ’IB’ PA CHAMPOMAL 

CARLOS VIELMANN MONTES 

RUCHITUY CHAMPOMAL 

JORGE BRIZ ABULARACH 

RUCHITUY ACHK’ULAMAQ’.