Está en la página 1de 4

Arap dhe shqiptar

Marr nga blogu Peizazhe t fjals http://xhaxhai.wordpress.com/antropologji/arape-dhe-shqiptare/ Titullin e tragjedis shekspiriane Othello, the Moor of Venice, Noli e prktheu n 1916 si Arapi i Venedikut, duke i qndruar besnik prfytyrimit popullor jo vetm shqiptar, por krejt evropian t Mesjets, q i mjegullonte disi dallimet midis arabve (mauri) dhe negroidve afrikan (aethiopes). Vet kta Moors (sp. moros, it. mori) q gjetiu i kam gjetur t quajtur n shqipe si mar[1] identifikoheshin kryesisht nga lkura e tyre e zeshkt dhe nga prejardhja e tyre afrikane; sadoq etnikisht kan qen gjithnj m tepr arab e berber, sesa dika tjetr; dhe Evrops i jan br t njohur n krye kur arabt e kishin kalifatin edhe n trojet e Spanjs s sotme. Fjala vet mendohet se vjen n thelb nga greqishtja mauros, me kuptimin shum i errt, i zeshkt; maurt e Mesjets si banor t brigjeve afrikane t Mesdheut dhe pirat t rrept mund t ken qen kshtu edhe nj popullsi e przier, arabo-berbere dhe zezake sub-sahariane. Nse Shekspiri e kishte menduar Othello-n afrikan t zi apo maur berber, kjo nuk prcaktohet dot me siguri, edhe pse publiku gjithnj ka anuar ta prfytyroj personazhin si negroid, pse kjo i prshtatet m mir jetrsimit t tij t plot n Venecia, ku nj maur berber ase arab nuk do t ndihej prndryshe aq i huaj. Ktej edhe prkthimi i goditur i Nolit, i cili koincidon, ndr t tjera, edhe me dhnien e fjals moor si arap n botimet e hershme t Othello-s n turqishte. *** N shqipen e sotme arap, s bashku me variantin dialektor harap, tingllon pak e vjetruar e folklorike, n nj koh q pr brezat m t rinj mund t merret gabimisht edhe si nj form fonetike jostandard e fjals tjetr arab, t leksikut t prgjithshm. Mirpo lidhja midis arap dhe arab duket kryesisht e natyrs etimologjike, meq e para ka shenjuar rregullisht nj person t racs s zez, ose afrikan; ndrsa e dyta jo. Dihet edhe se arap e ka prejardhjen nga turqishtja, dhe prej andej sht prhapur n nj numr gjuhsh, madje jo vetm n Ballkan, dhe gjithnj pr t shenjuar zezakun[2]. Arsyet pr nj rrshqitje t till kuptimore kan m tepr t bjn, nga njra an, me zakonin e prhapur shum n trevat e Perandoris Otomane pr t pasur skllevr zezak; dhe nga ana tjetr me faktin q kta skllevr silleshin n trevat otomane prej tregtarsh arab, ka i bnte njerzit t supozonin njfar lidhjeje asociative midis Arabis dhe racs s zez. Arapi sht jo vetm fjal e shqipes, por edhe personazh i njohur i prrallave dhe i mitologjis popullore shqiptare dhe t vendeve t tjera ballkanike, duke prfshir edhe Turqin vet. Sipas Robert Elsie, n kto prralla Arapi prshkruhet si lkurzi ose t paktn i zeshkt, dhe zakonisht i keq, edhe pse ndonjher bn mir. Thuhet se Arapi nuk ka penis, dhe se e ka ln shpirtin n inamain. N prralln e njohur Arap Uzengjia, Arapi e zhvesh lkurn e zez, pr tu zbuluar faqe bots si E Bukura e Dheut.[3] *** Arap nuk sht i vetmi emr etnik q ka prfunduar n personazh prrallash e mitesh shqiptare. Eqrem abej, n nj studim t hershm, prmend ndr t tjera fjaln Jelim, q prdoret pr t quajtur gjigantin n bregdetin e Jonit, e q e ka origjinn nga helen; fjaln Xhudh q n Dukagjin prfytyrohet si qenie vigane e kohve t para, e q lidhet drejtprdrejt me emrin e vjetr popullor (paraturk) t hebrenjve; fjaln Gog, e cila fillimisht prdorej pr t thirrur rumunt dhe arumunt, por tani shenjon edhe disa gjigant dhe demon t besimit popullor. Nj tjetr figur intriguese e mitologjis prrallore sht Katallani, i ngjashm me Polifemin homerik dhe i prfytyruar si farktar trupmadh e trashaman, me nj sy n ball, pa gjunj e me kmb t drejta si direk. Gustav Meyer-i, vren abej, ka qen i pari q e lidhi kt figur me kujtimin e nj ete kalorsish gjakatar nga Katalunja e Spanjs, t cilt i kish pajtuar si mercenar perandori bizantin Androniku II, dhe m pas u morn ca koh me pirateri prgjat brigjeve t Adriatikut[4]. Pr t njjtn arsye e sipas t njjtit mekanizm, Sknderbeu ka prfunduar si Scannarebecco n folklorin napolitan[5], pas ekspeditave t tij, fitimtare por t prgjakshme, n

ndihm t mbretit Ferdinand I t Aragons (ndoshta edhe nprmjet nj rietimologjizimi, n baz t afris fonetike me it. scannare, ther). *** N nj kuptim, shndrrimi q u bn psikologjia popullore ktyre kategorive reale n figura mitike e prrallash do marr si pasoj e nj mekanizmi pr t zgjidhur disi ankthin e prballjes me t panjohurn, duke e prvetsuar kt t panjohur n trajta rrfimi qetsues. Ky proces ka dika t prbashkt me magjin, dhe ndeshet rndom n folklor. Nga ana tjetr, n rastin e popujve t dokumentuar relativisht von, si shqiptart, folklori shrben edhe si depozit faktesh historike prndryshe t harruara, t cilat gjithnj presin t zbulohen nprmjet interpretimit. Lidhja midis Arapit si qenie mitike dhe skllevrve afrikan nga Nili i Eprm (Egjipt, Abisini dhe Sudan) n familjet e bejlerve dhe t myslimanve t pasur shqiptar nuk vendoset dot leht; edhe pse ekzistenca e ktyre skllevrve dhe emrtimi i tyre si arap njihen mir. Q Arapi n prralla ndonjher prshkruhet si pa penis, kjo ndoshta ka t bj me faktin, prsri t mirnjohur, q kta skllevr ndonjher tridheshin para se ti livroheshin konsumatorit (tredhja gjithnj u besohej t krishterve ose ifutve egjiptian, sepse feja Islame ua ndalon besimtarve ta kryejn; edhe pse e lejon prdorimin e skllevrve t tredhur; tredhja e tipit sandali e praktikuar nga tregtart e eunukve konsistonte n amputimin e plot t organeve gjenitale me nj goditje t vetme t briskut, pas t cilit amputim futej nj tub i holl prej kallaji ose plumbi n uretrn e viktims, plaga kauterizohej me vaj t prvluar dhe pacienti mbulohej me bajga t freskta pr tu shruar ose qetsuar)[6]. N raste t veanta Arapi trupzon reminishenca t periudhs paraosmane, si n vargjet e Fishts Kish dal nji Harap prej detit/trim i zi e belaxhi (Lahuta e Malsis), t cilat njfarsoj i referohen edhe Bajlozit t Zi t kngs s Gjergj Elez Alis, n Ciklin e Kreshnikve, i cili njlloj vjen prej detit, pr t plakitur trojet n brendsi. T jet fjala pr nj shembllim t piratve saraen q terrorizonin bregdetin arbror gjat shekujve kur Arbria ishte pjes e Perandoris Bizantine? Apo pr vasalt arab t mbretit t Siilis Manfred Hohenstaufen, t cilt e ndihmuan kt t fundit t ruante pr ca koh zotrimet e veta n Shqipri prej Bizantit?

*** Edhe Porti adriatikas i Ulqinit, jo larg arealit gjysm-mitik ku vepronte Gjergj Elez Alia, dshmohet t ket qen objekt sulmesh nga piratt saraen q prej shekullit VIII, madje u mbajt edhe i pushtuar prej tyre pr dy shekuj, para se tu binte n duar sllavve, venedikasve dhe n 1571 turqve otoman. Deri n vitin 1878 qyteti mbeti nj skel e sigurt pr piratt dhe vend i preferuar pr zbarkimin dhe prpunimin e skllevrve afrikan, t cilt me kalimin e viteve filluan t martohen me shqiptart vendas. Tregtia e skllevrve vazhdoi edhe kur qyteti i kaloi Malit t Zi.[7] Sipas studiuesit Alexander Lopashi, nj numr i konsiderueshm i ktyre afrikanve, ose arapve, vinin nga rajoni i Bagirmis afr Liqenit t adit, dhe flisnin si arabisht ashtu edhe nj dialekt t sudanishtes[8]. Thuhet se ky komunitet zezaksh mysliman ekziston n Ulqin edhe sot e ksaj dite. Dihet, nga ana tjetr, edhe se gjat lufts otomano-veneciane t vitit 1686, trupat hanoveriane nn komandn e feldmarshallit Otho Koenigsmark q pushtuan pr llogari t Venedikut fortesn otomane t Pylos-it n Moren perndimore gjetn atje nj garnizon t prbr kryesisht prej zezaksh, t cilt u dorzuan pa luft dhe u uan pastaj n Aleksandri t Egjiptit. Pak jav m von, venedikasit u kapn otomanve edhe fortesn tjetr t Modonit prsri n More, duke siguruar ndr t tjera edhe 400 skllevr zezak si plak lufte[9]. Kjo dshmon m tej hipotezn pr nj prani sado t kufizuar zezaksh afrikan n brigjet perndimore t Ballkanit. Edhe prfundimet skandaloze t studimit t shumprfolur t ArnaizVillena et al.[10] pr lidhjet gjenetike specifike t grekve t sotm me popullsin sub-sahariane (negroide) n Afrik, ndoshta mund t shpjegoheshin me kt infuzion t von ose mesjetar n kontingjentin e testuar prej tyre, t elementit zezak afrikan sjell nga arabt dhe otomant si skllevr n portet greke t Egjeut, Mesdheut dhe Jonit, gjat periudhs s sundimit otoman. Personalisht, dhe pr aq sa mund t vlej kjo dshmi anekdotike, kam njohur shqiptar mysliman t bregdetit jugor t

Shqipris (nga Borshi deri n Butrint) q, po t mos e dija se ishin prej andej e po t mos i dgjoja t flisnin shqip, do ti kisha menduar menjher si mulat-afrikan t zinj pr nga tiparet fizike.

***

N rrjedh t historis, shqiptart jan takuar me zezakt nga Afrika vetm margjinalisht, n periferit e perandorive; dhe si ndodh n raste t tilla, gjurmt e ktyre takimeve kan prfunduar t transformuara thell n folklor dhe n gjuh. Trajtimi i figurs s Arapit n kujtesn kolektive t shqiptarve dshmon pr nj orvatje in extremis pr ta zgjidhur disi problemin e jetrsimit, prball nj qenie t perceptuar njkohsisht si njeri dhe si jonjeri. Nga ana tjetr, dshmit e shumta t pranis s skllevrve afrikan n brigjet shqiptare t Ballkanit, ndonjher edhe n numr t madh, hapin nj dritare t nevojshme n t kuptuarit e dinamikave demografike dhe etnike prgjat vijs bregdetare banuar prej shqiptarve, gjat periudhs otomane.

N mos gabohem, n prkthimin shqip t romanit Robinson Crusoe prej Halit Selfos e Bujar Dokos, ku thuhet se heroi bie n duar t marve.
[1]

Arap ishte edhe Ibrahim Petrovitch Gannibal, strgjyshi afrikan i Pushkinit i sjell n Rusi si skllav nga Pjetri i Madh dhe q pastaj bri karrier si major-gjeneral dhe guvernator i nj province t perandoris; t cilit poeti rus i kushtoi prozn e paprfunduar Arap Petra Velikogo.
[2]

Elsie, R., A Dictionary of Albanian Religion, Mythology, and Folk Culture, NY University Press, 2001, ff. 13-14
[3]

abej, E. Disa figura t besimeve popullore shqiptare, Gjurmime albanologjike, Nr. 2/Prishtin, 1972
[4]

La fiaba dellorco, ose Prralla e bubs n versionet e veta t ndryshme. Ja teksti i nj prshkrimi t bubs, n nj version t mbledhur n Campi Flegrei, afr Napolit: Era chisso naimuozzo e strappone de fescina, aveva la capo cchi grossa che na cocuzza dInnia, la fronte vrognolosa, le ciglia jonte, luecchie strevellate, lo naso ammaccato co doje forge che parevano doi chiaviche maestre; na vocca quanto no parmiento da la quale scevano doi sanne che larrivavano allossa pezzelle; lo pietto peluso, le braccia de trapanaturo, le gamme a bota de lamia e li piede chiatte comme a na papara. Nsomma, pareva no racecotena, no parasacco, no brutto pezzente e na malombra spiccecata, caverria fatto sorrejere nOrlanno, atterrire no Scannarebecco e smajare no fauza pedata. Marr nga http://www.quicampiflegrei.it/rubriche/campania_20.htm
[5] [6] [7] [8] [9]

Cituar sipas http://www.allaboutturkey.com/harem.htm Norris, H.T., Islam in the Balkans, University of South Carolina Press, 1993, ff. 206. Lopasic, A., A Negro Community in Jugoslavia, Man, vol. LVIII, Nov.1958, f. 171, me literatur.

Finlay George, The History of Greece under Othoman and Venetian Domination, 2005 Adamant Media Corporation, ff. 215-216.

Arnaiz-Villena et al., HLA genes in Macedonians and the sub-Saharan origin of the Greeks, Tissue Antigens, 2001. Artikulli mund t lexohet n http://www.makedonika.org/processpaid.aspcontentid=ti.2001.pdf
[10]

[2006]