Está en la página 1de 40

R EVISTA CU LTUR AL de SAD A

nº 1
outubro de 2010
AREAL
RE VISTA C ULTURAL DE SADA
A so ci aci ón C ul t ur al 14 de outubro de 2010
Irmáns Su árez Picallo nº 1 - Sada

Hoxe nace AREAL, revista cultural de Sada, E sae baixo o título de Areal, cinco letras que
que publica a A. C. Irmáns Suárez Picallo. Co- teñen o seu significado: Areal en atención á ori-
meza unha ilusionante aventura semestral, coa xe xeolóxica da nosa vila, e porque Areal signi-
pretensión de achegar aos veciños o coñecemen- fica Sada nas obras que Emilia Pardo Bazán
to das realidades máis inmediatas e o legado dos ambientou nestas latitudes. E Areal, á fin, por-
que nos precederon na habitación desta xeogra- que é o lugar aberto a recibir e o punto de par-
fía, pois o pobo que descoñece o seu pasado ca- tida desde o que se pode avanzar cara todas as
miña sen referenzas cara o futuro. direccións.
Nesta revista, que pretende dotarse dun ca- Estruturamos a revista en varias seccións
rácter multidisciplinar, dentro das nosas posibi- fixas: Opinión e actualidade, na que terán cabida
lidades, daranse cita todos aqueles colaborado- entrevistas e artigos de opinión; Estudos locais,
res que queiran aportar algo acerca da nosa his- que acollerá traballos actuais sobre diversas
toria, do noso patrimonio etnográfico e natural, cuestións de interese; e Documentos, onde recu-
das nosas letras... peraremos textos doutros tempos. Tamén con-
Corren tempos nada fáciles para a lingua. Hoxe tará cunha Memoria de actividades, na que o lec-
en día estamos a vivir a desaparición de medios de tor poderá achegarse ao quefacer da A. C. Ir-
comunicación e revistas en galego, polo que escri- máns Suárez Picallo, así como cun apartado de
bir e publicar na nosa fala é case unha aventura comentarios bibliográficos, O que limos. Co tem-
que emprendemos con moito gusto. po procuraremos introducir novos apartados e
Gratificámonos de termos quen nos acompaña, dotar á publicación de diferentes contidos.
apoia, e confía no noso proxecto, ora ofrecéndonos Serás ti lector ou lectora o que ao fi-
os seus traballos en artigos e materiais gráficos, nal demandes e apoies ou rexeites indiferente esta
ora patrocinándonos. Neste sentido, temos que proposta cultural que nace en Sada lembrando a
agradecer a colaboración do Concello de Sada e importante pegada que deixou a revista Mariñana
dun grupo de hostaleiros e comerciantes sadenses hai 85 años. Agardamos que Areal sexa do teu
que permiten, ao se anunciaren, a publicación des- agrado e que dentro de seis meses poidamos rea-
ta revista que hoxe sae do prelo. toparnos nun novo número.
A redacción

Coordinación e maquetación Impresión


A. C. Irmáns Suárez Picallo · Sada Lugami, Artes Gráficas · Betanzos
Contacto
comisionsuarezpicallo@gmail.com / 665 801 557
www.blogoteca.com/acsuarezpicallo

Fotografía de portada: “Puesta de sol en la ría”, Deseño dos caracteres do título


por Germán Díaz Baliño, Mariñana, Sada, 02/1926 Calros R. Silvar

D. L. C 3217-2010

1
OPINIÓN E ACTUALIDADE

A FEIRA DE ED-MUNDO
MEMORIA E IDENTIDADE

Edmundo Moure Rojas

Un idioma non nace pola vontade xenial dun gru- aldeanos. El alma española es una y totalitaria. Es
po de homes; nace pola predisposición psicolóxica dun la obra de Franco, aventajado continuador de Isabel
povo, que, en condicións históricas favorabeis, crea unha la Católica: una sola nación, una bandera, una reli-
cultura e a súa correspondente maneira de espresión. gión y una lengua: la castellana, universal… Los
(Alfonso Castelao) dialectos están bien para la casa y la cocina; cuando
mucho, para las faenas labriegas o pescadoras…
Nesta nubrada mañá de finais de setembro, Tío Pepe asente ao vinculeiro da Casa, dende o
mentres camiño pola beirarrúa, un cheiro doce seu consentimento de benxamín. O noso pai
a cebola fritida transpórtame de súpeto á bi- amósase conturbado, tenta unha resposta, mais
blioteca da miña memoria, onde xorden unhas a avoa Elena interrompe: -Calen a boca, non
frases escoitadas na remota nenez… Cheiro e falen máis de política… Imos disfrutar todos
verba vencéllanse na tea da lembranza… É do- xuntos o noso xantar, coma unha familia uni-
mingo, nos albores da primavera, Chacra El da… (As mulleres galegas eran elas mesmas a
Olivo, casa dos avós galegos. Xantar da familia Casa, a ríspida unidade arelada entre a dispari-
que xa é un clan numeroso... A nosa avoa Elena dade dos fillos).
e mais as tías Naulina, Alicia i Elena, preparan Mais xurdían no maxín cousas distintivas,
o abundante compango na cociña-lareira, onde máis aló da vontade conciliatoria da nosa avoa,
aínda pendura a vella marmita. O arume da em- estrañas diferencias para un neno, expresións de
panada, co seu ventre encheito de pemento mo- singularidade, matices, sinais claras ou sutís da
rrón, galiña, chourizo, raxo, cebola e touciño, variedade da vida humana, no calidoscopio cul-
tráeme ese abraio súpeto do olfacto que vai ser tural que iremos desvelando, no fluír dos nosos
un dos primeiros morbos do glorioso hedonis- anos ao través do río do coñecemento. Vanse
mo. repetir aquelas dúas actitudes: 1) A que procura
Os tíos Manuel i José comentan: -Parece uniformar, baixo certas ideas ou valores xenéri-
que ha quedado exquisita la empanada española… cos que conveñen aos seus intereses, a vida so-
Meu pai corrixe: -Empanada galega é máis cial dos seres humanos, coa coñecida estructura
axeitado dicir… -Española, española… seamos da pirámide, na cal a primeira autoridade do vér-
universales- insta, retranqueiro e á vez arrogan- tice superior vai ser un deus patriarcal, macho
te, tío Manuel. Cal é a diferencia?, matino, den- machísimo, seguido polo gobernante: rei, dicta-
de os meus curtos anos. A avoa (o avó republi- dor, presidente ou primeiro ministro; 2) A que
cán xa partira, e só podo lembrar a súa silueta sobrancea a diversidade coma fonte imprescindí-
vagarosa), pai Cándido, miñas tías, falan no co- bel de arrequentamento cultural, entendendo,
medor isa estraña e doce lingua que comezo a sobor de todo, que as diversas linguas non son
rexistrar na memoria, partindo cecáis cuns poe- froito da arbitrariedade dos falantes, senón ex-
mas que o noso pai soletrea nos meus ávidos presión necesaria e coherente da propia cosmo-
oídos, versos que van ser as primeiras follas gonía, visión do home e da natureza segundo se
líricas da miña biblioteca existencial. conxuga e pronuncia o discurso vivo e cambian-
te da existencia. A mesa, como a boa amizade
Tío Manuel continúa na mesa coas suás
fraterna, é transversal e democrática.
rotundas proposicións, feitas lei –temos que
dicilo- na maioría dos inmigrantes españois de Os poderes procurarán establecer e ficar se-
Chile, ao comezo dos anos 50’: -No debemos ser mellantes hegemonías, baseadas na pirámide que
cren incólume, ao longo da historia. O imperio é

2
o paradigma dese triángulo, exemplar dos mexicas –

OPINIÓN E ACTUALIDADE
feita lei absoluta. Cincocen- Edmundo Moure en Sada. mexicanos hoxe- fillos de
tos anos hai produxérase o Fotografía de Francisco A. Pita, 2008. Malinche vulnerada e de
colosal encontro, choque Hernando Cortés violador,
violento de civilizacións e orgullosos da súa ascenden-
culturas na nosa América. cia indíxena i altivos e des-
Europa hispana impuxera os confiados en fronte dos
seus códigos culturais i o “gachupines”1 europeizantes.
goberno incontrastábel da
No noso Chile, a conquis-
súa civilización, sostida nesa ta militar dos hispanos, na súa
espada de acero que se volve
maioría estremeños e caste-
cruz –a de Santiago militar,
láns, detivérase na marxe nor-
matamouros e logo matain-
te do ancho Bío Bío, aínda que
dios- síntese e antinomia,
as súas lexións tiñan fundado
dialéctica fecunda en con-
precarias vilas austrais, coma
querir propiedades tanxibles
Valdivia e Chiloé (a Nova Ga-
e terreais, acompañadas de
licia do lucense Rodrigo de
promesas escatolóxicas tan
Quiroga e Camba). Os Mapu-
misteriosas coma baleiras che (xente da terra, segundo a
para os desherdados. súa toponimia e ao seu mito
España xorde en fronte fundacional da Terra Nai) son
dos amerindios ou preco- os primeiros e únicos indíxe-
lombinos, se cadra mellor, nas que non cren na imaxe
coma entidade unívoca e metafórica do invencíbel
monolítica, posto que eles “centauro español”. Así, arma-
descoñecen as diversidades dos de longos varais de coli-
da Península (como as igno- güe (bambú chilensis), derru-
ran hoxe os nosos fillos da ban aos aceirados xinetes e
mestizaxe), as outras lin- móenlles a paos, para montar
guas, as súas nacións de logo nos seus cabalos e facé-
“segunda orde”, que levan rense os mellores xinetes da
resistindo o xugo de Isabel América do Sur. Desenrolan
e Fernando, e do seu discí- con éxito unha longa guerra
pulo cuarteleiro do século de guerrillas, de axeitados
XX, Francisco Franco - contragolpes, aproveitando os
católicas maxestades- her- seus poboados provisionais,
deiros directos da Roma que coma tendas de campaña
se fixera cristiá, non por transhumantes entre boscos
conversión espiritual, senón impenetrábeis e cordilleiras
por pactos de poder emana- nevadas... Nos albores do sé-
dos do reino deste mundo. culo XVIII, a nación Mapu-
Os pobos precolombinos che supera o millón de indivi-
van ser asoballados, destrui- duos (hoxe quedan pouco
das as suás culturas chama- máis de catrocentos mil) i
das “arcaicas”, na pexorativa ocupa amplos territorios, vi-
linguaxe dos bárbaros acoi- vindo daquela a liberdade dos
razados: Azteca, Inca, Que- fillos da terra, da súa configu-
chua, os restos moribundos ración de tribos indomábeis,
da enigmática Maia. Poucas non suxeitas a goberno cen-
etnias sobreviven, aínda que tral ningún, agás para defen-
moitas latexen e clamen deren o seu Mapu, a terra nai,
dende os xenes do for zado xa fora de invasores incas ou
mestizaxe, como é o caso de españois.

3
OPINIÓN E ACTUALIDADE

O seu status cambiou violentamente, mer- Mais, se a memoria empéñase en vencer o


cede ao asedio usurpador das tropas mestizas esquecemento, tamén o anceio de vida ceibe
chilenas –daquela triunfadoras na Guerra do quere supera-la morte… Tres décadas máis
Pacífico (1879-1884), contra os peruanos e bo- tarde que daquelas lembranzas verbais e olo-
livianos- e que vencerán militarmente aos Ma- rosas da miña nenez, lin i escoitei, gravada,
puche, pola primeira vez na súa historia, para unha conferencia de Álvaro Cunqueiro que
favoreceren, sobre todo, aos novos colonos eu- concluía, na súa ronca e pastosa voz de larpei-
ropeos, feito que, con técnicas e ropaxes post ro, cunha invocación, lanzada coma fr echa cara
modernos, séguese a repetir ata os nosos días, o porvir, máis aló dos malos augurios i epita-
baixo unha soa bandeira, a do Midas Trans na- fios dos poderes totalitarios: -“Mil primaveras
cional, sen faciana nin nacionalidade, cuxos máis para a lingua galega”. Tantas como esas
súbditos coinciden –aínda que sen maior análi- desexamos para o mapudungun, o idioma do
se epistemolóxico- en que moitas especies ani- bosco onde aínda medran as xemas azuis da
mais vanse extinguir, de maneira “natural” e lúa fría, símbolo do advenimento da súa liber-
irremediábel, do mesmo xeito cas etnias e as dade no agromar das árbores no luar. Mais os
linguas menos afortunadas, que foran derrota- bos desexos non abondan para se faceren r ea-
das nas guerras de conquista, nos campos de lidade; é preciso artellar as condicións políti-
batalla e nas aulas do ensino usurpador. Ven- cas e sociais, mediante a conciencia feita loita
cedores e vencidos: non cabe non unha terceira organizada.
categoría. Quizáis hoxe o apoio das entidades inter -
Sempr e en Galiza era o libro de cabecei- nacionais de dereitos humanos xogue ao no-
ra do nos o pai, que nos lía nas sobremes as so favor e alcancemos os obxectivos. Tamén
dominicais: Pr ohibích ed es o ga leg o nas escola s partidos e agrupacións que axudan aos Ma-
para produ cir n o espír ito dos nosos rapa ces un puche, como o Bloque Nacionalista Galego,
complexo d e in fer ioridade, fa cén dolles crer qu e vencellado co Walmapu, un dos pr incipias
falar galego era fa lar mal e qu e falar cas telán colectivos indíxenas de Chile e o mellor or-
era falar ben. Expu lssá ched es o galego das ei- ganizado politicamente, co pr opósito de fun-
rexas , facend o que os r epres en tan tes d e Cr is to dar o propio partido, xa que os pr imeiros ha-
es plicara n o Evanxeo n o id ioma oficial, qu e o bitantes de Chile non teñen repr esentación
povo non fala ba n in compr end ía ben … Is tas no Par lamento da República que hoxe cele-
ver bas do noso C astelao pódoas calcar nas bra, con moita pompa, o seu Bicentenar io, de
palabras que Carlos Lincomán, lonco Hui- costas aos pobos abor íxenes… C ecais a nosa
lliche 2, dixérame hai vintecinco anos, na vontade, acendida dende a lareir a da estir pe
vila de Compu, en Chiloé, res pecto aos ne- labr ega e mariñeira, aventada na fr aga onde
nos veliche que ían ás es colas chilenas, on- reina o pehuén3 milenario, s exa capaz de fa-
de o mapudungun, a lingua da terr a, er a cer xerminar os pres axios, feitos vaticinio
arr ancada das s úas conciencias coma “fala ventureiro, tr ansfor mándoos na r esurrección
bár bar a”, baixo a bulr a i o s arcas mo dos perdur ábel dos fillos da terr a, eiquí e na ou-
nenos mes tizos e dos mes tr es ig naros. tra beir a do mar. Xuntos, imos vencer, com-
pañeiros mapuche, compañeiros galegos.
A televisión amósanos decotío as imaxes
manipuladas da folga de fame que aínda mante- Santiago de Chile
ñen os comuneiros indíxenas (que boa verba _____________________________________________
revolucionária, “comuneiro”!). Eles son chama-
dos “terroristas”, e aplícaselles o rigor sinistro 1. Gachupín: termo pexorativo que os mexicanos empr e-
ñan par a referirse aos españois e primeiros crioulos
da xustiza militar, mentres a policía militariza- afincados en México.
da chilena, ao mellor xeito dos tempos da dicta-
2. Huilliche ou Veliche: Nome da etnia mapuche que habi-
dura de Pinochet, estende sen reparos a súa
ta as terr as ao sur de Puerto Montt. A súa toponi mia é
brutal represión en contra de homes, mulleres, “Xentes do Sur”.
nenos e anciáns, polo único delito de loitar pola
3. Pehuén: Nome mapuche que se da a araucaria; árbore
súa terra, pola súa lingua e dignidade… A sagrada dos Mapuche, xunto ao canelo. O froito do
mentira mediática é hoxe un poder aínda maior pehuén, o piñón, aínda serve de alimento as co munida-
que o das armas, ben o sabemos. des indíxenas cordilleiranas.

4
OPINIÓN E ACTUALIDADE
A XESTIÓN DO PATRIMONIO ARQUITECTÓNICO EN SADA

Benedito Álvarez García

Se os irmáns Suárez Picallo visen a transfor- A desaparición de edificacións tradicionais de


mación urbanística de Sada e a degradación patri- importante valor arquitectónico no barrio da Te-
monial e histórico-artística que levou aparellada, a nencia, Avda. Barrié, Praza de San Roque, Linares
bon seguro que estarían defendendo e pulando Rivas e outras rúas do centro histórico de Sada
polo obxectivo da conservación e posta en valor deron paso en moitos casos a novas construcións
do patrimonio cultural construído de Sada e das de excesiva altura e pouco respectuosas co entorno.
súas manifestacións máis senlleiras. Recentes actuacións municipais, xa con Abel López
Soto de alcalde, de recuperación e posta en valor
Pero a realidade é que un desenvolvemento
urbanístico ao servizo da especulación fácil e rápi- dos espazos urbanizados públicos na Avda. da Ma-
da, xunto a políticas municipais dirixidas básica- riña e barrio da Tenencia van na boa dirección.
mente a facilitar a construcción a calquera prezo, Pero non só as edificacións e conxuntos resi-
de calquera forma e en calquera sitio, tivo como denciais de singular valor arquitectónico deben ser
consecuencia o desartellamento territorial do me- merecentes de protección e posta en valor. Sada con-
dio rural, a desaparición de construcións tradicio- ta, ademais, de Igrexas e Pazos con outros elementos
nais de interese como consecuencia da execución da arquitectura tradicional de importancia. O muíño
de novas urbanizacións (a Casa Campanioni, en de vento en Meirás, cruceiros e hórreos (en ambos
Riobao, e a Casa do Sarxento, en Meirás, son bós casos, aqueles cunha antigüidade de máis de cen
exemplos delo), o pouco ou nulo respecto pola anos atópanse protexidos desde fai anos e considera-
integración ambiental das novas edificacións en dos bens de interese cultural) son bó exemplo delo.
barrios tradicionais (A Tenencia, Fontán), a dei- Certo é que tamén no ano 2008, e grazas ao
xadez interesada no deterioro de elementos prote-
esforzo impagábel de moita xente, as Torres de
xidos (a Casa con escudo en Párroco Villanueva)
Meirás, foron declaradas pola Xunta Ben de Inte-
e, en definitiva, a degradación dos elementos e
rese Cultural coa categoría de Sitio Histórico, de-
conxuntos patrimoniais sadenses. limitando un contorno de protección que tamén
Desde o goberno municipal, no período de debe ser posto en valor mediante subvencións
mandato de Rodriguez Ares, promovéronse e po- públicas que promovan a conservación e rehabili-
tenciáronse varios sectores urbanísticos, cun total tación das edificacións tradicionais.
de case mil vivendas novas, pero, por exemplo, non
A Terraza, símbolo representativo do mo-
se fixo xestión municipal ningunha para aprobar un
dernismo e sinal de identidade e representación
plan especial de protección e rehabilitación no ba-
colectiva de Sada, demanda actuacións urxentes
rrio de Fontán, a pesar de que as Normas Subsidia-
de conservación e mantemento, moito máis cando
rias de Planeamento de 1997 así o establecían, preci-
ocupa dominio público e constitúe unha constru-
samente co obxectivo de “rehabilitación do patrimo-
ción que goza de nivel de protección. A colabora-
nio arquitectónico urbano e a reforma, mellora e ción das Administracións Públicas (Concello/
estructuración das áreas interiores das mazás”. Pola
Xunta) non exime do deber legal dos propietarios
contra, en vez de facilitar e promover a rehabilita-
de manter e conservar os bens catalogados, como
ción e posta en valor do patrimonio construído, per-
é o caso, cun nivel óptimo de protección.
mitiuse a demolición de edificacións de singular va-
lor arquitectónico, conformantes da tipoloxía tradi- Moito queda por facer en materia de protec-
cional dun barrio de orixe mariñeiro como Fontán. ción do patrimonio cultural de Sada. Pero a cida-
Só o interese e adicación dos propietarios puido con- danía sadense, de xeito amplamente maioritario, é
servar edificacións que seguen a conformar e dotar sensíbel e demanda a conservación, protección e
de valor o conxunto residencial de Fontán como un posta en valor daquelo que conforma a nosa iden-
dos sinais de identidade de Sada. tidade colectiva e histórica.

5
ESTUDOS LOCAIS

RICARDO FLORES, PATRIOTA GALEGO

Luis Pérez Rodríguez

Luis Pérez achéganos as seguintes notas biográficas de Ricardo Flores, con informacións que xa viran luz
noutros medios e que nós consideramos de gran interese para coñecer mellor a este ilustre fillo de Sada.

Ricardo Flores Pérez nace en Sada, no lugar nº 65-, «Os símbolos patriáis, perseguidos d'alte-
de Sada de Arriba, o 1 de Maio de 1903. Do raçóns» -Novembro, 1945, nº 84, etc.
fondal das súas primeir as experiencias vi-
Destacamos a súa actuación en dous cam-
tais de neno labrego e mariñeiro aboia o re- pos que for on os que máis contribuíron a
cordo do tío Meilán1, quen o iniciaría no gale- crear unha conciencia galeguista: os Coros e o
guismo coa lectura de A Vir xe do Cristal de
Teatro galego.
Curros Enríquez.
Lembranzas de Ultreya, Lembranzas da
A súa afección ó teatro vén de moi novo.
Terra, Saudades, Os Rumorosos... foron outros
Na súa mocidade, dirixiu en Sada, con outr os tantos Coros que, amais da súa actividade mu-
amigos, un Gr upo teatral. Levaron á escena sical, mantiñan conxuntos escénicos propios e
Un fillo de bendición -de tema mariñeir o e es - acudían aos fes tivais ar tís tico-danzantes
cenificada no Pavillón Moragra de Sada-, Con- que as numerosas entidades organizaban. Ri-
sellos do Tío Xan2- sobre o tema da emigra- cardo Flores presidiría a Sociedade Coral Os
ción, representada no mesmo pavillón- e Querer Rumorosos, engadindo á súa
de comenencia -posta en escena función específica de cultivo e
no Salón Suízo da mesma vila. espallamento do canto polifóni-
As peciñas tiveron unha co, unha actividade artístico-
g r ande acollida do público cultural que mereceu os eloxios
de Sada e animar ían a Ricar- dos seus compatriotas. El mes-
do Flores a proseguir o camiño mo forma parte do seu presti-
do teatro na emigración3. xioso Coro, baixo a batuta do
O 31 de Agosto de 1929 extraordinario mestre e director
emigra a Buenos Air es, onde M. Prieto Marcos.
axiña s e incor por a aos pro- Relacionada coa súa activi-
xectos culturais da colectivida- dade coral, publica Escolma de
de. Así, iría ocupando cargos de Cantigas Galegas -Edición da
r elevancia na Sociedade Nazo- Caixa de Aforros de Ourense,
nalista Pondal, no Centro Provin- Buenos Aires, 1984-. O libro
cial Coruñés, na Intersocietaria conten A-la-lás, Cancións de
Galega, no C ons ello de Galiza, berce, Foliadas, Pandeiradas e
na Ir mandade Galega, etc. Ruadas. Algunhas das pezas son
Exer ce o xor nalis mo en rescatadas da súa memoria dos
distintas revistas e periódicos, tempos de neno. Outras son iné-
en especial en A Fouce, voceiro da ditas e naceron nos lameiros da
Sociedade Nazonalista Pondal, on- saudade dos emigrantes. A ve-
de publica títulos tan elocuentes ces, poetas coñecidos -M. Prieto
como «A Patria dos galegos» -25 Marcos, X. Mª Monterroso De-
de Xullo, 1933, nº 62-, «Contra os R. Flores impartindo unha charla. vesa, etc- esconden os seus ver-
traidores hai que reuxir con brave- Arquivo de Marichelo Flórez sos orixinais baixo o anonimato.
za» -15 de Novembro, 1933, e Andrés Yáñez Ricardo somete a lingua a un

6
Portadas de Enguedello

ESTUDOS LOCAIS
e Un ovo de dúas xemas..
Arquivo de Andrés
Yáñez e Marichelo
Flórez

proceso de decantación, na procura da orixina- Ademais das tres peciñas xa sinaladas ante-
ria enxebreza. El mesmo é autor de foliadas, riormente -Un fillo de bend ición, Con sellos do
cantigas e a-la-lás, que tamén música. Tío Xan e Quer er de comenencia- as obras de R.
Ricardo Flores é un representante xenuíno Flores son as seguintes:
do teatro galego da emigración. Seguindo a liña -Mai e Filha 4: peza en dous actos e estreada
das Irmandades da Fala, namais chegar á Ar- nun festival do Centro Cultural de Betanzos, no
xentina, entende que o teatro é un factor de ca- ano 1932.
pital influencia para o noso renacemento nacio-
-Un Ovo de dúas xemas: Edicións do Rueiro,
nal e para a educación cultural do pobo. R. Flo-
Buenos Aires, 1956. Peciña en dous actos. Foi
res entrégase a esta tarefa coma autor e director. estreada na noite do nove de Xullo de 1938 polo
Pero o seu teatro reflexa á Galicia da s úa Conxunto da Sociedade Coral Os Rumorosos5.
infancia e mocidade. Máis en concreto, o
cotián vivir das xentes da beira de Sada e das -Eng ued ello: tamén publicada e es treada
a noite do 11 de Outubro de 1939. Este paso
Mariñas de Betanzos. Os personaxes son un
producto des te ambiente e a súa sicoloxía está
presente na acción e nos diálogos. A linguaxe,
viva e popular, s erve de canle a es ta realida-
de campesiña e mariñeira, que se resolve en si-
tuacións graciosas de humor popular. Es tas
pezas realis tas están enlevedadas pola ética e
escritas desde a autenticidade.
É consciente de seguir a tradición que vén
desde os autores das Irmandades da Fala: Lu-
grís, L. Carré, A. Vilar Ponte, A. Cotarelo, X.
Prado “Lameiro”...: era preciso eliminar do
emigrante o seu complexo ling üís tico-
cultur al, que mantiña na inacción o s eu
s entir patriótico.
O teatro de R. Flores sería moi solicitado
polas Entidades galegas da emigración, pois as
súas obras transportaban os emigrantes os eidos
natais. De aí as súas moitas representacións. Ricardo (dereita) co seu irmán José en Sargadelos.
Arquivo de Andrés Yáñez e Marichelo Flórez.

7
de comedia anecdótica foi representada polo
ESTUDOS LOCAIS

mesmo Conxunto escénico anterior5.


-Para isso som teu amigo: comedia en tres
actos, escenificada polo Conxunto Lugrís Fr ei-
r e do Centro Pr ovincial Coruñés, que el mes-
mo dirixía, o 25 de Abril de 1952.
-Ugío: coa Cidade Vella de A Coruña como
telón de fondo, representada tamén polo ante-
rior conxunto teatral o 12 de Xuño de 1953.
-Catro Estampas de Beiramar (O amor da
costureira, Un home de mala sorte, Agora xa é tar-
de e No Areal): Edicións do Rueiro, Buenos Ai-
res, 1961.
-O A fiador: estampa teatral nun acto; Un
remedio malfadado: estampa da emigración nun
acto, acontece no verán de 1965 nas Mariñas
de Betanzos; e A nossa Terra é nossa!: igualmente
sobre a emigración e nun acto. Todas elas do
1988 e publicadas en Cadernos da Escola Dra-
mática Galega, nº 96, A Coruña, 1992.
O noso autor foi obxecto dunha homenaxe
na Sociedade Recreativa, Cultural e Deportiva
de Sada, a súa vila natal, no Outono de 1990.
Pronunciou, nesta ocasión, unha conferencia
sobre A Lírica Popular Galega na Arxentina. Dí-
as antes, na Agrupación Cultural O Facho da
Coruña, deu outra sobre O Teatro Galego como
medio de afirmación proselitista.
Ricardo Flor es falecer ía en Buenos Air es
o 24 de xullo do 2002, cando contaba 99 anos
de idade.
_____________________________________________
1. Este vello, amigo dos seus país e dos rapaces do rueiro,

íalle pondo nas súas mans libros de Literatura galega,


que o foron orientando definitivamente cara ó galeguis-
mo. Cfr. Luis Pér ez. Entrevista con Ricardo Flores, na
Federación de Sociedades Galegas de Buenos Aires, no
Outono de 1988. Arquivo persoal.
2. Xoguete cómico contr a do indiano que fai os tentación

fachendosa da súa riqueza.


3. Estas peciñas cur tas emigraro n con R. Flores a Buenos
Aires e, segundo a súa propia confesión, quei maríaas . O
teatro da emigr ación requiría outras preocupacións e
actitudes .
4. Esta peza, co ma tódalas que o noso autor ten escritas e
non publicadas, teñen a grafía do galego reintegrado,
postura que mantén afervoadamente xa desde os co me-
zos da súa andaina de escritor e que hoxe comp arte cun
grupo de galegos de Buenos Aires.
5. Estas pezas teñen unha segunda versión inédita, feita

polo propio autor, en galego reintegrado. Respetamos a


grafía, co mo é natural. O título das que l'oron publica-
das vai coa grafía da súa correspondente edición.

8
ESTUDOS LOCAIS
RICARDO FLORES: VINTECINCO ANOS DEPOIS...

José Mª Monterroso Devesa

I. UMHA NOITE EM SADA anos antes: datado na Corunha o 1 de maio de


1980 (aniversário de Ricardo), devéu ficar tras-
No mês de janeiro de 1985, aproveitando a
papelado nesse mesmo prêlo que imprimiu o liv-
presença de Ricardo Flores na Terra (ainda
voltaria, que eu lembre, em 1990, morrendo, ro por conta de Caixa Ourense e iniciativa do seu
com 99 anos, em 2002), fixose-lhe umha home- presidente daquela, José D. Posada González.
nagem no marco da exposiçom, a el dedicada, Aproveito a ocasiom que me brindam os
do pintor corunhês, de Monelos, José Fernán- Amigos de Ramón Suárez Picallo, de Sada, para
dez Sánchez, a qual tivo lugar na Sociedad Re- reproduzir esse prólogo e, de passada, se houver
creativa, Cultural y Deportiva de Sada. espaço, as cantigas referidas à sua vila que Ricar-
Concretamente, o dia 26 desse mês deu-se do inclúe no volume. Dizia o malfadado prólogo:
um concerto da Coral Polifónica Aires de Ca- Se pôr umhas linhas aclaratórias neste livro
rral, previamente tocando a quem subscr eve de Ricardo Flores é para mim prazenteira hon-
falar sobre o amigo, tal como recolhe a cróni- ra, nom podo ocultar o simultâneo enrubeci-
ca do 29 seguinte, em El Ideal Gallego, o co- mento que me produz o descer a certas miude-
zas explicativas que puderam lixar a cristalina
rresponsal Víctor Castro, que passamos a tra-
harmonia desta Escolma de Cantigas Galegas.
duzir parcialmente:
A cristalina e xpressom do génio poético
Corredoira Conde [presidente da Socieda- popular, peneirado pola sensibilidade literá ria,
de] cedéu a palavra a José Maria Monterroso, o e nom menos popular, dum home que, tam
qual, com verbo fácil, relatou algumhas das pas- arre dado fi sicamente da nossa Gali za , a re-
sagens da vida de Ricardo Flores, ao que conhe- criou dia trás dia, para si e para os outros, du-
céu numha primavera portenha, umha noite po- rante dú zias de anos.
la avenida de Belgrano e avenida de Mayo.
E recriou-na nom só exercendo o jornalismo
Monterroso pujo fim à sua intervençom e escrevendo e dirigindo teatro, mas tamém col-
lembrando a p rimeira cantiga de Flo res, heitando estas pérolas líricas, muitas da sua me-
quando, mui neno, no seu queri do lugar de mória dos tempos moços -e já recolhidas antes
nascimento, Sada d'A rriba , aju dan do seu pai de agora-, muitas outras inéditas na Terra, co-
nas ta refas agrícola s, víu- lhe às mentes, em mo celme que estas som da saudade -ou morrin-
quanto aguarda va pola chega da de sua mai , ha- dumha parte tam importante do povo gale-
que acudia a lhes levar o almorço, umha es- go a morar, e errar, fora e longe das nossas
trofe que di zia assi : fronteiras naturais.
Como me doi a cabeça…” etc. [ver mais Naquela lonjania em que Ricardo Flores me
adiante]. déu, nom hai muito [1979], e numha primave-
Monterroso e Ricardo Flores, este visivel- ral noite portenha, um adianto de viva voz desta
mente emocionado, fundirom-se numha aperta, Escolma.
mentres o público que encia os salons sociais Chegado aquí, nom podo por menos que re-
lhes dedicava umha forte ovaçom. produzir, bem que seja em parte, as palavras
com que Ricardo me explicitou, emocionada-
II. UM LIVRO ESQUECIDO mente, a sua experiência vital coa cantiga de
Foi no seguinte novembro quando, com arada (para nenos) da página 175:
“Buenos Aires 1984” na portadilha, saíu do prêlo O fogar onde eu vim a luz primeira era labrego
o livro de Ricardo Escolma de cantigas galegas e um pouco marinheiro, por parte de meus irmaos.
cum Advertimento do autor e a ausência do prólo- Um dia pola manhá cedinho saímos para arar umha
go que fixera o redactor destas linhas... cinco leira nossa. Minha mai, tal como fazia acotio, saía

9
Dous sadenses ilus-
ESTUDOS LOCAIS

tres, Ricardo Flores


(esquerda) e Ramón
Suárez Picallo
(dereita) nunha reu-
nión da directiva do
Centro Coruñés de
Bos Aires a finais dos
anos 50 ou inicios
dos 60

para a praça, e quando voltasse levaria-nos o almor- Que mais dizer depois de tam formosas
ço. A mim já me tardava o vê-lo chegar, para dar- quanto íntimas lembranças, so pena de ser
lhe ao estómago o que rilhando me pedia; entom, eu reiterativo e extenso em demasia? Somente
olhava para onde tinha que vir a cesta, mais do que acrescentar que Ricardo Flores, velho -mas
para onde os bois tinham que pôr os pés; e a voz de moço- galego-rioplatense, dá a esta Escolma
meu pai, cada vez erguia-se mais forte: de Cantigas Galegas, exquisitamente cons-
Chama bem os bois, neno! Nom deixes saír o boi truída, umha sábia e nom freqüente disposi-
do rego, rapaz!” Numha destas, cumha toada qual- çom, a partir da classificaçom musical -
quer que me petou, botei ao ar umha cantiga: “Como sobre a literária, formal ou temática- das
me dói a cabeça,/ como me dói o pescoço/ de mirar mesmas.
cara o portelo/ a ver se vem o almorço.” Meu pai
chimpou-me umha reprimenda dos demos. Nisto Cabal conhecedor da língua, pola sua
aparecéu o que tanto eu arelava, e já cabo de nós origem e o seu quefazer cotidiano, Ricardo
minha mai, meu pai cravou mais a fondo a relha do sumou-se, hai bem de tempo e entre os pri-
arado e berrou, para deter o andar dos bois: “Xô!” meiros, a esse conjunto de galegos que pre-
Minha mai pousou nas nossas maos a cunca do tendem para ela a dignificaçom a que, como
almorço; meu pai sentado na rabela do arado e eu património popular e galho viçoso do co-
tamém sentado nos terrons da soma, cos pés dentro mum romance galego-português, tem direi-
do rego, fijemos pola vida. Entre culherada e culhe- to: daí a ortografia histórica evoluída que o
rada, meu pai foi-lhe contando a minha mai o meu escolmador utiliza.
recente feito lírico, e ela, que estava de pé, fijo-me
Mas ainda andou ele mais: e assi foi co-
umha suave frega coa mao na cabeça, em som de
mo levou a sua dedicaçom a decantar as
alouminho. E nesse intre os três éramos a sorrir.
quadras para eliminar o que -talvez mais
A música que tem aplicada (a cantiga), é do ar- por umha deformaçom produto da tradiçom
quivo da minha memória, de quando tamém era oral, que por um defeito nato- supujera mer-
neno, aprendida dos beizos dum velho do nosso ruei- ma da enxebreza lingüística dos cantares: o
ro, muito amigo da nossa família, a quem eu gostava resultado, logo de empregar um respeito e
de ir visitar à sua cabana de palha, que se erguia na rigor absolutos, é, como os leitores poderám
eira, para ver como fazia os garruchos, queipos pe-
quenos onde os marinheiros levavam os seus víveres comprovar, bem gorenteiro.
quando iam para o mar; pois ele, mentres ia tecendo Bem haja Ricardo Flor es por este mui-
com varinhas de vime aqueles objectos de artesania, to generoso ag asalho que nos fai aos com-
ia entoando umha melodia, que pola alussom da le- patr iotas dumha e outr a beir a des te mare
tra, devia ser de arada. nostrum.
Corunha, agosto de 2010.

10
ESTUDOS LOCAIS
NOMES PROPIOS
MANUEL L. FREIRE-CALVELO NA SADA DOS ANOS 20 E 30

Manuel Pérez Lorenzo

Manuel L. Freire-Calvelo foi a voz máis sobranceira do xornalismo local. Promotor de diversas publicacións,
articulista e correspondente en múltiples cabeceiras de dentro e fóra de Galicia e combatente abnegado en todas
as causas que cría xustas, foi, ademais, un apaixonado de Sada e das Mariñas. Neste traballo trazarase un
percorrido pola súa actuación nos anos 20 e 30, a súa etapa máis produtiva.

Manuel Lorenzo Freire-Calvelo nace na cións, e exercendo de corres pondente en di-


vila de Sada no 1902. Eran os seus pais Manuel versas cabeceir as de Galicia (El Ideal Gallego,
Lorenzo Calvelo, médico do municipio, e Juana Marineda, La Voz de Galicia, El Noroeste e Ga-
Freire Golán, curmá de Manuel Lugrís Freire. licia, da Coruña, e El Pueblo Gallego e Vida
Xa desde novo, participará activa- Gallega, de Vigo) de Madrid (La Voz
mente en diversas organizacións e El Sol) e de América (Céltiga e
locais, moitas veces na procura El Correo d e Galicia, de Buenos
de melloras para a clase ma- Aires, El Eco de Galicia e El
riñeira. Así, a partires do Heraldo de Galicia, de La
1922, artellará a agrupa- Habana, e Raza Celta, de
ción Acción Sadense, Montevideo).
que contará co semana- No ano 1926, con-
rio homónimo1. A súa tinuando coa súa ac-
principal labor con- ción societaria, orga-
sistirá en reclamar a nizará a agrupación
construción dun por- Mareiras (“Xuntan-
to de refuxio para za nacionalista dos
Sada, para o que ele- rapaces mariñeiros
varán unha instancia de Sada”), coa finali-
ao miniterio de Fo- dade de configurar
mento, sen éxito2. unha masa coral e
realizar excursións a
No 1924 partici- vilas da comarca pa-
pa na constitución do ra espallar o move-
Sporting Sada, “socie- mento galeguista xu-
dad de recreo”, que con- venil4. En Mareiras
taría co seu equipo de coincidirá cun moi novo
fútbol (o Sporting Sada F. Xohán Antón Suárez Pi-
C., que logo cambiaría o callo, e será precisamente o
nome por Sansón F.C.) e tiña irmán deste, Ramón Suárez
previsto artellar unha agrupa- Picallo, quen dea a coñecer en
ción musical de corda e un cadro de Buenos Aires a existencia da agru-
declamación3. pación, dedicando uns parágrafos da re-
No 1925 Freire-Calvelo comezará a des- vista Céltiga ao seu promotor:
puntar pola súa infatigable actividade como […] en tódolos xornaes galegos de dentro
xornalista, redactando a revista Mariñana, de e de fora de Galiza figuran seus traballos, adica-
Sada, na que publicar á numerosas colabora- dos todos a gabar as incomparábeles belezas

11
das nosas mariñas, ateigados todos de tremante medicina e cirurxía, obtendo o título “con bri-
ESTUDOS LOCAIS

fraternidade pros famentos de pan e de xusticia. llantes calificaciones” no 19289.


As traxedias dos nosos fogares -meio labregos e
meio mariñeiros- o abandono en que os teñen No 1929 casará con Elena Lobeira Castro,
os de arriba; as falcatruadas dos caciques, gran- de Ares, sendo ao pouco nomeado “agente, con
des e pequenos, tuveron e teñen neste rapaz, residencia en Sada” da compañía inglesa de se-
seu espositor máis outo e enérxico. Pra elo val- guros contra incendios “Alliance Assurance Co.
se, como queda dito, de todolos xornaes galegos Ltda.” e ocupando a praza de auxiliar médico da
e non galegos. E cando esto non lle abonda, cun Beneficencia Municipal, adxudicada pola Co-
esprito quixotista admirábel, funda e di rixe po- misión Municipal Permanente10. A través do
lo seu esforzo, pubricacións locales cos mesmos seu oficio de practicante entrará en estreito
propósitos nobres e xenerosos. […] Estudante
de medicina, adequiriu e asimilou na vella Com- contacto cos estratos máis humildes do rural:
postela o esprito galeguista dos inteleituaes de […] nuestro ejercicio de practicante rural
hoxe, a par que unha cultura que lle permite […], nos pone todos los días en contacto con
discutir cos letrados raposos, e cos raposos le- la vida del agro, que nos hace conocer los pro-
trados que nos desgobernan, todos os probre- blemas que ignoran en las ciudades; la vida de-
mas políticos e sociaes de hoxe […]. pauperada, aterradora de estos camaradas que
Namentras outros rapaces do seu igual, yo quiero tanto […].11
con menos motivos que él, se fan os señoritos Tamén no terreo profesional, cómpre desta-
vilegos […] este mainífico mozo galego pasa
car a súa breve experiencia como empresario,
as súas terturias, cos seus irmáns da xuntan-
za a veira do mar, falán dolles do porvir de ao facerse cargo no 1930, xunto co seu cuñado,
Gali za, con fe cuase apostólica, léndolle s a o farmacéutico Francisco López Vázquez, do
aqueles nenos […] os traballos proselitistas Pabellón Moragra, sala de baile, teatro e cine-
dos nosos mestre s, espricándolles anacos da ma, introducindo as grandes producións cine-
nosa historia, inculcándolles un fon do esprito matográficas en Sada12.
de dini da de persoal e de liberta des cida dana s.
Tal a laboura deste rapaz, aló nunha vila ma-
Conforme a ditadura de Primo de Rivera se
encamiñe cara ao seu fin, terá lugar un proceso
riñeira da Galicia Nosa .5
de intensificación da actividade asociativa, que,
Freire-Calvelo e Suárez Picallo manter án novamente, terá en Freire-Calvelo a un dos
unha relación de admiración mutua. Cando no seus mellores valores. No verán do 1930 funda
1926 Picallo visita a súa vila natal, tras 14 o Centro Cultural Obrero de Sada13, do que se-
anos emigrado en Buenos Aires, Freire- rá secretario co anarquista José Monzo de pre-
Calvelo organizar alle un banquete6. Tamén sidente. Trátase dunha asociación en principio
mantiña estr eitos vínculos cos sadens es de recreativa e cultural, que organizará un cadro
New York, agrupados desde o 1913 na Socie- dramático e un coro, pero que tamén desenvol-
dad Sada y sus Contornos, que tiña por finali- verá actividades solidarias de importante cala-
dade a cons trución de escolas laicas no conce- do. En novembro, logo do afundimento da lan-
llo. Freire-Calvelo exercería o cargo de secre- cha “María del Carmen”, o Centro Cultural
tario da súa deleg ación en Sada no ano 19277. Obrero realizará unha colecta en beneficio das
A inauguración das agardadas escolas cons ti- familias dos mariñeiros falecidos14, sacando á
tuirá un fito para el, que entendía a educación luz un manifesto:
como o medio de rematar co “analfabetismo
Cinco pescadores, cinco obreros del mar en
del campo gallego”: lucha con el mismo han sacrificado sus vidas
¡Es un colegio! Un nuevo jalón de la cultu- por un mendrugo de pan.
ra popular gallega. Un baluarte más para la […] a su cuidado tenían varios pequeños y
emancipación de la raza. esposas […]. Si en nuestros pechos hay senti-
Es una ofrenda espléndida que a su pueblo mientos de humanidad, debemos acudir presto
natal de Sada hacen sus hijos emigrados en al socorro de su necesidad y desamparo […].
Norteamérica, brindándoles y elevándoles la El Centro Cultural Obrero de Sada lleno de
moral y la cultura, abriendo el surco de la libe- la mayor buena voluntad, solicita el apoyo y la
ración de hombres y pueblos […].8 caridad de todos, de los pudientes, de los po-
En paralelo a toda esta actividade, Freire- bres, cada cual con lo que pueda, para socorrer
Calvelo cursará a carreira de practicante de a esas criaturas abandonadas. […].15

12
Outra das súas teimas, que como vimos xa

ESTUDOS LOCAIS
Freire-Calvelo sostivera, e da cal será o princi-
pal valedor, centrarase na reivindicación do
porto de refuxio para Sada. Orixinarase un con-
flito co Pósito Marítimo, institución mutual
creada no 1926, que, ante a campaña iniciada
polo Centro Cultural Obrero a través da pren-
sa16, reivindicará os seus méritos na procura da
licitación da obra17. Ante eses embates, o Cen-
tro Cultural Obrero chamaba á cordura e á
unión de todos os veciños na empresa reivindi-
cativa, ao tempo que recordaba cómo antes de
se constituír o Pósito xa existiran outras inicia-
tivas co mesmo fin, lideradas por Freire-
Calvelo. En realidade esta disputa tiña un fon-
do político, pois o Pósito estaba dirixido por
algúns elementos conservadores, mentres que o
Centro Cultural Obrero contaba na súa directi-
va con anarquistas, republicanos e socialistas.
En xaneiro do 1931 prodúcese unha reno-
vación da directiva, deixando Freire-Calvelo o
seu posto de secretario, que será ocupado por
Banquete organizado por Freire-Calvelo (3) en Xohán Antón Suárez Picallo18.
homenaxe a Suárez Picallo (1) con motivo da súa
visita a Sada no 1926. A proclamación da II República o 14 de
abril será recibida polos sectores progresistas
de Sada con gran xúbilo. Para Freire-Calvelo
Portada da revista Mariñana (1925).
Concello de Sada. foi “un día memorable, un día de sana, santa y
libre alegría, en que el pueblo pudo por primera
vez en su vida manifestar lo que sentía”19. Co
novo réxime, o entramado societario, do que
Freire-Calvelo fora un firme impulsor, sufrirá
unha intensa dinamización, proliferando parti-
dos de diversas tendencias, sindicatos maiorita-
riamente anarquistas, asociacións culturais, etc.
Non obstante, a partires do 1932, Freire-
Calvelo irá abandonando as súas responsabili-
dades, cesando como correspondente tanto de
La Voz de Galicia como de El Pueblo Gallego, se
ben no 1933 colaborará no semanario anarquis-
ta Solidaridad Obrera da Coruña, apoiando aos
campesiños de Meirás, que mantiñan un inten-
so conflito cun propietario. No 1934 renunciará
ao seu cargo na Beneficencia Municipal para
instalarse na Coruña20, onde participará do mo-
vemento asociativo, como directivo do Ateneo
Popular Coruñés21 e como militante de Izquier-
da Republicana, o partido de Azaña22.
No 1934 sufrirá o falecemento da súa mu-
ller, Elena Lobeira, logo de cinco anos de ma-
trimonio23.
A tr axectoria posterior de Freir e-Calvelo
xa non cabe neste br eve es tudo. A súa activi-

13
dade pública no que toca a Sada decae duran- A Guerra Civil debeu ser unha experiencia
ESTUDOS LOCAIS

te algún tempo, as í como a s úa labor como traumática, co asasinato de varios dos seus ami-
xornalista. gos de Sada e o posicionamento activo de fami-
En agosto do 1935 a “Comisión pro puerto liares no bando dos sublevados.
de refugio”, vinculada ao Pósito e encabezada Sabemos que o seu amor pola vila natal non
polo párroco Juan Villanueva e militantes da esmoreceu naqueles anos grises, e que máis
CEDA local, empregará o acto de colocación da adiante, nos 50, participará na creación da Peña
primeira pedra do porto de refuxio, a gran tei- Mariñana, que agrupaba a varios sadenses na
ma de Freire-Calvelo, para facer campaña polí- Coruña e tiña por finalidade a consecución de
tica en favor do cedista Benito Blanco-Rajoy, melloras para Sada. Aínda así, a súa biografía, a
sen recoñecer en ningún momento o contributo dun home bo, entregado a causas sempre en
do ex-deputado Ramón Suárez Picallo e do no- beneficio do ben común, segue chea de incógni-
so incansable protagonista, como recolle o se- tas que, de seguro, a investigación irá desvelan-
manario Ser: do pouco a pouco.
Vieja, de todos los tiempos, era la angustia _____________________________________________
de los pescadores de Sada. […] Hasta que un
1. El Correo de Galicia, 28/01/1923.
joven sadense, calificado de loco, de soñador y 2. El Pueblo Gallego, 06/12/1930.
de iluso, empezó a llenar las columnas de los 3. El Ideal Gallego, 02/07/1924 e 19/07/1924.
periódicos de España, con la tragedia de los 4. El Pueblo Gallego, 16/04/1926, El Pueblo Gallego,
marineros de Sada: la necesidad de la s obras de 29/05/1926.
refugio. Era ese muchacho Manuel L. Freire 5. “Os novos. Manoel L. Freire-Calvelo”, Céltiga,
Calvelo, de prócer abolengo mariñán. A la 25/11/1926.
sazón otro muchacho sadense, de origen 6. El Eco de Galicia, 12/10/1926; El Correo de Galicia,

humildísimo, […] fue elegido Diputado. Y des- 26/09/1926; El Pueblo Gallego, 12/08/1926.
7. Arquivo do Reino de Galicia, Fondo do Goberno Civil,
cubrió entonces que el cuento del Puerto era
pura filfa. […] Por eso el diputado sadense fue G-2552. Este dato recólleo Miguel Gayoso Barreiro
el primero y el único diputado que habló en el no seu interes ante trab allo 1928-2008. Sada y sus Con-
Parlamento español de los problemas de los tornos. 80 aniversario da escola, Deputación Provincial
da Coruña, 2008, p. 44.
pescadores gallegos. ¡Lo hizo siete veces! […]. 8. El Pueblo Gallego, 06/12/1928.
Pues bien, en la gran cuchipanda inaugural, 9. El Correo de Galicia, 05/08/1928.
no hubo una sola palabra para recordar ni a 10. Id., 10/11/1929.
Freire Calvelo, ni al diputado sadense, ni a los 11. La Voz de Galicia, 01/05/1932.

republicanos ni a la República. Por una sencilla 12. Id., 03/10/1930.


13. Participan na fundación José Monzo, Avelino Flórez,
razón que es ésta: que se trataba de un acto de-
rechista con vistas a LA CAZA DE VOTOS.24 José Flórez, Elisardo Abruñeo, Francisco Vales, Juan
Bermúdez e Francisco Fernández Vila (Arquivo do
Non obstante, en Sada seguiuse lembran- Reino de Galicia, Fondo do Goberno Civil, G-2552).
do a entrega desinteres ada de Freire-Calvelo. 14. Conseguirán recadar un to tal de 1389,70 pts., que se-

O 3 de agosto do 1935 na inauguración do rán repartidas entre os familiares das vítimas (La Voz
de Galicia, 20/01/1931).
local do Ateneo de Cultur a Política y Social, 15. El Pueblo Gallego, 16/12/1930.
Xohán Antón Suárez Picallo, o s eu pr esiden- 16. Vid. El Pueblo Gallego, 16/12/1930 e La Voz de Gali-
te, tributáballe unha merecida homenaxe, co- cia, 28/11/1930, onde se reproducen senllos manifes-
mo recolle a prensa: tos do Centro Cultural Obrero reclamando a constru-
ción do porto.
Hizo uso de la palabra el joven Suárez Pica- 17. La Voz de Galicia, 30/11/1930.
llo, para […] hacer un resumen de la labor des- 18. La Voz de Galicia, 20/01/1931.
arrollada en las columnas de LA VOZ DE GA- 19. El Pueblo Gallego, 22/04/1931.
LICIA por su infatigable corresponsal, el perio- 20. La Voz de Galicia, 03/10/1934.
dista don Manuel L. Freire Calvelo, el cual con 21. La Voz de Galicia, 06/02/1935.

clara visión supo en todo momento levantar 22. Listado de militantes históricos de Izquierda Republicana,

una opinión fuerte en defensa de lo que a Sada en http://www.izqrepublicana.es/documentacion/militan-


le era necesario para su prosperidad, y que hoy tes.htm (consulta do 07/11/2009).
23. El Pueblo Gallego, 09/11/1934 e 16/11/1934; La Voz
en día se ven todas realizadas y en vías de reali-
de Galicia, 07/11/1934.
zación otras de Sada, a cuyo señor Freire Cal-
24. Ser, 08/09/1935.
velo el pueblo le debe un homenaje (al cual no- 25. La Voz de Galicia, 07/08/1935.
sotros nos asociamos)25 .

14
ESTUDOS LOCAIS
LUGRÍS E O VOCABULARIO DAS IRMANDADES DA FALA

Manuel Lugrís Rodríguez

Do intelectual sadense Manuel Lugrís Freire mo son as “Aclaraciones acerca de algunos tér-
son coñecidos moitos aspectos da súa vida pública e minos, sinónimos ó de otros de frecuente con-
literaria, sobor de todo logo de que no 2006 fora fusión” como por exemplo: “abaixo, embaixo,
homenaxeado dedicándolle o “Día das Letras Gale- debaixo, so” “beizos, labios, bico” “cheiro, ulido,
gas”, pero unha ocupación, tarefa ou labor que está arrecendo” “palacio, pazo” “último, derradeiro”
escasamente divulgada do seu amplo cultivo erudi- etc. e moitos outros nos que se aclaran os seus
to e da que non se ten tratado suficiente é a súa par- usos con textos propios, de Castelao, de Rosa-
ticipación, ou mais ben o seu traballo no seo das lía, Cabanillas, Teixeira de Pascoaes e mesmo
Irmandades da Fala, das Pondal e Francisco
que el fora un dos seus Añón. Hai tamén unha
fundadores naquela famo- lista de adverbios, pre-
sa asamblea da Coruña, posicións, conxuncións
xerme primixenio do mo- e pronomes incluíndo
vemento político-cultural as formas arcaicas, ou-
que supuxo na primeira tra lista con palabras
metade do século XX o que teñen distinto xé-
principal instrumento de nero nun e noutro idio-
acción do nacionalismo ma e, por último unha
galego e que dera paso, extensa comparación
máis tarde, ó Partido Ga- entre algunhas locu-
leguista xa como exerci- cións ou refráns caste-
cio mais formal de actua- láns e galegos.
ción pública. Digno de ter en
E dentro desta acti- conta este traballo das
vidade nas Irmandades Irmandades, do que
quixera salientar a súa Lugrís foi o verdadeiro
participación no estudo, motor e para o que es-
traballo de campo, es- tiver a expresamente
colma e, por último, facultado polos órga-
redacción dun modesto nos directivos das Ir-
“Vocabulario Castella- mandades na súa con-
no-Gallego”, difícil de dición de “Mestre da
atopar hoxendía pero Lingua” con que ante-
que na súa sinxeleza e riormente o proclama-
reducida pretensión, ran e no que declar a de
acada un valor impor- que “como nuestro pro-
tantísimo na esculca filolóxica e lingüística do pósito es el de unificar lo más radicalmente
noso idioma, onde achamos palabras case total- posible la lengua gallega, hemos omitido buen
mente en desuso pero dunha beleza indiscutible número de voces comerciales. Todos nuestros
e que, en moitos casos, era bo que os artesáns intentos han sido encaminados a lograr una
das letras, trataran de recuperar, alomenos para labor de universalidad”.
a lingua culta e poética. Mais actual o discurso, desgraciadamente,
Ten o devandito Vocabulario un prodixioso non pode ser.
Apéndice no que se tratan varias temáticas co-

15
ESTUDOS LOCAIS

“AS BRAÑAS DE SADA”, A NATUREZA ESQUECIDA

Rafael Carballeira Coego

A auga é un elemento dominante na natu- No concello de Sada existe un peculiar


reza galega, como demostra unha extensísima entorno, coñecido como “As Brañas de Sada”,
rede hidrográfica; por esta razón ten un papel que se atopa contemplado dentro da definición
fundamental no modelado da paisaxe e nos eco- de humidal establecida no convenio Ramsar, e
sistemas naturais. Entre os diferentes ecosiste- por este motivo está catalogado como tal den-
mas nos que intervén a auga, os humidais son tro do Inventario de Humidais de Galicia. A
unha tipoloxía na que esta constitúe o elemento denominación de braña fai alusión á morfolo-
principal, tendo ademais este tipo de ecosiste- xía orixinal da pais axe, un herbazal encharca-
ma unha destacada importancia ecolóxica pola do e lamacento, que non se corresponde coa
capacidade de albergar unha gran biodiversida- súa aparencia actual. A orixe das Brañas está
de. Na nosa terra, pola alta representación des- ligada á orixe da zona onde se atopa a propia
te tipo de medios, levouse a cabo a elaboración vila de Sada e os seus arredores; esta zona
do Inventario de Humidais de Galicia a través constituía no pasado unha enseada aberta á
do Sistema de Información Ambiental (SIAM) 1. Ría de Betanzos que acabou evolucionando
Pola transcendencia dos humidais como patri- coma un sistema de praia-lagoon.
monio natural promoveríase, no ámbito inter-
O sistema xeolóxico que deu lugar ás Bra-
nacional, unha figura de protección específica ñas é un fenómeno costeiro caracterizado polo
mediante o tratado Ramsar asinado por 160
avance dunha lingua de terra que foi cerrando a
estados no ano 19712. entrada da enseada, de maneira que cara o mar

16
establécese unha praia cunha duna tras de si.

ESTUDOS LOCAIS
Por outra banda, cara terra vaise delimitando
unha lagoa costeira (lagoon), esta lagoa atópase
comunicada por unha canle ó mar, permitindo
incluso a influencia da auga mariña durante as
mareas. Co paso do tempo, a lagoa acaba por
colmatarse ó acumular materiais sedimentarios
arrastrados pola erosión hídrica dos outeiros
que a cercan, de esta forma remata configurán-
dose unha marisma no seo da lagoa, é dicir, un
acumulo de sedimentos anegados por auga sa-
lobre nos que se asentan plantas de porte her-
báceo adaptadas a ambientes acuáticos.
A evolución fluvial e costeira das Brañas
de Sada non foi exclusiva desta parte da Ría de
Betanzos, existe unha paisaxe que se orixinou
Arriba e páxina anterior: vistas das Brañas. Foto grafías de forma análoga na outra marxe da ría, as ac-
de Rafael Carballeira e Manuel Pérez Lorenzo . tuais marismas de Miño. Esta paisaxe constitúe
Abaixo: fieito e lentella de auga. Fotografías de unha auténtica referencia para chegar a realizar
Marisa Naveiro. un esbozo, sen que houbese intervención algu-
nha do home no pasado, do que serían hoxe As
Brañas de Sada3.
A transfor mación das Br añas no que son
actualmente débese a un forte impacto indus-
trial. A alteración levouse a cabo pola activi-
dade das telleiras que pr ecisaban extraer ar xi-
la, é dicir, os depósitos sedimentar ios que se
foron acumulando ata conformar a braña. Esta
actividade, que transcorre durante a meirande
parte do século XX, deixa como testemuña as
súas esquecidas instalacións que dotan ás Bra-
ñas dunha dimensión etnográfica e histór ica
para a vila de Sada, e por esta r azón, deberían
ser recuperadas posto que non se explicaría o
que é hoxe a paisaxe deste entorno natur al
sen a labor das telleiras. A actividade extr ac-
tiva mudou as brañas nunha ser ie de lagoas
con características comúns, coma mar xes ver-
ticais e unha profundidade máxima de 4 me-
tros (que dificultan a colonización por parte
da vexetación), ademais de atoparse s epar adas
polas antigas vías de transporte e interconec-
tándos e actualmente por unha complexa r ede
de canles de auga.
Así unha paisaxe natural resultou nun am-
biente pantanoso e en gran medida inaccesible, im-
pedindo en boa medida o seu estudo, e é por este
motivo que existe ata o de agora escasa informa-
ción dispoñible acerca da natureza que alberga este
lugar. Aínda que como factor positivo, esta última
característica seguramente favoreceu o asentamen-
to e supervivencia da flora e fauna existente.

17
No que respecta ó patrimonio natural que A árbore predominante é o ameneiro
ESTUDOS LOCAIS

constitúen As Brañas de Sada é preciso dicir (Alnus glutinosa), un forte colonizador en zonas
que todavía pouco se sabe, só a actividade da homoxéneas, de pouca pendente e permanente-
delegación das Mariñas da Sociedade Galega de mente encharcadas. Soe acompañarse no estra-
Historia Natural logrou botar luz a este entor- tato arbustivo polo salgueiro (Salix atrocinerea),
no complexo4, prestando unha axuda inestima- unha árbore de pequeno tamaño que ocupa as
ble a todos aqueles que pretenden afondar nel e partes expostas ó soportar condicións máis ex-
colaborar na súa recuperación. tremas coma crecidas, inundacións e mesmo
Así a través do traballo conxunto coa So- secas estivais. Ademais das citadas, preséntanse
ciedade Galega de Historia Natural po- outras árbores coma algún castiñeiro (Castanea
demos chegar a facernos unha idea da sativa) ou mesmo carballos (Quercus robur), o
natureza presente nas Brañas. Se ata emblema das fragas galegas.
o de agora lévase descrito o medio O estrato herbáceo é sen dúbida o
físico que conforma este entorno, o máis diverso e adaptado
seguinte nivel que condiciona a pai- ós diferentes hábitats
saxe é sen dúbida a vexetación. A ligados á auga, o
flora é un elemento prioritario a lento fluir das augas
ter en conta no estudo da zona, pola escasa pendente permite o acúmulo
é a parte do ecosistema que de fangos e o enraizamento nas marxes
maior correlación garda co das lagoas da platanaria (Sparganium
estado ou grao de conserva- erectum), diversas especies de cárices
ción, servindo a modo de (Carex sp.) e espadanas (Typha sp.). Nas
bioindicador. zonas asolagadas próximas, destaca a be-
A natureza salvaxe amo- leza do lirio amarelo (Iris
sa unha capacidade plástica ó pseudacorus) e a presenza de
atoparse nun medio ambiente especies higrófilas: xuncos
cambiante, por esta razón, a (Juncus sp.), a amenta de lobo
flora transformou- (Lycopus europaeus) ou poexo
se trala actividade (Mentha pulegium),
humana e rematou (en castelán chama-
adaptándose ó no- do “menta-poleo”).
vo entorno físico. Ademais presénta-
A dinámica que se en abundancia o
experimentou a pé de b oi
vexetación das (Oenanthe crocata),
Brañas foi posi- Picapeixe (Alcedo atthis), unha das aves protexidas que confor man a típico este último
blemente o paso fauna das Brañas. Ilustración de Calros Silvar de zonas baixas e
dunha marisma a húmidas (moi simi-
un ambiente pantanoso, é dicir, dun ambiente lar a tamén a vele-
dominado por plantas de porte herbáceo a un nosa cicuta, sendo ambas integrantes da mesma
ambiente dominado por árbores. familia que o perexil e a cenoria).
Pola presión urbanística só se atopa hoxe o Polas características sombrías e de humi-
cinturón de vexetación máis próximo a auga. dade dase a presencia frecuente dos fentos máis
Se nos centramos na vexetación natural pre- comúns e de algún outro máis propio destes
sente actualmente nas Brañas, pódese asimilar ecosistemas como é a cola de cabalo (Equisetum
á clase Alnetea glutinosae, formación vexetal palustre), que soe ocupar as marxes das masas
presente tamén no encoro de Cecebre. Este tipo de auga permanentes.
de vexetación deriva seguramente do bosque de É importante destacar a vexetación estric-
ribeira presente nas marxes dos cursos de auga, tamente acuática, plantas que viven somerxidas
que pola tendencia a ocupar as zonas anegadas na auga ou incluso aboiando libremente na súa
próximas, estendeuse pola meirande parte do superfície. Dentro do primeiro grupo atopamos
espazo que ocupan As Brañas. amplamente dis tr ibuído o cer atofilo

18
(Ceratophyllum demersum), sendo especialmente diurnas como o falcón peregrino (Falco peregri-

ESTUDOS LOCAIS
abundante nunha das lagoas, onde a súa densi- nus) ou o miñato común (Buteo buteo).
dade chega a ocupar toda a columna de auga.
A lista de aves é ben coñecida polo que é
Noutras zonas nas que hai unha certa corrente
preferible afondar na natureza máis ignorada
preséntase a espiga de auga (Potamogeton pusi-
das Brañas. Só comentar que a praia de Sada
llum), que non ten citas actualizadas en Galicia constitúe un enclave no que as aves tamén se
dende finais do século XIX. poden considerar un grupo destacado, así como
No segundo grupo, as plantas aboiantes tamén unha parte da Ría de Betanzos está con-
de pequeno tamaño, parece dominar un tipo de siderada, pola súa riqueza faunística, un espazo
vexetación de augas lentas incluída na clase protexido dentro da Rede Natura 2000. Por
Lemnetea minoris. Este tipo de vexetación estas razóns e para avanzar na protección futu-
acuática é propia de augas eutrofas caracteri- ra das Brañas, quizais sexa necesaria unha vi-
zadas pola existencia dunha carga orgánica sión que integre a varias zonas e permita a de-
que aumenta as concentracións de nutrientes fensa conxunta de cara a unha figura de protec-
dispoñibles. Como especie típica encontramos ción que as ampare a todas e cada unha delas,
a lentella de auga (Lemna minor), que cobre a constituíndo as aves un grupo de especial rele-
práctica totalidade da super ficie da auga dando vancia neste sentido.
a impresión dun manto verde, aínda que du-
Respecto a herpetofauna (o conxunto de
rante o verán (cando a intensidade da luz é anfibios e réptiles), os anfibios son un grupo
maior) vese sobre a auga un manto vermello característico das Brañas como se manifesta a
debido á presenza do fento invasor Azolla
través dos atronadores coros diurnos da ra ver-
(Azolla caroliniana). de (Rana perezi), xustificando o topónimo
Especial mención merece Spirodela polyrhi- “Cantalarrana” existente nas inmediacións coa
za, unha especie nova de lentella de auga para a zona urbana. Ademais son un grupo de interese
flora galega, sendo única a súa presenza neste particular, todas as especies galegas atópanse
punto en toda Galicia (datos non publicados). protexidas pola sensibilidade deste grupo ás
Trátase dunha especie cosmopolita que se sitúa alteracións dos hábitats acuáticos. No caso das
no oeste peninsular, ainda que nunca houbo Brañas preséntanse especies moi comúns como
constancia da súa presenza en Galicia, poden- a ra verde, o sapo común (Bufo bufo), o sapo
do explicar que se atope aquí polo posible pintoxo (Discoglossus galganoi), o pintafontes
transporte das aves durante a súa migración. común (Lissotriton boscai) e a píntega (Salaman-
Esta especie, mais alá de dotar As Brañas du- dra salamandra).
nha certa singularidade a nivel de Galicia, Así a todo, entre as diferentes especies de
constitúe un claro exemplo do pouco que se anfíbios, resulta interesante destacar en espe-
coñece e dos posibles achados que poden ago- cial a poboación existente da menos común Ra
charse e que quedan por desvelar neste espazo. patilonga (Rana iberica), unha especie de ra par-
Se seguimos a profundizar na natureza das da endémica do noroeste peninsular que é moi
Brañas toca agora analizar a fauna presente sensible a degradación do hábitat e que consti-
nelas; sobresaen dentro dos vertebrados as aves túe unha rareza neste entorno humanizado, in-
como o principal grupo e de maior importancia dicando un posible síntoma de boa saúde5.
faunística. As aves son o grupo máis coñecido En canto ós réptiles tan só se coñece a pre-
pola súa alta detectabilidade, ademais presen-
sencia da cobra de colar (Natrix natrix); a súa
tan maior capacidade de dispersión posibilitan-
presencia débese ós herbazais densos estableci-
do o asentamento de novos individuos ou novas
dos nas proximidades dos cursos de auga e a
especies no entorno, a incursión de individuos
existencia de poboacións de anfibios, que cons-
das Brañas noutras zonas, así como o paso du-
rante as migracións contribúe á presenza dun titúen a súa principal fonte de alimentación6.
número maior de especies. Nas Brañas pode- Os mamíferos son un dos grupos máis in-
mos destacar a presenza de aves ligadas a am- fravalorado pola súa baixa detectabilidade, a
bientes acuáticos, como a elegante gar za real excepción das especies de maior tamaño, como
(Ardea cinerea), pero tamén poden observarse é o caso do xabarín (Sus scrofa) ou a lontra
dende as especies máis comúns ata rapaces (Lutra lutra). Reviste interese o paso do xabarín

19
ESTUDOS LOCAIS

Vista dunha lagoa das Brañas. Fotogr afía de Marisa Naveiro.

que se achega dende as inmediacións boscosas, la. As Brañas de Sada constitúen un patrimo-
demostrando a existencia todavía dun certo nio natural, así como tamén un patrimonio
fluír da fauna salvaxe entre as Brañas e as cer- etnográfico e histórico, o que supón un valor
canías, constituíndo este fenómeno un síntoma engadido a este singular enclave natural. En
de saúde. Un dos mamíferos máis ligados a en- definitiva, As Brañas son sen dúbida un ele-
tornos acuáticos é a carismática lontra, que en mento intimamente vencellado a identidade
Galicia experimenta unha gran expansión das de Sada, que de ser tratadas con respeto e dig-
súas poboacións, sendo tamén un habitante das nidade poderían facer resplandecer con reno-
Brañas que chega a desprazarse ata a Ría de vado fulgor á “perla das Mariñas”.
Betanzos (seguramente para complementar a
_____________________________________________
súa dieta piscívora).
1. Sistema de Información Ambiental de Galicia, 2010:
Como conclusión final, a pes ar da situa- http://www.siam.medioambiente.xunta.es/siam/.
ción de abandono das Brañas, tanto pola pre- 2. The RAMSAR Convention on Wetlands, 2010: http://

sión humana como polo enigma sobre a súa www.ramsar.or g.


3. Co municación persoal de Ángela Alonso Millán, profe-
realidade natural, parece mostrar síntomas de
sora de estratigrafía da Universidade da Coruña.
boa saúde e incluso agochar especies únicas 4. Sociedade Galega de Historia Natural (2007). Docu-
en Galicia. A r ecuper ación deste espazo cons- mental: As Brañas de Sada, un humidal a protexer.
tituir ía un recurso tur ístico para a vila de Sa- 5. Galán, P. (1999). Conservación de la herpetofauna gallega.

da, tendo unha importancia económica que Servicio de publicacións da Universidade da Coruña, A
axudase ó desenvolvemento e benestar da vi- Coruña.

20
DOCUMENTOS
UN CONTO DA PARDO BAZÁN AMBIENTADO EN SADA

A escritora Emilia Pardo Bazán (1851-1821), unha das principais representantes do realismo, mantivo unha
intensa relación con Sada e coas Mariñas. En Meirás tiña a súa residencia boa parte do ano, primeiro na
granxa que pertencera aos seus antepasados e logo nas monumentais torres que ela mesma e a súa nai construí-
ron. E foi alí onde escribiu gran parte da súa obra: “en donde me hallo mejor para sentir esta grata fiebre de la
creación artística es aquí, en la vieja Granja de Meirás, en este rincón apacible de las risueñas Mariñas [...].
Por las tardes ofrece dilatado horizonte la ancha calle de camelias, que domina toda la extensión del valle y el
mar de Sada, caído entre dos montañas como un fragmento de espejo roto” (“Apuntes autobiográficos”, 1886).
Durante bastantes anos estivo empadroada no municipio de Sada, e foi o Concello de Sada, presidido polo
alcalde republicano Jaime Casanova, quen no 1912 solicitou á Real Academia Española a incorporación de
Pardo Bazán para cubrir un asento vacante, petición que sería rexeitada pola súa condición feminina .
A este vínculo obedece a persistente presenza das paisaxes de Sada na súa obra de literaria, sempre baixo o
heterónimo de Areal, denominación que recibe a presente revista. Moitos dos seus contos están ambientados en
Sada, en Mondego (Monegro) ou en Meirás (Alborada), e tamén se desenvolve nas mesmas paraxes boa parte
da súa novela La Quimera, onde nos deixou descricións formidables de Sada:
Los últimos tules desgarrados de la niebla habían sido barridos por el sol: era de cristal la mañana.
Algo de brisa: el hálito inquieto de la ría al través del follaje ya escaso de la arboleda. En los linderos, en
la hierba tachonada de flores menudas, resaltaba aún la malla refulgente del rocío. El seno arealense, in-
menso, color de turquesa a tales horas, ondeaba imperceptiblemente, estremecido al retozo del aire. La
playa se extendía lisa, rubia, polvillada de partículas brilladoras, cuadriculada a techos por la telaraña
sombría de las redes puestas a secar, y festoneada al borde por maraña ligera de algas. A la parte de tierra
la limitaba el parapeto granítico del muelle, conteniendo el apretado caserío, encaperuzado de cinabrio.
[…] corría el mes de julio, la roja y ardiente luna de Santiago, y olía a hinojo, y en el ambiente sonaba
la campanillita de oro del júbilo de las romerías y fiestas. Las quintas se habían poblado de señorío, gente
de Madri d veraneaba; por los sembrados cruzaban grupos, y era un florecer pronto de sombrillas, pamelas
y claros trajes. […] Areal reventaba de bañistas […]. Con frecuencia estallaban cohetes, cruzaban mur-
gas, gaiteros dirigiéndose a las parroquias donde se festejaban al santo. Ruido, actividad, regocijo, sol.
Traemos a este primeiro número da nosa revista un dos contos breves que Emilia Pardo Bazán ambientou
en Areal, publicado orixinalmente en Pluma y Lápiz, nº 30, 1901, e recollido no volume Cuentos de la Tierra.

EL PAÑUELO

Cipriana se había quedado huérfana desde die la recogiese. ¡Doce años! Ya podía trabajar
aquella vulgar desgracia que nadie olvida en el la mocosa... Y trabajó, en efecto. Nadie tuvo
puerto de Areal: una lancha que zozobra, cinco que mandárselo. Cuando su padre vivía, la la-
infelices ahogados en menos que se cuenta... bor de Cipriana estaba reducida a encender el
Aunque la gente de mar no tenga asegurada la fuego, arrimar el pote a la lumbre, lavar y re-
vida, ni se alabe de morir siempre en su cama, torcer la ropa, ayudar a tender las redes, coser
una cosa es eso y otra que menudeen lances así. los desgarrones de la camisa del pescador. Sus
La racha dejó sin padres a más de una docena manecitas flacas alcanzaban para cumplir la
de chiquillos; pero el caso es que Cipriana tam- tarea, con diligencia y precoz es mero, propio de
poco tenía madre. Se encontró a los doce años mujer de su casa. Ahora, que no había casa, fal-
sola en el mundo..., en el reducido y pobre tando el que traía a ella la comida y el dinero
mundo del puerto. para pagar la renta, Cirpriana se dedicó a ser-
vir. Por una taza de caldo, por un puñado de
Era temprano para ganarse el pan en la
paja de maíz que sirviese de lecho, por unas te-
próxima villa de Marineda; tarde para que na-

21
jas y, sobre todo, por un poco de calor de com- marisco a todo tronar. Y señalando a un escollo
DOCUMENTOS

pañía, la chiquilla cuidaba de la lumbre ajena, que solía cubrir el oleaje, decían a Cipriana:
lindaba las vacas ajenas, tenía en el Colo toda la
-Si apañas allí una buena cesta, te damos
tarde un mamón ajeno, cantándole y divirtién-
dole, para que esperase sin impaciencia el re- dos reales.
greso de la madre. ¡Dos reales! Un tesoro. Lo peor es que
para ganar lo era menester andar listo. Aquel
Cuando C ipriana disponía de un par de
escollo rar a vez y por tiempo muy breve se
horas, s e iba a la playa. Mojando con delicia
veía descubierto. Los enormes percebes que
sus curtidos pies en las pozas que deja al r e-
se arr acimaban en s us negros flancos disfr u-
tirars e la marea, recogía mar iscada, cangre-
taban de gran segur idad. En las mareas más
jos, mejillones, lapas, nurichas, almejones, y bajas, sin embargo, se podía llegar has ta él.
vendía s u recolección por una o dos perrillas
Cipriana se armó de resolución; espió el mo-
a las pes cantinas que
mento; se arremangó la
iban a Marineda. En
saya en un rollo a la
un andr ajo envolvía cintura, y provista de
su tesoro y lo llevaba
cuchillo y un poje o
siempre en el seno.
cesto ligeramente con-
Aquello er a para mer -
vexo, echóse a patullar.
car un pañuelo de la
¿Qué podría ser ? ¿Qué
cabeza... ¿qué s e hab- subiese la marea de pri-
ían us tedes figur ado? sa? Ella correr ía más...
¿Qué no tenía Cipr ia- y se pondr ía en salvo
na sus miajas de co- en la playa. Y descalza,
quetería? trepando por las des-
Sí, señor. Sus doce igualdades del escollo,
años se acercaban a tre- empezó, ayudándos e
ce, y en las pozas, en con el cuchillo, a des-
aquella agua tan límpi- prender piñas de perce-
da y tan clara, que es- bes. ¡Qué hermos ura!
pejeaba al sol, Cirpiana Eran como dedos rolli-
se había visto cubierta zos. Se ensangrentaba
la cabeza con un trapo Cipriana las manitas,
sucio... El pañuelo es la pero no hacía caso. El
gala de las mocitas en poje se colmaba de pi-
la aldea, su lujo, su vic- ñas negr as, rematadas
toria. Lucir un pañuelo por centenares de lívi-
majo, de colorines, el das uñas...
día de la fiesta; un pa- Entre tanto subía la
ñuelo de seda azul y marea. Cuando venía la
naranja... ¿Qué no haría
ola, casi no quedaba descubierto más que el pico
la chicuela por conseguirlo? Su padre se lo tenía
del escollo. Cipriana sentía en las piernas el frío
prometido para el primer lance bueno; ¡y quién glacial del agua. Pero seguía desprendiendo per-
sabe si el ansia de regalar a la hija aquel pedazo
cebes: era preciso llenar el cesto a tope, ganarse
de seda charro y vistoso había impulsado al ma-
los dos reales y el pañuelo de colorines. Una ola
rinero a echarse a la mar en ocasión de peligro! furiosa la tumbó, echándola de cara contra la pe-
Sólo que, para mercar un pañuelo así, se ña. Se incorporó medio risueña, medio asustada...
necesita juntar mucha perrilla. Las más veces ¡Caramba, qué marea tan fuerte! Otra ola azota-
rehusaban las pescantinas la cosecha de Cipria- dora la volcó de costado, y la tercera, la ola gran-
na. ¡Valiente cosa! ¿quién cargaba con tales por- de, una montaña líquida, la sorbió, la arrastró
querías? Si a lo menos fuesen unos percebitos como a una paja, sin defensa, entre un grito su-
bien gordos y recochos, ahora que se acercaba premo. Hasta tres días después no salió a la pla-
la Cuaresma y los señores de Marineda pedían ya el cuerpo de la huérfana.

22
DOCUMENTOS
A SADA DO 1935 DESCRITA POR X. A. SUÁREZ PICALLO

Xohán Antón Suárez Picallo (1907-1936), nacido en Veloi, foi un destacado activista no movemento agrario
comarcal nos anos 30 e integrante destacado do Partido Galeguista, no que chegou a formar parte do Consello
Nacional como delegado comarcal das Mariñas. Asemade, tivo un notable protagonismo no asociacionismo
cultural de Sada, como presidente do Ateneo de Cultura Política y Social, e na política local, designado secreta-
rio xeral da Fronte Popular. Foi asasinado polos sublevados o 12 de agosto do 1936.
No seu oficio xornalístico desempeñou o cargo de correspondente de cabeceiras como A Nosa Terra, Ser e El
Pueblo Gallego. Neste último diario publicou o presente artigo, no que repasa as diversas características de
Sada con motivo das festas patronais do 1935.

VIDA INDUSTRIAL, COMERCIAL Y CÍVICA DE LA VILLA DE SADA

Unas breves notas sobre la do. En tiempos normales esta


vida industrial, comercial, cul- industria ocupó 200 obreros de
tural y cívica de Sada le darán ambos sexos; hoy no llegan a 25
idea al lector de fuera de ella los que trabajan en ella. Expo-
acerca de su cada día mayor nemos datos sin enjuiciar, espe-
importancia entre los pueblos rando que el lector lo haga por
de la provincia de La Coruña y su cuenta.
de las villas gallegas. He aquí la
reseña escueta de sus diversas FÁBRICAS DE TEJA Y LA-
actividades. DRILLO
Sigue en importancia la in-
FÁBRICAS DE CONSERVAS dustria de teja y ladrillo. Hay
La principal industria local seis tejeras funcionando en cada
la constituyó un día la fabrica- una de las cuales trabajan por
ción de conservas de pescado. término medio en la temporada
Hoy, y por circunstancias crea- estival de 20 a 25 obreros de
das por los tratados comercia- ambos sexos, sumando en total
les entre España y las Repúblicas de habla cas- unos 150. Esta industria, en vías de normaliza-
tellana, esa industria vive una vida lánguida. ción y bastante rutinaria por el momento, está
De siete fábricas que existen, trabajan tres, y llamada a ser, dentro de pocos años, la más im-
éstas en pocos meses y con personal restringi- portante de la comarca.

Vista de Sada no 1928. Fotografía de Francisco Varela Posse,


El Eco de Galicia, 12/10/1928.

23
As escolas de Sada y
DOCUMENTOS

sus Contornos no 1929.


Fotografía de Francis-
co Varela Posse, El Eco
de Galicia, 12/02/1929.

INDUSTRIA DE LA MADERA PESCA


Esta industria es de las que más se resiente Existen 80 embarcaciones con 270 hombres
por una política comercial que la proteja en el empleados en ellas, además de una tarrafa con 16,
mercado nacional y contra la importación del en total 300 individuos dedicados a la pesca, lo
extranjero. En la localidad existen en dos fábri- cual unido a las mujeres y personas de tierra
cas, una cerrada por falta de tr abajo y la otra de adentro que viven de esta industria, la hacen, des-
D. Román Mosquera, con producción muy li- pués de la agricultura, la más importante de Sada.
mitada. La consecución de un puerto-
No es ajena tampoco a la crisis económica y
desembarcadero para los buques de cabotaje, ya
por ello los que se dedican a esta clase de traba-
subastado, y una política económica que tenga
jo, algo humanizado por la sustitución del remo
en cuenta los intereses de Galicia, podrán hacer por el motor, llevan una existencia muy pobre.
que esta industria tenga bastante importancia El pescado que más abunda en la costa es la
en la villa, por estar ésta enclavada en una zona
sardina, un día muy preciada y hoy vendidas en
de considerable riqueza forestal, de pinos y cas-
la mayor parte de los días para abono de las
taños especialmente. tierras por carencia de mercados a donde ex-
portarla. El cangrejo (“patexo”), utilizado como
AGRICULTURA Y GANADERÍA abono con gran éxito, es hoy día el que más
El panorama de Galicia no puede desgra- rendimiento económico deja a la clase pescado-
ciadamente pasar desapercibido en la agricultu- ra. Por eso el año que no lo hay su presupuesto
ra y ganadería comarcal, de la que viven más se resiente sensiblemente.
del 90 por 100 de los habitantes, puesto que El puerto de refugio ya próximo a ser una
gran número de pescadores y obreros son a la realidad, contribuirá grandemente al progreso de
vez pequeños labradores que cultivan fincas de
esta cada vez más importante fuente de riqueza.
su propiedad o arrendadas. Por eso de las ocho
parroquias y 11.000 habitantes que tiene el mu- COMERCIO
nicipio, la mayor parte están a merced de la si- El comercio al por menor, sin grandes esta-
tuación del agro. En éste se empieza ya a utili- blecimientos, vive una existencia un tanto limi-
zar procedimientos bastante modernos, sobre tada, por el excesivo número de ellos y por la
todo en la selección de semillas que cada día se falta de ventas, producto más que nada de la
cuidan más. A la fertilidad propia del terreno crisis del agro y del mar. La creación de una
contribuye también el abono del mar “patexo”, feria bimensual es cada vez más urgente para
de resultados sorprendentes en la producción darle vida; iniciativa que una vez ter minado el
cosechera. puente del Pedrido, hay que llevar a la realidad.

24
VIDA CULTURAL, POLÍTICA Y SOCIAL SEGUROS DE GANADOS

DOCUMENTOS
Hay constituidos cuatro en el término mu-
“SADA Y SUS CONTORNOS” nicipal: Riobao, Souto, Mondego y Osedo. Si-
Esta sociedad creada por los residentes de guen una trayectoria de previsión, destacándo-
Sada en Nueva York, sostiene un magnífico se la de Riobao por su organización y la de
grupo escolar, donde reciben instrucción 200 Souto integrada por todos los vecinos del lugar
niños y niñas, con material superior a las del en sistema de hermandad campesina, sin regla-
Estado. Tiene una excelente biblioteca donada mentos ni legislación oficial.
por la sociedad “Unidos de Sada en Buenos Ai-
res”, en la que está recogida toda la cultura de SINDICATOS OBREROS
los países hispano-americanos. En tiempos aún próximos, estas organiza-
ciones, tuvieron una destacada actuación en la
“ARTÍSTICA SADENSE” vida social de la villa. Hoy y por las circuns-
Esta sociedad, que lleva realizado una acer- tancias anor males que atravesó el país, casi no
tada labor artístico cultural-recreativa, por me- existen. Dentro de s us errores, como todo el
dio de su masa coral, cuadro de declamación y que actúa, realizaron la más grande obra de
biblioteca, char las y conferencias, es el control, que se hizo en Sada hasta la fecha.
centro de la juventud sadense, que Una dir ección acertada y una visión
desde la extinción del “Centro real del ambiente en que vivieron,
Cultural Obrero” carecía de un podrán convertir las en organiza-
lugar de reunión adecuado. ciones modelo. ¡Qué las lecciones
Tiene unos tres años de vida y del pas ado, les orienten en el
un porvenir bastante próspero porvenir!
en perspectiva.
ORGANIZACIONES POLÍTICAS
“ATENEO DE CULTURA Constituidas oficialmente
POLÍTICA Y SOCIAL” existen tres: Partido Galleguista,
Recién constituida, poco Izquierda Republicana y Acción
puede decirse de esta sociedad. Popular. Hay otras tendencias,
A su matiz amplio y laborioso en que por su acción limitada, se redu-
que nace, si se le une una dirección cen a ser satélites de determinados
activa y sensata, le auguran un gran porve- políticos provinciales. La fuer za de estas
nir. Hasta ahora las sociedades creadas en la organizaciones y su manera de actuar, no que-
villa fueron, en un sentido o en otro, coto ce- remos comentarlas aquí. Estamos exponiendo
rrado a estudios políticos y sociales, y este objetivamente datos y no hechos.
error subsanado ahora, les costó la vida a mu- ***
chas de ellas.
He ahí escritas unas notas de la villa de Sa-
da, seguramente las que más la caracterizan.
MUTUAL BENÉFICA Y PÓSITO MARÍTIMO Hoy ya tiene su importancia, pero va camino de
Estas dos entidades, con subvención de la tener mucha más. El puente del Pedrido, el
Caja de Previsión Social del Ministerio del puerto de refugio, una buena red de vías de co-
Trabajo, desarrollan una actividad en conso- municación debidamente cuidadas y una políti-
nancia con su carácter, sosteniendo un médico ca municipal constructiva, pueden hacer de Sa-
y botiquín, con dietas en metálico para los en- da una villa de gran importancia económica y
fermos asociados. con vida propia. Parte de estas ilusiones, están
próximas a ser realizadas, y las otras lo han de
SOCIEDADES AGRARIAS ser también en pocos años. Tenemos fe absolu-
Existen tres: en Carnoedo, Soñeiro y ta en ello.
Meirás. La única que se destaca algo por su la-
bor es la de Meirás. Las otras tienen su órbita El Pueblo Gallego, 15/08/1935
limitada a las parroquias donde residen.

25
DOCUMENTOS

UN ARTIGO DE RAMÓN SUÁREZ PICALLO


SOBRE AS FROITAS DAS MARIÑAS

Reproducimos aquí un interesante artigo de Ramón Suárez Picallo (1894-1964) no que o xornalista, escritor
e político galeguista sadense evoca, cunha linguaxe empírica, diversos tipos de froita característicos das Mari-
ñas. Cando o escrebe, no Buenos Aires do ano 60, xa na súa vellez, faino desde a distancia infranqueable do
exilio, recuperando recordos e sensacións da súa infancia.
Non é este texto en absoluto unha rareza, dado que foron moitas as páxinas que Suárez Picallo dedicou ás
cuestións culinarias e á alimentación, nomeadamente na súa estadía en Chile, cando recibiu o encargo do gober-
no chileno de realizar un campaña para difundir o consumo do peixe. Outra faceta por descubrir dunha perso-
naxe poliédrica .

TOPONIMIA FROITAL DAS MARIÑAS DE BETANZOS

“Aínda que son das Mariñas, Terras de panlevar e de pandar de milleira-


das Marinas de Betanzos; les, de patacales, de trigales e de centeales. Te-
aínda que son das Marinas rras que dan tres colleitas o ano cos froitos pri-
non che como garabanzos”. mixenios das patacas e dos chícharos; xa o di o
Poucas terras hai no mundo tan xocundas refrán: “19 de Marzo patacas novas en Betan-
tan fecundas e tan pródigas como as terras das zos”. Terras que daban as mellores cebolas pe-
nosas Mariñas de Betanzos. As nosas mariñas quenas do mundo, que os ingleses viñan a bus-
de Betanzos están formadas polos axuntamen- car a Betanzos en “queches” e “macandros” para
tos de Betanzos, Abegondo, Bergondo, Sada e facer con elas os seus famosos pikles.
Oleiros e rematan na punta acantilada e brava Mais aparte de todo esto, queremos falar
da Marola. das gloriosas, golosas e cobizadas froitas da
comarca.

Ramón Suár ez Pica-


llo recibindo unha
homenaxe en Bue-
nos Aires. Arquivo
de Ramón Tenr eiro
Suárez.

26
AFRECES E CEREIXAS DE BERGONDO danse alí co nome de mazáns Santiaguesas e de

DOCUMENTOS
mazáns Agostiñas. Estas derradeiras mui cobi-
Bergondo é un axuntamento que está
entr e Betanzos e Sada, i é famoso, entr e ou- zadas polos ingleses para facer as súas celebé-
rrimas mermeladas. A mazán é dende os ori-
tras cousas, polas s úas afreces e as s úas cerei-
xens do mundo (Adán i Eva no paradiso) a froi-
xas. As afr eces véndense dentro de Galicia
por San Antonio e C orpus nos feir aies e nos ta das grandes tentacións.
romaxes como golosina cobizada de todos os Nós, sendo rapaces, cando tendíamos as
rapaces. As cereixas son esportadas a Madr id redes da traíña nos xunqueirales de Miodelo,
e a Bar celona i a outr as grandes cibdades da cruzábamos o río nadando, para llas a roubar
peníns ula, e fan fondo económico da vida r u- nos seus propios arbres.
ral de Bergondo.
Bergondo é ademáis, un Municipio de onde DÚAS FESTAS FROITALES
sairon e aínda siguen saindo todos os plateiros Nosa Señora dos Remedios a veira do Río
do mundo. En Madride, en Barcelona, en Nova do Mandeo e San Paio, eran centro de esposi-
York todos os plateiros son Bergondáns, ínte- ción e de venda de estos lediciosos produtos
rin non se demostre o contrario. froitales. Alí, ademais das froitas lembradas
As cer eixas de Bergondo son de cinco estaban as peras de manteiga, as peras da libra,
especies: pedrolas, gordas i amarelas e mui as de media libra; as mazáns pellizas e camoe-
car nudas e xugos as; negras, as vegadas con sas, e xunto coas rosquillas, eran a cobiza dos
bermens dentr o, pero tremendamente sabr o- que íamos ofrecidos ó famoso santuario.
sas; g uindas con moito zume, que no vran
aledan como postr e os millores banquetes; a OFRENDA
cereixa silvestre, s in inxer tar con un pico de Estas evocaciós i estas lembranzas son pa-
amargo e as derradeiras cereixas que, ade- ra nós, que xa somentes vivimos de recordos,
mais de froita, dan unha glor ios a madeira un remanso espritoal.
para facer mobles inter nos nos vellos log a-
Ofrecémosllas devotamente á memoria de
res petruciales de Galicia.
Ramón Beade Méndez, labrego de San Martiño
de Tiobre nos aledaños da Cibdade de Betanzos
PERAS URRACAS E BARBORIÑAS DE SADA dos Cabaleiros. Diputado, galego vertical, e
A per a urr aca é unha es pecie única de amigo exemplar.
Galicia. Saben como s e fos en un terrón de
Dos tempos en que Galicia i as súas xentes,
mel. Teñen a pelexa da cor de bor ra de
vivían, traballaban e cantaban un himno de espe-
vino, e s on inxer tadas s obr e es pinos sil-
vestres. No C as tro de Samoedo, lug ar ale- ranza de liberdade, de xusticia e de democracia.
daño a Sada, es tanse facendo es per imentos Todo aquelo parece ser que está morto e
par a evitar o es gotamento de es ta mag ní- que ninguén lembra aquelas xornadas nas que
fica es pecie froital. As bar boriñas son pe- se esperaba que Galicia vivira de por si mesma,
ras aneir as que dan froito un ano s i e ou- con un xeito propio e con un xenio de vellas
tr o non. A pera barbor iña é or ixinal e típi- reigambres populares.
ca de Sada e do s eu Axuntamento; ten a Mais, todo aquelo revivirá, remozado, ó
par ticularidade de que cando cai do ar br e
conxuro dos versos do bardo ilustre:
madurecida, é unha per a far iñenta. En tro-
ques cando se r ecolle ver de e se pon entr e “Poderán as cadeas
pallas no madur eir o, é unha per a de aug a agrilloar os peitos.
pur a, s abrosa e per fumada, como as mello- Encol dos rexos corpos
gravitarán os ferros;
res per as do mundo. mais as outas ideas
e os sagros pensamentos
MAZÁS DE SAN PANTALEÓN DAS VIÑAS ninguén pode coitalos;
San Pantaleón das Viñas é un lugariño nin cinguilos
cheo de írondosidade na ría de Betanzos pola ¡Nin Deus mesmo!”
sua banda este. As primeiras mazáns de Galicia Revista Betanzos, Buenos Aires, 1960

26
DOCUMENTOS

UNHA CARTA DE RAMÓN SUÁREZ PICALLO


A EDUARDO BLANCO AMOR

Ramón Suárez Picallo e Eduardo Blanco Amor mantiveron unha intensa e duradeira amizade, froito da cal
conservamos unha extensa correspondencia, se ben só chegaron a nós as cartas enviadas polo sadense. Esperan-
za mariño ten traballado en reiteradas ocasións sobre estes materiais.
Nesta ocasión reproducimos unha carta datada no 1936 e que podemos emprazar nos días posteriores ás elec-
cións do 16 de febreiro nas que venceu a Fronte Popular e Suárez Picallo recuperou a súa acta de deputado. O
texto reflicte o ritmo trepidante dunha época.

28
DOCUMENTOS

Ramón Suár ez Picallo e Eduar-


do Blanco Amor con Celso Ga-
rrido en Chile. Fotografía cedida
por Lois Pérez Leira.

29
DOCUMENTOS

A IMAXE COMENTADA

“Pescadores en el lanzamiento del aparejo llamado Boliche en la playa de Morazón”


Autor: Francisco Varela Posse (El Eco de Galicia, La Habana, 10/06/1930)

Traemos a este primeiro número unha fo- O centro do cadro compóñeno os homes, ne-
tografía de evidente interese histórico e etno- nos e mulleres que ocupan o areal, dispoñéndose
gráfico, que compensa a súa baixa calidade, da- a lanzar o boliche, unha arte de arrastre bastante
do que foi extraída da prensa da época. empregada na época. O boliche é unha xávega de
Da imaxe interésannos, fundamentalmente, pequenas dimensións, é dicir, un aparello com-
dous aspectos: a paisaxe na que foi tomada e a posto por dúas franxas de rede que se ensanchan
actividade humana que está a retratar. formando unha sorte de saco ao fondo que é
A paisaxe corresponde, como ben indica o arrastrado para atrapar o peixe. Normalmente, a
pe, á praia de Morazón, en Fontán, con marea operación realizábase desde unha praia, coa axu-
baixa. Ao fondo aparece a Pena da Herba. da de embarcacións que estendían a rede.
Acostumados a atopármonos con fotografías de Na fotografía observamos como un cabo
hai certo tempo nas que apenas recoñecemos á queda en terra mentres dispoñen o aparello no
Sada de hoxe, resulta curioso observar como mar, para posteriormente facer chegar o outro
neste caso apenas nada cambiou. cabo e tirar por ambos.
L.

30
DOCUMENTOS
NOVAS DOUTRO TEMPO

HAI 100 ANOS Obrero”.


Prometieron ya su asistencia y colabora-
Los mítines de ayer. ción al mismo los ilustres publicistas don Anto-
Juventud Católica de Coruña nio Villar Ponte y don Manuel Lugrís Freire
La Juventud Católica Coruñesa ha intenta- [...]. Disertará también el culto joven de la lo-
do celebrar un mitin de protesta contra la polí- calidad don Nicandro Golán Pereiro.
tica del Sr. Canalejas en el vecino pueblo de Será este el primer acto importante de los
Sada. de la serie que se propone llevar a cabo el
Los vecinos de esta localidad han recibido “Centro Cultrual Obrero” de Sada; casi todos
con tal hostilidad a los expedicionarios que ellos a base de conferencias científicas a cargo
éstos, disgustadísimos, han vuelto a la Coruña, de renombradas personalidades de esta comar-
protestando de la conducta del vecindario de ca y de esa capital.
Sada que, sobre no dejarles celebrar el mitin, Como ya hemos dicho el “Centro” está or-
les han hecho objeto de las mayores cuchufle- ganizando una biblioteca; un coro regional y un
tas. cuadro de declamación […].
He aquí los nombres de los señores de la
(La Correspondencia de Madrid, 18/07/1910) entusiasta directiva del “Centro”: Presidente,
don José Monzo; vicepresidente, don Manuel
La guardia civil del puesto de Sada ha dete- L. Freire-Calvelo; tesorero, don Avelino
nido a doce vecinos de Carnoedo, como presun- Flórez, y vocales, don Lisardo Abruñedo y don
tos autores del incendio de 150 manojos de tri- José Flórez.
go, propiedad de D. Antonio Sánchez Couce.
(La Voz de Galicia, A Coruña, 22/09/1930)
(Diario de Galicia, Santiago, 14/08/1910)
“Arca de Noé”
El próximo domingo, se estrenará en el ci-
HAI 90 ANOS ne “Pabellón Moragra” de esta villa, el gran-
dioso drama histórico “Arca de Noé”, acaso la
mejor superproducción de la cinematografía
La Gaceta publica la orden de la Dirección
mundial. De Betanzos, Bergondo, Oleiros y
general de Obras públicas otorgando a la socie- otros pueblos, han pedido localidades para ver
dad anónima Compañía de Tranvías de la Co- la colosal película.
ruña, la concesión del tranvía eléctrico desde
esta capital a Sada […]. (La Voz de Galicia, A Coruña, 03/10/1930)
(El Compostelano, 06/07/1920)
Zozobra una barca y perecen sus cinco tripulantes
Comunican de Sada que durante las faenas
de pesca una ráfaga de viento hizo zozobrar la
HAI 80 ANOS embarcación “María del Carmen”, tripulada por
cinco hombres, que perecieron ahogados. Hasta
Gran festival literario organizado por el “Centro ahora sólo han aparecido dos cadáveres. […]
Cultural Obrero” En señal de duelo por esta nueva desgracia
El día 12 del próximo mes de octubre marítima, se suspendieron los espectáculos
“Fiesta de la Raza”, se celebrará en el Pabellón públicos y se organizan actos en beneficio de
Moragra de esta villa una fiesta literaria, con las viudas e hijos de las víctimas.
un excelente programa preparado y organizado
por la naciente asociación “Centro Cultural (El Sol, Madrid, 30/11/1930)

31
MEMORIA DE ACITIVADES

MEMORIA DE ACTIVIDADES

Marisa Naveiro López

Durante o ano 2010 a asociación continua O 21 de xullo na casa da xuventude presén-


realizando diversos actos e actividades en torno tase o nº 1 dos Cadernos de Estudos Locais,
á cultura local. para conmemorar o 75 aniversario do Ateneo
de Cultura Política y Social de Sada. O seu
Marisa Naveiro e Rexina Basadre, dúas in- contido é o artigo elaborado por Manuel Pérez
tegrantes da asociación, visitan Bos Aires,
Lorenzo O Ateneo de Cultura Política y So-
sendo recibidas no Centro Galego, na Federa-
cial: unha experiencia societaria na Sada da
ción de Sociedades Gallegas e no Centro Sada y
II República. Falou ademais do autor o histo-
sus Contornos, que demostra unha vez máis a
riador Carlos Pereira Martínez, sobre a A alter-
súa hospitalidade.
nativa cultural obreira na comarca coruñesa na II
Como todos os 14 de Abril a Asociación República.
conmemora en torno ao monumento do paseo
Co motivo do 1ª Mercado Mariñeiro de
marítimo o aniversario da proclamación da
Sada, que ten lugar os días últimos do mes de
II República, presentado por Jesús Castro (na
xullo, sacamos o nª 2 dos Cadernos de Estu-
fotografía) e coa lectura de textos para rematar
dos Locais. Titúlase As letras e o mar, conta
cantando o himno galego.

Jesús Castro ante o monolito ás vítimas da represión Paco Pita, Carlos Pereira e Manuel Pérez no acto
do 75 aniversario do Ateneo de Sada

A exposición itinerante dedicada aos Ir- con dous artigos: “Histórico. Das nosas cos-
máns Suárez Picallo, está durante o mes de ma- t a s ” ( M. L . F r ei r e -C a l v e lo ) e
io no IES de Arzúa, e alí é visitada polos alum- “Remembranza” (R. Suárez Picallo).
nos e profesores do Centro.
Nas festas patronais de Sada sae o nº 3: As
O día 10 de xullo inagúrase a exposición letras e as festas: “Sada en festas” (E. Rocha
en Redes. No acto de presentación na Asocia- Llobregat), “As festas nas Mariñas de Sa-
ción Cultural de Caamouco, o seu presidente, da” (Freire- Calvelo), “Evocación emocional das
Ernesto López Naveiras, agradécenos a inicia- festas de agosto na vila de Sada” (R.Suárez Pi-
tiva en nome dos veciños. Lito e Marisa expli- callo) e “Para confeccionar un bo programa de
can o contido incidindo no paralelismo dos festas” (X.A.Suárez Picallo).
dous pobos: Sada e Redes.

32
En agosto a exposicion vai a Ares; alí coa

MEMORIA DE ACTIVIDADES
presenza do noso alcalde Abel e Julio Iglesias
(alcalde de Ares), Lito e Marisa ten lugar o ac-
to de presentación ao que asiste, recén chegado
de Bos Aires, Manuel Couzo.
En setembro e con Felipe Senén imos a
Portas Ártabras, onde se presenta a exposi-
ción. Están presentes Abel López Soto, Manuel
Couzo e Paco Pita, o noso presidente. Entre o
público atópase José María Monterroso Deve-
sa, quen acaba de doarnos unha colección de
libros. Trátase da edición en facsímil en trece
tomos de A NOSA TERRA, (1916-1972) aparte
dun importante número de libros de temática
galega. Xeneroso agasallo que agradecemos.

Felipe Senén, Paco Pita, Manuel Couzo e Abel López na Manuel Couzo na homenaxe que lle tributou a asociación
presentación da exposición en Portas Ártabras

O día 16 de setembro ten lugar un acto de


homenaxe a Manuel Couzo Bermúdez. Os sa-
denses tiñamos unha débeda con él, por levar o
nome de Sada tan lonxe e tan alto. No acto ve a
luz o nº4 dos Cadernos de Estudos Locais,
Manuel Couzo e o Centro Sada y sus Contor-
nos, o contido: “Manuel Couzo Bermúdez” (A.
López Soto) e “O asociacionismo sadense na diás-
pora. Un último capitulo” (M. Pérez Lorenzo).
A publicación do 1º número da revista
AREAL , nos actos do aniversario da morte e
José Mª Monterroso no momento de efectuar a doazón traida de restos de Ramón Suárez Picallo, vai
por o punto final a esta crónica.

A. C. IRMÁNS SUÁREZ PICALLO · DIRECTIVA 2010


Presidente - Francisco A. Pita Fernández · Vicepresidente - Manuel Pérez Lorenzo · Secretaria - Rexina
Basadre Orozco · Tesoureiro - Xosé Val Díaz · Vogais - Laura I. Pita Campos, Xaime Rodríguez Rodrí-
guez, Marisa Na veiro López, Xesús Castro Vidal, Ramón Tenreiro Suárez, Amable Carballeira Caño

33
O Q UE L IM OS

un importante paso adiante, podemos dicir que un


O QUE LIMOS salto de calidade na súa evolución, feito que non
pasou desapercibido para os coetáneos; os autores
citan a Jaume Colell, destacado escritor catalán e
Xaime Rodríguez Rodríguez cóengo da catedral de Vic, quen deixou escrito o
seguinte “Pero ahora ya todo es otra cosa; la vara
mágica del numen de la Exposición ha elevado Bar-
celona de la modesta categoria de ciudad
EUGENIO R. SERRANO DE CASANOVA. “menestral”, poco arreglada, al rango de ciudad se-
Un nedense universal ñora, que sin perder su tipo comercial, coge el aire
Autores: Prados Ti- de una población de primer orden”.
zon, JUAN, Rodon Non e ista unha testemuña casual nin desprecia-
Lluís, JAUME. Pro- bel, dado que foi en Vic, no ano 1884, donde Serra-
logo de Guillermo no apresentou o proxecto da exposición, feito do
Llorca Freire que no seu tempo deu noticia o mesmo Colell. De
iste xeito, a traves dos documentos da época. os
Edita: Concello de autores dan cumprida conta de que este inicial pro-
Neda. Pp 213 xecto de Serrano, que xa viña de facer unha croquis
Bastante máis habi- completa e polo miúdo da futura Exposición, foi o
tual no mundo anglo- que finalmente se levou a cabo.xa baixo os auspicios
saxón, os mesmos do Concello da Ciudad Condal.
autores falan, citando Maís tarde, xa como concesionario e director
o Cunqueiro de La xeral, creara unha serie de Xuntas, Directiva, Téc-
cocina cristiana de Oc- nica e do Padroado, nas que deu entrada a unha se-
cidente, da obra de rie de persoeiros que permaneceran deica o peche
James Boswell, Vida de Samuel Johnson, coma a obra da Exposición, entre eles, coma presidente de honra
inaugural do xénero no seu sentido moderno, o xé- da xunta do Padroado, Francisco de Paula Rius i
nero biográfico non abonda en ningunha das lin- Taulet, o que foi en catro períodos alcalde de Barce-
guas do noso Estado. E se iso e certo en relación lona, o derradeiro deles durante a Exposición.. Os
cas figuras podemos dicir máis relevantes canto autores nos explican polo miúdo as circunstancias
máis o é cando se refire as menos coñecidas. Preci- que fixeron posible o alonxamento de Serrano dun
samente unha das grandes virtudes de este libro é a proxecto que deixou de ser, ao menos oficialmente,
de rescatar do esquecemento a homes da andaina do seu para selo dos políticos e dos sectores da burgue-
personaxe obxeto de estudio. Estamos, coma acer- sía catalá que levaron da man a súa criatura, xa pos-
tadamente di o prologuista, ante a reparación dunha ta en pe e en disposición de facer andaina, ademais
inxusticia, ante o intento de poñer no seu lugar a das honras pola súa maduración e culminación.
un home que tivo un papel sobranceiro nun dos fi-
tos da historia contemporánea do Estado: A Expo- Estamos ante un libro que na súa modestia ven
sición Universal de Barcelona de 1888. xa que logo a encher un baleiro importante, a resca-
tar do esquecemento a unha figura que podemos
A partires do seu nacemento na vila de Neda, considerar arquetípica do “self made man”, tan cara
cunha expresionista e documentada análise da vida a cultura norteamericana e por outro lado tan fre-
económica e social da poboación, os autores fixan os cuente entre os nosos paisanos na emigración.. Po-
rasgos dun home que, no seu afán de ser ”alguén” rén, tamén estamos ante a figura dun perdedor.
chegou a ser funcionario civil, militar (cunha direc- Dun home que remataría os seus días no olvido;
ta e importante participación na terceira guerra seus restos enterrados na foxa común do cemiterio
carlista no bando antiliberal, o que en certo modo de Montjuic.
non deixa de representar unha contradición ca súa
posterior cosmopolita experiencia) director de pu- Elaborado a partires dun importante traballo de
blicacións e con varias responsabilidades en diver- documentación, incluindo as testemuñas de alguns dos
sas exposicións universais, axuda do polo seu coñe- seus descendentes vivos, o libro esta escrito con gusto
cemento de varios idiomas, e, por enriba de todo, e unha certa intención de estilo. E, por enriba de ou-
“alma mater” da devandita exposición a pesares do tros, ten o merito de plantexar a vixencia dun xénero
seu esquecemento pola historia oficial . De todos os coma o biográfico, que cando se aborda con rigor,
xeitos, os autores recalcan o seu impulso decisivo alonxado ao tempo das tentacións haxiográficas e hi-
na realización dun evento.como a Exposición do percríticas, pode resultar sumamente útil para un me-
1888 que, por exemplo, para Barcelona significou llor coñecemento do biografiado e o seu tempo.

34
GRADUAMOS LA VISTA
ADAPTAMOS LENTES
DE CONTACTO

Linares Rivas, 2 - 15160 SADA


Tel. 981 62 15 28

Avda. da Mariña, 57 Baixo


15160 — SADA
Tel. 981 62 35 64 - 662 42 85 43
E-mail: fisiokorp@gmail.com Rúa da Obra, SADA (A Coruña) Rúa da Obra 6 SADA (A Coruña)

DISCOTECA

Rúa da Obra 5, SADA

Libraría
DOMINSADA, S.L.
BRAÑAS
• Mecánica en general • Carga de aire acondicionado
• Alineado de direcciones • Cambios de aceite
• Servicio PRE-ITV • Diagnosis de sistemas eléctricos
• Electricidad • Diagnosis de sistemas de
• Sustitución de neumáticos refrigeración Papalería
Telf. 981 621 475 - Fax 981 624 719 - Móvil 659 409 889
Tarabelo, 97 - 15160 SADA (A Coruña) Avda. Coruña 5, local 3 - 15160 SADA
CARNOEDO
Chan da Aldela, 14
desde 1948
981 623 225
CAFE
FONTECULLER
Avda. Fonteculler, 27-29
LÓPEZ
981 650 225

SADA
Rúa Pontedeume, 7
981 624 695 Linares Rivas, nº 33 - 15160 SADA
PASTELERÍA - HELADERÍA Teléfono: 981 62 11 09

TALLERES OTERO
Mecánica del automóvil

Av. Barrié de la Maza 86-88


15160 Sada (A Coruña)
981 620 361 - 679 389 558

República Argentina nº 15
15160 SADA
Praza da Pescadería, 5 - 15160 SADA (A Coruña) Telf. 981 62 04 18

CAFÉ - BAR - RESTAUR ANTE


CAFÉ - JAZZ
Telf. 981 620010 - SAD A

AXENCIA DE VIAXES
S exa ca l s exa

f a cém o la
a túa viaxe
Avda. do Porto, 30
Realidade
FONTÁN - SADA Avda. República Argentina, 24 Telf: 981 62 02 83
Fax: 981 62 14 42 15160 - Sada (A Coruña)
reservas@viajesvoar.com - www.viajesvoar.com
Edita Colabora