Está en la página 1de 36

A Xanela

Revista cultural das Mariñas

Nº 29 PRIMAVERA 2010
A Xanela
Revista cultural das Mariñas

Nº 29 PRIMAVERA 2010

UXÍO NOVONEYRA
VISTO POR LUIS SEOANE EN 1975

COLABORACIÓNS
Gabriela Rodríguez, Francisco Painceira, Maxi Rei, Eduardo Olímpio, Susete Viegas,
Fernando Botto Semedo, António dos Santos Silva, Manuel Rodríguez Viqueira,
Xosé Mª Veiga Ferreira, Juan Sobrino Ceballos, Víctor Tizón, Antón Fdez. Malde, Manuel B. Dans,
Moncho do Orzán, Xosé Lois Sobrino e Baraxeiro.

TEXTOS
Uxío Novoneyra e Luís Seoane

DESEÑOS FOTOGRAFÍAS
Víctor Tizón, Sabela Arias, Olaia e Luis Otero. Veiga, Caamaño, Xurxo Lobato, Xulio Gil,
familia Viqueira e Arquivo Eira Vella
COORDENA
Suso Torres MAQUETA
Equipo Xerri
IMPRIME
Lugami, Artes Gráficas. Betanzos D.L.
C - 1696 /96
Permítese e agradécese a reproducción, citando a procedencia. A.C. EIRA VELLA. Edificio das Antigas Escolas do Asilo, baixo.
O noso E-mail: eiravellabetanzos@yahoo.com
A Xanela 1 Praza doPrimavera
Mestre José 2010
Dapena. BETANZOS 15300. GALICIA.
Actividades da A.C. Eira Vella MISCELANEA

Agradecementos
Homenaxe ás vítimas do 36 A todos os anunciantes (locais
O 14 de abril, aniversario da implantación comerciais, empresas e entidades) pola súa
da II República, realizamos unha ofrenda floral fidelidade e axuda.
diante da placa colocada pola nosa asociación Ás persoas que colaboraron nas últimas
na entrada á Biblioteca e Museo das Mariñas, actividades de Eira Vella: Suso Vaamonde, Xoán
que lembra as vítimas betanceiras da represión Porto, Felipe Senén, Anxo Tarrío, nenas e nenos
fascista de 1936-1939. de 5º do CEIP “Vales Villamarín” e os adultos
que participaron no recital de homenaxe a
Conferencia de Felipe-Senén Novoneyra.
O 23 de abril o arqueólogo e museólogo
Felipe-Senén impartiu unha conferencia sobre Intercambios
“Manuel Chamoso Lamas e o patrimonio cultural A Xanela intercámbiase con outras
de Galicia no século XX”, persoeiro de quen se publicacións culturais. O noso enderezo:
celebrou o centenario de nacemento o pasado A.C. Eira Vella
ano. Praza do Mestre José Dapena
Antigas Escolas do Asilo, Baixo.
15300. Betanzos
Letras Galegas: Uxío Novoneyra
O 14 de maio o profesor Anxo Tarrío
impartiu unha conferencia sobre Uxío Historias de Icía e Avoa
Novoneyra.
Asimesmo, o 21 de maio tivo lugar o recital
“Uxío Novoneyra na voz do pobo” a cargo de
alumnos do CEIP “Vales Villamarín” e adultos.

O blog de Eira Vella


Hai uns meses botou a andar o blog da
nosa asociación, que podedes consultar en :
http://eiravellaac.blogaliza.org/
O noso agradecemento a Olaia por este traballo.

Víctor Tizón

Sabela Arias

A Xanela 2 Primavera 2010


Ruínas CREACIÓN

Caen as pedras
contra o chan
en combate
coa burocracia.

Capitulan
Sono
contundentes
Fría man desgarradora
ante a inconsciencia
que tratas de arrancar do meu peito
e as culpas cruzadas.
esta sensual calor.
Sono, tenro sono
Consentir e calar.
do que nunca quixera espertar
soñar amor...soñar...
Caen con carraxe,
Ardente bico
creban como a memoria.
doce aloumiño que roza os teus beizos
Nós, carne morta.
compartindo o último alento de vida
Elas, cascallos.
delicado sentimento de tenrura.
Amor...é froita prohibida
Do que puidemos ser
desbordante paixón que emerxe, triunfante
só quedarán ruínas.
tentadora soidade que me atrae
serena, baleira...oca
Gabriela Rodríguez É amor ou morte o que sinto?
É morte de amor...

Francisco Painceira

ILUSTRACIÓN: OLAIA

A Xanela 3 Primavera 2010


Cando ardeu a casa consistorial de Abegondo

Maxi Rei

Non só se añoran os tempos perdidos que cons- teñen a folla extremadamente afiada, e bótase a
titúen os paraísos atesourados de cada quen, un e faille un corte na cara, buscando se cadra
senón que tamén se añoran os outros tempos máis a humillación que a dor. Non tardan en
nos que alguén nos contou pequenas migallas prendelo e nas densas tebras da noite lévano a
da súa vida, da súa historia, e esa lembranza San Marco, para metelo nos calabozos da casa
que vivía muda nel, resucita no corpo das pala- consistorial, sita no mesmo sitio que hoxendía;
bras pronunciadas e queira que terá máis vida outro lugar da patria da miña infancia orfo de
nas outras persoas que a escoitaron e que, sen versos. Alí, prosigue a avoa da miña amiga
sabelo, recordan. Conversas que deixan en no- centrando a mirada nas frías gotas de chuvia que
soutros o sabor perdido de tempos que non vivi- esvaran lentas polas xanelas, como se estiver
mos, que recreamos con incerteza, parcialiada- esculcando unha vez máis a radiografía imborrable
de e ortopédica ficción cando os imaxinamos daqueles feitos, alí vano meter no calabozo para
porque as palabras, ás veces, non teñen chan- ó día seguinte levalo ante o xuíz que sabe que lle
zos dabondo para subir á torre da memoria que vai impor unha pena dura, seguramente cárcere.
non é nosa. Ás portas do calabozo intenta convencer á
Añoro conversas que fican nos arrabales da autoridade para que o deixe ir durmir á súa casa e
memoria, malvivindo porque nunca souben que mañán á primeira hora se presenta alí, a
memorizar a literalidade das mesmas, conversas autoridade non é a garda civil, seguramente un
auxiliadas polos recursos da deducción, que, en funcionario do concello que coñece a toda a
estado de memoria fráxil, así son apuntaladas para veciñanza, éste sabe onde vive e seguramente ten
que non se derrumben como casas vellas, estado na súa casa, coñece á súa muller, sabe
milenarias… mudas. das fincas que traballa, sabe que non hai risco de
Eran aquelas as conversas da avoa dunha escapatoria así que toma a decisión de deixalo ir
amiga miña, ningunha das dúas vive xa en durmiren coa súa muller.
Abegondo, igual que tampouco eu, dispersos, cada E esa decisión, máis de bondade cristiá
quen no seu labor, a memoria fainos identidade, e que do cumprimento da xustiza, rematará por
converxen milleiros de miúdos pensamentos sobre salvarlle a vida, porque aquela mesma noite os
o noso pobo, sobre o noso pasado, sobre guerrilleiros prenden lume ó concello, de estiver
momentos anodinos como aquelas tardes de no calabozo sería moi probable que morrese
sábado e invernía na que a miña amiga me asfixiado polo fume do incendio. Os guerrilleiros
convidaba a café no pequeno quiosco que tiñan, sacarán do casa consistorial o retrato de Franco
e alí procuraba eu que avoa me contase historias para pólo contra o pé dunha árbore, perto da
de tempos pasados, remotos, pero nunca mortos capela do santo que dá nome ó lugar, para fusilalo,
de todos, porque era a súa memoria; vexo os seus desexando que ó destruír o símbolo de alguén así
ollos grandes, oio a súa voz lenta pero o destruían a el.
determinante, como unha forza vital que atravesa Ó día seguinte, dada a gravedade dos
o século enteiro e aínda lle quedan azos para falar feitos, ninguén reparou en facerlle xustiza ó que
del, para contalo, para compartir feitos de tempos levara a navallada, queimar o concello era un delito
que xa poucos poden recordar, aqueles tempos grave, pero moito máis grave se consideraba o
cuxo recordo, admirablemente non tembra na voz. teren fusilado o retrato do caudillo. Non se soubo
Calo, sigo a súa mirada e a súa voz e vou quen fora e os necesarios enlaces que os
percorrendo Abegondo fai máis de medio século: guerrilleiros tiñan en Abegondo, coñecedores do
imáxinome a taberna do adro, intento suprimir as que lles esperaba se eran descubertos, optaron
imaxes dos edificios do tempo presente, dos por fuxir á Arxentina. Hai fotos que amosan a
postes de luz, das beirarrúas, intento aproximarme estructura do edificio carbonizada, as paredes de
a ese tempo de casas de pedra, de olor a pedra ennegrecidas e polos buratos das ventanas,
humidade, ó po da herba seca, a animais, ó fume restos de rexas vigas coas que o lume non poido,
das lareiras… uns homes están tomando uns viños o teito derrumbado, a incertidume ou medo nos
na taberna que aínda hoxe é. Animados pola rostros de calquer viandante que saiu na foto.
chispa das tazas do viño discuten e un saca unha Do demáis só quedan as palabras. Que as
navalla, unha navalla de afeitar desas que tiñan e palabras queden aquí.

A Xanela 4 Primavera 2010


LETRAS DE PORTUGAL

Poeminha do arroz-doce

o café está no mesmo sítio


a rua chique com gente no passeio
o pires de arroz-doce é que nao está Ó Mar
entre nós dois no meio

a mesa está no canto mais escuro Ó mar de franjas e espantos


que mesa de poetas e de amantes orquestra em sinfonia,
tem que ter de silêncio um alto muro bailam ventos e marés,
asas brancas de poesia.
o pires de arroz-doce é que nao veio Onde o Sol acende lumes,
tecer aquela ponte de ternura cristas d´espumas ardentes,
que vai da minha mao sobre o teus seio e os medos escondidos
tomam corpos de serpentes.
e o empregado vem no mesmo passo Mar de fogo. mar de rendas.
trazer o meu café como se fosse Poentes que o mar seduz
no tempo em que eu te via à minha frente Abri-me à voz do poema
com um sorriso meigo pintei os versos de luz.
com um sorriso meigo quente e largo

—a bica lembra o pires de arroz-doce Susete Viegas


e tem um sabor amargo

Eduardo Olímpio

ILUSTRACIÓN : SABELA ARIAS

A Xanela 5 Primavera 2010


Num final sol de amor A menina do trapézio

Num final sol de amor reunir-nos-emos todos


Subindo numa ascensão
Onde o próprio Deus se nos apresentará
Ao alto céu de oleado,
Como uma pequena criança assustada,
A menina do trapézio
Mas cheia de todos os sonhos de tudo,
Era o corpo libertado
E orquestras de cores impossíveis constituirao
Dos que ficavam no chão.
Sinfonias descobertas nas nossas tao grandes dádivas,
Plenas de lágrimas de alegría, e de saudade, e de
Os ávidos holofotes
beleza.
Lambiam-lhe o corpo liso.
A menina ergueu os braços,
Há! Que tudo e todos os que passaram
Teve um ligeiro sorriso,
Estendarao passadeiras desmedidas de
E o seu vulto traçou
Secretíssimos malmequeres, tudo cobrindo com
Um arabesco no espaço.
Seiva do espírito, para o início de uma
Nova harmonia, no inextinguível imaginário,
E o tempo ficou sem peso,
Na inextinguível vida!
Sem mal, nem dor, nem cansaço...

Fernando Botto Semedo O seu corpo prateado


Era um vértice suspenso.
E cá de baixo subia,
Como um bafo quente e denso,
Essa longínqua euforia
Dum destino regressado.

Terminou o espectáculo!
Saiu o povo em magote.
E nisto, viu-se a menina
Com uns modos de mulher,
A dar os seios ao filho,
Na roullote.

Quebrou-se o sonho e o brilho!


E a noite ficou refeita
Da mesma vulgaridade...

A menina do trapézio
Voltara a ficar sujeita
A força da gravidade!

António dos Santos Silva


Figueira da Foz / 2007

ILUSTRACIÓN : SABELA ARIAS

A Xanela 6 Primavera 2010


MEMORIA DO 36

Luisa Viqueira Landa


republicana de honra
A Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica de A Coruña (CRMH) concedeu neste ano 2010
a distinción de republicana de honra a Luisa Viqueira, filla do filósofo nacionalista Johán Vicente
Viqueira, nada na Coruña en 1918 e exiliada en México a raíz da Guerra Civil española, onde
desenvolveu unha intensa actividade a prol da democracia en España e dos dereitos de Galiza
como nacionalidade propia. Luisa Viqueira, que conta actualmente con noventa e dous anos, estivo
representada nesta homenaxe polo seu fillo Manuel Rodríguez Viqueira (acompañado pola súa esposa
Laura), quen leu o seguinte texto no acto de homenaxe celebrado na casa de Casares Quiroga na
Coruña o día 16 de abril de 2010.

Moi boa noite, É coñecido por vostedes


Señoras e señores, que miña nai nace na Coruña e
amigas e amigos: viveu sua infancia entre A Coruña
É para a miña familia e (Praza de Pontevedra n° 27) e o
para miña nai unha honra que pazo familiar (a Quinta de San
vostedes a distinguiran con este Victorio en Vixoi, Bergondo).
nomeamento, tan significativo Á miña nai, dende nena,
para nós. seu pai, Xan Vicente Viqueira,
Para min e para miña inculcoulle o profundo sentido
muller, é unha honra representar de ser galega, e sempre
á miña nai neste evento de lembrou a súa frase:
ledicia. “Queremos convertir
A primeira cousa é Galiza d´un arrabal nun centro;
disculparme polo meu pésimo facer que teña vida propia,
galego, lamentando que non grande, inmensa; que chegue
existiran as condicións para a ser unha lumarada espiritual
aprendelo axeitadamente. acesa alumeando o mundo
Como todos e todas enteiro.”
vostedes saben, miña nai, Luisa Cando morreu seu pai,
Viqueira, cumpriu 92 anos o mudáronse a Madrid, cidade
pasado dezaoito de marzo e que nunca lle gustou e dende
desgraciadamente xa está moi entón coñeceu o que era a
limitada nas súas facultades morriña. En Madrid, na
LUISA VIQUEIRA NA ACTUALIDADE AOS 92 ANOS
para desprazarse a Galiza. Sen Institución Libre de Enseñanza,
embargo, cando lle comentei sobre esta proposta memorizou o verso de Rosalía de Castro que máis
de distinguila co nomeamento de Republicana de lle gusta:
Honra 2010, a súa resposta foi: “non paga a pena Castellanos de Castilla
molestarse por unha velliña que xa non serve para tratade ben os gallegos:
nada, seguramente hai persoas con maiores méritos cando van, van como rosas;
e merecimentos para esta distinción”. Cando lle cando vén, vén como negros.
transmitin a nova de que fora nomeada Republicana
de Honra 2010 deulle moita ledicia e insistiu en que Verán tras verán entre A Coruña, Santiago,
a representaramos neste evento. Malia as Betanzos, Guísamo, Cortiñan, Pisón, Ouces e Vixoi,
dificultades da súa memoria, lembrou que hai 76 foi profundizando no seu coñecimento do galego e
anos, en 1934, cando era unha adolescente de 16 de Galiza.
anos, presenciaba que seu tío-avó Manuel Bartolomé Aos 14 anos impresionada, por un bon amigo
Cossío, quen escribiu seus mellores textos en Vixoi, da familia, Santiago Ramón y Cajal, xa tomara a
fora nomeado “Cidadán de honra” da Segunda decisión de estudiar bioloxía, nalgunha ocasión
República Española; e asociouno con este evento. comentounos que sempre pensou facelo en Santiago.

A Xanela 7 Primavera 2010


En 1936 miña nai, disfrutaba do verán, despois Camiñando a
de rematar o primeiro ano de estudos de bioloxía na Guísamo e
Universidade Complutense de Madrid. O lugar era dalí en tren á
idóneo, unha fermosa praia, a cinco kilómetros da Coruña e, fi-
avoa paterna e moi perto do camposanto onde se nalmente,
atopaba a tumba do seu pai. nun barco de
Un verán que era interrumpido polo fascismo, guerra inglés
por unha sublevación militar. A vida normal, de rumbo a
liberdades e dereitos desaparecía. Empezaba a Francia.
persecución, o horror e o medo. A miña
E aí, tamén, comenzou una longa viaxe dunha familia e
adolescente de 18 anos, que finalmente ía levala a miña nai
México, pasando pola Quinta de San Victorio, e s ta b a n
Franza, Catalunya, Valencia, a Unión Soviética, convencidos
Suecia, Inglaterra e os Estados Unidos. que triunfaría
Miña nai menciona que, ao inicio, algunhas a República e
persoas armáronse para defender a República. Meu por eso de
tío, Jacinto Viqueira relata, que un dos cuartos, do inmediato
pazo, que sempre estaba aberto, de repente cruzaron a
LUISA AO POUCO DE NACER, COA SUA NAI
apareceu pechado con chave e así estivo varios fronteira para JACINTA E SEU PAI JOHAN VICENTE VIQUEIRA
días, e logo voltou a estar aberto. Anos despois instalarse en EN VIXOI
souberon que miña avoa, Jacinta Landa, dera refuxio Barcelona,
a unha persoa armada e que era perseguida. Sen onde miña avoa Jacinta Landa e súa irmá Matilde
dúbida xogándose a vida. Landa involucráronse no apoio apoio a feridos e
A súa primeira experiencia difícil sucedeu en nenos. Paga a pena lembrar o verso de Miguel
novembro de 1936, cando a Guardia Civil intentou Hernández adicado a Matilde:
revisar a Quinta de San Victorio aludindo que alí es-
coitábase a radio, máis miña bisavoa Luisa López de Matilde Landa, republicana,
carácter forte, impediulles o paso e díxolles que per- no pudieron colgar de tu pecho ni crucifijos ni
mitiría a revisión sempre e cando foran acompañados / sotanas
por unha comisión de aldeanos. Acordaron que se Matilde Landa, republicana,
realizaría ao día seguinte. Entón dixóselle á miña nai no pudieron colgar de tu pecho señales
/ amargas
que escondera a radio nas xestas da parte posterior
Matilde Landa, republicana,
da horta, tamén fala de que algunhas armas que se nos espera en el aire tu abrazo, eres lluvia
conservaban no pazo foron tiradas ao pozo, xa que o / enterrada
pai de meu avó, Vicente Viqueira, fora militar e con- Matilde Landa, republicana,
servaban algunhas espadas e unha pistola. A revisión y las celdas sintieron el vértigo de tu salto
fíxose e non atoparon nada. / mortal.
A ela e á súa curmá Maruja mandábanas a
Betanzos, cuando facía falla. Alguna vez platicounos, En Barcelona miña nai involucrouse no traballo
que ían polas corredoiras e non pola estrada coa idea do Consello da Infancia Evacuada e, posteriormente,
de non atopar á Guardia Civil, e nunha ocasión viron en Villalgordo del Júcar encargouse por parte do
vir de frente a un grupo de soldados, e repetindo as Ministerio de Instrucción Pública, dun grupo de
súas palabras díxonos: o corazón lateunos con maior nenos e adolescentes, evacuados do frente.
intensidade, baixamos a cabeza e aceleramos o paso. Cando avanzou o frente foron desaloxados,
Ao cruzarnos só houbo algunhas palabras de acoso a miña relata que saiu co chófer de Carlos Vidali (“El
dúas mozas, ao alonxarnos pouco a pouco, comen- Comandante Carlos”) e que en certo momento vían
tamos unha coa outra, “voltamos nacer”. por detrás, no horizonte, as explosións dos cañóns
Algo que se coñece pouco é a solidaridade e bombardeos, segundo ela foron os últimos en
coa miña familia dos habitantes de Ouces e Vixoi, pasar cara Barcelona.
así como o apoio dalgunhas persoas propietarias En 1938, cando se plantexa a evacuación de
de comercios en A Coruña e Betanzos. nenos ao extranxeiro, fundamentalmente á Unión
En marzo do 37, aparecía un capitán inglés, Soviética e a México, miña nai ofreceuse como
informando á miña avoa que viñan para trasladalos voluntaria e viaxou cun grupo de nenos asturianos
a Franza. A familia toma a decisión, miña bisavoa e vascos, primeiro a Moscú e, posteriormente,
Luisa, a nai de Xan Vicente Viqueira fica coa súa mandáronos a unha aldea nas aforas de Kaluga,
filla María Luisa,e miña avoa Jacinta con todos os onde lles dan unha casa para improvisar un
nenos parte co capitán inglés. internado escolar.

A Xanela 8 Primavera 2010


Do que máis nos falou desa
experiencia foi do comportamento dos nenos
vascos, moi unidos e dalgunha maneira
esaxeradamente introvertidos.
Outra curiosidade que nos decía é que
engordara moitísimo pois o único que había
na tenda eran chocolates.
No 39, cando se perde a guerra, miña
avoa Jacinta, empeza a reunir aos seus fillos
coa idea de emigrar a México, onde moitos
coñecidos e familiares se refuxiaran. A súa
filla menor Carmen estaba en Inglaterra cuns
amigos, o seu fillo Jacinto nun campo de
concentración en Bourg-Madame, Franza, e
miña nai na Unión Soviética. Miña avoa
traballou cos cuáqueros, apoiando á xente LUISA EN MÉXICO CON DOUS DOS SEUS TRES FILLOS
que se atopaba nos campos de concentración
e nun deles atopou ao seu fillo e logrou rescatalo. Durante os anos corenta adícase
Empezaron os intentos para que miña nai se fundamentalmente aos seus fillos: Rafael (1943),
trasladara a Inglaterra, a burocracia Stalinista era Luís (1945) e Manuel (1947).
infranqueable: miña nai tiña un pasaporte dun país En 1949 morre o seu marido Rafael
que non existía, polo tanto non se lle permitía sair, Rodríguez, que era activista no Partido Comunista
finalmente coa intervención de altos dirixentes dos Español.
partidos comunistas tanto de España como da Tamén foron anos de morriña; lembro como
Unión Soviética lógrase que miña nai viaxe a na nosa casa, de poucas celebracións, cando
Suecia e de aí a Inglaterra, e á súa chegada a festexábamos algo, un dos elementos importantes
Londres, inmediatamente é detida, primeiro por era facer Caldo Galego, e miña nai sempre nos
comunista e segundo por ter un pasaporte dun comentaba: “o Caldo Galego de verdade faise con
País que non existe; finalmente a través de amigos, nabizas e grelos.” Outro aspecto culinario curioso;
influencias e demáis é liberada coa condición de ben, primero hai que aclarar que o que menos lle
non quedar en Inglaterra. Afortunadamente todo interesou á miña nai na vida foi cociñar; librado o
estaba arranxado, e cun préstamo dos cuáqueros comentario hai que decir que facía unha tortilla de
zarpaban rumbo a Nova York. patacas fabulosa, pero sempre aclaraba que coas
En Nova York espéraos un autobús, onde patacas da aldea sae mellor.
suben a todos os exiliados que viaxan rumbo a A primeira vez que vin a Galiza, aquí en A
México. Son custodiados e impídeselles baixar do Coruña, o primero que fixen foi ir a xantar un caldo
autobús, nos estados do Norte. Na súa lembranza galego para coñecer a diferencia e en Betanzos
fala que os únicos amables foron os negros. probar a tortilla.
Finalmente chegan á fronteira con México, Caso extremo, de miña nai, era que cando
en Nuevo Laredo, onde se lle expide un documento chovía, en Ciudad de México, poñíase a
de refuxiada política. gabardina, collía o paraugas e nos decía que ía
Empezaba unha nova vida centrada en dar un paseo ao parque para sentirse en Galiza;
Galicia e España pero lonxe dela. Anos adicados non é broma.
á acción política e á promoción da cultura galega. Entre os seus poemas preferidos nos
En defensa da democracia e os dereitos das últimos tempos e que os asocio coa morriña está
personas, en defensa das mulleres. “La gaita Gallega”:
Inicialmente intentou retomar os seus Cuando la gaita gallega
estudos de Bioloxía no Instituto Politécnico de el pobre gaitero toca
México, pero en forma paralela tomou a decisión no sé lo que sucede
de involucrarse na actividade política no exilio. que el llanto a mis ojos brota
Finalmente abandoou seus estudos. a mi alma revela tantas
A súa actividade centrouse na denuncia do desdichas, penas tan hondas
terror fascista implantado tanto en Galiza como no que no se deciros
resto do territorio ibérico e recolectar recursos para si canta o si llora.
o apoio a os presos políticos e as súas familias. Pasaron 43 anos para que miña nai poidera
Panfletos, mitíns, propaganda, etc., regresar a pasar un verán en Vixoi e Ouces, e creo
actividade política en xeral dentro das estructuras que é oportuno mencionar as finas atencións que
das Juventudes Socialistas Unificadas, JSU. tiveron o Dr. Domingo García Sabell, a Sra. Blanca

A Xanela 9 Primavera 2010


Non pode ser que sexan as familias das
víctimas quenes realicen as súas propias
investigacións, desenterrando o feito polos
escuadróns de morte e expondo as inxustizas dun
doloroso período, que dalgunha maneira quedara
envolto no silenzo, en aras duhna transición
pacífica cara a democracia.
Non pode ser que os herdeiros ideolóxicos
de Franco, o partido fascista a Falange, poidan
acusar de delito a aqueles que reclaman saber
onde están os desaparecidos e que se
documenten as inxustizas cometidas; resulta
realmente escandaloso.
A irracionalidade que triunfou polas armas
naquel tempo non pode volver a facelo a través
da xustiza democrática.
En España paralizáronse as investigacións
sobre os crímenes do franquismo, impulsemos que
en Galiza esto non aconteza.
Felicito á Comisión da Memoria Histórica
d´ A Coruña pola súa valentía na tarea para a
recuperación dunha historia que fará máis digno o
futuro de Galiza, para convertir Galiza nun centro:
A REVISTA VIEIROS, EDITADA EN MÉXICO POLOS
“facer que teña vida propia, grande, inmensa; que
GALEGOS DA EMIGRACIÓN E O EXILIO, DA QUE
LUISA VIQUEIRA FOI SECRETARIA DE REDACCIÓN. chegue a ser unha lumarada espiritual acesa
alumeando o mundo enteiro.”
Jiménez, Viúva de Penzol, o Sr. Piñeiro e o Sr. Moitas grazas e novamente disculpas polas
Isaac Díaz Pardo. Fixeron todo o posible para que deficencias que poida ter o meu galego, a nosa
súa estancia fora moi agradable. lingua propia, hoxe tamén ameazada.
Pasou case seis meses aquí en Galiza,
estivo moi ben, despois retornou a México e Manuel Rodríguez Viqueira
díxonos que xa non voltaría nen a España nen a A Coruña, 16 de abril de 2010
Galiza. A súa decisión foi tan tallante que ninguén
se atreveu a preguntar por qué. Retomando a frase
de Mario Benedetti:
“Un exiliado lo será de por vida y de por
muerte”.
Miña nai síntese enormemente agradecida
a México, onde naceron seus fillos e netos, onde
puido libremente realizar actividades políticas,
onde colaborou no Centro Republicano
organizando as tardes galegas para os nenos,
onde militou no grupo galego do Partido Comunista
Español, onde emitiu un programa de radio en
galego, La Hora de Galicia, onde participou na
creación do Patronato da Cultura Galega, onde
colaborou na edición da revista Vieiros, onde seus
dereitos fundamentais foron respeitados.
En cambio na España Franquista: seu tío
Florencio foi fusilado, súa tía Matilde foi encarcerada
e morta en condicións extranas; súa curmá Carmen
foi encarcelada, seu curmán Florencio foi condeado
a morte sen estar presente,nengún tivo a
oportunidade de defenderse.
Hoxe a 74 anos do golpe fascista, Galiza e MANUEL RODRÍGUEZ VIQUEIRA E A SÚA ESPOSA DIANTE
España necesitan aínda unha explicación honesta DA BANDEIRA DA REPÚBLICA ESPAÑOLA, REPRESENTANDO
do seu turbulento pasado e non perseguir a A SÚA NAI LUISA VIQUEIRA NO ACTO CELEBRADO NA
aqueles que teñen o valor de esixila. CORUÑA.

A Xanela 10 Primavera 2010


O NOSO PATRIMONIO

San Pedro de Borrifáns


Xosé María Veiga Ferreira
Juan Sobrino Ceballos

A parroquia de San Pedro de Borrifáns está A demarcación era, efectivamente, unha


situada no extremo leste do concello de Cesuras, ermida adicada a Santa Eufemia que estaba nos
na parte máis occidental da comarca das Mariñas. límites entre Cabrui e Borrifáns. Esta ermida -hoxe
Está composta polas entidades de poboación de desaparecida- aparece inventariada nas Memorias
Armucela, Barqueira, Brates, Brufe, Canedos, do arcebispado de Santiago de Jerónimo del Hoyo
Caneta, Castellana, Castro, Cotá, Cova, Fondevila, de 1607, nelas dise de Borrifáns que tiña trinta
Iglesia, Peteiros, Piñeiro de Vales, Piñoi, fregueses e que “...Hay una hermita de Santa
Pousadoiro, Quenlla, Ribeira, Rorís, San Gregorio, Eugenia de por medio entre esta iglesia y la de
A Tieira, Torres, Vales, Velle e Vilarensal. San Martiño de Cabroy, en un sitio de fuero de los
Non coñecemos a existencia de megalitismo, frailes de Sobrado que tiene un labrador y está
aínda que a zona limítrofe de Cabrui fainos pensar derrivada. Llevose la imagen el retor de Cabroy a
na súa existencia. O vestixio máis antigo referente su iglesia donde está.” Actualmente na igrexa de
a asentamento poboacional é o Castro, situado San Martiño de Cabrui hai unha imaxe desta santa.
entre o Covelo e a Armucela, que conserva case A pesares de estar en tan malas condicións,
intacta a súa estrutura defensiva, con murallas na un século e medio máis tarde, no 1750, aparece a
croa que van de tres metros desde o interior a cinco capela nomeada de novo no Catastro de Ensenada
pola parte externa. A súa boa conservación débese como punto de división entre Borrifáns e Cabrui:
en gran parte ó dono, Luís, que o mantén limpo e
“... de este al marco do franzes de este al de santa
case sen vexetación. Foi el quen nos indicou que
eufemia que se halla contiguo al formal de una
alí dicíase que: “Aquí vivían mouros e negros e,
capilla de este nombre deslindandose por esta
había un túnel que ía dar ó río, por onde levaban
parte de la feligresía de San Pedro de Burrifas...”
os cabalos a beber”.
Nos montes da Tieira, na Fonte Mera, O de Santa Eufemia é un culto antigo en
debaixo da ponte da vía, nace o río Mero. No seu Galicia. Hai a crencia popular -segundo di Ferro
paso pola parroquia foi aproveitado para a Ruibal- que era unha santa galega e estaba
construción de muíños de tipoloxías variadas. vinculada a antigos cultos de fecundidade,
Actualmente hai catro: o da Maquía, o do Medio, o relacionase con fontes ou penedos. É así que os
Pequeno e o da Fraga. O Pequeno e o da Fraga veciños recordan que de antigo había aquí unha
están en malas condicións, ó segundo roubáronlle fonte.
hai pouco tempo a tapa, que era unha pedra de
boas proporcións. Os que están en mellores
condicións son os da Maquía e o do Medio,
este último non hai moitos anos que aínda se
moia nel. Hai restos doutros dous, río arriba.
Non son abundantes as referencias
documentais á parroquia, a pesares de ser
unha liña conflitiva por ser divisoria entre a
cidade de Betanzos e o mosteiro de
Sobrado. Borrifáns pertencía á xurisdición
da cidade de Betanzos e Cabrui dependía
do mosteiro de Sobrado. Case a única
referencia antiga que atopamos é
precisamente a demarcación do Coto de
San Martiño de Cabrui na donación que fixo
del o rei Fernando no 1173 ó mosteiro de
Sobrado:
“... et quomodo se diuidit villar Ensar et
Sancta Eugenia de Borrifanes...” MURALLAS NA CROA DO CASTRO

A Xanela 11 Primavera 2010


ilustres da familia, aínda que naceu en
Santiago, foi Diego Antonio Cernadas de
Castro, coñecido como o Cura de Fruime,
que foi un dos primeiros escritores de
lingua galega. Curiosamente, segundo
Carlos García Cortés, hoxe en día
coñecemos a súa obra grazas a que o
betanceiro Salvador Cabeza de León,
adquiriu e conservou a súa biblioteca.
Sumamente interesante é o monte de
San Gregorio, onde está a Fonte do Santo
e a ermida, nunha paraxe natural de
interese, aínda que hoxe algo degradada,
pola tala de árbores e pola apertura de
pistas da concentración parcelaria. É
claramente unha fonte de culto antigo
cunha gran identidade propia. Aparece na
documentación como punto de referencia
IGREXA PARROQUIAL DE SAN PEDRO DE BORRIFÁNS na división parroquial de Filgueira de
Barranca e Borrifáns no xa mencionado Catastro
de Ensenada:
En canto a arquitectura relixiosa hai que “...a dar al que se dize dos Cadrifolloes, del
mencionar a igrexa parroquial, de planta que dividiendo la feligresía de San Pedro de
rectangular rematada nun ábside tamén Burrrifanes sigue asta otro que llaman Fuente de
rectangular e a sacristía pegada a un lateral. No San Gregorio, y de esta partiendo con dicha de
interior destaca o arco triunfal de medio punto. No Burrifans...”
exterior presenta cuberta a dúas augas e unha
espadana dobre de estilo barroco na fachada. Non aparece mencionada a ermida e si a
Chama a atención desta igrexa unha peza de fonte, o que pode significar que a ermida sexa de
granito incrustada no muro da igrexa que poido construción posterior, xa que no inventario feito
estar destinada a ser unha dovela, pero que por por Jerónimo del Hoyo en 1607 tampouco aparece
algún fallo na execución quedou sen rematar. mencionada esta ermida. O edificio é moi sinxelo,
O lugar dos Canedos está relacionado coa con muros de cachotería, que prolongados un
liñaxe do mesmo nome. Na casa pódese ver un pouco máis da fachada fan un pequeno pórtico.
escudo, pero está moi desgastado, polo que solo
se poden apreciar catro barras nun dos seus
cuarteiróns. Dise no lugar que esta casa contén
parte da pedra dunha antiga capela ádicada a
Santa Lucia, que estaba próxima á fonte que aínda
existe hoxe. Esta familia tivo relación con Mandaio
e Betanzos, onde no s. XVIII Ignacio Cernadas
Cordido obtivo executoria de nobreza. Un dos máis

MUÍÑO CASA DOS CANEDOS

A Xanela 12 Primavera 2010


Tellado a dúas augas e enriba unha cruz. Parece
ser que era frecuente nos anos de posguerra ver
por aquí a Foucellas.
Celébrase na ermida de San Gregorio a
primeira romaría da comarca das Mariñas, o
domingo de Pascua, unha vez rematada a Semana
Santa. Acoden xentes das parroquias dos
arredores que van á fonte porque din que é boa
para o estómago. Ademais de bebela lávanse con
ela, e moitos dándolle as costas, tiran dentro dela
unha moeda.
“Algunha xente ven á fonte ó longo do día
aínda que logo non vaia á misa”.
Nestes últimos tempos a fonte sufriu
cambios, e aínda que a auga segue a baixar a ras
de chan (moita xente trae con que beber), os
veciños din que agora non se poden ver nas pedras
as antigas marcas dos pés e das mans que deixou
o santo cando bebeu directamente do manancial.
Este último ano, nunha actuación non moi
afortunada, colocóuselle unha cruz de pedra
enriba.
Na ermida, hai anos que xubilaron a figura
pequena coa que poñían o santo e agora poñen
outro máis novo, que en lugar dun San Gregorio é
un San Antonio, pero como dixo alguén por alí:
...¡mentres faja o que ten que facer...!
FONTE DE SAN GREGORIO.

ROMEIROS NA FONTE DE SAN GREGORIO.


FOTOS VEIGA

A Xanela 13 Primavera 2010


Víctor Tizón

A Xanela 14 Primavera 2010


FESTA DAS LETRAS

Uxío Novoneyra
DATAS BIOBIBLIOGRÁFICAS

1930: O día 19 de xaneiro, nace en Parada de Moreda no seo


dunha familia labrega acomodada, onde pasa a súa nenez e parte da
mocidade.
1945: Estuda o bacharelato en Lugo, rematando no 1948 . Alí
coñece a Manuel María e comeza a escribir.
1948: Chega a Parada a mestra María Mariño e comeza unha
relación coa escritora que se reflectirá na obra dos dous autores.
1949: Vaise para Madrid. Matricúlase de ouvinte na facultade
de Filosofía e Letras. Comeza a súa formación cultural de escritor da
man do profesor Ezequiel González, que o introduce na lectura da
Xeración do 27 e na Biblioteca Nacional atopa a literatura e poesía
das grandes culturas do pasado.
Escribe en castelán e recita nas aulas universitarias
1952: Regresa a Galiza para facer o servicio militar e
reencóntrase con Manuel María. A súa vida nesta etapa desenvolverase
entre Santiago, Lugo e A Coruña. Entra en contacto con Ramón Piñeiro,
Carlos Maside e Otero Pedrayo.
1953: Regresa ao Courel a curarse dunha pleuresía mal curada.
Aillado na súa Parada, comeza a escribir OS EIDOS
1955: A editorial Galaxia publica o seu libro, prologado por Ramón
Piñeiro e adicado a este e a Carlos Maside.
1962: Regreso a Madrid. Participa na vida bohemia madrileña,
nas tertulias literarias do Café Gijón co poeta Oroza, artistas destacados
do mundo plástico e xornalistas. Traballa na radio e televisión en
programas relacionados co mundo poético. Comeza a súa relación co
grupo Brais Pinto: Raimundo Patiño, Bernardino Graña, Xosé Luís
Méndez Ferrín, Herminio Barreiro, Fernández Ferreiro e Luís Cochón.
1966: Publica Elegías del Caurel y otros poemas ( col. Adonais,
Madrid) en edición bilingüe galego-castelán. Regresa ao Courel ao
enfermaren seus pais para coidalos.
1971: Morre o seu pai e dous anos despois a nai.
1973: Casa con Elba Rei, á que coñecera en Lugo anos antes e
coa que terá tres fillos: Branca-Petra, Uxío e Arturo.
1974: Publica Os Eidos 2 en Galaxia con ilustracións de Laxeiro,
dedicado a seus pais e a María Mariño.
1979: Publica Poemas caligráficos , prologado e deseñado por
Raimundo Patiño e traduce poemas do escritor chinés Mao Zedong.
1981: Publica Os Eidos. Libro do Courel en Xerais. E volve
reeditalo no 1985.
1983: Instálase en Compostela exercendo a presidencia da
Asociación de Escritores en Lingua Galega ata a súa morte en 1999.
1986: Publicado pola Deputación de Lugo o seu poemario erótico
amoroso Muller pra lonxe , ilustrado polo pintor lugués Carlos Pardo
Teijeiro.
1988: Na colección “ Vento que zoa” de Sotelo Blanco publícase CARICATURA DE UXÍO POR MASIDE
unha antoloxía de temática política Do Courel a Compostela 1956-1986, (1953), RETRATO POR LAXEIRO E
que recolle poemas como “Pranto polo Che” e “Vietnam canto”. POEMA CALIGRÁFICO.

A Xanela 15 Primavera 2010


Uxío Novoneyra
1990: Nova edición de Os Eidos en Xerais á que
se engade o poema “O monte Cido”, escrito en 1985.
1991 e 1992: Dúas publicacións de literatura
infantil: “O cubil do xabarín” e “Gorgorín e Cabezón” en
Edelvives, contos protagonizados por rapaces e rapazas
e ambientados no Courel. Reedítase “Elexías do Caurel
e outros poemas” e “Tempo de elexía” en Vía Láctea.
1994: En Espiral Maior publica “Poemas da doada
certeza i este brillo premido entre as pálpebras”, con
gravados de Carlos Crego e fotos de Federico García
Cabezón, unha pintura de Patiño e caligrafías do autor.
1997: O Concello de Betanzos edita “Betanzos:
Poema dos Caneiros e Estampas”, con limiar de Xulio
Cuns e gravados de Jesús Núñez.
1998: Libro de conversas con Emilio Arauxo “Dos
soños teimosos”, con fotos de Federico García Cabezón.
1999: Morre en Compostela o 30 de outubro.
Publícase logo da súa morte “Arrodeos e desvíos do
Camiño de Santiago e outras rotas”.
FOTO: XULIO GIL

Antoloxía poética
COUREL dos tesos cumes que ollan de lonxe!
Eiquí síntese ben o pouco que é un home.

FALA a tarde baixiño


i o corazón sínteo...
COUSOS do lobo!
Caborcos do xabarín!
Eidos solos
onde ninguén foi nin ha d´ir!
O camiño sobe
O lobo! Os ollos o lombo do lobo! baixa torce
e morre ó lonxe...
Baixa o lobo polo ollo do bosco
movendo nas flairas dos teixos VAI o José de Parada
ruxindo na folla dos carreiros atravesando il solo
en busca de vagoada máis sola e máis a Devesa do Rebolo.
medosa…
Cabalgando vagariño
Rastrexa cruza a terra do viño
párase e venta cara Viana do Bolo.
finca a pouta ergue a testa e oula
ca noite na boca... Deixa a serra pasada.
Leva a alma asiñada
coa mágoa do camiño.

(De Os Eidos, 1955)

A Xanela 16 Primavera 2010


Letanía de Galicia
GALICIA digo eu / ún di GALICIA
GALICIA decimos todos GALICIA
hastra os que calan din GALICIA
e saben sabemos

GALICIA da door chora á forza


GALICIA da tristura triste á forza
GALICIA do silencio calada á forza
GALICIA da fame emigrante á forza
GALICIA vendada cega á forza
GALICIA tapeada xorda á forza
GALICIA atrelada queda á forza
Libre pra servir libre pra servir
Libre pra non ser libre pra non ser
Libre pra morrer libre pra morrer
Libre pra fuxir libre pra fuxir
FOTO: XURXO LOBATO

GALICIA labrega GALICIA nosa


GALICIA mariñeira GALICIA nosa
GALICIAobreira GALICIA nosa
CANTA o norte a pasión do lonxe
ou a Muralla cingue sólo nebra. GALICIA irmandiña
E aínda nos máis craros estivales GALICIA viva inda
anque otempo barre borra ou leva
amosa ou se esconde n-algús ollos recóllote da TERRA estás mui fonda
o cerco dunha infancia de terrores recóllote do PUEBLO estás n´il toda
silencio forzado guerra e fame recóllote da HISTORIA estás borrosa
onde o propio pasado xa é de todos.
De sempre a cadea inevitable. recóllote i érgote no verbo enteiro
no verbo verdadeiro que fala o pueblo
(De Poemas da doada certeza..., 1994) recóllote pros novos que vein con forza
pros que inda non marcou a malla d´argola
pros que saben que ti podes ser outra cousa
pros que saben que o home pode ser outra cousa

sabemos que ti podes ser outra cousa


sabemos que o home pode ser outra cousa

(En Os Eidos, libro do Courel, 1981)


TODA a casa toda a noite
O escano da porta a cociña o tránsito o comedor i o coarto toda a noite
todo sabe que estuveches e dimo plegando o seu ámeto:
eiquí i aquí i aquí i aquí i aquí i aquí i aquí
i o corvo de ALAN POE a repetir:
nunca máis
nunca máis

pedín un berro un salouco ou un gran suspiro

soupen que pasara a noite


cando a forca da nova ripou os seus gallos das miñas venas
i entrou a luz do día por furados malinos

así dois libertá .

(En Muller pra lonxe, 1986)

A Xanela 17 Primavera 2010


Uxío Novoneyra

Poema dos Caneiros


Betanzos
1955

MANDEO inorde ó son da noite.

As ondas do río devalaban lenes


levando as barcas soltas pro infindo do mar i a noite.

Sobor das barcas:


As mulleres! O viño! As viandas!

As ondas do río devalaban lenes


levando as barcas soltas pro infindo do mar i a noite.

Comemos e bebemos pra ledicia.

As ondas do río devalaban lenes


levando as barcas soltas pro infindo do mar i a noite.

O viño i as viandas érguenme á lua chea.

As ondas do río devalaban lenes


levando as barcas soltas pro infindo do mar i a noite.

Cando o viño roxo que non perde a coor no cor


xa non abondaba a nosa sede
chegámolos beizos a vasos máis fondos.

As ondas do río devalaban lenes


levando as barcas soltas pro infindo do mar i a noite.

As mulleres eran verdadeiras como o viño.

As ondas do río devalaban lenes


levando as barcas soltas pro infindo do mar i a noite.

A medida que o tempo pasaba alongábame da morte.

As ondas do río devalaban lenes


levando as barcas soltas pro infindo do mar i a noite.

No milagre longo coidei seguir sempre nas barcas devalando.

O Courel
Nadal/55

A Xanela 18 Primavera 2010


Uxío Novoneyra
Figuracións: Uxío Novoneyra
Luis Seoane

Nuns anos gustábase decir de Novoneyra, o composición dos poemas de Mallarmé de “Un coup
poeta do Caurel. Manuel María era o da Terra Chá de dés jamais n´abolit le hasard”, acadaron no
e parescía que cada comarca galega tiña de ter o poema de Novoneyra unha representación poética,
seu poeta. Foi coma un soño de Pondal. anguriosa, gráfica, silencio que nos frentes de
Novoneyra pubricara Os Eidos en 1955, e guerra alternábanse cos fusilamentos.
anunciouse cos poemas deste libro un novo xeito Creo que en 1963, non me lembro ben do
de poesía galega, o mais novo de acordo co noso ano, Novoneyra paseábase por Madride cuberto
tempo, abrindo unha nova posibilidade de con unha zamarra de pelica que o facía máis
expresión tal como o encorbado. Era o tempo
fixera facía máis de en que outro galego
vintecinco anos escultor, tamén de
Manoel Antonio, o Lugo, deixara de labrar
poeta de Rianxo, maxistralmente
coma tamén se dixo, penedos na súa terra
aludindo ó seu logar para facer outro tipo de
de nascimento. traballos e vestía unha
Tratábase de chaqueta de Mao pra
unha poesía pánica asistir ás reunións
moi de acordo co luxo sociais.
vexetal das montañas Novoneyra
da súa comarca. Logo, levaba ca súa zamarra
en 1966 pubricáronse de pel de ovella ó millor
Elexías do Caurel e fai dos montes mismos do
algúns meses “Os Caurel unha afirmación
Eidos Dous”. Entre de galeguidade. Era un
eles pubricou Vietnam home do Caurel, un
Canto nunha revista poeta desta terra
de Barcelona, en familiar do longo
1969, e en todos eles silencio das montañas,
foi afirmándose nese capaz de recollelo en
camiño atopado por el versos e nos blancos da
de unha Galicia sin compaxinación pra
tempo, ainda máis facer brilar cada verba.
lonxana e primeira que Tamén os seus
a de Pondal, e o seu manuscritos, os
desexo de ir facendo orixinales dos seus
unha poesía que poemas, teñen un
atendese o aspecto gráfico, na súa impresión, e carácter gráfico axeitado ós seus propósitos
onde se revelase enmáis o valor onomatopeico poéticos, e sería moi bon que se editasen en
do verso. edición que os reproducise.
Matino que ningún poeta galego dos máis
coñecidos dende os precursores poido transmitirse
o sabor de unha verba lendo un poema como
Este texto de Luis Seoane (de quen se celebra o
Novoneyra. Vietnam Canto acadou un éisito
centenario do seu nacemento) publicouse en La Voz
grande logo de editado. A súa impresión,
de Galicia o 9 de marzo de 1975, acompañado polo
distribuíndose os versos de acordo cos desexos retrato do poeta, dentro da sección “Figuracións” que
do poeta, destacando o “significativo silenzo” dos mantivo durante seis anos. Mantemos a grafía
blancos de que falaba Walzer a propósito da empregada polo autor.

A Xanela 19 Primavera 2010


Uxío Novoneyra

BETANZOS
ONDE EU SOUPEN
QUE A LEDICIA NOVONEYRA, CON GORRA, SENTADO Á ESQUERDA CUN GRUPO
PODE SER TAN NA FESTA DOS CANEIROS DE 1955. O PRIMEIRO DE PÉ POLA
FONDA COMA DEREITA É O TAMÉN POETA MANUEL MARÍA
A DOOR

(POEMA CALIGRÁFICO)

NO PROGRAMA DE FESTAS PATRONAIS DE BETANZOS DE 1955 O CONCELLO DE BETANZOS DEDICOULLE A


MANUEL MARÍA E NOVONEYRA APARECEN CITADOS COMO NOVONEYRA UNHA PRAZA AO ANO SEGUINTE AO
POETAS “INQUIETOS Y REVOLUCIONARIOS”. SEU PASAMENTO.

PACHICO DÍAZ PEREIRA (CONCELLEIRO DE CULTURA), XESÚS TORRES, MANUEL LAGARES (ALCALDE DE BETANZOS)
E UXÍO NOVONEYRA RECITANDO NA PRESENTACIÓN DO LIBRO “BETANZOS NA VOZ DOS POETAS” O 17 DE MAIO DE 1994.

A Xanela 20 Primavera 2010


ARQUEOLOXÍA

Unha perspectiva da arqueoloxía galega


No 150 aniversario da “Orixe das Especies” de Darwin

Antón Fdez. Malde


A Chus
Cando foi poboado o noso país? Por qué xentes?
[Para] coñecer mellor o misterio das nosas orixes, limitémonos a
estudar os monumentos mais antigos que se coñecen no noso solo.
(Murguía, 1888: 17; 23)

Na historia da ciencia hai obras marabillosas que interpretados através do evolucionismo.


representan toda unha maneira de construír o A questión da orixe
coñecimento científico en xeral (epistemoloxía).
Unha desas foi a “Orixe das especies”. Darwin na Se Darwin se perguntou pola orixe das
súa viaxe no Beagle documentou unha serie de especies, os “historiadores” de inicios do século
especies vivas e outras fóseis (en contextos XIX comezan a pergúntanse polos primeiros
xeolóxicos antigos) que darían conta da evolución poboadores. Trátase dun adianto derivado da
das especies, a partir dun antecesor, estimulada Ilustración: frente ao simples coleccionismo e
por un proceso de selección natural.1 anticuarismo anterior, nacido na Italia
O que resulta menos coñecido é que o renacentista3, os traballos na historia da arte de
paradigma epistemolóxico no que Darwin Winckelmann (1764) e a expedición de Napoleón
fundamentou a súa teoría, estimulou a Exipto (1798-1799) supoñen o inicio da
significativamente o desenvolvimento da investigación sistemática, baseada na descrición
arqueoloxía europea en xeral 2, e galega en
1. Aínda que Lammark na súa “Filosofía
particular. zoolóxica” (1809) xa propuxera a evolución como un
No século XIX o paradigma epistemolóxico proceso universal que englobaría a todos os organismos
dominante foi o positivismo, que pretendía a nun proceso único e gradual de crescente
constatación e descrición empírica dos factos complexidade.
naturais. Eses dados empíricos eran ordenados e 2. P.e. John Lubbock (1834-1913).

A Xanela 21 Primavera 2010


súas ideas. Mais resulta emocionante constatar
que nese tempo no que as grandes potencias
europeas comezan a escreber as súas historias
“nacionais”, na Galiza comeza tamén a
sistematización do saber e a escreberse as
primeiras historias xerais de Galiza:

· Verea y Aguiar “Antigüedades prehistóricas y


célticas de Galicia” (1836)
· Martínez Padín: ”Historia de Galicia” (1849)
· Villa-Amil y Castro “Crónica de la provincia de
Lugo” (1867); “Armas utensilios y adornos de
bronce encontrados en Galicia” (1875); ou a súa
moi coñecida “Los castros y mámoas de Galicia”
(1876).
· Vicetto: ”Historia de Galicia” (1865),
· Murguía: “Historia de Galicia” (1865, 1888)
· Saralegui y Medina: ”Estudios sobre la época
céltica en Galicia” (1867)

3. Véxase o caso de Ciriaco de´Pizzicolli (1391-


1452) cuxas investigacións convérteno no primeiro
arqueólogo coñecido. A partir do s. XV papas, cardeais
e nobreza italiana comezan a coleccionar e mostrar
obras de arte antigas ao tempo que patrocinan a busca
e recuperación das mesmas (aínda que non é
arqueoloxía). Na Europa con menor presenza “clásica”
esta tendencia estimulou o interese polas ruínas do
pasado proprio: na Gran Bretaña John Rous e William
de Worcester traballaron na descrición de antigos
edificios conscientes de que o pasado fora
e ordenación cronolóxica dos dados. materialmente diferente do presente; John Leland na
Se a ciencia natural estuda “especies”, súa obra “Britannia” realizou descricións dos
daquela a arqueoloxía histórica estuda “razas” monumentos de Stonehenge e Avebury. Na
entendidas como os pobos antigos. En Franza, o Escandinavia da rivalidade danesa e sueca tamén
protagonista da orixe primixenia será a raza celta. provocou o interese polos monumentos antigos con
Mais non foi un simplismo inxenuo.Os primeiros mecenato real. Na Alemaña, a descoberta en 1451 da
obra “Germania” de Cornelio Tácito (56-120 d.C.)
estudosos fan grandes contributos: Latour
resultou fundamental para coñecer as costumes dos
d´Auvergne na súa obra “Origines galoises” (1796) antigos xermanos, incentivando obras como
introduce o conceito de “dolmen” e “cromlech”. “Germaniae Antiquae” (1616) ou a escavación de algún
Jacques Cambry fundador da aínda preeminente túmulo.
“Academie Celtique”4 (1804) publica numerosos
debuxos de megálitos na súa obra “Monumens 4. Chámase hoxe en día “Société des antiquaires
Celtiques” (1805). de France” con sede no Louvre.
Estes autores pretendían descobrir o
pasado de Franza recollendo evidencias 5. Sobretudo en questións cronolóxicas:
coetaniedade entre neolítico e bronce, ou orixe “aria”
arqueolóxicas e lingüísticas habituais da antiga
(precelta) e celta dos megálitos; ou a transportación de
civilización gala. contextos foráneos como os cavernais ou os lacustres
por influencia de grandes investigadores franceses do
Os nosos precursores momento como Mortillet, Cartailhac ou Violet-le-Duc
(Murguia, 1888:17 ss). Os dólmenes había quen os
Hoxe en día ollamos para os historiadores consideraba a primeira arquitectura monumental mais
do XIX e principios do século XX con certo sorriso. en forma de vivendas para “as familias dos grandes
Resúltannos engrazadas e inxenuas moitas das patriarcas” (Vicetto, 1865: 17).

A Xanela 22 Primavera 2010


· Barros Sivelo e a súa obra “Antigüedades de mais cultas, que imprimiu nos seus moradores, ese
Galicia” (1875). mesmo instinto mais especial, que se conserva
Estas obras teñen de positivo a entre os moradores das nosas montañas” (Barros
sistematización de multidón de información Silvelo (1875: 38).
arqueolóxica e textual, mais a falta de escavacións Ideoloxía e país
para poder definir contextos arqueolóxicos
provocou interpretacións equívocas, confusas ou O conteúdo orixinal destes autores de
moi inxenuas enchidas de erudición. Os meados do século XIX, non é nada casual nen
contributos esenciais serán a citación de inocente, senón que estamos ante o proxecto
inumerábeis xacidas e materiais moitos deles de historiográfico da clase social que agora controla
extraordinario interese.6 a produción do saber: a burguesía. Para o noso
caso, unha burguesía nacional-galega que vai
Os nosos primitivos actuais instaurar a Historia entendida desde unha óptica
positivista como unha narración correlativa e
As viaxes intercontinentais de investigación, cronolóxica de sucesos; e ao mesmo tempo
como a do Beagle, contribuiron a identificar aos comprometida en dotar a Galiza dunha Historia
indíxenas (o outren)7 como primitivos e atrasados (Vicetto, 1865: V).
segundo unha óptica evolucionista. Na Galiza,
sendo pouco habituais esas viaxes, os outros 6. P.e. tanto Barros Sivelo (1875: 74-75) como
antropolóxicos veranse na casa, referidos à xente Murguía (1888: 97), refírense as pinturas megalíticas
descobertas por Venancio Moreno en Codesás (Melón),
do rural. As alusións ao estilo de vida ou lendas
publicadas en 1874 en “El Heraldo Gallego”, e que logo
entendidas como rememoración viva do pasado reproduz Murguía (1901). Estas, que foran as
son constantes en Barros Silvelo, Vicetto ou manifestacións artística mais antigas do país non se
Murguía: “Na nosa Galiza, viven nos mais altos reconsideraron até 1929 no traballo de Bouza e
cumes moitas familias cuxas crenzas, cuxos Cuevillas “Os Oestrimnios, os Saefes e a Ofilatría en
costumes, cuxa existencia, nunha palabra, é unha Galiza”, e posteriormente polos Leisner na súa obra
imaxe de idades remotas e que tanto traballo custa “Verbreitung und Typologie der Galizisch-
reconstruír ao historiador, e son verdadeiras Nordportugiesischen Megalithgräber” de 1934 onde se
entidades viventes” (Murguía, 1888: 20). dá conta das pinturas de Pedra Cuberta (aínda ao ar
libre!).
“Carácteres especiais que imprimiron nela a
concorrencia dos pobos antigos, estudar as 7. Aqueles que non somos nós, os occidentais
repetidas invasións das tribos incivís e de nacións en pleno colonialismo.

A Xanela 23 Primavera 2010


ETNOGRAFÍA

A dimensión mística do cabelo e da melena


Manuel B. Dans

Hoxe en día, a im- Forza e


axe desestereotipa- inmortalidade
da da cabeleira lon-
ga nos varóns ou o É ben sabido o
pelo curto nas fémi- valor sobrenatural
nas adoita ser tribu- que se lle atribúe o
taria da pertenza a pelo, sobre todo
algún movemento cando é longo, en-
social, musical, á ex- tre outras mercé á
teriorización dun lenda bíblica de
sentimento de re- Sansón, que perde
beldía ou sinxela- a súa proverbial for-
mente a un gosto za así que a súa
persoal nado ao compañeira Dalilah
abeiro da chegada o traizoa e llo curta
das liberdades. Mais arteiramente no en-
na Antigüidade, na tanto o heroe dur-
época dos Metais, o me. Mais a forza
propio tanto para os non ten por que ser
homes como para as só física: durante
mulleres libres das os anos vinte do
tribos de Europa era pasado século exis-
levar melena, indis- tía en Alemaña
tintamente. Polo que unha sociedade
sabemos dos histori- feminina xermanis-
adores greco-latinos, ta que tiña entre o
os nosos guedellu- seu ideario con-
dos antergos cas- trarrestar a moda
trexos cinguíana parisina da época,
cunha banda a fin de que propuña mo-
non lles estorbar a zas co cabelo cur-
vista durante o com- to; argumentaban a
bate, aínda que cabe perda de vitalidade
supór que a retirasen que crían esta ten-
tamén da cara para outros labores máis pacíficos, dencia lle acarrearía ás mulleres dun país que
dado o mañosos que eran, por exemplo, para a fixera do par de longas trenzas o seu peiteado
ourivesería. Así pois, a lonxitude capilar asociada nacional. No mesmo sentido, cando o último rei
a un determinado sexo é un concepto relativa- da dinastía francesa merovinxia foi derrocado
mente moderno, que non existía no máis recuado polos seus rivais carolinxios, se lle rapou publi-
pasado, onde a cabeza rapada representaba nor- camente a melena, característica dos membros
malmente unha eiva na liberdade de quen así a desta casa real, xa que a ela se asociaba o seu
levaba: era o caso dos escravos, dos reclutas que poder.
se sometían á disciplina da lexión romana (ante- Os pelos, igual cas unllas, están
cesora dos exércitos modernos) ou, aínda atá hai asimesmo relacionados coa inmortalidade, xa
ben pouco, das persoas que sofrían algunha sorte que son as únicas partes do cadáver que seguen
de escarnio. a medrar logo do pasamento do seu dono. Por
iso, para os indios de Norte América, tamén
ILUSTRACIÓN: LUIS OTERO

A Xanela 24 Primavera 2010


melenudos, a importancia do cabelo residía en que relacionados cos lindes entre este e o Outro Mundo
se consideraba a continuación visible da alma no ao que se podía acceder en vida a través da súa
corpo, de aí que lles curtaran a cabeleira aos mediación.
inimigos caídos, pois non se consideraban mortos Cando a moura pentea a melena está a
de vez atá efectuado este ritual, pexando, de desfacer nós e polo tanto tamén pode esconxurar
camiño, posibles vinganzas de ultra tumba. Tamén, meigallos ou axudar a superar atrancos; a moza,
os soldados xaponeses, en tempos de guerra, ademais, mostra o pelo solto, nun claro aceno
enviaban previsoramente un guecho do propio pelo sensual (as mulleres, atá hai pouco, levábano
á casa: con iso se estimaba abondo para poderen recollido ou cuberto cun pano, ben por razóns de
os familiares oficiar un funeral no caso de caer en comodidade respecto dun traballo normalmente
combate en circunstancias de non se poder físico, ben por estar mal visto o contrario,
recuperar o corpo. Non é de estrañar, logo, o reservando a melena ceibe para a intimidade): a
protagonismo de que goza o material capilar nos rapaza do conto ruso que desenguedella a trenza
rituais máxicos en todo o mundo, cando o oficiante polo torreón abaixo para que o seu amado poda
pretende actuar negativa ou positivamemte sobre subir por ela non pode ser máis elocuente.
a persoa que a mostra de cabelo representa, desde Asimesmo, as mozas galegas solteiras, cando
o temible vudú afroamericano do Caribe, atá as locen o traxe tradicional e queren dar a coñecer
añagazas que preparan as nosas meigas para esta condición, levan unha fita encarnada
enganar as ánimas que se arriman demasiado aos precisamente á cabeza.
vivos. O pelo penteado equivale á paz, en con-
traste co enguedellado, que é tormento: para os
esquimós de Alaska, a marusía que lles impide
O simbolismo de pentear por veces ir ao mar pescar é a consecuencia do
alporizamento que de tanto en tanto lle causa á
Case sempre que as mouras, as mulleriñas bruxa do mar, Sedna, ver como lles dan caza ás
sobrenaturais da nosa súas criaturas mariñas,
mitoloxía, se aparecen xa que as ondas crechas
no abrente de San Xoán do mar representan os
ao pé das fontes, nas seus cabelos desmaña-
entradas dos castros ou dos; para remedialo, o
nas súas mámoas, fano xamán da aldea, armado
adoito sentadas, cun pente de marfil, debe
ocupadas a pentear cun entrar en transo para
pente de ouro nos seus poder baixar en espírito
longos e loiros cabelos. ao fondal do océano: alí
Non se trata dunha non lle será complicado
visión exclusiva da nosa dar con Sedna e a pode-
era: no achádego da rá pentear, amainando
mámoa do chamado así o temporal. Sor-
Tesouro de Caldas, prendentemente, unha
datado na Idade do crenza moi semellante
Bronce, apareceu, existía nun pobo tan pou-
canda outros obxectos, co sospeitoso de ter con-
un pente de ouro co que tacto co esquimó como o
o noso defunto antergo celta, cando en Irlanda
tiña pensado agasallar identificaban as ondas da
no Alén á moura que o marexada cos cabelos da
acollería. Eran e son, muller de Manawyddan, o
polo tanto, seres deus do mar.

MOZA DE MEREXO
(MUXÍA).
FOTO DE RAMÓN
CAAMAÑO.
1926.
A Xanela 25 Primavera 2010
FOLCLORE

Lembrando a Mauricio Farto


Moncho do Orzán

R esulta curioso que moitos seu fito máis sinalado nesta


dos grandes compositores e etapa é a estrea da muiñeira “O
recompiladores de folclore Quer que lle quer” durante o
galego naceron alén das nosas descubrimento dunha placa
fronteiras e, ao longo da súa conmemorativa na casa natal de
vida, demostraron un amor tan Curros.
grande por este chan que En 1922 deixou
dificilmente pode ser superado Cántigas para fundar
por outros tantos daquí. Tal é Queixumes dos Pinos, que só
o caso do xenial compositor e duraría dous anos. O
director de Cántigas da Terra, incansable Farto continou na
Mauricio Farto Parra, nado en súa teima de atopar unha
Valladolid na segunda metade agrupación que interpretase as
do S.XIX. súas composicións e,
Aínda que con finalmente, será Saudade quen
ascendencia galega, Farto véu cumpra o seu desexo. Para
descubrir o seu amor por este coro creou varias
Galiza escoitando a Banda estampas con Leandro Carré
Isabel II, que interpretaba (“A espadela”, “Unha palillada
temas de noso ao estar en Camariñas”...) e mesmo
formada na súa maioría por galegos. Tamén unha zarzuela galega con libreto de Antón Vilar
esencial foi Xosé Braña Muíño, director da Banda Ponte titulada “A probiña que está xorda”, sobre o
do Rexemento Nº8 con sede na Coruña, que a coñecido poema de Rosalía. Estas obras foron
raíz dunha actuación en terras castelás, animouno concebidas para orquestra (con gaita) e voces.
a trasladarse á cidade do vento. Xa aquí, Braña En vida colleitou numerosas homenaxes,
soubo sementar no compositor mozo toda a maxia expresión de profundo afecto polo mestre Mauricio
das melodías propias. Cara 1902, a Banda estreou Farto. Os últimos anos viviunos na súa casa da
a primeira obra galega de Farto, “Froleos”, chea rúa do Socorro da Coruña, onde finou en 1947.
de motivos tradicionais. Nestes anos fundou a Con todo, a súa dimensión máis
rondalla Blanco y Negro, dirixiu o Orfeón El Eco e descoñecida e quizais a máis importante é a de
conseguiu praza fixa de alguacil na Audiencia recompilador de folclore musical. Co seu traballo
Territorial. de afinador de pianos, Farto adicouse boa parte
Desde a súa chegada á Coruña, axiña tomou da súa vida a percorrer aldeas e romarías
contacto coa intelectualidade rexionalista-galeguista transcribindo cantos de arrieiro, alalás, maneos,
da altura. Nomeadamente frecuentou a Libraría pandeiradas e un sinfín de melodías autóctonas.
Rexional de Uxío Carré até o seu peche en 1908. O historiador Ramiro Cartelle contabilizou no seu
Alí amigouse con Lugrís Freire, Xosé Baldomir, arquivo duascentas recollas.
Eladio Rodríguez e tantos outros. Nestas tertulias A maioría das orquestras sinfónicas,
Víctor Said, membro do pioneiro coro Aires da Terra, bandas de música e corales céntranse hoxe en
fixo decatarse aos presentes da importancia destas día e case por enteiro ao repertorio foráneo,
agrupacións na recuperación da personalidade de salpicando no mellor dos casos algunha pincelada
Galiza. Farto tomou boa nota e propuxo a creación de País coas catro obras sobradamente coñecidas.
do orfeón Follas Novas (sen relación co actual), Mágoa. Hai pouco tiven a fortuna de visitar parte
onde interpretar temas tradicionais e composicións do arquivo de Farto que hoxe se atopa depositado
del, mais a iniciativa non prosperou. Porén, un grupo na coruñesa Academia de Belas Artes. Todo un
de mozos axiña promoveron a creación de Cántigas luxo para constatar unha realidade tan
da Terra, coro enxebre con grupo de teatro, que emocionante como triste: a alma musical de Galiza
verá a luz a fins do 1916 baixo a presidencia de metida nun caixón.
Eladio Rodríguez e a dirección do mestre Farto. O

A Xanela 26 Primavera 2010


MÚSICA

Novas facianas na escena da canción de autor


Xosé Luis Sobrino

A música de autor é unha fonte inesgotable de recursos e nela podemos atopar personaxes, propostas e
escenas musicais do máis variado. Xente que está a comezar e que aposta por compartir e difundir a súa
mensaxe dun xeito universal, xente que chega doutro país para amosar a calidade das súas propostas,
xente do país que ten marchar estacionalmente afora para colleitar alí os maiores éxitos e xente de afora
que se radica en Betanzos e que disfruta da súa estancia compoñendo e sen esquecer as súas orixes.

Carlos Madrid como Quique González, deixándose ver tamén nel


“Campeones de Invierno”. unha influencia anglosaxona, e a visita a lugares
comúns como o folk e o rock. En total Carlos
Madrid ofrécenos doce cortes nos que ir
Carlos Madrid é unha rara avis nestes tem- descubrindo o universo persoal deste músico.
pos nos que artistas consagrados pretenden man- Destacan entre eles temas como “Los amores
ter un negocio discográfico como se internet non íntimos”.
tivese entrado nas nosas vidas dende hai varios
anos. Carlos Madrid é un cantautor murciano, que
dende a súa páxina web: http://www.myspace.com/ Alex Ferreira
carlosmadridperez ofrece a posibilidade de baix-
arse totalmente gratis os temas do seu primeiro
“Un domingo cualquiera”.
disco Campeones de Invierno.
Ferreira é un músico dominicano, nacido a
O seu é un claro exemplo de músicos de
principios da década dos oitenta na cidade de San-
vocación que ofrecen as marabillas escondidas
to Domingo. Actualmente reside en Madrid. Tras
nas letras dos seus temas, non por un mero
viaxar a España ábrese camiño no “underground”
interese económico, senón guiados pola certeza
madrileño, tocando en bares e despois en salas
de que o coñecemento dos temas por parte do
de renome da capital do estado. Tras continuar
público e o seu disfrute nos directos os levará a
escribindo cancións e gravando demos, pouco de-
ocupar o sitio merecido.
O disco ábrese cun tema homónimo do título
do disco, amosando a comunión entre voz e piano.
A súa música abarca un amplo abano que vai
dende o pop de autor que nos lembra por
momentos a outras figuras da escena nacional

A Xanela 27 Primavera 2010


spois gravará un EP acústico que regalaba dende O Gruve
a súa páxina web e asinará un contrato editorial
con EMI Music Publishing Spain. Vemos logo como David ou Miks (o seu nome artístico) é un
este exemplo está a cundir entre un bo puñado de xove brasileiro que actualmente reside en
músicos que nos seus primeiros momentos col- Betanzos e que ven de conformar unha banda que
gan a súa música de balde para darse a coñecer. responde ao nome de O Gruve e que está
Ferreira amosa unha mestura entre pop e música integrada por Miks na guitarra e voz, Berni
de autor asimilable por un amplo público, notán- Fernández no baixo, Javier Najera na batería, Bliyo
dose a influencia da música latinoamericana e das M. nos teclados e na percusión e Carlos Argibay
súas raí-ces caribeñas. No disco atopamos temas na percusión.
que poden chegar a un ointe medio como “En una A música é unha das súas prioridades
nube” ou “Páginas” un verdadeiro chamamento a adicando parte do seu tempo á composición. A súa
mirar sempre adiante ante as circunstancias que aposta musical baséase nunha combinación e
nos depara o destino. Destacan tamén “Zig, Zag”, fusión de estilos onde teñen peso xéneros como
entre unha morea de temas nos que poderemos funk, algo que se pode apreciar nos seus temas
descubrir un novo talento que seguramente será “O povo brasileiro” ou “O que é meu é teu”. Unha
un habitual nas nosas vidas nun futuro. mostra da súa predisposición á multiculturalidade
son os temas “Soledad” ou “Betanzos”, temas nos
que Miks é capaz de amosar a súa integración
Andrés Suárez con dúas letras en castelán e galego
“Maneras de romper una ola”. respectivamente, envoltas de ritmos funk e pop
no primeiro caso e dun toque de autor melancólico
O caso de Andrés Suárez é o dun ferrolán no segundo.
que comeza dando os seus primeiros pasos aos Algo evidente ao escoitar a Miks é que a
14 anos cando monta o seu primeiro grupo na súa aposta musical está marcada polo ritmo, algo
cidade departamental. Dende entón pasa por dis- que Miks abandoa cando toca afrontar o concerto
tintos grupos de pop e rock ata viaxar a Santiago. en solitario, dándolle un maior peso á bossa nova.
Alí comezará unha relación idílica coa cidade, Un dos retos pendientes para un dos
facéndose cantautor e actuando polos locais da músicos máis brillantes da cidade brigantina é
zona vella e gravando o seu primeiro disco titu- precisamente poder debutar ante o público
lado De Ida. Deste editará máis de dúas mil copi- betanceiro, unha vez que xa é un habitual da
as que lle servirán para viaxar por todo o país dan- escena musical doutras cidades como Coruña ou
do concertos. Ferrol. Ata ese momento teremos que
No ano 2006 conseguirá varios premios en conformarnos con desplazarnos ou escoitar a súa
distintos certames e marchase a vivir a Madrid, música na seguinte web: www.myspace.com/
onde coñecerá a Tontxu que lle axuda a sacar ogruve.
adiante o seu disco Maneras de romper unha ola.
O mar deambula polas letras de Andrés Suárez,
acariñando nas súas ondas historias de amor e
desamor, con cidades como
Santiago presentes en temas como
“Luna de Santiago”. A lembranza ao
xeito dos trovadores cubanos en
“Aún te recuerdo”, ou un reproche
de amor odio en “No te quiero tanto”,
a presencia de Tontxu tamén se
deixa notar no corte “Números
cardinales” cantado polos dous
artistas. Calquera dos devanditos
temas constitúen algúns dos platos
fortes que nos serve a música de
Andrés Suárez.
Andrés asentado en Madrid
regresa na actualidade de cando en
vez a Galicia para reencontrarse con
Santiago e as historias e paisaxes que
inspiraron moitas das súas letras.

A Xanela 28 Primavera 2010

DAVID LYNCH
PUBLICACIÓNS

As novas que nos chegan


Baraxeiro

RAMÓN SUÁREZ PICALLO. A voz esquecida do galeguismo é un fermoso


volume colectivo sobre este destacado xornalista e político nacionalista de
Sada, morto no exilio en Bos Aires en 1964. Editado pola Comisión Irmáns
Suárez Picallo, que ven traballando arreo pola recuperación e divulgación
destes irmáns sadenses, o volume de gran formato e 200 páxinas, está
fermosamente ilustrado e amplamente documentado. Logo dunha presentación
da entidade editora e de Ramón Villares, no primeiro aparte sobre “O Home”
colaboran Xesús Torres Regueiro, Hernán Díaz, Emilio Grandío, Francisco
Rodríguez e Justo Beramendi. O segundo apartado aborda “A obra xornalística”
con traballos de Manuel Pérez Lorenzo, Edmundo Moure e Francisco A. Pita.
O terceiro apartado “O epistolario” contén traballos de Esperanza Mariño e
Alfredo Erias. Un último apartado, co título “Semblanzas e evocacións” recolle
un traballo de Mercedes Fernández-Couto arredor dos fondos de Suárez Picallo
na Real Academia Galega, e apéndices sobre a xenealoxía, semblanzas e
bibliografía. En conxunto, un volume imprescindible para coñecer a traxetoria
vital e política deste emigrante, político, xornalista e exiliado que é toda unha
referencia na tráxica historia do país galego no século XX.

FÍOS de Diana Varela Puñal obtivo o IV Premio de Poesía “Uxío Novoneyra”


que convoca o Concello de As Pontes, e foi editado a finais do 2008 na colección
Espiral Maior de Poesía. Ábrese o libro cun orixinal Poema-prólogo de Luz Pozo
Garza, e estruturase en dous apartados: Fíos de Sol (11 poemas) e Fíos de
amor (16 poemas) cun poema de apertura e outro de remate que conforman un
total de 29 poemas que recrean a infancia e o amor.

LÚA DE XEMAS FRÍAS, Escolma de Poesía Mapuche fai o volume 205 de Espiral
Maior Poesía e recolle unha mostra de poetas chilenos de etnia ou orixe mapuche
que tratan de conservar a língua e a identidade deste pobo indíxena en trance de
absorción. A edición é de Xulio L. Valcárcel, quen desenvolve un amplo estudo
introdutorio e recolle os textos en galego e na lingua orixinal (ben mapudungún
ou castelán) . Os poetas escolmados son Elicura Chihuailaf, Graciela Huinao,
César Millahueique, María Teresa Panchillo e Paulo Huimirilla.

DON RAMÓN MARÍA DEL VALLE-INCLÁN de Ramón Gómez de la Serna é a


biografía que o madrileño escribira do grande escritor arousán convertido en
mito en vida. Publicada en 1944 na colección Austral, ve agora a luz en coidada
edición galega da Editorial Trifolium, de Oleiros. A tradución é de María Fe
González e Armando Requeixo, que mesmo traducen os textos poéticos
intercalados na biografía. Ábrese o libro con caricaturas do biógrafo e do
biografiado, da autoría do coruñés Cebreiro. Ramón, que escribira xa varios
textos sobre don Ramón, acometeu a tarefa de completar a súa biografía cando
soubo que este o tiña sinalado como o seu biógrafo desexado, “quizabes porque,
ao volver os ollos agónicos ao mundo, se decatou de como eu o admirara e
respectara sempre”.

AS 4 ALDEAS, Revista da S.C.R.D. Fillos de Ois (www.fillosdeois.org), do concello


de Coirós. Na portada do número 49 deste mes de maio destaca o Día das Letras
Galegas e a dedicatoria del a Uxío Novoneyra, de quen se fala no interior. Aparte
das novas e informacións sociais destacan os textos “O Adro”, análise de situación
e propostas de actuacións para mellorar este espazo parroquial, a cargo de Manuel
Fiaño e Miguel Gayoso, e “Un ladrón alado no xardín” de Fernando Bandín.

A Xanela 29 Primavera 2010


EMILIA PARDO BAZÁN, de Ramón Gómez de la Serna é un texto escolmado
de “Nuevos retratos contemporáneos” no que o autor madrileño recollía pequenas
biografías de escritores. Nel traza unha silueta impresionista da “dama bispal da
literatura española”, unha aristócrata que escribía con “pluma de ouro” e que
viña dun tempo moi afastado nunha época de “escritores pobres e con dificultades”.
É esta unha aguda e sintética visión, cun leve toque irónico sobre a coruñesa de
invernos na corte e veráns en Galicia, no pazo e nas casonas familiares, que
pasou de Emilia a dona Emilia e logo a Condesa de Pardo Bazán. “Algo falta na
súa obra”, di Ramón, pese a que chegou a ser a “eximia escritora” por
antonomasia, con contos para cada época e estación do ano.
A edición é de Editorial Trifolium con traducción ao galego de Mª Fe González,
está moi coidada cun retrato da Pardo Bazán na portada por Vaamonde e a
caricatura de Ramón polo coruñés Cebreiro.

DO CORPO E A SÚA AUSENCIA é un novo poemario de Medos Romero que ven


de aparecer na prestixiosa colección ferrolá Esquío de Poesía, facendo o número
CXVII. Leva un estudo introdutorio de Manuel Vilanova e consta de tres partes: “Il
prodigo Tintoretto (Da beleza que foxe e fire)”, “Do corpo e a súa ausencia” (a máis
extensa e que dá título ao libro) e “Resplandor e nudez de Sandro Botticelli”. Se na
primeira parte a autora dialoga cos cadros de Tintoretto e transmítenos as súas
vagas impresións, na segunda mergúllanos na dor e na agonía dun corpo ausente,
e remata na terceira esperanzada na eternidade dos corpos. O leitor adéntrase na
realidade da beleza fuxidía trocada en ausencia, até ficar golpeado e desacougado
na segunda parte pola dura realidade dese corpo sufrinte que se prepara para
emprender a viaxe á ausencia, ese Víctor do que só sabemos a súa agonía e a súa
dor, que suplica: “Nai estende a túa / man e acolle de novo / a miña carne!”.

CADERNOS DE AREIA é un poemario do escritor e antropólogo portugués Luis


Maçarico. que recolle un feixe de poemas sobre a Tunicia realizados ao longo de
varios anos nos que o autor visitou este país africano polo que sente especial
querencia: Tudo me diz que estou longe / Mas não é verdade! / O deserto sempre
foi o lugar / Da minha infância!
A fermosa e coidada edición, de pequenas dimensións e cun papel especial no
que as letras semellan areas do deserto, está feita polo propio autor no pasado
2009 e apenas sobrepasa os 250 exemplares.
No eido da antropoloxía e etnografía salientamos tamén o seu recente traballo
ALDRABAS E BATENTES DE PORTA: UMA REFLEXÃO SOBRE O
PATRIMÓNIO IMPERCEPTÍVEL editado pola Associação do Espaço e Património
Popular “Aldraba”

PAMPILHOSA. Uma Terra e Um Povo. Saíu o nº 28 desta publicación editada


polo GE.DE.PA. (Grupo Etnografico de Defesa do Património e Ambiente da Região
da Pampilhosa, en Mealhada, Portugal. Conta con diversos traballos sobre a história
do reloxo, a usanza do pregóns e pregoeiros, os xogos florais de Buçaco de 1949,
o reino dos cogumelos, un pequeno apontamento sobre a Capela de São Joaquim
e un outro máis amplo sobre a Capela da Vera Cruz, e outros mais. Tamén a
lembranza dos socios que se foron e o relatorio das actividades do 2008 desta
entidade que conta con 30 anos de vida.

Tienda multimarca

· Betanzos 30
Rosalía de Castro, A6 Xanela · Tel. 981 Primavera
774 590 ·2010
troula@terra.es
Betanzos B E T A N Z O S

R/ Rollo, 32-baixo
15300 Betanzos LIBRERÍA PAPELERÍA
Tel./Fax 981 77 30 07 Rúa do Rollo, 32 · 15300 BETANZOS (A Coruña)
aulain@aulain.e.telefonica.net Tel. 981 772649 · E-mail: libreriadonin@libreriadonin.com

FERRETERÍA R/ Valdoncel, 16

ROQUE
15300 BETANZOS
Teléfono 981 774798

MENAXE MARÍA LÓPEZ JUNQUERA


MATERIAL ELÉCTRICO JORGE DÍAZ SÁNCHEZ
Distribuidor: CAMPING-GAS
COPIA DE CHAVES
CERRALLERÍA · FERRAXES
Avda. Xesús García Naveira, 36 SOPORTAIS DA FONTE DE UNTA, 10
B E T A N Z O S
Tel. 981 773253 · BETANZOS

Coa nosa lingua

Coa nosa cultura


A Xanela 31 Primavera 2010
PAPELERÍA
LIBRERÍA
REGALOS
IMPORTACIÓN

ESTANCO
Valdoncel, 91
(Ponte Nova)
Tel. 981 770201
BETANZOS

Plaza Alfonso IX, 10


Teléfono 981 770952 · BETANZOS
A Xanela 32 Primavera 2010