Está en la página 1de 29

Ver no mbil

LINGUA GALEGA E LITERATURA: PREPARACIN PARA A


SELECTIVIDADE. Temas: curso 2015-2016
VITORIA OGANDO VALCRCEL& ANXO GONZLEZ GUERRA, Catedrticos
de IES
www.ogalego.eu//ogalego@galicia.com
IMPORTANTE: cmpre personalizar cada tema, cambiando palabras, mudando
a orde, introducindo algn dato novo porque os correctores poden penalizar
os temas chapados
Ver: teora para preparacin do exame

I. SOCIOLINGSTICA

As funcins sociais da lingua. Conflito e diglosia. Estereotipos e prexuzos


lingsticos: a sa repercusin nos usos.
Historia da normativizacin: a construcin da variedade estndar.
Interferencias e desviacins da norma.
Linguas minorizadas e linguas minoritarias. O galego: lingua en vas de
normalizacin.
O galego no primeiro terzo do sculo XX: caractersticas lingsticas
fundamentais. Contexto histrico e situacin sociolingstica.
O galego de 1936 a 1975: caractersticas lingsticas fundamentais.
Contexto hist rico e situacin sociolingstica.
O galego a finais do sculo XX e comezos do XXI: caractersticas
lingsticas fundamentais. Contexto histrico e situacin sociolingstic
II. LITERATURA

A poesa das Irmandades da Fala. Caractersticas, autores e obras


representativas.
A poesa de vangarda. Caractersticas, autores e obras representativas.
A prosa do primeiro terzo do XX: as Irmandades e o Grupo
Ns (narrativa, ensaio e xornalismo).
O teatro do primeiro terzo do XX: Irmandades, vangardas e Grupo Ns.
A poesa entre 1936 e 1975: a Xeracin do 36, a Promocin de Enlace, a
Xeracin das Festas Minervais.

A prosa entre 1936 e 1976: os renovadores da prosa (Fole, Blanco Amor,


Cunqueiro e Neira Vilas).
A Nova Narrativa galega. Caractersticas, autores e obras
representativas.
O teatro galego entre 1936 e 1976: a Xeracin dos 50 e o Grupo de
Ribadavia.
A literatura do exilio entre 1936 e 1976: poesa, prosa e teatro.
A poesa de fins do XX e comezos do XXI. Temas e autores dos 80 e dos
90. Poetas e tendencias actuais mis relevantes.
A prosa de fins do XX e comezos do XXI. Temas e autores dos 80 e dos
90. Prosistas e tendencias actuais mis relevantes.
O teatro de fins do XX e comezos do XXI. Temas e autores dos 80 e dos
90. Dramaturgos, tendencias e compaas actuais mis relevantes.

*** Novo: Temas de Literatura galega no Repositorio Abalar da Xunta

I. SOCIOLINGSTICA
TEMA 1. As funcins sociais da lingua. Conflito e diglosia. Estereotipos
e prexuzos lingsticos: a sa repercusin nos usos.
A funcin esencial dunha lingua a de servir como medio de comunicacin
entre os membros dunha comunidade e pode concretarse (ou non) noutras
mis especficas: funcin de identidade, familiar, laboral, local, institucional,
cultural e internacional. Cando algunha delas desempeada por outra lingua
falamos de lingua minorizada.
A convivencia lingstica a situacin mis habitual dado que as
aproximadamente 5000 linguas coecidas reprtense nuns 200 Estados
existentes, mais raramente esta convivencia pacfica:
* Nuns casos o poder poltico e econmico impn a sa lingua oficial
provocando a desaparicin da lingua autctona (o caso do latn en Gallaecia).
o que coecemos como substitucin lingstica.
* Noutros casos as das linguas conviven, anda que con usos distintos: unha
convrtese en hexemnica (tamn chamada lingua A, dominante ou lingua
de cultura) e desenvolve as funcins socialmente relevantes (institucional,
cultural, internacional) e a outra convrtese en lingua minorizada (tamn
chamada lingua B, dominada ou idioma cuberto) e o seu uso fica
progresivamente restrinxido a mbitos orais, coloquiais, etc. Neste caso
falamos de convivencia diglsica e prodcese un conflito entre as das
linguas. No caso da comunidade lingstica galega a convivencia diglsica vnse
producindo desde o sculo XV.
O conflito lingstico non mis que o reflexo das tensins sociolingsticas
que se producen entre as das linguas desde o momento en que a lingua
dominada pretende recuperar os mbitos dos que foi desposuda pola
dominante.
A resolucin do conflito s pode ser a substitucin lingstica da Lingua B
pola Lingua A, ou a plena normalizacin lingstica, isto , coa recuperacin
pola primeira dos mbitos de uso que lle foron arrebatados pola segunda, para
o que necesaria a lealdade lingstica e o compromiso activo dos falantes as
como a implicacin no proceso dos poderes pblicos e das institucins culturais
e econmicas.
Un dos moitos obstculos no camio da normalizacin a vixencia de
determinados estereotipos e prexuzos lingsticos que pretenden

transmitir a idea de que a lingua minorizada (o galego no noso caso) non tan
vlida para o desenvolvemento como a hexemnica: propia do mundo rural,
non serve para falar das ciencias, non serve fra do territorio, o galego
normativo inventado, s a falan os de esquerdas, non vale para Internet ...
Tamn hai quen supn que se pode dar un bilingismo harmnico entre as
das linguas, unha convivencia pacfica na que cada quen fale o que lle apeteza
e domine ben os dous idiomas, solucin utpica que atenta contra o principio
de economa lingstica e que acabara en realidade conducindo substitucin.
No mbito do ensino nos ltimos anos est entrando tamn o ingls, polo que
o bilingismo pasa a trilingismo.

TEMA 2. Historia da normativizacin: a construcin da variedade


estndar. Interferencias e desviacins da norma.
Todas as linguas presentan unha forte tendencia diversidade, especialmente
no plano oral. A existencia dunha variedade estndar -a que se usa nos mbitos
formais, a que se describe nas gramticas- contribe a frear esa dispersin.
A construcin da variedade estndar o que se coece co nome
de normativizacin lingstica: fixacin dunha ortografa, unha gramtica e
un dicionario que sirvan de modelos cultos a imitar.
A maiora das linguas romnicas fixeron este labor durante a Idade Media,
cando o galego comezara xa a sufrir o proceso de minorizacin, polo que a nosa
lingua non emprendeu esa tarefa imprescindbel para a sa normalizacin
social- ata o s. XIX, cos autores do Rexurdimento.
Neste proceso de normativizacin podemos sinalar catro etapas:
a) Galego popularizante (ata fins do s. XIX). Non existe realmente unha
intencin normativizadora (Pondal foi o nico autor consciente da sa
necesidade), utilizan o galego oral no seu rexistro popular (o que se
conservara), cheo de vulgarismos, castelanismos e dialectalismos.
b) Galego enxebrizante (ata 1936). Os autores comezan a sentir a necesidade
dunha norma escrita e inclinaranse por un modelo diferencialista, que marque
distancias co casteln. As caractersticas mis salientbeis son:
- Busca dun galego supradialectal.
- Eliminacin de castelanismos.
- O portugus o seu modelo de lingua culta.
c) Galego protoestndar (ata fins dos 70). Medra a conciencia da necesidade
dun modelo culto que apoie a normalizacin do galego. Caracterzase sobre
todo pola simplificacin ortogrfica (eliminacin de apstrofos, guins, acentos
graves e cincunflexos).
d) Galego estndar (ata a actualidade). O mellor coecemento lingstico
(grazas s investigacins e estudos universitarios) axuda a atopar solucins
apropiadas para as interferencias e desviacins que aparecan nas etapas
anteriores. En 1982 a RAG e o ILG aprobaron as Normas Ortogrficas e
Morfolxicas do Idioma Galego, levemente reformadas en 2003.
As interferencias son o influxo dunha lingua sobre outra, frecuente en
situacins de contacto lingstico e que afectan maioritariamente lingua mis
dbil. Aparecen en todos os planos da lingua. Algns exemplos:

No plano fnico: Reducin do sistema voclico de 7 vogais a 5,


eliminando a oposicin entre semiabertas e semipechadas.
No plano morfolxico: cambio de xnero de determinados substantivos
(*o ponte, *a sangue), seguindo a norma castel, confusin dos
pronomes TE/CHE, uso de tempos verbais compostos.

No plano sintctico: incorrecta colocacin dos pronomes tonos.


No plano lxico onde mis abundan e responden a diferentes
motivacins: prevalencia da palabra coincidente co casteln
(comprar por mercar), restricin do significado, adoptando a palabra
castel para a realidade de maior prestixio (billa / *grifo), substitucin
da forma galega pola castel (*arcilla por arxila, *tenedor por garfo...)

Chammoslle desviacins a aquelas voces que non se axustan normativa,


ben porque non pertencen ao nivel culto (vulgarismos, dialectalismos), ben por
non seren palabras de uso actual (arcasmos), ben por seren inventos
motivados indirectamente pola presin do casteln (hipergaleguismos).

TEMA 3. Linguas minorizadas e linguas minoritarias. O galego: lingua


en vas de normalizacin.
Se nunha comunidade hai das linguas en contacto, estas reproducen a
xerarqua social existente dentro dela: unha das linguas -a dominante- vai
ocupando progresivamente os mbitos da outra -a dominada- e provocando a
sa substitucin. A esta lingua dominada ou recesiva (que vai perdendo usos)
chmaselle tamn lingua minorizada e empregada unicamente nos mbitos
socioculturais mis baixos e ignorada ou desprezada nos mis elevados, dos
que foi desprazada pola lingua dominante
O concepto de lingua minorizada sociolingstico e nada ten que ver co de
lingua minoritaria que s cuantitativo (cantos a usan?). Pode suceder que
unha lingua minorizada sexa a maioritariamente falada na comunidade
lingstica (o caso do galego), ou pode que non.
A complexidade da composicin social da poboacin en moitas reas as como
os continuos movementos desta fan imposible un acordo sobre o nmero de
linguas que se falan no mundo as como sobre o nmero de falantes de cada
unha.
No caso europeo, case todos os Estados actuais son plurilinges (mesmo en
Portugal oficial o mirands) e a coexistencia das diversas linguas dentro das
comunidades pertencentes a eses Estados prodcese no plano da diglosia
(excepto en Suza e Blxica, pero s na teora). Hai polo tanto gran cantidade
de linguas minorizadas, pertencentes a comunidades que en moitos casos estn
divididas por fronteiras polticas, como o uscaro ou o cataln, xa que non
sempre os lmites dunha comunidade lingstica ou dunha nacionalidade
histrica coinciden cos dun Estado moderno.
O status e o nivel de uso das diversas linguas minorizadas, case todas
minoritarias tamn, son moi distintos: O galico , lingua oficial de Irlanda,
sobrevive como lingua case ritual. O bretn, o occitano, ou o corso sofren
historicamente, igual que o cataln e o uscaro, os embates centralistas do
Estado francs que, en certos momentos, chega mesmo a prohibir a sa fala.
Consideracin parecida merece o romanche na Suza, e o sardo lingua da
illa de Sardea - ou o friulano no Estado italiano.
dentro do actual Estado espaol onde as linguas minorizadas (galego,
cataln e uscaro) gozan de maior status e son usadas en mbitos
impensables para as anteriores.
O actual marco legal (Constitucin do 78, Estatuto de Autonoma, Lei de
Normalizacin Lingstica e Plan Xeral de Normalizacin Lingstica) senta as
bases que poden conducir recuperacin e normalizacin da lingua mais
cmpre a intervencin dos diferentes sectores sociais:
a) Accin institucional do poder poltico.

Levada a cabo polas Administracins pblicas de Galicia (Xunta, Concellos e


Deputacins), elementos indispensables no proceso de normalizacin, por
coherencia e por imperativo legal.
b) Accin colectiva non institucional.
Exercida por asociacins e colectivos (Nova Escola Galega, Asociacin de
Funcionarios da Administracin pblica, Mesa pola Normalizacin Lingstica,
Pro Lingua, Queremos Galego ...) xoga un papel importante na recuperacin
lingstica fronte s eivas e esquecementos dos integrantes do grupo anterior.
c) Accin individual.
Supn un esforzo persoal e consciente para romper hbitos e condutas de
desleixamento cara situacin social do idioma. Esta accin resulta claramente
insuficiente sen o apoio dos grupos anteriores.
Para conseguir o xito destas accins, necesario un proceso de dinamizacin
co obxecto de favorecer comportamentos positivos cara ao idioma, implicando
activamente a colectivos e individuos a travs de medidas que promovan o uso
da lingua e conciencien e sensibilicen os axentes sociais, producindo un cambio
de actitude na sociedade.
O proceso est agora nun momento decisivo. Nunca, desde a Idade Media, o
galego dispuxo de tantas armas: oficialidade, mellora na consideracin social,
presenza no ensino e na cultura (anda que nos ltimos anos estn
desaparecendo case todas as axudas oficiais). Pero, por outro lado, nunca o
perigo de substitucin foi tan claro: ausencia importante de transmisin
xeracional, presenza mnima nos medios de comunicacin de masas...
A cultura agraria e marieira, que foi a que mantivo a lingua, est a
desaparecer; anda que est a medrar unha nova adhesin noutros mbitos.
Pero esta corrente regaleguizadora non compensa a perda progresiva de
falantes. Se esta dinmica contina, a medio prazo, o galego pode converterse
nunha lingua ritual. S a lealdade lingstica, froito dun compromiso
individual, pero tamn econmico e social, poder evitar que siga o proceso.
Ademais a aposta pola lingua dos grandes poderes polticos e empresariais ser
un factor decisivo.

TEMA 4. O galego no primeiro terzo do sculo XX: caractersticas


lingsticas fundamentais. Contexto histrico e situacin
sociolingstica.
Durante o sculo XX avanza o proceso de recuperacin cultural iniciado no XIX
e o galego comeza a usarse en mbitos dos que desaparecera ou nunca
estivera presente (narrativa, ensaio, discurso poltico, correspondencia
privada...) ata chegar ao recoecemento oficial na democracia, pero asemade
descende preocupantemente o seu uso como medio de comunicacin social.
Se nos centramos no primeiro terzo deste sculo, hai que destacar a creacin
das Irmandades da Fala no ano 1916, ligadas ao nacemento do nacionalismo,
e que teen como finalidade a utilizacin exclusiva do galego en todo tipo de
actos e escritos as como impulsar a narrativa (sobre todo breve) e o teatro.
A Xeracin Ns estende o uso do galego a todos os xneros literarios e ser a
responsbel da revista Ns, escrita integramente en galego. No 1923
constitese o Seminario de Estudos Galegos, formado por universitarios que
investigan Galicia desde diferentes campos: histrico, social, poltico... A ltima
institucin importante da poca o Partido Galeguista, no que militarn
durante a II Repblica personalidades como Castelao ou Bveda, quen
redactar un Estatuto de Galicia, no que se incle entre outras cousas- o
ensino do galego e en galego; aprobado en xuo de 1936 non poder entrar en

vigor ao iniciarse a guerra civil poucos das despois pero propiciar a


consideracin de Galicia como nacionalidade histrica (xunto con Catalua e
Euskadi) ao instaurarse a democracia. Outras iniciativas dignas de ser citadas
son as editoriais Lar, Ns ou a publicacin de diferentes estudos lingsticos.
Fronte a esta emerxente situacin cultural, o seu uso como vehculo de
comunicacin segue o camio oposto: anda que contina a ser moi maioritaria
no pas (lingua nica de aproximadamente o 90% da poboacin, as clases
baixas galegas), acelrase o proceso de substitucin polo casteln, que avanza
como lingua de relacin habitual, mentres o nmero de falantes monolinges
en galego vai descendendo. Como causas deste proceso podemos citar o
aumento da urbanizacin, a aparicin da radio e o maior ndice de
alfabetizacin, realizada exclusivamente en casteln.
Finalmente, no que se refire lingua utilizada na escrita, non existe anda un
modelo nico, continan os intentos de crear unha norma (lembremos que se
publican algns dicionarios e gramticas). Hoxe coecemos este perodo
como galego enxebrista ou diferencialista, porque a intencin dos
escritores marcar a diferenza co casteln, deixar patente que son das
linguas independentes, para o cal elixen o portugus como modelo, e se
esforzan por limpar a lingua de castelanismos, utilizando arcasmos, lusismos,
hipergaleguismos ou pseudoevolucins.

TEMA 5. O galego de 1936 a 1975: caractersticas lingsticas


fundamentais. Contexto histrico e situacin sociolingstica.
Cando comeza a guerra Galiza queda axia baixo o dominio dos sublevados e
inciase unha forte represin xeneralizada. Algns dos mis
destacados galeguistas pagarano coa vida (Alexandre Bveda, nxel Casal),
outros con expedientes (Otero Pedrayo) ou crcere (Carballo Calero) e os mis
afortunados co exilio (Castelao).
Todo o esplendor anterior queda reducido ao silencio, e durante os primeiros
anos da ditadura son os intelectuais do exilio americano os que manteen
viva a cultura galega creando editoriais, revistas, programas de radio... A
capital da cultura galega agora Bos Aires con figuras como Castelao, Rafael
Dieste, Lus Seoane, Blanco Amor...
O galego convrtese nunha lingua inferior, que s se utiliza coa familia ou cos
amigos, pois o seu uso pblico poda supor a perda do traballo ou mesmo da
liberdade, anda que non estea legalmente prohibida.
A recuperacin cultural inciase lentamente ben avanzada a dcada dos 40:
publicacin de Cmaros Verdes no 1947, coleccin de poesa Benito Soto en
1949, pero ser en 1950 cando un grupo de intelectuais (Ramn Pieiro,
Fernndez del Riego, Otero Pedrayo) funda a editorial Galaxia que ter unha
importancia capital para a recuperacin da nosa cultura. Nela publicarn os
seus libros Fole, Cunqueiro e escritores mozos como Mndez Ferrn e Carlos
Casares.
Na dcada dos 60 xorden os partidos nacionalistas, clandestinos e minoritarios,
e cranse asociacins culturais que loitan polo noso idioma e cultura e comeza
a haber un certo recoecemento ou polo menos tolerancia desde a esfera
oficial:
* 1963: celebracin do Da das Letras Galegas.
* 1965: Creacin da ctedra de Lingua e Literatura Galega na Universidade de
Santiago.
* Aparicin de outras editoriais e revistas monolinges.
* 1974: TVE comeza a emitir en galego a media hora do programa Panorama

de Galicia.
Pese a este proceso de recuperacin de usos, o fenmeno
de desgaleguizacin social avanza durante a etapa da ditadura franquista a
un ritmo moito mis acelerado:
* A partir dos anos 60 aumenta o xodo do campo cidade, o que conleva un
aumento de castelanizacin por imitacin das clases altas ou medias.
* O ensino, cada vez mis universal desenvlvese exclusivamente en casteln.
* A Igrexa, na sa maiora utiliza o casteln e esa ser a lingua da liturxia
cando o Concilio Vaticano II (1963) abandone o latn.
* Os medios de comunicacin de masas (sobre todo a radio e a televisin).
Mais, malia todos os atrancos, o galego segue sendo, no ano 1975, a lingua
maioritaria do pas (75-80%).
No camio de busca dunha norma culta, dmoslle a este perodo o nome
de protoestndar: aumenta a conciencia da sa necesidade, e podemos
caracterizalo polo desexo de simplificacin ortogrfica (eliminacin de guins e
apstrofos) e de depuracin lxica (rexeitamento de castelanismos,
incorporacin de neoloxismos e cultismos...)

TEMA 6. O galego a finais do sculo XX e comezos do XXI:


caractersticas lingsticas fundamentais. Contexto histrico e situacin
sociolingstica.
No ano 1975 morre Franco e tres anos mis tarde as Cortes democrticas
aproban a Constitucin actualmente en vigor. Establcese nela a
cooficialidade de galego e casteln en Galicia. O recoecemento oficial
prodcese no ano 1981, no Estatuto de Autonoma, que establece que
a lingua propia de Galicia o galego e que ningun poder ser
discriminado por causa da lingua. No ano 1983 entrou en vigor a Lei de
Normalizacin Lingstica, que regula o seu uso nas diversas
administracins e servizos.
O galego convrtese na lingua oficial da administracin autonmica: da Xunta
de Galicia e todas as sas Delegacins e do Parlamento. Con lixeiras excepcins
a lexislacin cmprese. O seu ensino obrigatorio nos niveis de ensino Primario
e Secundario, onde se establece tamn que polo menos das materias mis
debern ser impartidas nesta lingua. No ensino universitario xa non rexen estas
normas. En setembro de 2004 o Parlamento galego aprobou por unanimidade
o Plan Xeral de Normalizacin da Lingua Galega: 445 medidas destinadas
a potenciar o galego. En setembro de 2005 o Consello de Europa recomenda
que en Galicia o ensino sexa principalmente en galego. No curso 2007-2008
entra en vigor o decreto que establece que en Primaria e ESO polo menos o
50% das materias sexan en galego. Xorden voces protestando porque en
Galicia xa non se pode estudar en casteln, discriminado fronte ao galego. Mais
tamn se protesta porque o galego segue a ser a lingua discriminada e o
decreto non se aplica en moitos centros. Na primavera de 2010 un novo
decreto que reduce a presenza do galego ata un mximo do 50% e pretende
introducir como lingua vehicular do ensino o ingls; un retroceso que pode
carrear consecuencias moi negativas no futuro. No 2012 os tribunais de xustiza
anulan algn dos artigos deste decreto.
Noutras administracin e institucins o galego est case ausente: no mbito da
administracin do Estado e da xudicial; a Igrexa Catlica permite o seu
emprego nas misas, pero a sa xerarqua, case toda fornea, prescinde
practicamente do seu uso.
Cualitativamente est hoxe presente en mbitos anteriormente impensables:

moi utilizado nas actividades polticas, institucionais, universitarias e culturais.


Mesmo parece que o seu uso comercial comeza a ser economicamente rendible
e prestixia certos produtos. Cada vez un maior nmero de profesionais liberais
o utiliza normalmente. Neste sculo XXI temos que ter en conta o seu uso na
internet poia lingua que quede fra dela non ten futuro. Hai moitas webs, foros,
chats, blogs nos que frecuente o galego. Temos o OpenOffice e outros
programas en galego, ademais dos correctores ortogrficos adecuados.
Dispoemos xa de tradutores gratutos en lia para case todos os idiomas. As
compaas de telefona mbil xa ofertan terminais en galego. Facebook, Twenti
xa estn en galego.
Tocante ao plano cuantitativo, a realidade , porn, cada vez mis negativa:
a perda do nmero de falantes segue acelerndose. Nos ltimos anos
coecronse datos moi negativos que crearon unha grande repercusin na
prensa. Se ben se recoece que o seu uso , en xeral, maioritario, todas as
enquisas indican que este uso decrece segundo menor a idade dos
entrevistados. Ata hai pouco tempo era a lingua exclusiva no mbito rural, pero
xa non o . Nas pequenas e grandes vilas, as como nas cidades, cada vez
mis minoritaria.
Na busca dunha norma escrita, entramos na fase do galego estndar; ao haber
un estudo sistemtico da lingua pdese fixar con maior coecemento unha
norma culta, da que se van eliminando dialectalismos, arcasmos e
hiperenxebrismos, seguindo o camio xa emprendido na etapa anterior, ao
tempo que se adapta nova situacin social (mis mbitos de uso) e
acadmica (vehculo para outras materias).
O Galego ocupa por nmero de falantes o posto 136, o 49 por libros traducidos,
o 37 por pxinas de Internet, o 26 por uso nas redes sociais. Est claro que se
queremos, podemos!

II. LITERATURA
TEMA 1. A poesa das Irmandades da Fala. Caractersticas, autores e
obras representativas.
O sec. XX supn en Galicia o nacemento do agrarismo e do nacionalismo, a
continuacin da emigracin e a aparicin do movemento obreiro.
O movemento agrario desde 1907 o autntico revulsivo social da poca.
Destaca a Liga Agraria de Accin Gallega (1912), dirixida por Basilio lvarez;
fortemente perseguida, vai esmorecer cara a 1915, mais esta presin social en
contra dos foros consegue a lei de redencin dos foros na Ditadura de Primo de
Rivera en 1926.
En 1916 xorden na Corua as Irmandades da Fala, que axia se estenden
por toda Galicia. O seu obxectivo mis inmediato a defensa do idioma galego
para recuperar a cultura. No 1918 declransenacionalistas, mais no 1922
escindiranse nunha lia poltica e outra cultural, arredor desta nacer a
revista Ns.
Na poesa a entrada do sec. XX non supuxo un cambio no panorama literario
galego senn que continuaron as lias iniciadas no Rexurdimento, con autores
como Leiras Pulpeiro ou Lugrs Freire.
O primeiro que marca timidamente o comezo de novos camios Antonio
Noriega Varela (1869-1947). Podemos consideralo o mis destacado
representante dunha xeracin de transicin ou antre dous sculos (Mndez
Ferrn): por unha parte acepta o popularismo, o costumismo e o sentido cvico

dos predecesores, pero por outra podemos ver nel certos influxos do
modernismo e da literatura portuguesa.
Escribiu unha soa obra ampliada durante toda a sa vida: en 1904 o ttulo
Montaesas; desde 1915, denominarase Do ermo. O cambio de ttulo
marca un cambio de tendencia na sa obra, con das etapas:
* poesa costumista (coma no XIX): descricin da vida rural, desde unha
ptica conservadora que reacciona contra toda novidade e innovacin porque
desfigura a sa esencia enxebre. Tamn escribiu poesa cvica, relacionada co
agrarismo e suprimida na ltima edicin.
* poesa lrica da montaa (=montaesa). Potica franciscana: tenrura e
amor pola paisaxe montaesa, polos compoentes mis humildes desa paisaxe
e non polos mis grandilocuentes ou vistosos. Neste apartado encdranse 21
sonetos literariamente moito mis traballados e lingisticamente mis cultos;
moi influenciados polos autores portugueses Antero de Quental e
fundamentalmente o seu amigo saudosista Teixeira de Pascoaes.
Pero o poeta mis destacado da poca das Irmandades RAMN
CABANILLAS (1876-1959): O Poeta da Raza. Recolle a inquedanza de Rosala,
o celtismo de Pondal e a protesta de Curros (toda a nosa
tradicin) introducindo elementos renovadores modernistas. Pdense distinguir
catro etapas na sa obra:
1. Etapa pregaleguista ou agrarista No Desterro (1913) e Vento
Mareiro (1915). De forma e temtica do Rexurdimento (Rosala e Curros), nos
dous libros altrnanse poemas de carcter intimista, costumista e agrarista
(anticaciquil). Estes ltimos, rabiosos e incendiarios, que mostran a sa
solidariedade cos labregos na sa loita pola redencin dos foros, son os mis
coecidos. Algns poemas comoAccin gallega ou A Basilio lvarez chegan a
ser verdadeiros smbolos populares e converten a Cabanillas en herdeiro
natural de Curros. Hai tamn poemas costumistas de influencia modernista.
2. Etapa galeguista (ata 1920). O libro representativo Da Terra
Asoballada (1917). Cabanillas convrtese no poeta civil de Galicia. A oposicin
xa non cacique/labrego, senn Galicia/Castela.
3. Etapa mtica (1921-30). No 1926 escribe tres longos poemas narrativos: A
espada Escalibor, O cabaleiro do Sant-Grial e O sono do rei Artur, que
compoen o libro Na Noite estrelecida. Cabanillas emprende unha
actualizacin da materia de Bretaa, galeguizndoa e adaptndoa para
conseguir unha mensaxe nacionalista. E unha reconstrucin mtica do pasado.
4. Etapa de posguerra (1950-59 ) Non escribe poesa entre 1930-1950. Os
seus ltimos libros son Da mia zanfona ( 1954) e Samos (1958), libros
cheos de desenganos e morria. Neste ltimo, evocador e pantesta, Cabanillas
recupera a sa maior altura potica.

TEMA 2. A poesa de vangarda. Caractersticas, autores e obras


representativas.
A vangarda un conxunto de movementos artsticos europeos (1910-1930),
con afn de ruptura con todo o anterior, unha actitude provocativa que se
aplica a todos os campos estticos: pintura, escultura, msica, literatura... Non
conciben a arte como imitacin da realidade, senn como nova interpretacin
persoal desta. En poesa prescinden dos moldes tradicionais, ordenando os
versos a xeito de caligramas, o poema basase en imaxes vangardistas.
Os ismos europeos foron abundantes e pouco duradeiros:
*Futurismo: inciase coa publicacin en 1909 dun manifesto de Marinetti, no

que exalta a violencia e a luxuria, a velocidade e o maquinismo, a tcnica e o


progreso. Imprimen aos seus escritos dinamismo e rapidez verbal, suprimindo
adxectivos e adverbios.
*Cubismo: nace como escola pictrica cara a 1907. Procura a percepcin
intelectual da realidade descompoendo os obxectos en lias e planos
xeomtricos que no cadro se presentan recompostos libremente. Un proceso
semellante prodcese na literatura, mesturando conceptos ou imaxes,
distorsionando a sintaxe e revolucionando a tipografa cos Calligrammes de
G.Apollinaire, poemas nos que se crean "imaxes visuais" grazas disposicin
dos versos na pxina.
*Dadasmo: nace en Zurich en 1916 da man de Tristn Tzara como repulsa
violenta contra a "racionalidade" que conduciu devastacin e horror da 1
Guerra Mundial. Reblase contra a lxica e a racionalidade, contra as
convencins estticas e sociais para liberar a fantasa mediante unha linguaxe
mesmo incoherente. As sas manifestacins pblicas son actos provocadores.
*Surrealismo (superrealismo): constite a grande revolucin esttica e
ideolxica do s. XX. Encamase a unha transformacin liberadora do home
(influencia da psicanlise de Freud: primaca do soo, a loucura, o inconsciente,
a hipnose) dando va libre s manifestacins do subconsciente coa escritura
automtica, defendendo o acto gratuto. O seu 1 manifesto de 1924.
*Creacionismo:o seu abandeirado Vicente Huidobro, para quen a arte non
debe imitar a realidade xa que o poeta un pequeno Deus que pode "crear un
poema como a Natureza crea unha rbore". Deste xeito, o poema unha
realidade autnoma froito da intelixencia (ao contrario do surrealismo),
servndose para isto dos xogos de palabras e mais das imaxes fundamentadas
nunha relacin arbitraria.
As vangardas na Galiza.
o grupo "Ns" co seu labor restaurador da nosa cultura e a sa visin
universalizadora quen abre as portas incorporacin das vangardas literatura
galega. Especialmente Risco, que ser quen informe a Manuel Antonio dos
"ismos" europeos e trate de orientalo.
Os vangardistas galegos son mozos nacidos ao redor do ano 1900 que reciben
tamn o nome de Xeracin do 25, supoen unha ruptura e actitude crtica coa
poesa anterior: coa tradicin de sentimentalismo (saudade, bgoas, queixas),
folclorismo (romaras, costumes, rural) e paisaxismo do s. XIX, e por 1 vez hai
unha integracin na poesa europea. Danse a coecer en revistas
como Alfar, Ronsel, Cristal...
Por un lado podemos atopar -ismos claramente seguidores das modas
europeas e por outro movementos especificamente galegos:
1.Surrealismo: lvaro Cunqueiro: Poemas do si e non (1933), unha
interpretacin moi persoal, co flur da asociacin de ideas e a influencia dos
soos pero cun pouso sentimental, gozoso, sen a carga dramtica que soen ter
os textos surrealistas. Tamn se pode ver algo de cubismo en Mar ao
norde (1932).
2.Creacionismo: O seu nico cultivador Manuel Antonio (Rianxo, 19001930). Personalidade rebelde que representa o mellor expoente vangardista
en Galicia. En 1922 publicou o manifesto Mis Al, novidoso polas alusins
polticas e a non adscricin a un ismo concreto.
A sa obra principal (e nica publicada en vida) De catro a catro. Follas sen
data dun diario de abordo (1928). 19 poemas estruturados como viaxe
martima, case sempre de noite, simboliza a sa concepcin absolutamente
pesimista da vida: montona, repetitiva, en completa soidade (como perdido no
mar), e continua despedida.

Poderiamos falar dunha estrutura superficial: unha viaxe martima (desde a


sa preparacin ata a sa finalizacin, con parada intermedia) montona,
repetitiva e contraditoria: o tempo pasa pero est parado, s existe o presente.
E unha estrutura profunda: viaxe interior, inicitica; visin desilusionada,
negativa, da vida desde a soidade.
-ismos autctonos ou vangardismo matizado:
3.Hilozosmo: Foi o movemento potico de mis xito na poca, con multitude
de seguidores. Baixo unha forma tradicional (non polo tanto unha vangarda
plena) -estrofas populares, rima asonante, versos medidos, lingua popularpresntanos, a base de imaxes vangardistas, unha natureza viva, aberta ao
sensorial, ao auditivo, ao visual, fronte ao sentimentalismo e a ancdota. O
poema deshumanzase e a paisaxe humanzase. O seu iniciador e representante
mis destacado Lus Amado Carballo (1901-1927), Proel (1927) e O
galo (pstumo, 1928). Entre os mltiples seguidores destaca Eduardo Blanco
Amor. Segue despois da guerra.
4.Neotrobadorismo: No ano 1928 Jos Joaquim Nunes publica as cantigas
medievais que acadan unha grande difusin e provocan a aparicin desta
corrente que non propiamente vangarda, senn unha reformulacin de estilos
e temas da tradicin medieval, engadindo imaxes da poesa moderna. Tamn
contina despois da guerra.
Podemos distinguir das tendencias:
- Unha mis innovadora na que destacan Bouza Brey o seu iniciador- (Nao
senlleira, 1933), A. Cunqueiro (Cantiga nova que se chama
riveira, 1933, Dona do corpo delgado, 1950).
- Outra mis mimtica que rematar con Xos Mara lvarez Blzquez cando
no ano 1953 fai pasar o seu Cancioneiro de Monfero por un verdadeiro
cancioneiro medieval.

TEMA 3. A prosa do primeiro terzo do XX: as Irmandades e o Grupo Ns


(narrativa, ensaio e xornalismo).
Esta etapa especialmente de 1916 e 1936- coecida como a poca
Ns pola importancia que estes autores tern na cultura galega.
Otero Pedrayo, Risco, Cuevillas (o Cenculo Ourensn) teen unha primeira
etapa de inadaptados e s a partir de 1918 centran a sa atencin en Galicia.
Castelao en cambio provn do agrarismo. Todos eles son polglotas, cultos,
universitarios e participan en todas as actividades galeguistas: Irmandades da
Fala, Seminario de Estudos Galegos, Partido Galeguista... Eles son os creadores
da moderna narrativa galega, introdutores das correntes europeas do momento
e iniciadores do ensaio en galego.
1. A contribucin de OTERO PEDRAYO foi fundamental no cultivo e
modernizacin da narrativa longa e xira ao redor da Galiza contempornea.
Podemos clasificala en:
a) NOVELAS REALISTAS: Ambientadas na Galiza rural do s. XIX, narran o
proceso de decadencia da fidalgua e os cambios que experimenta a sociedade
rural. Destaca Os camios da vida (1928).
b) NOVELAS CULTURALISTAS: narran a evolucin da conciencia galeguista na
sa poca. Son novelas sen accin, ideolxicas, case mis prximas ao ensaio
que narrativa. A mis representativa Arredor de si (1930), cuxo
protagonista, Adrin Solovio, un trasunto do propio Otero e a sa
incorporacin ao galeguismo.
Apartadas da sa temtica habitual estn Fra Vernero e A romeiria de

Xelmirez .
A xeito de conclusin podemos dicir que hai tres temas recorrentes na narrativa
de Otero
* A tradicin: sabedora acumulada polas sucesivas xeracins ao longo de
sculos, conforma a cultura espiritual dun pobo,
* A fidalgua: Otero non lle perdoa a sa desercin da aldea e do galeguismo,
mentres os comerciantes forneos se fan coa direccin da sociedade. Inventa
unha fidalgua ideal, irreal, consciente do seu papel na sociedade galega.
* A paisaxe: dotada de vida, goberna a vida do home.
O seu estilo, persoal e barroco, levou a Carballo Calero a definilo como un cesto
de cereixas.
2. CASTELAO foi unha personalidade polifactica, que cultivou mltiples
campos sempre defendendo Galiza e todos aqueles que sofren. A sa tcnica
narrativa caracterzase pola sntese e a seleccin, sinxela en aparencia mais
froito dun laborioso traballo de depuracin e escolma.
A 1 obra narrativa foi Un ollo de vidro. Memorias dun esquelete (1922), visin
sinttica da realidade social, na que sae particularmente maltratada a figura do
cacique.
Cousas son relatos moi curtos que Alonso Montero considera un novo xnero
narrativo, 45 relatos nos que aparecen as constantes do autor: humor,
denuncia dunha realidade inxusta e posicionamento ao lado dos mis dbiles.
Os dous de sempre (1934). Tanto o ttulo como o debuxo da portada (un
paxaro e un sapo) fan referencia aos dous tipos humanos fundamentais: o
emprendedor e o conformista. Narra as peripecias vitais e as ambicins de
Pedro e Raolas, contrapostos desde a sa infancia madurez
Retrincos (1934) Cinco relatos sobre cinco momentos pseudoautobiogrficos (O
segredo, O ingls, O retrato, Peito de Lobo e Sabela).
Risco cultivou tamn a narrativa (O porco de p, feroz stira antiburguesa con
gran carga humorstica) pero fundamentalmente ensasta.
3. RAFAEL DIESTE, pertencente Xeracin do 25 escribiu Dos arquivos do
trasno (1926), coleccin de contos de temtica variada que xiran ao redor da
psicoloxa e das experiencias extraordinarias da xente galega. Vinculados
a Cousas porque neles se conta s o esencial, sen elementos superfluos, hai
lirismo e humorismo, mais o sentimento non tan fondo como en Castelao.
4. Todos estes autores (e outros moitos) foron tamn os impulsores do ensaio e
a investigacin en galego, en torno ao Seminario de Estudos Galegos, grupo
nacido na Universidade de Santiago.
Risco publicou no 1920 Teora do Nacionalismo Galego, que servir de gua dos
nacionalistas antes da II Repblica. Afastado este das ideas nacionalistas,
Castelao publica en Buenos Aires Sempre en Galiza (1944) onde partindo de
ideas propias e alleas elabora unha nova teora do nacionalismo, comenta a
actuacin da Repblica... Converteuse na biblia do galeguismo despois da
guerra civil. Ademais do ensaio poltico, Castelao escritbiu tamn multidude de
ensaios no terreo artstico.
Pola sa parte Otero Pedrayo dedicouse fundamentalmente aos estudos
xeogrficos e histricos, entre os que podemos destacar Ensayo histrico sobre
la cultura gallega (1933).
Nesta fecunda etapa da nosa cultura hai que facer mencin tamn ao labor
desenvolvido no xornalismo, no que todos colaboraron desde A Nosa Terra ata
a Revista Ns, pasando por El Pueblo Gallego e outros moitos.

TEMA 4. O teatro do primeiro terzo do XX: Irmandades, vangardas e


Grupo Ns.
O teatro o xnero menos cultivado da literatura galega, por das razns
fundamentais:
*A exclusin da lingua galega dos espazos pblicos cultos debido diglosia (e o
teatro un espectculo social fundamentalmente burgus).
*As sucesivas prohibicins de representar en linguas diferentes ao casteln.
A fonte do xuramento (1882) marca o inicio do teatro moderno; de temtica
case exclusivamente rural; de extensin breve, dominado polo costumismo, con
dilogos choqueiros e personaxes tpicos.
Coas IRMANDADES DA FALA o teatro deixa de ser un divertimento para
converterse nunha arma poltica, reivindicativa. Diversifcase a oferta teatral:
teatro histrico, social (denuncia da emigracin e caciquismo), seorial (de
pazo), cmico, infantil e comedia burguesa. En 1919 a Irmandade da Corua
crea o Conservatorio Nazonal de Arte Galega, que far mis de cen
representacins por ano, e outras Irmandades organizan tamn as sas
"agrupacins artsticas".
Pero anda as, o teatro non tivo verdadeira tradicin na nosa literatura, polas
razns xa expostas e porque axia tivo que competir co cine.
Os autores mis interesantes son:
Cabanillas, A man de Santia (1921), no debut do Conservatorio, unha
comedia en prosa na que por primeira vez as clases seoriais falan en galego.
En 1926 publicou O Mariscal, escrito por iniciativa de Vilar Ponte, drama
histrico en verso que nos presenta o mariscal Pero Pardo de Cela como
abandeirado da oposicin galega ao centralismo polo seu enfrontamento cos
Reis Catlicos.
Armando Cotarelo Valledor, dominador da tcnica teatral, foi autor dunha
variada obra destacando a traxedia histrica sobre a execucin de
Prisciliano, Hostia (1926). Toda a sa obra ten unha grande preocupacin pola
psicoloxa das personaxes e unha complexa construcin teatral, decote cunha
grande poetizacin e riqueza lxica.
X. Quintanilla autor de Aln (1921), escrita para demostrar a
universalidade da lingua galega, que en galego se poden tratar temas non
galegos: o escenario fsico Nova York, o ambiente: unha sesin de
espiritismo, anda que a accin decorre no interior das personaxes.
A XERACIN NS non utilizou o teatro como arma poltica ou pedagxica
pero si lle deu un pulo extraordinario desde o punto de vista literario, facndoo
participar tamn das correntes europeas. Con eles aparecen os primeiros
elementos simbolistas e surrealistas, superando o realismo do anterior: a partir
de agora non s van falar galego labregos e caciques, senn tamn fidalgos e
princesas, bocois e sapos, pipotes e penedos, os santos do Prtico da Gloria, os
fantasmas ... etc.
1. Vicente Risco escribiu unha nica peza teatral, O bufn de El Rei, drama
simbolista que relaciona deformidade fsica e moral.
2. Ramn Otero Pedrayo escribiu unha extensa obra teatral, na que podemos
destacar A lagarada(1928) e Teatro de Mscaras. As sas obras teatrais son
mis apropiadas para a lectura que para a representacin escnica.
A lagarada (1928) unha traxedia rural de fondo dionisaco, na que se evoca
o poder demonaco do vio. As forzas dominantes no drama son todas
primitivas e elementais; os personaxes son populares, campesios,

vendimadores, cregos... retratados cun enfoque naturalista. Como contrapunto


potico, introduce varias escenas lricas de carcter fantstico, onde os
personaxes son as pipas da adega, a sombra dun arrieiro morto ou as fadas dos
montes.
Teatro de mscaras (escritas no 1934 e publicado no 1975). Son 16 pezas a
xeito de guins ou bocexos esquemticos para pezas teatrais; o seu carcter
esquemtico e incompleto compatbel cunha concepcin dramtica moi
moderna e allea ao teatro-texto tradicional, pois son obras que s acadan a sa
plenitude e naturalidade a travs da montaxe e da representacin escnica.
3. Castelao estreou en 1941 (exilio, Buenos Aires), Os vellos non deben de
namorarse comezada moitos anos antes.
Non conciba o teatro como un simple texto senn como un espectculo global,
polo que adquiren unha grande importancia os artificios escenogrficos
(iluminacin, decorados, mscaras dos personaxes...) e utiliza tamn outras
artes, como a msica.
O motivo do vello namorado reptese tres veces, en tres versins diferentes,
nos tres lances. En cada un hai un vello namorado, unha moza e un mozo rival.
A morte intervn como personaxe para advertir aos vellos. Finaliza cun eplogo
no que aparecen os tres vellos xuntos, mortos, no cemiterio para
arrepentrense do seu namoramento e coecer novas das sas mozas.
Rafael Dieste o autor teatral da Xeracin dos Novecentistas
ou VANGARDISTAS. A fiestra baldeira (1927) unha comedia simblica
sobre a identidade (individual e colectiva).
Un marieiro volve rico da emigracin e encarga un retrato diante dunha vent.
O pintor quere situar como fondo da fiestra unha paisaxe marieira, smbolo do
pasado humilde do retratado. A muller e a filla opense. Entn aparece a
fiestra baldeira como smbolo da anulacin da identidade individual e
colectiva. Ao final o conflito reslvese coa aceptacin da realidade e do pasado
humilde.
En maio de 1936 Filgueira Valverde, o autor homenaxeado este ano nas
Letras Galegas, publica Agromar (co pseudnimo de J. Acua)

TEMA 5.- A poesa entre 1936 e 1976: a Xeracin do 36, a Promocin


de Enlace, a Xeracin das Festas Minervais.
Como consecuencia da guerra civil desaparece case por completo a producin
literaria en galego durante mis dunha dcada. A actividade cultural continuada
s posible no exilio, onde poetas como Lus Seoane, Lorenzo Varela e Emilio
Pita fan poesa crtica e de compromiso. Dentro de Galicia comeza unha tmida
recuperacin a partir de 1947, coa publicacin de Cmaros verdes, o primeiro
libro destacbel pola sa calidade. No 1949 sae en Pontevedra a
Coleccin Benito Soto, dirixida por Celso Emilio Ferreiro e no ano seguinte,
constitese a Editorial Galaxia, que abre o camio para novas editoras en
galego.
Esta anmala situacin provoca que vexan a luz simultaneamente as obras de
tres xeracins diferentes:
I. Xeracin do 36. Poetas nados entre 1910-20; a guerra clleos na sa
xuventude, mais foron educados no ambiente cultural do nacionalismo de
preguerra. Son poetas de culturas e estilos moi diferentes. Forman parte dela,

entre outros, A. Cunqueiro, Celso Emilio Ferreiro, Aquilino Iglesia Alvario,


Mara Mario, etc.
II. Promocin de Enlace, nados entre 1920-30. Tampouco son un grupo
coherente, cada quen trata de buscar o seu estilo. Formados culturalmente en
casteln, escriben primeiro nas das linguas. Viven o drama social da
posguerra e a pobreza cultural dunha sociedade censurada e bastante illados da
cultura europea. Luz Pozo Garza, Manuel Cua Novs...
III. Poetas das "Festas Minervais", nados entre 1930-40, non coecen a
guerra civil: Manuel Mara, Uxo Novoneyra, Xoana Torres, ou Mndez Ferrn...
Neles xa existe unha conciencia de grupo, implicndose en feitos colectivos
como a restauracin das Festas Minervais universitarias ou a creacin do
grupo Brais Pinto e colaborando no diario La Noche ou na coleccin Illa Nova de
Galaxia. Mantense en contacto e comparten afinidades ideolxicas
contribundo a crearen as organizacins nacionalistas de esquerdas.
Nun primeiro momento continan tendencias poticas de preguerra
tematicamente non comprometidas: hilozosmo, neotrobadorismo, paisaxismo
ruralista... Pouco a pouco irn aparecendo formas novas nesta posguerra
(anda que xa tratadas antes na nosa literatura): intimismo -seguindo a lia
iniciada por Rosala-, clasicismo... A forma potica mis caracterstica ser
a Escola da tebra ou "poesa do neboeiro: poesa intimista de enfoque
pesimista da vida, que mestura contidos existencialistas e frmulas
surrealistas
A finais dos 50 xorde o realismo coloquial, que foxe da linguaxe potica
tradicional e explora as posibilidades da linguaxe da ra abrindo o camio
poesa socialrealista. Esta ser a lia temtica absolutamente dominante ata
mediados os anos 70, cando comeza a se producir a sa decadencia pola
abundancia e mais polo descenso de calidade potica caendo no prosasmo e no
empobrecemento da linguaxe.
Entre os autores pertencentes a cada unha das tres xeracins centrarmonos
nos seguintes:
1. CELSO EMILIO FERREIRO (Celanova, 1912-Vigo, 1979). Anda que o xito
da sa poesa social eclipsou o resto da sa obra, non foi a nica temtica que
cultivou:
* Ten poesa intimista, influenciada polo existencialismo: mostra un
presente pesimista, cheo de soidade e desacougo que o leva a sentir nostalxia
da infancia perdida en Celanova, interrgase sobre o sentido da vida, reflexiona
sobre o irremedibel fuxir do tempo... Escribiu tamn poemas amorosos,
para a sa muller, Moraima, cheos de ledicia e optimismo. A obra mis
representativa O soo sulagado(1955) e a esta temtica volve na sa ltima
obra Onde o mundo se chama Celanova (1975), engadindo a aceptacin do
paso do tempo, o presentimento da morte...
* Ten poesa satrica, fortemente corrosiva e crtica, que lembra as cantigas de
escarnio medievais, ou o Quevedo mis mordaz.
* A sa poesa socialrealista, cunha linguaxe moi asequible e coloquial, quere
chegar a todo o mundo, non s a unha minora. Trata temas como a guerra civil
e as sas consecuencias, denuncia a explotacin dos traballadores, o
imperialismo, a ameaza nuclear ou o racismo. No referente emigracin, nun
primeiro momento defendeu a necesidade de emigrar, de marchar dunha
Galicia e dunha Europa destrudas polas guerras, e va Amrica do Sur como
unha terra de salvacin; mis tarde, cando viviu a realidade da emigracin en

Venezuela, cambiou de pensamento, e defendeu que dentro da propia nacin


onde se debe loitar por sobrevivir. A obra mis representativa Longa noite de
pedra (1962), un xito de vendas, unha das obras da nosa literatura mis
veces reeditada. O seu ttulo converteuse nunha metfora da ditadura
franquista e el no poeta mis coecido dentro e fra da Galiza, dun modo
paralelo ao protagonismo que tian Blas de Otero, Salvador Espriu ou Gabriel
Aresti, autores de poesa social nas outras linguas do Estado.
2. Manuel Cua Novs (Pontevedra, 1926-1992) representante da Escola
da Tebra, a sa obra Fabulario Novo (1952) reflicte un sentimento de angustia
e desesperacin ante a vida, utilizando imaxes nas que predomina a sensacin
de sombras, de escuridade.
3. Uxo Novoneyra (O Courel, 1930- Compostela, 1999). Autor de poucos
libros, excelente recitador, a sa poesa fundamentalmente paisaxstica pero
profundamente persoal: contemplada desde unha perspectiva case mstica, de
fusin coa natureza; describe a natureza espida do Courel, onde o ser humano
un elemento mnimo dentro da inmensidade csmica. Tamn aparece s
veces a preocupacin social e poltica.
4. XOS LUS MNDEZ FERRN (Ourense, 1938). Os seus inicios como poeta
estn unidos Escola da Tebra (Voce na nboa, 1957), escribiu poesa social
baixo o heternimo de Heriberto Bens (sempre formalmente mis coidada que
o socialrealismo do momento) pero o seu libro mis importante Con plvora e
magnolias (1976), que supn un camio novo na literatura galega, aportando
novos temas, nova linguaxe potica... Neste libro combnase a poesa
revolucionaria a plvora- co lirismo intimista (a lembranza do pasado, o paso
do tempo, o amor, a morte) e o luxo esttico as magnolias-. Usa o
versolibrismo e multitude de referencias culturais: o celtismo, a poesa
medieval, o movemento beat... O ton nostlxico: mostra con compracencia
esttica a imposbel recuperacin do tempo ido e o triunfo da decadencia. 1975
foi o ano do cambio. Morre Franco e Con plvora e magnolias -xunto
con Mesteres, de Arcadio Lpez Casanova- foi quen marcou ese cambio. Tia
que vir dado por un home metido de cheo na poltica e na protesta social como
Xos Lus Mndez Ferrn.
5.- Manuel Mara (Outeiro de Rei, 1929-2004). Segundo a Galipedia, entre os
temas dos seus poemas destacan o amor, a arte, o propio compromiso poltico,
a denuncia de eivas, a etnografa, a fsica, a historia, a inmaterialidade,
a mitoloxa, o mundo animal, a palabra potica, o paso do tempo, a relixin, a
sociedade, a lingua, os traballos agrarios, o urbanismo ou a xeografa. O poeta
da Terra Ch autor dunha abundante obra potica e dedcaselle o Da
das Letras Galegas de 2016.

TEMA 6. A prosa entre 1936 e 1976: os renovadores da prosa (Fole,


Blanco Amor, Cunqueiro e Neira Vilas).
Como consecuencia da guerra civil, a literatura galega deixa de existir como
manifestacin pblica durante mis dun decenio. O centro da actividade
literaria desprzase para Latinoamrica, onde os nosos escritores exiliados
manteen o facho da cultura galega.
No 1947 comeza a recuperacin coa publicacin do 1 libro de poesa ata a
constitucin, en 1950, da Editorial Galaxia. En coleccins como Salns ou Illa

Nova conviven xeracins diferentes que comezan a publicar nun primeiro


momento poesa e un pouco mis tarde prosa:
Escrbense no exilio a maiora das novelas que relatan vivencias persoais da
guerra e a represin, que sern publicadas xa na democracia.
1.Hai unha lia de continuacin da prosa da Xeracin Ns: Risco, Otero
Pedrayo ou Carballo Calero, pertencente Xeracin do 36 e autor da primeira
novela de posguerra, publicada no 1951, A xente da Barreira, que narra a
vida de varias xeracins dunha familia fidalga.
2.O realismo fantstico, representado pola obra de A. Cunqueiro. Trtase
dunha literatura que mestura elementos culturalistas de orixe rabe (Simbad),
greco-latina (Orestes) ou nrdica (Merln) con recursos provenientes do mundo
popular, de xeito que consegue ligar o mis profundo da nosa imaxinacin
colectiva a temas literarios de carcter clsico.
3.O realismo popular, representado por nxel Fole. O popular ascende
categora de culto a travs dun texto que nunca se afasta do relato oral, da
xeografa luguesa, da lingua dialectal. Non hai como en Cunqueiro- presenza
de cultura libresca.
4.O realismo social, representado por E. Blanco Amor. Situadas no Ourense
de principios do s. XX, plasman a vida das clases obreiras ou marxinais,
denunciando as inxustizas que padecen.
5.O realismo rural, representado por Xos Neira Vilas, coecedor de primeira
man das penurias da vida labrega, non exento de denuncia.
6.Ao mesmo tempo nacer a Nova Narrativa Galega da man dos autores
mis novos, como Ferrn, Mourullo ou Casares, unha prosa totalmente diferente
e moderna.
I. LVARO CUNQUEIRO (Mondoedo, 1911-Vigo, 1981). Poeta antes da
guerra, foi despois autor de xito en prosa (en casteln levou o premio Nadal
no 1961). Podemos destacar as seguintes caractersticas:
* Mestura de realismo e fantasa: Personaxes da literatura universal (Merln,
Sinbad...) comparten con xentes do pobo galego vivencias e preocupacins (D
Xenebra atende a cocia, a Merln enferrxaselle o camio de quita e pon...).
* Predominio da oralidade no estilo: De neno escoitou moitos contos de boca da
nai e na botica do pai, o que influu no seu gusto pola maneira tradicional de
contar, cheo de apelacins ao onte, comentarios do narrador, alusins s
fontes...
* Tendencia disgregacin da novela: Non hai unha estrutura clsica de
presentacin, desenvolvemento e desenlace, senn unha tcnica de relato
dentro do relato, ou relatos sucesivos cun dbil fo argumental.
representativa Merln e familia. (1955), a sa 1 obra narrativa en galego,
recreacin da materia de Bretaa desde a particularidade dunha perspectiva
galega.
Escribiu tamn libros de semblanzas, breves retratos de personaxes populares
con toda a aparencia de seres reais, anda que s veces os seus poderes ou
aventuras sexan de natureza marabillosa, relacionados coas crenzas da nosa
cultura tradicional.

II. ANXEL FOLE (Lugo, 1903-1986). Despois da guerra viviu nas montaas de
Lugo (Incio, Quiroga, Courel...) dando clases particulares. A sa obra est
formada case exclusivamente por libros de contos (os principais lus do candil,
1953 e Terra Brava, 1955) ambientados nesas montaas de Lugo e escritos coa
lingua que al se fala. Seguen a tcnica dos contos populares, tradicionais, que
se contaban antes luz do candil entre varias persoas. Tamn os temas
seguen esa tradicin oral: contos de lobos, de aparecidos e premonicins da
morte; de lendas populares (a Santa Compaa...) combinados cun agudo
sentido do humor e normalmente explicados pola lxica.
III. EDUARDO BLANCO AMOR (Ourense, 1897-Vigo, 1979). Toda a sa
narrativa se desenvolve en Ourense (que el chama Auria) a principios de
sculo, no ambiente que el vivira de neno. Debemos destacar as sas das
novelas, que todos os crticos consideran entre as mellores de toda a nosa
literatura:
-A esmorga (1959) participa da renovacin na narrativa galega da poca, tanto
na temtica (protagonismo compartido, das clases populares) como na forma
(tcnica telefnica). a declaracin perante un xuz dun acusado que relata a
historia trxica del e dous compaeiros, todos homes marxinais, en 24 horas de
bebedela e que acabar coa morte de todos.
-Xente ao lonxe (1972) unha radiografa do Ourense de principios de sculo a
travs da experiencia dun grupo de traballadores, vinculados a organizacins
de carcter obreiro e sindical, que loitan por unha escola laica e popular fronte
burguesa que pretende unha escola relixiosa. en certa medida a anttese
de A esmorga, pois nesta os conflitos fican reducidos ao plano persoal dos
protagonistas, mentres que en Xente... son descritos desde a perspectiva da
colectividade. Tcnica e tematicamente a mis complexa pois ten un enfoque
polifnico, de perspectiva mltiple, ao mesturar diferentes narradores: desde
un obxectivo en 3 pers. at varios (protagonistas ou testemuas de
determinados feitos) en 1. O principal Suso, neno de 12 anos que vai
madurando ao longo da obra. No tema mestura a H da familia de Suso, o
nacemento do sindicalismo en Auria e numerosas historias secundarias.
IV. XOS NEIRA VILAS (Gres, 1928) (Anda que incorpora algunha tcnica
innovadora) est moi afastado dos autores da NNG. Podemos clasificar a sa
obra en torno a dous focos:
* Galicia interior: Plasman a sociedade campesia, marcada pola opresin e
pola pobreza econmica, cultural e ideolxica. Os personaxes semellan
incapaces de escapar dese mundo atrasado onde impera a dominacin poltica
e relixiosa nun clima de sometemento e resignacin. Unhas son de
protagonismo infantil (pero non literatura infantil) e outras de protagonismo
adulto. A mis sobresaliente Memorias dun neno labrego (1961) , o libro mis
lido da literatura. galega e traducido a moitas linguas. Trtase dunha novela de
estrutura sinxela, en boca dun neno que non se conforma con esa vida e se ve
obrigado a emigrar.
* Galicia emigrante: Mostran os problemas xerados a causa da emigracin
forzosa: a morria da terra, o illamento e as dificultades de adaptacin ao
mundo urbano, a loita por sar da miseria... Historias de emigrantes (1968)
Tamn escribiu literatura infantil: Espantallo amigo (1971), entre outros e
ensaios.
En 1971 Xos Filgueira Valverde, autor homenaxeado nas Letras Galegas
deste ano, publica o libro de narracins Quintana viva

TEMA 7. A Nova Narrativa galega. Caractersticas, autores e obras


representativas.
Na dcada dos 50, cando se inicia a recuperacin da literatura galega , xorde
un grupo de mozos que incorpora nosa narrativa novos motivos e novas
tcnicas relatoras, do mesmo xeito que os homes do grupo Ns supuxeran un
achegamento s novas tendencias culturais de Occidente, son os integrantes
da Nova Narrativa Galega. Non se pode falar en sentido estrito dunha escola
ou grupo homoxneo, mais neos a sa formacin universitaria, con claras
inquietudes galeguistas, viaxeiros por Europa e coecedores da literatura
europea e americana. No plano literario, a sa intencin innovadora e o desexo
de ruptura formal coa tradicin narrativa.
Anda que o nome un calco de Nouveau Romanmovemento contemporneo
francs-, non esta a nica influencia, nin sequera a mis destacbel.
Participan da concepcin desintegradora da novela tradicional practicada por
escritores do s. XX (desde os anos 10 at o nouveau roman) que foxen do
relato da biografa -a vida literaria- dun heroe problemtico. Interesa a
narracin sen andadura lxica, mesmo sen protagonista individual e sen
historia: recollen de M. Proust a descricin minuciosa dos estados de nimo
(novela psicolxica), de Kafka o mundo atormentado, con protagonistas illados
e impotentes ante unha realidade estraa e absurda; de J. Joyce a exploracin
do monlogo interior; de W. Faulkner a destrucin da lxica temporal
(retrospeccins, prospeccins, minutos eternos, eternidades brevsimas...); do
psicanalista Sigmund Freud a presenza do complexo mundo do subconsciente
(traumas, soos, smbolos...). O Nouveau Roman propugna o obxectalismo,
concdelle s cousas a mesma importancia que aos personaxes, que deixarn
de ser o centro; o protagonista fica reducido a un pronome EU, TI..., cuxa
identidade non interesa, que se atopa perdido, que busca non sabe que, que
non sabe por que est a... E para presentarnos as situacins srvese da vista,
que percorre a superficie das cousas, presentndonos as formas, lmites e
contornos (como unha cmara de cine). A obra de arte redcese a un puro
formalismo, a unha construcin enxeosa e artificiosamente tcnica. En
palabras de M Xos Queizn, unha das autoras, procrase elaborar a novela
sen tema, sen andadura lxica, sen busca; non hai heroe nin historia, nin
ancdota.
CARACTERSTICAS:
A) No relativo ao argumento, ao tema:
- Abandono do antropocentrismo.
-Localizacin espacial imprecisa, sen identificacin fsica.
- Ambientes urbanos.
-Ausencia de preocupacin inmediata polos conflitos do pas, que s se albiscan
nun segundo plano en clave simblica.
-Mestura de realidade e mundo fantstico, onrico.
-Exploracin de situacins estraas e opresivas, nos lmites do absurdo.
-Presenza do sexo (escasamente apreciable na literatura anterior) e da
violencia, que moi frecuentemente leva emparellada a morte.
B) Formais:
- Monlogo interior.
- Distorsin temporal, botando man da retrospeccin ou "flash-back", da
tcnica de montaxe de diferentes planos con independencia do curso lineal en
que se sucedan, ou da ralentizacin de acontecementos, como a cmara lenta
do cine.
- Pluralidade de voces narrativas, que se alternan e superpoen, mesturando s

veces as persoas gramaticais.


- Enfoque obxectalista no que o narrador non rexistra mis que os feitos que
percibira unha cmara.
O corpus da NNG abrangue unhas vinte obras publicadas entre 1954 (Nasce un
arbre, de Gonzalo R. Mourullo) e 1971 (Adis, Mara, de Xohana Torres)
O autor mis destacado XOS LUS MNDEZ FERRN (Ourense, 1938),
cunha obra moi extensa e moi relacionada entre si, formada por novelas e
relatos curtos que comparten a creacin dun mundo fantstico, con forte
presenza de violencia e elementos polticos tratados de forma alegrica. Nela
podemos destacar tres etapas:
-Nova Narrativa Galega: 1961-1971. Predominio da tcnica experimental
sobre o interese argumental. Tematicamente, trata o absurdo e a falta de
sentido da vida, con influencia do existencialismo.
O crepsculo e as formigas (1961) un conxunto de relatos nos que deforma a
realidade facndonos dubidar se o que narra real ou imaxinario. Pero o mis
importante vai ser a violencia para mostrar situacins de opresin e miseria,
dicir, para mostrar unha realidade. A violencia, que forma parte do absurdo da
existencia, prodcese en seres atormentados e nun espazo escuro que semella
ser o culpbel. Na novela Arrabaldo do norte (1964), sen seguir ningn modelo
francs determinado, vese que hai unha forte vontade tecnicista (tcnica
obxectalista), superpondo a estrutura narrativa ao interese do relato. Presenta
un home incapacitado para a comunicacin, con dilogos intiles, que anda
perdido polas ras procura dun cambio na sa vida que non d conseguido.
As outras das etapas posteriores estn xa fra dos lmites da NNG:
-Segunda etapa: 1971-1980. Maior riqueza temtica e omnipresencia da
preocupacin poltica.
-Terceira etapa: a partir de 1980. Caracterzase por unha volta fantasa e
s recreacins mticas e maior preocupacin estilstica, con Tagen Ata -Galizaentre fbulas imaxinarias que encerran unha denuncia social.
Outro autor que comezou coa Nova Narrativa Galega foi CARLOS
CASARES (Ourense, 1941-Vigo, 2002), pero as sas mellores novelas son
posteriores e de feitura moito mis clsica. Nesta corrente inscrbense o libro
de relatos Vento ferido (1967) e a novela Cambio en tres (1969).
A sa prosa posterior (tal como defenda Castelao) sinxela pero moi
traballada, para resultar natural e interesar a un amplo nmero de lectores.

TEMA 8. O teatro galego entre 1936 e 1976: a Xeracin dos 50 e o


Grupo de Ribadavia.
O teatro sufriu anda mis que os outros xneros narrativos as consecuencias
da guerra e a posterior ditadura, ao ser impensbel un espectculo pblico
teatral en galego e a sa pervivencia posbel grazas ao labor do exilio:
Castelao e Os vellos non deben de namorarse; Varela Buxn, que foi un dos
principais animadores do teatro galego na Arxentina: autor teatral, director e
actor. As sas obras son de corte rural-costumista e humorstico, anda que non
estn exentas de crtica social, ou Blanco Amor, quen dirixiu o Teatro Popular
Galego e escribiu Farsas para tteres, moi imaxinativas, cheas de elementos
fantsticos e satricos, que lembran o esperpento de Valle Incln ou o teatro do
absurdo europeo, pensadas para un pblico culto e Teatro pr xente, pezas
de realismo costumista, pensadas para a xente do noso pobo, pblico pouco
afeito a ler ou ver teatro.
En Galicia, entre 1950 e 1965, escrbese un teatro mis pensado para ler que
para representar, dirixido a unha minora intelectual galeguista e coecedora do

teatro francs, que utilizaba os mitos e personaxes da traxedia clsica grega


para expoer conflitos do mundo actual, e con influencia do existencialismo.
Destaca Cunqueiro coa sa obra O incerto seor don Hamlet, prncipe de
Dinamarca (1958) na que fai unha nova lectura do personaxe shakespeariano e
dos seus problemas.
Tamn nesta poca publican obras teatrais algns dos membros da Xeracin
dos 50, como Franco Grande, Arcadio Lpez Casanova ou Manuel Mara.
- Manuel Mara, autor ao que se lle dedica o Da das Letras Galegas de 2016.
Escribiu mis dunha ducia de pezas teatrais (Barriga verde, 1973...)
A mediados dos sesenta a mellora da situacin social e econmica propicia
unha certa actividade teatral, malia ser sempre e tamn nesta etapa- este
xnero o menos cultivado da literatura galega.
No 1965 xorde o grupo teatral O Facho, dirixido por Manuel Lourenzo, que ser
tamn o fundador, dous anos mis tarde, do primeiro grupo independente.
Extraordinaria importancia tern as Mostras de Teatro de Ribadavia,
iniciadas no 1973 e que continuarn ata 1980, punto de encontro para os xa
abundantes grupos teatrais independentes e estmulo para os autores, que
podern ver representadas as sas obras.
Algns dos autores vinculados a esta iniciativa, e que continuaron a sa
producin posteriormente ou anda seguen, son:
-Euloxio Rodrguez Ruibal, autor de teatro experimental que comezou
escribindo obras infludas pola tcnica cinematogrfica comprometidas coa
realidade social e poltica do pas. Nunha segunda etapa ten textos mis
cmicos e satricos sobre a situacin galega. Hai que mencionar tamn a sa
contribucin ao seu teatro infantil.
-Manuel Lourenzo, actor, director e autor teatral, unha das figuras mis
importantes e prolficas dos ltimos 40 anos do noso teatro. Dentro da sa
extenssima obra podemos sinalar tres ciclos:

Ciclo
como
Ciclo
Ciclo

mtico, no que se recrea personaxes mticos do teatro grego,


Electra.
histrico
experimental.

-Roberto Vidal Bolao foi tamn autor, actor e director. O seu teatro seguiu
dous camios diferentes: por un lado atopamos textos simblicos con races
populares e por outro textos mis complexos cunha visin pesimista da vida.

TEMA 9.- A literatura do exilio entre 1936 e 1976: poesa, prosa e


teatro.
Cando se produciu o alzamento militar contra a Repblica comezou
a represin brutal: xuzos sumarsimos, paseos, depuracins...
Algns optaron pola fuxida cara a Portugal, outros pola resistencia armada:
a guerrilla. Durante a guerra, os fuxidos perseguan a supervivencia. Despois
(ata o 1950), convrtese nunha autntica resistencia ao franquismo,
organizndose en grupos dirixidos por militantes comunistas (coa esperanza de
que a derrota do nazismo supuxese a fin do Rxime). Aparecen xefes
guerrilleiros moi populares e carismticos. O P.C.E. retralles a axuda a partir
do 53 e o ltimo guerrilleiro morre no 65.
O galeguismo poltico foi marxinado e perseguido pola ditadura. O Partido
Galeguista mantivo actividade nos 40 con Ramn Pieiro como enlace interno e
co exterior e da sa man desapareceu no 1950 para dar paso ao galeguismo

cultural de Galaxia. Tamn no exilio mantivo a sa presenza a travs do


Consello de Galiza (1944) especie de goberno galego, presidido por Castelao.
Foi o P.C.E. a nica organizacin antifranquista con certa presenza social na
Galiza (co apoio guerrilla).
Nos anos 40 a cultura galega mantvose unicamente fra de Galiza
cos EXILIADOS, que se estableceron onde xa haba bases de emigrados (Bos
Aires, Montevideo, Mxico). Eles continuarn a producin cultural galega
(editoriais, radio, revistas, teatro...) De 1940 a 1944 publcanse en Amrica 18
libros en galego e varios en casteln sobre a nosa cultura, aqu nada de nada.
A figura mis importante ser Castelao, polo seu labor poltico e cultural, que
en Bos Aires estrea Os vellos non deben de namorarse (1941; en Galiza
publicarase no 1953 e estrearase no 1961), publica Sempre en Galiza (1944,
anda que os inicios foron escritos antes da guerra civil) e As cruces de pedra
na Galiza (1950).
I. Poesa.
Lus Seoane (Bos Aires, 1910-A Corua, 1979). Veu de neno para Galiza e no
36, logo de meses na clandestinidade, puido sar do pas. Volveu no 1963.
Polifactico (mis coecido como pintor) en Bos Aires tivo unha actividade
variada e intensa: funda revistas (Galicia emigrante), fai radio, ilustra libros...
Xa en Galiza crea con Isaac Daz Pardo o Laboratorio de Formas de Galicia,
orixe da cermica de Sargadelos.
Podemos caracterizar a sa poesa cos seguintes trazos:
* Estilo realista, s veces case xornalstico.
* Poesa sobria, discursiva, mais chea de forza e de paixn comunicativa.
* Dominio do verso longo, case prosaico, seminarrativo.
* Temtica preferentemente social, con predominio do tema da emigracin
tratada desde a perspectiva dos propios emigrantes.
* Escaseza de poemas persoais, nos que fale o propio eu de Seoane.
Fardel de exiliado (1952) un dos seus ttulos.
Escribiu tamn teatro (escrito en galego anda que publicado en casteln).
Lorenzo Varela. (A Habana, 1916Madrid, 1978). Escribe dous libros de
poesa en galego, o mis significativo dos cales Lonxe (1954). Das temticas
dominan o libro: unha mtico-histrica baseada na guerra civil na que canta s
guerrilleiros antifranquistas e outra saudosa, en torno ausencia da Terra e ao
exilio.
II. Narrativa: escritas no exilio e case todas publicadas na democracia. Son
obras realistas e cargadas de elementos autobiogrficos que tratan o tema da
guerra civil, as como o dos anos inmediatamente posteriores. O mundo dos
fuxidos, da guerrilla antifranquista e da represin son debuxados nuns textos
directos que case sempre empregan un narrador en 1 pers., outorgndolle
deste xeito unha confidencialidade notbel historia:
Non agardei por ningun, Ramn de Valenzuela, Bos Aires, 1957.
Era tempo de apandar, R. de Valenzuela, 1980
O silencio redimido, Silvio Santiago, 1976
O sior Afranio ou como me rispei das gadoupas da morte-, Antn Alonso
Ros, 1979
Pero tamn se publican obras clave da nosa literatura como A Esmorga, de
Blanco Amor ou Memorias dun neno labrego (1961) de Neira Vilas, un dos
libros mis lidos de toda a narrativa galega e traducida a mltiples linguas.
III. Teatro
Manuel Varela Buxn foi un dos principais animadores do teatro galego na

Arxentina. Ademais de autor teatral foi tamn director e actor. As sas obras
son de corte rural-costumista e humorstico, anda que non estn exentas de
crtica social. A sa compaa Maruxa Villanueva foi a encargada de
representar Os vellos non deben de namorarse. (Hai que falar polo tanto desta
obra tamn).
Tamn en Bos Aires Blanco Amor dirixiu o Teatro Popular Galego (1957) e
escribiu varias pezas que se coeceron en Galicia recompiladas en dous
volumes Farsas para tteres (1973) e Teatro pr xente(1974). Unhas son
obrias de realismo costumista, pensadas para a xente do noso pobo, pblico
pouco afeito a ler ou ver teatro; outras son farsas, non realistas, moi
imaxinativas, cheas de elementos fantsticos e satricos, que lembran o
esperpento de Valle Incln ou o teatro do absurdo europeo; estn pensadas
para un pblico culto.

TEMA 10. A poesa de fins do XX e comezos do XXI. Temas e autores


dos 80 e dos 90. Poetas e tendencias actuais mis relevantes.
1975 foi o ano do cambio. Morre Franco e comeza para Galicia e para Espaaa etapa democrtica mis extensa de toda a sa historia. A presenza da lingua
e a literatura galegas no ensino e a oficialidade do noso idioma supoen un
impulso sen precedentes para a promocin da literatura en galego:
multiplcanse as empresas editoriais, os premios e revistas literarios.
No campo da poesa, Con plvora e magnolias (xunto con Mesteres (1976) de
Arcadio Lpez Casanova) foi quen marcou ese cambio. Tia que vir dado por un
home metido de cheo na poltica e na protesta social como Xos Lus Mndez
Ferrn. O libro rompe co socialrealismo e abre temas novos e variados:
intimismo existencial, metafsica, mitoloxa cultural, poltico social, redescobre a
linguaxe, e aparece un novo estilo mis culturalista.
Nos anos oitenta as principais caractersticas definitorias da poesa galega son:
- Ruptura co social-realismo. Prodcese un distanciamento entre o poeta e a
sociedade.
- Busca de novos suxeitos lricos (=negacin da perspectiva autobiogrfica)
- Experimentacin e interdisciplinariedade (coa msica, a plstica...)
- Culturalismo e intertextualidade (emprego de referencias culturais variadas:
literarias, filosficas, mitolxicas, musicais...)
- Integracin de elementos da cultura urbana e marxinal: drogas, depresins,
etc.
- Incorporacin do erotismo explcito.
- Recreacin mtica.
- Preocupacin formalista, barroquismo. A poesa a arte da linguaxe.
Anda que moi difcil facer unha seleccin dos autores mis importantes do
momento (por non haber o suficiente distanciamento nin perspectiva histrica)
nin unha clasificacin dos mesmos, faremos unha seleccin utilizando un
criterio moi subxectivo de gustos persoais e buscando non recargar a
exposicin de nomes e ttulos.
A cabalo anda entre o social-realismo e as novas tendencias est DARO
XOHN CABANA (1952), moitas das sas poesas sern cantadas por grupos
como Fuxan os Ventos; gran dominador do verso e a linguaxe, tamn
tradutor ao galego de Dante e Petrarca, ademais de nome recoecido na
narrativa actual. Os primeiros tanteos renovadores (1976-78) virn da man de
varios colectivos poticos de curta duracin: Rompente (entre os seus
membros Antn Reixa e Manuel Romn), Aln e Cravo Fondo. A partir de
1980 consoldase a renovacin coas caractersticas antes citadas pero non

compartidas por todos, non hai unha escola, son diferentes escollas estticas e
voces singulares. Entre eles estn:
- MANUEL VILANOVA (1944), mtico e simbolista, escribe E direivos eu do
mester de cobras (1980), etc.
- XOS M LVAREZ CCCAMO (1950), aberto realidade a travs de
vivencias familiares, escribe Praia das furnas (1983), etc.....
- MIGUEL ANXO FERNN-VELLO (1958): o amor, corpo, o desexo... e tamn
a sombra e a ausencia son os seus temas poticos.
A partir dos anos noventa mis difcil anda falar de tendencias comns,
dado o carcter individualista de cada poeta. A pluralidade a tnica
dominante. Desde o punto de vista formal, achamos desde propostas clsicas
(os sonetos de Miro Villar) ata o versolibrismo. Ao lado da expresin contida, o
minimalismo e a depuracin mxima atopamos poetas torrenciais, case
narrativos. Ao lado da expresin directa e sinxela, a presenza do smbolo e o
hermetismo. Desde o punto de vista temtico, uns autores adoptan unha
actitude desmitificadora, combativa ou provocadora (no sexual, no ideolxico,
no literario...), mentres outros teen enfoques mis tradicionais (amor,
desamor, soidade, morte...)
Algunhas mis ou menos compartidas poderan ser:
- Linguaxe mis directa e coloquial, que resulta mis prxima ao lector.
- Predominio dos recitais, para producir un contacto entre o poeta e o ouvinte,
mis que entre o poeta e o lector, nun intento de democratizar a poesa.
- Tratamento de temas sociais con novas sensibilidades: Insubmisin,
ecoloxismo, feminismo..
- Algns difunden tamn os seus versos a travs de Internet, tanto en versin
texto como en audio e vdeo.
Prodcese tamn unha importante incorporacin da muller poesa, xa iniciada
na dcada precedente, que proporciona unha nova vertente feminina e
feminista (deconstrucin do universo masculino-machista, erotismo e
sexualidade femininos...): Lusa Villalta, Chus Pato, Iolanda Castao, Lupe
Gmez... Evidentemente, seguen publicando a maiora dos autores anteriores
e xorden multitude de novos autores: Xos Carlos Caneiro, Anxo Quintela,
Milln Otero, Miro Villar, etc., etc.

TEMA 11. A prosa de fins do XX e comezos do XXI. Temas e autores dos


80 e dos 90. Prosistas e tendencias actuais mis relevantes.
1. PROSA
A transformacin socio-poltica producida desde o 1975 tivo enormes
repercusins na cultura galega, que viu aberta a sa presenza en mbitos ata
entn vedados. Por iso medra tamn a industria editorial, coa aparicin de
novas editoriais e premios literarios. Na dcada dos 80 houbo un aumento
exponencial do nmero de obras publicado, favorecido pola introducin do
galego no ensino, que abre unha demanda potencial de lectores novos con
expectativas radicalmente distintas ao lector dos anos setenta (universitario,
ideoloxizado...), o que explica a aparicin dunha boa literatura infantil e xuvenil
e tamn a orientacin temtica dunha parte considerbel da literatura.
Como caracterstica desta nova etapa debemos destacar unha maior
diversificacin en todos os aspectos: de estilos, de temas e de rexistros
lingsticos:
a) Publcanse parte das novelas centradas na guerra civil e posguerra, case
todas escritas moitos anos antes no exilio.
b) Narrativa histrica, con introducin de elementos fantsticos ou de

aventuras (Xon Bernrdez Vilar, Alfredo Conde...).


c) Narrativa de xnero: do oeste (Xos Fernndez Ferreiro), ciencia-ficcin
(Xos Fernndez Ferreiro, Lois Diguez), ertica, negra (Carlos G. Reigosa...)
que ser a que maior xito acade, de feito as novelas de Domingo Villar Ollos
de auga -2006- e A praia dos afogados -2009- son xitos actuais tanto en
galego como na traducin castel.
d) Narrativa experimental (Anxo Rei Ballesteros, Alfonso Pexegueiro...)
e) Narrativa realista (Xavier Alcal, Alfredo Conde...)
f) Narrativa humorstica (Alfonso lvarez Cccamo).
g) Narrativa fantstica, en boa parte influenciada por Cunqueiro (Daro Xohn
Cabana).
h) Narrativa intimista (Marina Mayoral).
i) Narrativa urbana e experimental (Suso de Toro).
l) Narrativa feminina ou feminista, con protagonismo feminino.
Neste perodo fecundo da nosa historia cultural, que corresponde co final da
vida dos vellos mestres nados nas primeiras dcadas do sculo (Blanco Amor,
Cunqueiro...) e mais coa obra de madureza dos mozos que participaron na
recuperacin cultural dos anos 50 e 60 (Ferrn, Casares, Neira Vilas...)
incorpranse literatura galega moitos novos narradores.
Anda que moi difcil facer unha seleccin dos autores actuais (por non haber
o suficiente distanciamento nin perspectiva histrica) nin unha clasificacin dos
mesmos, citaremos algns utilizando un criterio moi subxectivo de gustos
persoais e buscando non recargar de nomes e ttulos.
CARLOS CASARES (Ourense, 1941-Vigo, 2002) comezou coa Nova Narrativa
Galega, mais as sas mellores novelas son posteriores e de feitura moito mis
clsica. A sa prosa (tal como defenda Castelao) sinxela pero moi traballada,
para resultar natural e interesar a un amplo nmero de
lectores. Ilustrsima (1980) unha breve novela na que un bispo de principios
de sculo en Ourense se ve obrigado por unha sociedade retrgrada e fantica
a condenar o cine contra a sa vontade. O sol de vern, publicada pouco
despois da sa morte est narrada por unha muller, Helena, que lembra un
amor imposbel, afectada polo repentino suicidio de Carlos.
XOS MANUEL MARTNEZ OCA (A Estrada, 1942) para moitos o mellor
narrador desta xeracin. Ten unha extensa obra de novelas e relatos curtos.
Destacaremos Beiramar (1983), Premio Blanco Amor, na que combina realismo
con elementos do mtico popular galego
ALFREDO CONDE (Allariz, 1945), cunha ampla obra na que destacamos Xa vai
o Griffn no vento (1984), premio Blanco Amor e Premio Nacional da Crtica (1
vez que se lle conceda este ltimo premio a unha obra en galego): narra
alternativamente das historias; unha que acontece na Compostela do s. XVI,
no ambiente da Inquisicin, e outra na Provenza actual.
XAVIER ALCAL (Miguelturra-Ciudad Real, 1947): A novela que, ata o
momento, gozou de maior xito foi A nosa cinza (1980) na que nos ofrece unha
visin da infancia e a mocidade da xeracin da posguerra. Xa no s. XXI publicou
unha triloxa sobre a historia das comunidades evanxlicas en Galicia.
CARLOS G. REIGOSA (Pastoriza, 1948), coecido principalmente polas sas
novelas detectivescas: Crime en Compostela (1984), O misterio do barco
perdido (1988) -sobre trfico de armas-, A guerra do tabaco (1996)
e Narcos (2001), as das sobre o narcotrfico.
DARO XOHN CABANA (1952): O seu mundo narrativo est fortemente
influenciado por Cunqueiro: construcin sinxela, fusin de fantasa e realidade,
reutilizacin da materia de Bretaa e da mitoloxa popular, Galvn en
Saor (1989) a mis representativa. Morte de Rei (1996) unha ambiciosa e
modlica novela histrica.

SUSO DE TORO (1956): , xunto con Manuel Rivas, o mis importante dos
narradores actuais. Ten unha obra extensa e moi variada. As sas primeiras
obras son libros fragmentarios, transgresores, con personaxes marxinais,
mltiples voces narrativas (entre as que sobresae Nano, un personaxe
esquizofrnico que reinterpreta vida e obras literarias), fragmentos de
cadernos... Tic-Tac (1993) o seu mximo expoente e a que pon fin a esta
tendencia. As sas obras posteriores son mis convencionais. A sombra
cazadora (1994) unha exitosa novela xuvenil de ciencia-ficcin, ao mesmo
tempo que un relato inicitico e unha reflexin sobre o poder manipulador dos
medios de comunicacin.
MANUEL RIVAS (1957): o escritor actual con maior proxeccin editorial e
meditica, dentro e fra das nosas fronteiras. As sas primeiras obras no
campo da narrativa foron libros de relatos, cheos de humor e lirismo -Que me
queres, amor? (1995)-; entre as novelas sobresae O lapis do carpinteiro (1998)
onde narra unha historia de amor ambientada na guerra civil e na inmediata
posguerra; ambas as das obras foron levadas con xito ao cine.
ANTN RIVEIRO COELLO (1964) cultiva unha temtica moi variada (desde o
xnero negro ata a evocacin da infancia) nos moitos relatos e novelas
publicados ata o momento. As rulas de Bakunin est protagonizada por un vello
loitador anarquista e desenvlvese ao longo de case todo o s. XX.
Nos ltimos anos desta etapa est a producirse un boom de narrativa de
mulleres (como sucedera pouco antes na poesa) que anda sendo moi variada
pose algns trazos comns: protagonismo feminino, cuestionamento dos
valores patriarcais e dos roles tradicionais, as relacins entre mulleres... Os
nomes mis destacados son ROSA ANEIROS (1976), TERESA MOURE (1969)
con Herba moura ambientada no s. XVI en Suecia e msterdam e MARA
REIMNDEZ (1975), cuxa obra O club da calceta trata sobre a condicin
feminina na sociedade actual a travs de seis protagonistas moi diferentes.
Mencin parte merece a literatura infantil e xuvenil (frecuentemente
premiada fra das nosas fronteiras). Algns dos seus autores, anda que ningn
deles se dedica en exclusiva a este xnero son:
PACO MARTN (1940): A mis lida, premiada e traducida de toda a sa obra
Das cousas de Ramn Lamote (1985), humorstica e fantstica, os eu
protagonista fai cousas extraordinarias, como debuxar soos ou organizar
carreiras nas nube sen contraste coa xente comn coa que convive.
Ultimamente publicou Das novas cousas de Ramn Lamote (2008).
MARILAR ALEIXANDRE (Madrid, 1947): Incorporouse serodiamente
literatura galega coa publicacin en 1989 de A formiga coxa, infantil; outra obra
xuvenil, de aventuras A expedicin do Pacfico(1994).
FINA CASALDERREY (Xeve, 1951): Mestra pontevedresa e autora de grande
xito con moitas das sas obras, desde nenos pequenos ata adolescentes, con
multitude de premios e traducida a todas as linguas da pennsula. Asstate,
Merche! (1994) O misterio dos fillos de La (1995), Das bgoas por
Mquina (1991) ...
AGUSTN FERNNDEZ PAZ (Vilalba, 1947): Entre os numerosos ttulos que
escribiu ata agora, atopamos unha ampla variedade temtica: dende narracins
de medo (Cartas de inverno, Aire negro) ata novelas de anticipacin (O centro
do labirinto), pasando por outros que recollen historias realistas (Trece anos de
Branca, Rapazas). Unha caracterstica presente nunha boa parte dos seus libros
a irrupcin dalgn elemento fantstico no mundo real (Cos ps no aire, As
flores radiactivas, Amor dos quince anos, Marilyn, Avenida do Parque, 17, As
fadas verdes), moitas veces adobada cunha abondosa carga de irona e humor
(O laboratorio do doutor Nogueira, Contos por palabras). O seu ltimo libro,
polo de agora, Noite de voraces sombras, unha novela onde aborda o qu

significou a guerra civil desde os ollos dunha rapaza de hoxe.


2.ENSAIO
O ensaio o xnero ms novo da literatura galega (s. XVIII), fortemente
impulsado na poca de preguerra pola Xeracin Ns e tamn cultivado polos
homes do Seminario de Estudos Galegos.
A partir de 1950, o ncleo fundador da Editorial Galaxia dedicarase sobre todo
ao ensaio (ademais de promoveren a publicacin de poesa e narrativa doutros
moitos autores). Entre eles imos destacar a:
RAMN PIEIRO (1915-1990). Principal promotor do proxecto Galaxia,
publica e promove o ensaio en galego coa intencin de demostrar que a nosa
lingua vlida para todo tipo de expresin cultural; ao mesmo tempo e para
remarcar a vocacin europesta do galeguismo conectndoo co mis avanzado
do pensamento europeo (seguindo polo tanto as ideas da Xeracin Ns) traduce
en colaboracin con Celestino Fernndez de la Vega a Heidegger. A sa achega
filosfica consiste en considerar a saudade, a paisaxe e o humor como a
esencia da identidade galega, concepto sobre o que escribe varios estudos
recollidos no volume Filosofa da saudade (1984).
RICARDO CARBALLO CALERO (1910-1990). autor dunha extensa e
variadsima obra (poesa, narrativa, teatro, ensaio). Como ensasta trata temas
filolxicos, lingsticos e literarios. Entre os seus mltiples estudos hai dous que
tiveron unha importancia capital: Gramtica elemental del gallego
comn (1966), primeira da poca actual e Historia da literatura galega
contempornea (1963).
Nos anos 80 acada unha grande vitalidade debido a varios factores:
* Aparicin de revistas de pensamento como Encrucillada, de pensamento
cristin; Festa da palabra silenciada; de orientacin feminista, Luzes de
Galiza, de expresin artstica...
* A creacin de coleccins especficas nas editoriais e a constitucin de outras
como Laiovento que publican preferentemente ensaio en galego (orixinal e
traducido).
* A galeguizacin de moitos mbitos universitarios contribuu formacin de
investigadores que publican en galego as sas obras.
O campo ensastico moi diverso e, anda que resulte difcil facer unha
clasificacin, pdense establecer algunhas lias temticas:
- Economa e poltica. Hai que destacar o labor de XOS MANUEL BEIRAS ,
cuxa sa obra O atraso econmico de Galicia (1972) supuxo un punto de
inflexin na percepcin da realidade galega.
- Sociolingstica. salientable o traballo de XESS ALONSO MONTERO ou
FRANCISCO RODRGUEZ, con obra xa clsicas como Informe dramtico sobre a
lingua galega ou Conflito lingstico e ideoloxa, respectivamente.
- Teoloxa e filosofa. No primeiro campo destaca ANDRS TORRES
QUEIRUGA. O ensaio filosfico ten menos cultivadores na actualidade, a pesar
dos precedentes da Xeracin Ns ou do Grupo Galaxia.
- Feminismo. MARA XOS QUEIZN (narradora, poeta, dramaturga)
tamn unha das mis importantes representantes co seu libro Recuperemos as
mans, entre outros.

TEMA 12. O teatro de fins do XX e comezos do XXI. Temas e autores


dos 80 e dos 90. Dramaturgos, tendencias e compaas actuais mis
relevantes.

O cambio de rxime vivido morte do ditador Franco conlevou unha mudanza


radical no terreo literario, reorientando e diversificando a oferta. O mesmo
sucede no teatro, no que se produce unha revitalizacin que nunca tivera na
nosa historia literaria, mais de todos os xeitos contina a ser a irm pobre da
literatura, gozando dunha posicin inferior poesa ou narrativa.
Podemos distinguir tres fases no teatro actual:
a) Formacin de compaas profesionais (1978-1983). Grupos nacidos ao
redor das Mostras de Ribadavia emprenden a aventura facer do teatro a sa
profesin, superando polo tanto a fase de afeccionados na que deban vivir
doutro traballo. Podemos destacar Sarabela Teatro, en Ourense, como
compaa exitosa que segue en 1 lia na actualidade. No plano esttico, as
obras de intencionalidade poltica explcita ou alegrica van deixando paso a
propostas mis diversificadas e mis complexas.
b) Institucionalizacin (1984-1991). O primeiro fito a creacin do Centro
Dramtico Galego (1984), primeira compaa pblica dependente da Consellera
de Cultura, ademais da convocatoria de diversos premios amparados por outras
institucins pblicas. Xorden ademais novas compaas profesionais (Teatro do
Morcego, Cangas, 1989).
c) Desenvolvemento (ata a actualidade). Multiplcanse as compaas
profesionais, e aparecen outras de teatro alternativo ou experimental; e ponse
en funcionamento a Rede Galega de Teatros e Auditorios (1996) o que permite
unha oferta mis estbel e descentralizada e no curso 2005/06 arranca en Vigo
a Escola Superior de Arte Dramtica, primeiro centro oficial para o ensino e
aprendizaxe teatrais.
Ao longo destes 30 anos van aumentando tamn as publicacins e coleccins
de teatro, como os Cadernos da Escola Dramtica Galega ou os Libros do
Centro Dramtico Galego publicados por Ed. Xerais, pero tamn neste campo o
teatro a Cinsenta da literatura.
Ao contarmos cunha oferta moi diversificada, difcil atopar unhas
caractersticas comns a todo o teatro desta poca, pero a maiora dos
estudosos sinalan catro lias que con frecuencia se entrecruzan: a crtica,
a irnica, a ldica e a culta. O teatro crtico, comprometido coa realidade non
vai ser tan directo e combativo como no final do franquismo senn que botar
man do humor e a stira para reflectir diferentes aspectos da nova realidade. A
corrente ldica manifstase nas comedias de enredo, musicais... Outra
tendencia a culturalista, caracterizada polo xogo do teatro dentro do
teatro e interrelacin vida / escena; a intertextualidade con outros textos da
dramaturxia universal, que xa cultivara Cunqueiro e outros autores nos anos
50/60, volve ter vixencia e encontra un novo viveiro na adaptacin de novelas
galegas contemporneas (A esmorga de Sarabela Teatro ou O club da
calceta de Teatro do Morcego). E cobran cada vez maior relevancia as obras de
carcter experimental.
Entre os autores debemos comezar por lembrar a boa parte dos que
participaron nas Mostras de Ribadavia, como Euloxio Rodrguez Ruibal, Manuel
Lourenzo ou Roberto Vidal Bolao, autnticos pais do teatro actual e cuxa
obra pertence maioritariamente a esta etapa. Anda que moi difcil facer unha
seleccin dos autores mis (por non haber o suficiente distanciamento nin
perspectiva histrica), citaremos algns utilizando un criterio moi subxectivo de
gustos persoais e buscando non recargar de nomes e ttulos.
MANUEL GUEDE OLIVA (1956). Tradutor e adaptador de autores clsicos
(Molire, Shakespeare, Ibsen...) foi director do Centro Dramtico Galego
durante tres lustros, foi premio lvaro Cunqueiro (o mis prestixioso en teatro)
no ano 2006 cunha obra protagonizada por La Bella Otero.
JOO GUISN SEIXAS (1957). Caractersticas de toda a sa producin son a

irona e a personificacin de elementos da escenografa.


XESS PISN (1954). Cunha obra moi extensa caracterizada pola axilidade da
lingua e o logrado ritmo escnico, a sa temtica moi variada: desde a crtica
social evolucionou a un teatro pesimista e cheo de amargura sobre as
dificultades das relacins humanas. Ten tamn teatro infantil de carcter
fantstico moi afastado desa visin pesimista.
QUICO CADAVAL (1960). Actor, contacontos, director e autor teatral.
CNDIDO PAZ (1960). Tamn actor, guionista, contacontos, director e autor
teatral, un dos mis orixinais, prolficos e premiados da actualidade. Os seus
textos potencian os monlogos ou dilogos que poen en evidencia as
ambicins, carencias e contradicins dos seres humanos. Fixo unha
adaptacin, Nano, da novela Tic-tac de Suso de Toro.

ogalego.eu

ndice de Exercicios de lingua galega

Pseudnimos galegos

2005-2015

Anxo Gonzlez Guerra, Vitoria Ogando


Valcrcel

Suxestins:
ogalego@galicia.com