Está en la página 1de 8

Tuun kuenda ina nani Linku

Te nai vi ni iin, valii ni ndute ku-chn


xikate, niktuni ja nduu anu kunuu andivi chi iin Cuento del perro llamado Linku
veta nindchi ti in ti te ninkatanu ti neu ta toto
chikichi xian kuu ja nde kaku ti ndavi in ti.

Te kuech kuech ni ka kuu anu Koyuchi ja


dukan niy te vilu iy kud-ini ti ore ja nit ku ti Alejandro Guerrero Lpez
ja nix Linku chi vitan kan ti ja mee ti nduu ti
kiti kun## n$ vee nik## ko nde te kii nixni astoo
ti ja at ka Linku te ninkueen xi inka Linku
chikuaan ja ninkuiin ti nuu ti nix. Mixteco de Santo Domingo Nuxa ,
Nochixtl n, Oaxaca, M$xico.
Dukan kuu ja nindi tuun Linku ndavi.

Borrador
Curso de Lingü)stica Aplicada para Comunidades Vern culas
Ciudad de Guatemala 2009

16
Te vado kaxn ndee ja ndavi kuan nduu xi te
dukan ninkuta ñaña nchik#n ñaa ti kuan te tuu
nikxio Linku mee nuu ndek# iin kana te nuu neu
toto xika ndute te at nanche kada ti ja kunu ti
te dua xan ti ñaña:

—¡Vaxi kaxi ñaa n taa Mani! chi nakini da ja


iin ayivi xede kuech kuu adaña. ¡Kandavi da
nuu n taa!

—¡Na ja taa! ¡Soo telalii! Na vavii nchuu ja


xede no kuech an ñaa, nchuu nchixe kokon
xiti ni te vitan niktvi ni ja kaxi ni iin yikin yute
—–nikn ñaña te ninkva ndee ti ja kaxi ti Linku.

Te xe ja piku Linku nikv kava ti dua tokon


ñaña te nixdo kava ñaña kuan ti kava te nakaan
xi ja anikutuni-ini Linku ja taka iin vendu duma
ñaña te taan ni Linku nitn xi tuku te taan ti
kuan te vado ndul ti nuu tachi te ¡nikpraa!
ninkva ti nuu kuan ñaña.

15
Nik33 iin ina pisku, iin ina chimbaya, iin ina
Anikunaa yu te nikna iin ñaña yatin nuu
chiyaa ja niknani Linku ja iy ti ndii iin vilu
nako Linku chi ja nee kuenda ñaa ti nde kuu
chimbaya, iin vilu kuaan ja kaa ti na kaa yikin
nuu dayuu ti Linku ndavi chi dukan ja nindtuun
ñami te iy ti in ti ndii astoo ti ja iy xi iin ñuu ja
ti ndii vilu te ndii Koyuchi ja kada ti in ti.
ndek# xi iin yindi te ñudk ñuu ta nuyuxe, ta
Te uun-ni kuan ja yich Linku ndute te nikna
nuyaa nanu te ta diin ñuu ndako ta chinduu
tuku ni ñaña ja uun-ni kuan doo ndaa ti xiti yuu
nanu ja ta deten ndaa viko nuu diki xi te ta yuu
te vii ka tuku nixto-iyo Linku te nikxee ti ni ti
vado ku-chn ndute ja xika te, te kuii kuii nchii
te nikna tuku ni ñaña te nixnu Linku kuan nduu
nchikanchii neu ta chinduu ore ja nee.
ti nuu kuan Koyuchi.

14 3
Te kuan Koyuchi ndii Linku te vado kud-ini
ti kuan ti ta kandee neu nuyuxe te kud-ini vilu
ninch3kava ti n$ vee chi vitan taxnu ja nidkuee
ti ja kada ti Linku.

Te ja iy ja kuu iin ore dava ja xika Koyuchi


ndii Linku te nikn Linku:

—Ja nixvi ni vidaa te ja yich ni ndute ita kidi


neu.

—Dayu ndavi n taa ten kundetu n ia te


nakiin nduu anu ndavi ta ia adi nchixe ni da

Ko nixkni-uu taan vilu ndii Linku chi iy3 ndute koo ndo chi ja ku-chn ndute nuu kuan

ndadi-ini Linku chi ndiaa ni veta ja xid vilu kuan nduu xenu —nikn Koyuchi.

Linku xey ti doo vilu ndavi te nikrundu ni ka —¡Oon naa!, ten kundavi ini anu ndavi ia
doo ja ndavi te taan ja ndiaa ni veta ja kana yiki kodi nakundetu adaña n8—nidnchokava Linku.
vilu k5e karruti kaa ti kue at kuech ti.
—Ko doja nai vi ni kutuni n xian vi, chi yu#
Te iin valii ka ja dadko-ini anu vilu kuu xi ja da ja kuita yu-nduu iy3 vaa-ini ndii da —nixn
iy3 ini ti chi xede tu Linku ja mee ti kuu ti Koyuchi te kuan nduu ti yuku ndute.
kunuu nuu ndiaa ta kiti xian kuu ja iy3 xin-uu ti
Linku.

4 13
Iin nduu katu# vilu xid ti n$ vee ti te naa naa
xid ti ja anikutu-ini ti ja kueyi kueyi nix ina
pisku te nitvi ti doo chikudu ja ninkv nuu xi
vana iin koo kaa ko anindoto vilu te nindka ina
yu# ti vana ndik iin yata ja aninaka taan vaa xi
te vado kukru nix yii ti doo vilu.

Te nikna yiki vilu ja uun-ni kuan ñumana ti


te dua nday ti:

—¡Miauuuu! ¡Miauuuu! ¡Soli na jon xey tuku


Te nikn tuku Koyuchi xan ti vilu: na doo ni!

—Ten nakandeka mee da ña kin nuu kin Xian kan dukan ti te nik iin karuti kaa ti
ndo te nchokava n n$ vee te katua n ja kadeñu chi taan astoo ti nixto-iyo ja dukan kuu yu# ti.
ndo chi iy3 kokon xiti da in da ja kaka da in da.
Te koyo koyo kuu anu vilu nixnu ti kuan
Te iin ni uu nikn Linku nittuni ti nuu vilu: ti nde nikxio ti ichi kanu chi yu# ti ja ñani tuku
kaa ti.
—Vaa kan nu luchi ni te nchokava no n$ vee
te nakiin nchuu ndii anu ndavi ia ten nde Nineni n$ vee vado ñunde5 ayivi Linku te iy
kandeka ñaa ita ia kin. kud-ini ti te dua kan ayivi nuu ti: “Vaa ja
dukan nidknu na yi yuu chikii chi meni ja xid ti
—¡Oon taa!, kodi no dukan kan n te
dakaa”. Te nidku ninu ka xi doo vii kaa Linku
nanchokava adaña n8 —nikn vilu.
chi iy xent##n xi ina.

12 5
Te yindu# Koyuchi te nindkutu ti mee ti te ni
anixini ti ndavi te uun-ni nikxio Linku nuu kande5
ti te vado dav-duma ti te dua nikxio Linku:

—¡Vaa tikuu n la!

—¡Vaa tikuu n taa! —nikn Koyuchi.

—¡Nanche ndek# mee n ita andivi, ita mbuu,


ita kama, iin ita kandee ja nix e kuenda anu ndavi
ia! —nikn Linku.

—Kada kanu-ini n kuu da ja ndadi kan yi


nuu n mbali —nikn vilu xan ti Koyuchi te
Te nduu daa nidku e ayivi ja kee xi kin xi
vado kene-n ti.
iin uu yu nduu n$ vee ta ñani taan xi xian kuu ja
nikndoo valii n$ vee. Ko dua nidnchokava Koyuchi:

Te ja ninx e yatin vilu te ninda ti nuyaa —At ja kani-ini n mbali, nixni da ja iy3
ndek# jata vee te nit ku ti ja ndat##n ta astoo ti vaa-ini kuaa n chi iy vaa kan ña ndavi.
te xian kuu ja nidku e ti ja iy iin ja kada ti
Te vii ka kud-ini Linku ja dukan kan
Linku.
Koyuchi te axini ti nanche koo ti.
Ninu kava ti te nix  n ti nuu ndek# mbali ti,
—Do kin da in da yuku te xian kuu ja ya
iin ina dii lulu kuixin ja dann ayivi Koyuchi te
ichi da mbali —nixn vilu.
vii nduu ti vana iin jata yikin yute.

6 11
Ore ja nix ti n$ vee Koyuchi vado kene-n
nikxio ti:

—¡Vaa tikuu n mbali!, vaa ndioxi ja nani


ñaa da.

Te nixto-iy3 Koyuchi te dua nikxio ti:

—¡Vaa tikuu n mbali! ¿Naikuu ja niku ka


da?

Te nikn tuku vilu:

—¡Ko nche kuii n mbali! Soli yi chiyakua, yi


—Kaan, naikuu ja kuini no ja kan no? xiti ndii, yi na kaa nchiluu nix yii tuku yi doo
—nixkn tuun Linku. da, kundiaa n ni, kundiaa n ka da, ia ndo.

—Nindtuun da ndii kuaa ndo ja n Te dan55 vilu doo ti nuu Koyuchi te


akunde-ini n te kin ndo kakuu ndo neu ta nikndiaa Koyuchi te nixn ti:
nuyuxe xio kandee yatin nuu tav ndute vitan ja
—¡Ay! ¡Ndavi n mbali!, ndadi nix de yi doo
at astoo ndo ndek# n$ vee —nikn vilu.
n vi —te ndia ti doo vilu—, navii nanduku da
—¡Uuuum! Kodi nakiin ndo ten kin ta lua doo te lua nama ja nakete da nuu ninkuee
Koyuchi ni —nikn Linku te nik e kava ti kuan vii ka ja kataa xi.
ti nde ichi kanu te nchik#n vilu kuan tuku.

10 7
—¡Dayu ndavi n mbali! Vaxi iy3 kani-ini anu
n mbali doni kandeka n yi kixi te na mee da
ndii yi —nikn Koyuchi.

Te dukan niku ja nidku e ti in ti nanche kuu


ja kada ti in ti ja kinee ti Linku te taan ninnduku
ti in ti iin ñaña kuenda ja nadayuu ti Linku.

Te kud-ini vilu ninch3kava ti n$ vee te ore ja


nindxio ti te koyo koyo nako Linku nuu xito te
ore ja nixni ti vilu nikn deen ti:

—¿Nde kandee no ja at no ja kuan tata ni


in de?
—Taxavi n mbali, yandioxi nachavi ya ja iy3
—¡Vaxi nadiko n taa!, adaña nix  n yuku
vaa ayivi kuu mee n chi naikuu ja kada da ten
kuñu te taan nixni da ja vii ka kee te iy3 yute
at n ndek# —nixn vilu.
nchii nchikanchii te xeni-n da ja vaa ka ja kin
—At ja kani-ini n mbali —nidnchokava ndo kaka ndo —nixn vilu.
Koyuchi.
—Xeni-n no ja dandavi ñaa no vaa, koto
—Iin ja kandavi da nuu n kuu ja chindee ñaa ten ñaa te kayii tuku n doo no —nixn Linku.
n ndii iin tiñu, ja nixvi da ja dukan xede ñaa yi
—¡Ñaa taa!, vaxi dukan ka kada ñaa n da te
dakaa jan te xeni-n da ja kandeka da yi kin dua
iin ja kandavi da nuu n ja nakaan da kue iin vaa
yuku kuenda ja kuita yi te dukan dakuaa yi ja vaxi
tuun nuu n —nixn vilu.
dukan ka kada ñaa yi —nikn vilu.
8 9