Está en la página 1de 48

"

FERNANDO
ARTOLA "Bordari"
.
",.-
-""'r

1
I
,
3.

4.

5.
Udalaren eskertza

Bordari

...........= I Fernando Arto'a "BORDAR'''ren

- ---
7. Fernando Artola eta Jose Luis omenezko a'dizkari berezi hau
egiten 'agundu dutenak:
Arbelaitz
-,
:/ 12. Bordari,bere anai Rafael-enbegi
Nikolas Aldai
Xabier Aranburu
Jose Luis Arbelaitz
- --- jakintsuetatik ikusita Rafael Artola
Mikel Garmendia

---J lB. , I
Borda adina Bordari
Juan Jose Lapitz
Jesus Mari Mendizabal
Inaxio Nogueras
-"
- 20. "Bordari",maestroy entrañable Koldo Ortega
Florentino Portu (*)
...... - - - amigo
... - -- Txomin Sagarzazu
Juan San Martin
' 23. Osaba Fernando Martin Ugalde
,,,
-...- Lurdes Zube/dia

-- l 33.
Bordarieta liburuak
· Florentino Portu zenak 1982ko
uztai/aren 16an Bordari-ri Udaletxean

-- -
-- 36. Florentino Portu-k"Bordari"ri eskaini zitzaion omena/dian irakurrita-
...
ko testua argitaratu dugu.
zuzendutako Kitzak
-- -_1
- .. Argitaratzai'ea: Hondarribiko Udala
Materia' Grafikoa: Bordari-ren familia
38. Fernando Artola "Bordari" zenaren
...- - ....... Diseinua eta maketazioa: Antza s.a.!.
- oroitzapenak 'nprimategia: Antza s.a.!.
·
Zirkuitu ibi/bidea 2 20160 Lasarte-Oria
t" 40. Fernando Artola Sagarzazu: l.G. SS 122/86
I
... "Bordari"
HONDARR'B'Akez du bere gain har-
I tzen a/dizkarian adierazitako esanen
-- --- . 42. Fernandoren oroimenez eta eritzien ondorioak.

~ ~

Hemendik aurrera HONDARRIBIAaldizkaria zure etxean dohainik jaso nahi baduzu,


bete ezazu harpidetza-txartel hau eta eraman Udaletxeko Euskara Zerbitzura.

HARPIDETZA TXARTELA

Izen-deiturak: .
Helbidea: .

_
l
Herria: ....................................................................................................................

Hondarribia · 2000ko ale berezia


U DALA REN ES.K.,ERTZA

A tsegin handiz, aurten, Hondarribiko


semea izan den Fernando Artola
duen omenaldia egitea erabaki duo
udalak bertako
11 Bordari IIri merezi

Erabaki zuzena zalantza izpirik gabe, zail gertatu ohi baita


tamaina honetako giza~semeak maiz ezagutzeko aukera izatea.

Fernando Artolaren dohainen artean, literatura, bertsogintza,


euskalzaletasuna lantzerako orduan zuen trebetasuna zein gaita~
suna aipagarriak dira. Dena den, ezin ahaz dezakegu euskarari eta
Hondarribiari zion maitasuna.

Lerro hauetatik Hondarribiko Udalak bereziki eta bihotzez


eskertu nahi die IIBordarillren senideei, Udalari egin dio ten
donazioa. Guretzat eta honenbestez Hondarribitarrentzat balio
handiko ond,-re hau datozen urteotan eraikiko den kulturetxe
berrian IIBordari Aretoall izenez bataiatuko den gelan ikusgai eta
aztergai edukitzeak zinez pozten gaitu.

Eskerrak eman nahi dizkiogu ere omenaldi hau aurrera erama~


ten lagundu diguten hainbat lagun euskalzaleri. Mila esker
denoi.

Hondarribiko Udala

2000ko
aleberezia.
Hondarribia
..
IER.NAINOQ A~rOlA

Bordar;
ernando Artola Sagarzazu, Bordari, pare bat la dena debekua zen garaian, Euskaltzaindiaren

F aldiz izan nuen, aurrez aurre, solaskide.


Denbora laburrez, ordea. Momentuan gizona
zertan ari zen jakiteko adina denboraz bakarrik.
eskutik eta babesean bertsolaritza gorena lantzeko eta,
besteak beste, euskarazko zerbait arnasteko bitarteko
bezala, T xapelketak antolatzeari ekin zitzaionean,
Bordari puntako izan zen. Behar zena egiteko prest:
Eta zertan ari zen, bada, Bordari? Batean, bere gaiak prestatzetik hasi eta epai-mahaikide izateraino.
olerki batzuk txukuntzen, eta bestean, euskarazko
klasea ematen. Entzun-ikuskizunezko entretenigarri nagusi
bihurtu zen bertsolaritza. Bertsoak berezkoak dituen
Asko dira hilda geroko goraipuei begi txarrez arauei eutsi behar zitzaien. Baina ikuskizunak erakar-
begiratzen dietenak. Hilda geroko salda beroa, garritasunik izan zezan, moldeak eta moduak zaindu
agian, gatzik gabeko eta sustantzi gutxiko itxurake- eta landu beharra zegoen. Lehia-modu berriak behar
ria izan daitekeelako. ziren. Eta Bordari izan zen Kartzelako lana bezala eza-
guna den ariketa asmatu zuena. Bai bakarka kantatu
Bote-Iasterrean lerro hauek idatzi beharrak arazi, eta bertsolari bakoitzaren abilidadeak eta sor-
horretara eragin diezakedan arren, estropezu hori men gaitasuna gehiago nabarmentzeko; eta baita
ekidin nahi nuke, inolaz ere. Horregatik, bera hil binaka, ofiziotarako zereginean kantatu arazi, eta
eta gerora, nire eskuetara iritxi izan diren doku- norberarenari eutsiz kantu-Iagunaren arrazoiketa
mentuetan aurkitu izan dudanaz baliatuz, Bordari gainditze alderako argudio ahalmenak saritzeko
bertsolaritzako zenbait ataletan aurrendari eta era- bitarteko bezala ere.
gile izan zela, esan dezaket.
Orain urte batzuk, ohiko bertso jaialdietan hain
Deskuidatzeko beldurrik gc#beesan dezaket erabilia izan zen prenda bidezko gai-jartzea, hogeita-
Bordari abertzale izan zela; baita hori arriskutsua ka urte lehenago esperimentatu zuen Bordarik.
zen garaietan ere. Nola gerra aurretik, hala gerra lrungo Amaia antzokian, esate baterako, 1965eko
ondorenean. Euskararen eta herriaren maitale apirilaren 4an.
sutsua izan zela.
Bordarik plazaratu zuen, oraingoan Tolosan,
Lagunartea asko maite zuen gizona zen. Entzun Jesus Lete Sarasola Ibai-ertz gai-jartzaile iaioak
besterik ez dago Xenpelarren mendeurreneko baz- asmatu zuen beste ariketa bitxi hura ere: Azken oin
kalondoan Patxi Mujikak Errenterian egindako bezala erabili beharreko hitzaren bitartez gaia adie-
grabazioa; edo eta Txirritaren omenaldiakoan raztearen formula; azken txapelketetan, ezin-beste-
Hernanin; edo eta Gizpuzkoako Bertsolarien txa- ko bihurtu den ariketa hori 1962ko San Jose bezpe-
pelketan Arrasaten jokatu zen kanporaketakoan. ran estrena tu zuen Tolosan Jon Azpillaga,
Kantatzea gustatzen zitzaion; kontakizunak eta Uztapide, Basarri eta Jose Lizaso bertsolariekin.
zelebrekeriak egitea. Bestalde, Bordari izan zen ozenki bertsolarien
Bizitzaren eskolan saiatua eta letren basoan ibil- profesionaltasuna aldarrikatzen aurrenetakoa.
Tolosako jaialdi horretan sarrera gisa egin zuen
tzen ikasia zenj autodidaktaren bidegintza etenga-
bean trebatua. hitzalditxoan garbi gelditzen da aldarrikapen hori.

Noraino iritxiko ote zen Bordariren bidegintza


Euskara biziak, egunerokoak, ez bakarrik iturri-
hura, baldin eta 1968an frankismoak ezarritako sal-
ko emarian, baita depositoko betean ere, daukan
buespen egoera zela eta, Guardia Civil-ak Garaiko
aberastasuna eragiten ahalegindu zen Bordari. Luze-
herria inguratu eta Bizkaiko Bertsolari
zabalean, ahozkotasuna izan zen bere alorra. Eta,
Txapelketako kanporaketa oztopa izan ez balu?
lehen nioen bezala, bertsolaritzan aurrendaria eta Ezin erantzun. Hor amaitu bait ziren urte batzueta-
eragile izan zen zenbait ataletan; nahiz eta, isileko

..
rako txapelketa-baimenak.
langintzan ohitua izaki, be re apaltasunak protago-
nismorik ez onartu. Nikolas Aldai

Hondarribia · 2000ko ale berezia

r
'ER"NANDO A~TOlA

Hura zen etorrera


handiko olerkarial

H
ura zen hura etorrera
handiko olerkaria!
Adimenez trebe, begiak
eme, bihotza arin, poemagintzan
bizkor. Hala zen Fernando
Artola, "Bordari" izengoitiarekin
Euskal Literaturara pasa dena.
Ondo ezagutzen nuen baita lagun
bezala maitatu ere. Gizon ona,
alaia eta abegi onekoa.
Urte haietan -orain direla
gutxienez berrogei- bagenuen lau
hondarribiarrok gure Ateneo
berezia, elkartzeko toki aproposa.
Zeintzuk ginen? Satarka, Bordari,
Rafael apaiza eta ni. Non?
Rafaelek zuen eta duen etxean,
Murru gainean sortutako gaztelu !
gisako bizilekuan. Santa Maria
atearen aldamenean, Larrun,
Jaizkibel eta Aiako Harriaren
urdin-ubel koloreak aztertzen
diren tokian.

Baina batzarra haien solaseta-


ra nator. Han, bai Satarkak eta
bai Bordarik, zeuden lan litera-
rioak irakurtzen zituzten, lan
berriak, noski, beste hiruren eri-
tziak jakin nahiaz. Lehenengoak
ginen hainbat aldiz, gero sarituak
izango ziren olerkiak ezagutzen.
Euskal gramatika gaietan Rafael
zen lauren artean jakintsuena,
eta Bordarik esa ten zuen bezala,
horratze-estua erabiltzen zuen.

Ederra zen batzar hartako


barrengo giroa; lasaitasunez eta
konfiantza osoz hornitua.
Kanpokoa ez ordea. Euskal kultu-
ra ez zen egunkarietan azaltzen; Ata/aia. Satarka. Rafae/ Arto/a. Xabier Aranburu eta Fernando biltzen ziren ateneo berezia.
euskaraz idatzitako liburuak noiz-

2000koaleberez;a' Hondarrlbia
~
.
I
I

1ER~ANDO. ARTOlA

Herri kiroletan adituenetako bat zen .

penka argitaratzen ziren eta euskal giroko berriak Oriek horrela direla
ohartzunik gabe gelditzen. Orduan lauron artean izkutuaren besoetan
berria emateak garrantzi handia lortzen zuen gure- hilko naiz itxaropen osoan,
tzat: Juan Mari Lekuonak olerki sari bat irabazi zeruan esnatzeko.
zuela, ltxaropena argitaletxe~ liburu berri bat Ta
imprimatzen ari zela, Orixe Ameriketatik etorri eta misterioa urtutzean
Tolosan bizi zela...
Jainkoa begiz-begi ikustean
Fernando zen lparraldeko kultur mugidari buruz (ez da izanen arritzekoa)
a zer nolako zortzikoa .
gehien zekiena. Maiz etortzen zen Gure Herria
aldizkaria eskuetan, zerbait denoi irakurri nahiaz. kantatuko dudan, orduan!
Berak ekartzen zizkigun Laffite, lratzeder, Peillen
eta Miranderi buruzko berriak. Eta denon solasez Nereak nere ondoan.
sortzen genuen kanpoan aurkitzen ez genuen giroa. *
Atalaiako ateneo gogoangarri hura!.
Leonardo Urteagak idatzitako liburua Guía sen-
* * * timental del Bidasoa Gipuzkoako Aurrezki Kutxak
argitaratzerakoan, nigana jo zuen Satarka eta
Gaixorik zegoenj oso gaizkij bizia zeharo mugatuta. Bordariren olerkiak, liburuan zetozenak, itzul
Bordari bisitatzera joan nintzen. Berak bazekien nitzan. Baita eztiki lana egin ere. Goraintzi liburu-
epe motxean hilko zela, baina horrek ez zion pake- tik zati bat Begonia ederra titulua daukana. Ez dut
rik kentzen. Heriotzari buruz lasai hitz egin zidan ahaztuko:
esanaz, ora in zetorrela garaia ikustekoaJainkoa eta
Oroitzen zera, Henriette,
bere emazte Henriette, eta bere gurasoekin elkar-
Nola zuk ain eztiki
tzekoa.
Zaintzen zenuen
Naiz jakin fededun gizona zela, harrituta gelditu Begoni landare ura?
nintzen. ldeia hori oso barruan zeramanj ondo
aztertua eta mamitua. ....

Zu zera Begoni ori


Bestela, begira. Berak idatzitako "Ene baitan"
liburuan, Itxaropena deritzan olerki batean ala dio: Xabier Aranburu

Hondarribia · 2000ko ale berezia

-
-.-,

FERNANDO. ARTOlA

Fernando Artola eta


Jose Luis Arbelaitz
dozeinen nortasuna orria/de batzuetara ekartzea nuen, jakinduriaren gosea, libruak zabortegitik eta

E lantegi zaila baldin bada, are zailagoa, gaitzagoa


da nortasun aberatseko gizaki batez aritzea. Eta
ez da dudarik Fernando Artola Bordariren nortasun
bildu egiten nituen eta horrela hasi ginen hizkatan:
hau oso interesantea da eta horrelakoak esaten.
Aberastu egiten nitzen ni abian.
eta izaera apartaz: berebizikoa da, txoil emankorra,
hainbat ikuspegitatik begiratu eta aztertzeko aproposa. ~ Tx.: Aberaste hori urteetan elkarrekin egindako ibi~
Hori dela eta, ugaritasun horretatik erraxa gertatzen laldietan ere handitu egingo zen, noski...
da, era berean, aukera bat egitea, a/dez aurretik jakinik
ez dela inolaz ere ahituko. - J. L.: Bai, Amorebietara elkarrekin joaten ginen
han egiten ziren Olerki Egunetara, Larreako
Horregatik jo dugu Jose Luis Arbelaitzengana, monastegira. Orduan taxis hartu eta han joaten
Fernandoren izaera ulertzeko eginahaletan begiratu ginen egun pasa. Femandok esaten zidan: Txistuajo
bat, eta ez apalena, berari dagokiolako: bistan da eta etorrinereitxera.Igande goizetan hasia bainitzen
harreman luze, sakon eta emankorrak bizipen eta argi~ txistua jotzen. Eta han zegoen intelektual giro
bide osointeresgarriak eskaintzen dizkigula. hura! Lemixi meza ederra izaten zen, eta gero giro
hura! Esaten zidan: Zuk ere zerbatt esan! Biño ni
HiZPidea ematea aski da horretaz konturatzeko:
lotsatu egiten nitzen. Zein biño zein aberatsagoa
Jose Luisen hitz egiteko modu ezin adjerazgarriagoak zen hizkatan. Hura zen gozamen haundi bato Eta
bere baitako bihotz~kolpearen ehuntala'ko indarra axa~
Donostian bertsolarien txapelketak egiten zirene-
leratzen du normalean. Pentsa, irakurle, nolakoa den
an, Donostira. Sagarzazurekin ere bai, hiruak elka-
hitza bere Fernandoz ari denean: entzulearen gozamen rrekin joan ketu gera.
handia ezdeusa gertatzen da hizlariak mires ten zuen
lagunaz hitz egitean hartzen duen atseginarekin a/9.era~ - Tx.: Berak mutikotan ikasitakoak ere bestela zabal-
tuta. Berea da hitza.
tzeko aukera izan zuen..

~ TXOMIN: Noiz ezagutu zenuen Fernando? - J. L.: Bizitua zuen eskola haundia, bizitua.
Noizkoa da zure harremana berarekin? Autodidakta, biño de cartera.

- JOSE LUIS: Nik Fernando, noski, uste gabean ~ Tx.: Zu bezalako batentzat...
ikusten nuen Bandarekin eta hasi ginenean, ez
dakit hamahiru-hamalau urtekin. Eta hondarrean - J. L.: Bere kutsu haundia dut nik. Orduan egin
ere ibiltzen ginenean kastilloak egiten Javier gabea nitzen oraindik, handik eta hemendik, eta
Sagarzazu eta biek, orduan txapelketak izaten ziren, Fernandoren hartu-emana, amistadea eta maitasu-
sari guziak guretzat eta Donostira joan ere bai na ondo etorri zitzaidan neri. Nere kuttuntasun hau
Espainia mailakoetara. Hori alde batetik, eta beste- dut Fernandorena. Hombre, nere gurasoakena ere
tik monagillo nitzela nolopatt ere Femandok begiz bai! Harek esaten zidan: Ze guraso santuak ttuzun
joa bezela zidan. Ni ez nitzen konturatzen. zuk! Alberto Lasak ere musikaren aldetik ere eman
Hamalau-hamabost urtekin ezagutu nuen nik hola, zidan. Nere etxetik ere bai etorrera. Biño
urrutitik eta. Biñon zuzenean-zuzenean hamabost- Fernandoren amistadeak ni jantzi egin nau gotti
hamasei urtekin berekin hasi nitzen hizkatan, igan- behetti. Ta hainbeste gauza ikasi dittut, biñon
de arratsaldeetan elkarrekin eta. Fernando Kerizpen gauza konkretuak: Mejor ser inteligente que listo.
ibilia zen, hura bota zutenean, hango bibliotekan Listoa egoten da a priori irabazteko, hobeto atetze-
gerra aurreko libruak baziren, eta nik orduan gosea ko, biñon inteligenteak askotan galdu egiten du

2000ko
alebere,ia. _
Hondarribia
iERNAf\JOO ARTOlA

hasieran, eta igual beti, zertik egiten du dena osorik


aukeratu, bere komenitasunaren gainetik jartzen
da. Horretik Fernandoren euskaltasuna aberatsa
izanik ere, giza-maila handiagoa zuen, eta
Jaungoikoaren kutsua hori da, gainera. Beste bat
ere aipatzen zidan: ¡Hay queaprendera tragaramar-
go y escupir dulce! Eta nik behin, beti ezin dela
pazientzia eduki eta erantzun egin nion: ¡La saliva
también se acaba!

- Tx.: Horrelako esaldien zale zen, ez da hala?

-J. L.: Bai, neretzako Fernando ez da behin ere hil-


tzen, harek erakutsitako gauzak asko direlako: Jose
Luis, ez duk aberatsa diro asko duena kontu batean.
Aberatsa duk hau eta egiten zuen bostehun pezeta-
koa erakutsi eta Goazen legatza jatera bar Rafaelera!
Orduan bihotz ona iza tea da aberatsa izatea.
Bostehun pezetakoa gastatzen duen hura da aberatsa,
ez han kontuan asko duen hura. Edo beste bat: Patata
bezela izan behar luke diruak, urte batekoa besteko
usteltzen delarik, aberaskeriaren pekatua kentzeko.
Hori da eskola bato Beste detalle bat: hemen
banuen Koldo Mitxelenaren liburu bat, gramatika-
ren ingurukoa, Fernandok egip zidan pasa eta bera
hil egin zen. Behin batean ikusten ari nitzela: Ui,
Fernandon itxeko librua da! Ez dakit Fernandorena
den edo Martin Ugalderena, biño uste dut letra
Fernandorena dela eta jartzen zuen elegantzia
haundiko gauz bat hasierako hosto huts horietan:
Zuk zer aginduaren zai.
Fernando eta Jose Luis Arbelaitz. A/amedan herri bazkari batean.
- Tx.: Asko eman zizula bistan da...
- J. L.: Gaztetatik euskaldun abertzalea zen
-
- J. L.: Behin batean esan nion: Fernando, ni zure-
kin beti zorretan. Esaten zidan: -Jose Luis, sorrak
Fernando eta diskurtsoak eta oratoria gustokoak
zituen. Bere bizikleta hartu eta han joaten zen
osPitalean izaten dittuk: sor Angela eta sor Antonia,
Lesakara eta mitinetara. Behin gertatu zitzaion
sorrak osPitalean. - Nik nola ordaindu behar dizut, hori
esan nahi dizut! Behin ere nere aldetik ez duzu deus rueda zulatu eta ezin etorririk zegoela, kotxe beltz
ematea nahi! Nik ordaindu nahi dizut eta ez duzu baz- bat agertu zela. Kotxearen peskanteari itxeki eta
-
kaltzera etorri nahi. Eta esaten zidan: Egin tzazu han etorri zen pultsoan bizikleta ekartzen duela
beste batekin nik zurekin egin duten hau. Eta nik egi- lruneraino. Ekarri zuenak: Mucho gusto en haberle
ten dut. Filosofia humana du gizon honek, hori du traído hasta aquí. Eta Fernandok: Para lo que quiera
besteak beste, hori gainetik gelditzen da, sinismen- usted en Fuenterrabía Fernando Artola, pregunte usted
dun gizona, biño beste hau da kristautasunaren por Fernando Artola. Eta kotxekoak: Yo, José
goxotasun hori. Eta ziur dagoela gainera, bate re Antonio Primo de Rivera.
dudarik ez duo
- Tx.: Fernando Elizarekin etengabeko harremanetan
- Tx.: GaztetanPrimo de Riverarekin izandako pasa- ageri zaigu bizi guztian zehar: sakristauaren seme,
dizo bat ere aipatu ketu didazu... monagillo mutikotan, gerraren eraginezIpar Euskal

Hondarribia · 2000ko ale berezia


FERNAND'G. AR.TGLA

Herriko Belokeko monasterioan, herrira bueltatu eta - Tx.: Bai, hainbeste ezagutu ez dugunok ez dugu
gero kanpantorrearen ardura, eliz juntako partaide. . . horren berri, ordean...

- J. L.: Barrukoia zen, sakona, sinismendun gizon - J. L.: Zuk kontu ate zazu:alkate bezelamarkatu
azkar bat, altzaidua bezela zen gizon hori, teologia- duen gizon bat da Francisco Sagarzazu y Sagarzazu.
ren aldetik altzaidua bezela. Gainera, nahiz eta Pues hori hainbat bezala, parroko modura D.
edozein goxatu, zatarkeria ikusten bazuen Elizako Carlos Pikasarri, nahiz eta ttikia izan. Biñon
gizon batean purrustaraka aurreko aldetik igual bazuen klasea, gustua. Fernando gerragatik joana
bota egiten zuen. Bi alderdi zituen. Literaturaren zela etorria zen, nonbait. Pakea etorri zenean kle-
aldetik eta euskararen aldetik kontuan edukita roa reorganizatu egin zuten eta konkordato berria
gizon honen balioak eta be re lanak, gizatasunaren etorri zenean, pues apaizak eta ondo jarri ziren,
filosofia ireki bat duo Neretzako kristautasuna ez da biñon Hermandad Sacerdotal Españolarekin. Eta
erlijio bat bezela sortu, da bizitzeko filosofia bat. apaiz asko, eta Don Carlos tartean, egin ziren hor
Orduan Fernandorekin duzu giza-relazioetan filoso- sartu. Hemengo bikarioa mintxo xamar egoten zen
fo ireki bat euskaldun tekniko bat baino gehiago. beti eta Don Carlos ordezko askotan agertzen da.

-T x.: Bazuen joera baztertuenganako. .. - Tx.: Eta Fernandok berarengana jo behar izan zuen
gerra ondoan Ipar Euskal Herritik itzultzean. ..
- J. L.: Proscritos bezela edo zeintzuk diren ezin iku-
siak haiekengana joaten zen lehendabiziko. Eta nik - J. L.: Fernandoren buelta zen. Orduan depurazio-
ikusi dut ijito-kume bat tren batean bere besoetan ko listak egiten ziren antolatu bikarioekin eta
hartzen. Eta uniformeduna etorri zen barkamena kontatuta, zertik jendea pixkan-pixkan bildu egi-
eskaka mutil zikin hura no la sartu zen gure kamaro- ten baitzen etxera, frontera pasa eta horrela. Eta
tean. Eta hango guardia hura bidali egin zuen, eta erabakitzen zuten zeintzuk bidali lan astunetara;
behintzat zigorra heldu zen. Eta no la Fernando atta
han eduki zuen bere haur bat bfzela. Eta hori beze-
la gauza asko. ezagutzen zuen Don Carlosek, hura baliatuz semeak
egin zuen umilki belauniko jarri eta eskatu bere
- T x.: Horrelako gertaera ugari, orduan... alde ontzat emateko paper hartan. Zertik Don
Carlosen eskuetan zagon Fernando momento bate-
- J. L.: Eta odol hotza. Gerra bukatu ta abian badire ano Fernandok ikusi zuen anbizioko gizona zela,
bi ahizpa monja Frantziatik heldu direnak eta muga biño bazekien bizkarra emana zuela abertzaletasu-
oso zorrotza zen, oso minbere zen gauza. Hok bazu- nari eta Espainiaren alde zorrotz jarri zela. Eta
ten papera biño selloren bat falta eta balio ez. Eta horretik nola elkarren berri baitzakiten, elkar erres-
hantxe mugan, ezin pasarik bi monjak. Fernandok petatu egiten ziren.
esaten du: -¿Ustedes tienen [é? - Sí, somosmonjas. -
Pues, a rezar. Bi monjak errezuan sala de espera - Tx.: Garai hartakoa da, bide batez, Guadalupen
hartan eta bera kanpora. Eta bere buruarekin: Nik Abadia eraikitzeko proiektua?
ze arraio egin behar dut orain? Aduanan egondua zen
gazterik paketeak egiten edo eta hango komisario - J. L.: Abadiaren kontu horrekin badakizu nola
Beloketik bueltan Fernandok nahi zituen
zahar bat urrutira ezagutu. ltxia zegoen leku batetik
han jarri omen zioten ixilka. Eta han erorri omen Lazkanoko benediktinoak Guadalupera ekarri, zer-
tik Beloken bi komunidadeko anaiak ziren eta nahi
zen. Monjak txoratuak.
zuten beste komunidade bat antolatu, hortik sortua
- Tx.: Eliz gizon askorekin izan zuen harremana: bezela, hemengo gerra bukatu eta abian, edo hamar
badut Pikasarriren aditzea... urtera edo. Fernandok zituen hango emozioak
oraindik berekin gainean, eta zor bezela nahi zuen,
- J. L.: D. Carlos Pikasarri bezelako gizon zorrotz eta ohore modura Guadalupeko Amaberjinaren
batek badu Fernandoren bizitzan zer ikustekorik. inguruan, giro aberatsagoa emateko. Gainera
Apaiz nazionalista izandu zen, nahiz eta hala ez idu- Gipukoako buru amaberjinarik ez zagon oraindik
ritu. eta Guadalupeko Amaberj ina zegon Aran-

2000ko
alebere,ia' _
Hondarribia
1I FERNANDO ARTOlA

sotana baten orla sartzen zelarik: To,


Don Carlos izandu duk aurreko aldetik
hemen! Obispoa oso hotza zegon eta
gure kontra jarri zen, nik banekien
zagola besteak emandako salda beroa~
rekin oraindik. Ta aber apaizarik gabe
agertzen al ginen parrokia batetik eto~
rrita, eta jakinaren gainean zegola
seglarrak ginela denak. Guk, berriz: ~

Hau irakurtzera heldu gera. ~ Pues, paper


horiek hemen utzi eta egongo gera elka'/Te~
kin beste egun batean. Esan genion: Ez, ~

paper hau da zure aU'/Teanirakurtzeko!


Eta ez zuen inolatan nahi, zapuzkeriz
Ezkerretik eskuinera, Bordari, Basurko, Basarri eta Satarka paseatzen.
eta oso gaizki handik aterazi egin zigun.
Fernandok hitz egiten du eta builan
tzazukoarekin batera. Orduan Don Carlos sartu zen esaten dio: ~ Usted es un obispo de muy poca categoría.
erdian ezetz, alkatea konforme zagon, obispado ~ ¿Quién es ése? Yo le informaré quién soy. Eta egiten
~

berria ere aukeratua zagon Donostian, biño ez zen dio eskutitz luze bat eta esaten dio, besteak beste,
aurrera atera. nola don Pedro Argaia, haren osaba, izandu zen
hemengo koajutore eta horrelako kontuak.
~ Tx.: Ez zen be ti goxoa izandu Pikasarri eta
Fernandoren arteko ha'/Temana. . . ~ Tx.: Eliz batzordean aritzen zela saiatzen zen apaizen
formakuntza komuan hartzen. ..
~J. L: Beste bat kontatuko dizut: ni hamasei~hama~
zazpi urtekin oroitzen naiz, Ferhandokin hitz egiten
- J. L.: Administrazio seglarrean aritu zen.
Konkordatoaren bidez obispadotik etortzen zen
ari nitzela Kale Nagusian Don Carlos egin zen pasa
diru pixar batez gain, parrokia bakoitzak erabaki
kasorik egin gabe guri, gu Eleiz aurreko parean. N ik
behar zuen apaizaki zenbat eman behar zen, kopuru
Fernandori esan nion: Ui, biño neri ezagutzen nau
bat, konplemento bat bizimodua izateko. Eta jun-
tal Oroitzen da ondo nere monagillotasunl1;kinta, gai~
tan ari zirela: Apaizaken jornala zenbat? Eta
~

nera lagumzen ibiliaezkeroztik eta gurtzen nau tal Eta


Fernandok: Aizak, apaizakbeharttik bi jornal. Hik
~

esan zidan: Ai, tontoa, tontoa!Nerekin hitz egitenari zenbat ttuk? Nik, bat, biñon nik familia badiet!
~ ~

yitzelako ez dik kasorik egiten!. Eta esan zion: Don Pues apaizak behar ttik bi jornal. ~ Ze esaten ari yaiz? ~
Carlos, Don Carlos, ede'/Tamartxa! Zahartu eta edu~
Bai, jornal bat hik bezelamundo hontako beharrak
kazioa galdu! Eta bestea han joan zen, gorri~gorri betetzeko.Eta bestebat, intelektualtasunarenaldetik
egina torrearen buelta hartzeko, zertik etxea han beresermoitan eta konfesionarioanbeharden bezela
zagon, bere baratza aurreko aldean zuela. egotekotan,al día, egunerokolibruak behardittuelako
berekin. Konturatzen da apaiz jator bat izatea zer
~ Tx.: Garaiko gotzaia ere ezagutzekoaukera izan den, zertik apaiza behar den bezalakoa bada, behar
zenuten. .. du izan bere garaian persona bateri erantzuna ema~
teko moduan. Biño erantzuna emateko moduan
~ J. L: lnazio Zabaleta etorri eta Don Carlosek ez
egotekotan, formatua behar du izan.
zuen bikariotasuna utzitzen eta giro raroa zen
hemen. Orduan seglarren komisio bat joan ginen ~ Tx.: Fernandok bere elizako lanetan badu beste
Argaiarengana gauza garbitzeko. Aurreko aldetik
alderdi bat ere: irakurgaiak euskaratu egiten zituen,
prestatu egin genuen, jakinaren gainean jarri no la baita kamuen hitzak egokitu ere...
komisio bat joango zen parrokiatik, biñon seglarrak
izango ginela, eta Fernando gurekin batean. Eta - J. L.: Garai bat izandu zen liturgia berriarekin beti
egun batean lana utzi eta joan ginen Argaiaren des~ testuak danak erdaraz, kastellanoz etortzen ziren,
patxora. Zai ginela, ate bat ixten ikusi nuen, baño kastellanoz, hemen esaten genuen bezela. Pues kas~

Hondarribia · 2000ko ale berezia


1 ER1\rAN D'O ARTO LA

.,

Bere herriko lagunekin abeste oso gustokoa zuen.

tellanoz bakarrik etortzen zifenean, igandero-igan- - Tx.: Liburuzale zen Fernando Artola. Bizi guztian
deroko ebanjelioak larunbat arratsaldeko traduzi- ageri da harreman hori liburuekin. Oraingoan bere
tua egon behar zuen. Fernando bere antiojuak jarri familiari esker posible izango ditugu irakurri
eta ra-ra-ra hantxe aritzen zen. Beste testu batzuek Fernandorenak ziren hainbat eta hainbat liburu, eta
ere euskaratu zituen. Orduan modan jarri zen Bach poz handia hartzeko modukoa delakoan nago. Hala
edo Nanini italiano aren musikarekin hitzak euska- ere, ez ditugu gerra aurrean zituenak irakurtzeko auke-
raz jartzea. Martin lturbek battu lan asko eginak, rarik izango.
biño Fernandok ere bai, biek ibiltzen ziren euskara-
tzen testu guztiak. Eta Fernandok bertako hitz asko - J. L.: Biblioteka hau baño lehen izandu zuen beste
erabiltzen ttu, eta bertakoentzat egina. bat, gerrarekin bukatu zena. Biblioteka on hura
egin zuen gorde Eleiza Nagusian. Ate nagusiak
- Tx.: Fernandok berak Ostiral Santukotz idatzitako badu mueble bat, bigarren atea egiten baita, koru
funtzio batek ere izan zuen 1970. urtean bere ospea. azpian, eta han battu bi hutsaldi: bere liburu guz-
tiak han sartu zituen Belokera joan behar zuelako.
- J. L.: Bai Ostiral Santuko goiz batean egin zen Eta norbait egin zen mingainetik joan eta liburu
Portuko elizan, gurutz-bidea, biño antzerki-Ian bat haiek denak erre edo egingo zituzten, biño libro bat
izango zen bezela, dena hitzez. Jendea negarrez edo beste retablo neogotikoaren atzeko aldean
atera zen elizatik, oso minbere izandu zen elizkizun gorde izandu ketu du eta neunik aurkitu ere bai,
hori, eta ederra. Nik holako gauzarik ez dut sumatu, Estornes Lasaren liburu bar. Aipatu nionean,
holako funtziorik ez dut inoiz ikusi. Horren dena-
berak: Bai, nik gordenuen hemendikihesijoan nitze-
ren ijitua izandu zen Fernando. Ohitura haundia nean, libro bat edo beste aldare nagusiko faltsoetan egin
duten kantuak, joan den gizalditik heldu direnak nuen gorde kanpotik ikusten ez diren hutsuneetan.
eta misio-garaikoak ere sartuak, eta Sinisten det, Liburuak aipatzen direnean oroitu behar da biblio-
hemengo kredoa, bertako hainbeste kutsua duena, teka hartaz.
ere sartua dago. Hementxe gordea dut testuaren
kopia bat. T xomin Sagarzazu

2000ko
aleberez;a. _
Hondarribia
- r
I

'E~NAtND(1 A~.rOlA

Bordari, bere anai Rafael-en


begi jakintsuetatik ikusita

Artola Sagarzazu familia: senide bat falta da.

D uela 88 urte jaio zen Rafael Artola, Bordari


zenaren anaietako bat. Hainbat izan ziren
Fernando ezagutu zuten pertsonak,
Hondarribikoak, inguruko herrietakoak, bertsolariak,
Noiz jaio zinen zu, Rafael?
Ni 1912an jaio nintzen, Fernando baino bi urte
geroago. Etxe berean jaio ginen, gaur egun Kale
Nagusiaren 10. zenbakiko lehen pisuan. Oenbora
idazleak, politikoak... baina oso gutxik, edo inork, ez batean han bizi izan ginen, eta gero bere aurrean
dauzka hainbeste gauza esateko berari buruz. dagoen Casadevanteren etxera joan ginen bizitzera.
2 urteko adin diferentziarekin, Rafael Artola bene- Gure arrebak han jaio ziren. Beste zenbait urtez
han bizi ondoren, gaur egun gauden "Atalaya"
tan da gizon argia. Etengabe esa ten du Fernando
. oso argi eta abilla zela, baina ez da erreza pentsatzea
bera baina argiagoa zenik, oso zaila baita. Bere
etxera mugitu ginen. Kale Nagusian beraz.

Fernandoren ia adin berekoa izateak zerikusirik


familiaren "Atalaya" etxean geratu ginen berare-
izan al zuen zuen laguntasunean?
kin, anaia Fernandori buruzko gertakari xelebreak
jakin asmoz, eta benetan txundituta atera gine ber- Beti oso ondo eraman izan ginen, beste anai
Melchor eta arrebekin bezala. Fernandok bazuen
tatik, duela 80 urteko gauzak gogoratzeko zeukan
erreztasuna ikusita. zerbait denekin ondo eramateko. lngenioa eta
malizia asko zuen gizona zen, baina bere gorputze-
Lan zaila da bilera hartan esandakoa paperera pasa- an kabitzen ez zen bihotza zeukan. Gu biok oso txi-
tzea, baina ahal den guztia egingo dugu, eta horre- kitatik aita lagundu beharra izaten genuen elizan.
tarako berak Hondarribiko euskaraz erabilitako Aita sakristaua zen, eta gu berarekin eramaten gin-
esamoldeak erabiliko ditugu, "hori baitzen gure tuen laguntzera, horrela pixkat lotuta egongo
Fernandok zuen hitzegiteko modua". ginen eta.

Hondarribia · 2000ko ale berezia

----
FERJ~AlNDb AR.TOlA

Orain dela 75,80 urte inguru ari gara hizketan, ez?


Bai. Kontutan hartu, orduan Alfonso XIII zela
Espainiako Erregea. Oraindik gogoratzen naiz gizon
haretaz, jende jatorra zen. Gure aitak amistadea
egin zuen berarekin. Zenbait eskaera egin zizkion,
horietako bat oso interesgarria. Attak eskatu zion
Hondarribiko jendeak zerbizio militarra orduan
hemen zegoen "Mac-Mahon" kañoneroan egitea.
Hark esan zion kartaz idaztea eskaera guztiak eta
attak hori egin zuen. Orduz geroztik, jende askok
., hemen egin zuen bere zerbitzua.

Beste behin adibidez, Alfonso XIlI-a etorri zen


Hondarrabira, zubi berria egin zenean inaugurazio-
ra. Imaginatu behar da elizkizunean no la zegoen
eliza: alfonbra eder batekin, jende pila batekin,
solemnitate osoarekin, Erregea attarengana hurbil-
du eta zera esan zion: "Recuerdos de parte de
mamá" (Maria Cristina). Kontuak atera zer nolako
aprezioa zion Erregeak gure aita zenari.

Kultur mailan asko esan da Fernandori buruz,


baina nolakoa zen bera gaztetan?
Oso mutil azkarra zen, bizia eta beti denei laguntze-
ko prest zegoena. Hala ere, rutil gazte zen momen- Nola ez. Fernando oso bihurria zen haurra zenean.
tu berean, beti zegoen prest bromak egiteko eta
bihurrikeriren bat ere. Edozein pasatzen bada orain Beste behin, oso ondo gogoratzen naiz Elizan gerta-
tu zena. Gure atta oso fina zen bere lanean, eta
Gernikako Arbola plazatik, ohartuko da lurrean
sakristaua zenean, Eliza bere etxea baina hobe zain-
lan?atutako platanondoen artean distantzia bat
dagoela. Horietako batek ez du ondokoaren distan- tzen zuen. Gu berarekin geundenean, beti zegoen
tzia gordetzen, Fernandok puskatu egin baitzuen gure gainean, guk ezer ez puskatzeko. Hauetako
gaztea zelarik. batean, Fernandok florero bat puskatu zuen. Atta
nahiko genio bizikoa zen, eta hurbil zeukan Elizako
Nahiko patosoa zen ibiltzen zebilenean. 8 urte banko bat altxatu eta gainera bota zion Fernandori.
zituenean, 1918an, biok joan ginen tranbia zaha- Oso gutxigatik ez zuen azpian harrapatu. Hori ger-
rrazegoen tobra, Alameda aurrean ha in zuzen. tatu ostean, hiru egunetan ez zion hitzik zuzendu
Orduan hasi ziren tranbia hau elektrifikatzeko bere semeari. Amak ematen zion Fernandori bazka-
lanak. Railen gainean ibiltzen ari ginelarik, lurrera ria, eta ixilean gainera.
erori zen Fernando eta ia bertan geratu zen. Burua
ireki zuen eta gero Mouriscot eta farmaziaren Banku batean lan egin zuen Fernandok, ezta?
I laguntzaz sendatu genuen bere zauria. Bai. 1. Mundu Gerra amaitu eta laister, "Banco
I

Beste behin ere ia galdu genuen. Bazen orduan Vasco" sortu zen hemen, "Goiz-Argi" etxearen
Oria-ko etxe ondoan (Bretxa) lorito txiki bat. Bi ondoan. Fernando garai hontan Irungo La Sallen
anaiak attari laguntzen ari ginen elizan zeuden ari zen bere ikasketak egiten anaia Melchor-ekin
t zaborrak gora eramaten (loreak, plastikoak...). batera. Etxean sakristauaren soldata bakarrik
Goruntz gindoazela, loritoa hitzegiten hasi zen eta genuenez, banku hontan sartu zen Fernando,
Fernando erantzuten. Hauetako batean 3 metroko kobratzaile bezala. Bankuak bankarrota egin zuen
altueratik erori eta kolpe ikaragarria hartu zuen. laister, eta eskolara bueltatu zen. ltzuleran kideak
askoz aurreratuagoak zeuden, baina Fernando oso
Bihurrikeri gehiago gogoratzen al dituzu? saiatua zen eta asko ikasten zuen. Gainera maixuek

2000ko __
alebere,ia. Hondarribia
--
r
FERNANDO AR.TOlA I

Bapatean auto bat pasa


zen eta baita gelditu ere.
T xirrinda atzekaldean jarri
eta lrunera ekarri zuten.

Jose Antonio Primo de


Rivera-k ekarri zuen bere
autoan. Oso bidaia ani-
matua izan omen zen, eta
horren erakusle bi da tu
esan daitezke. Orduz
geroztik, Fernandok urte-
ro bonboi kaxa bat bidal-
tzen zion opari moduan
eta Primo de Riverak gero
1931an Chocolates Elgorriagan lan egiten zuten lagunekin. bere etxera gutunak bida-
li izan zizkion. Horietako
batean, noizbait Frantzira
sinpatia handia zioten Fernandori, saiatua eta abi- igarotzeko baimen bat bidali zion. Hau, garai haie-
11aizateaz gain, euskalduna zelako. Han gehienak tan mirari bat zen, "salvoconducto" bat baitzen.
erdaldunak ziren.
Nor zen Pepe Mutua?
Elgorriagan ere aritu zen gure Fernando, ezta?
Hondarribiako gizon bat zen Pepe. Mutua zen eta
Kurtsoa bukatu eta Elgorriagan sartu zen. Han urte askotan Elizan ibiltzen zen Fernando laguntzen.
askotan egon zen, Gerra Zibila heldu zen arte. Han Gogoratzen naiz egun batean, Larunbata Santuan
ofizinako lana egiten zu,tn, oso estimatua zuten han Fernando, Pepe Mutua eta Bittoriano Agirre zeude-
ere. Goizeko zortzitan has ten zen lanean, baina la Elizako atean. Barrura sartu, eta han zeuden
egunero joaten zen goizeko bost t'erdietan Elizara Baptisterio ondoan Jaungoikoaren Guardatzailleen
kanpaiak jotzera, eta inoiz ezer esan gabe gainera. arropa k eta lantzak. Fernando eta pepe arropa
Lanetik etorrita, amari baratzeko lanetan lan astu-
hauek jantzi eta Eliza osoari buelta eman zioten,
nena kentzen zion. Horrelako mutila zen, langile musika abestuaz gainera. Bittorianok sekulako
porrokatua. Zer esanik ez politika mailan sartu farrak bota zituen.
zenean, edozerran laguntzen zuen, bere betiko
lanak eta beharrak inoiz, inoiz, utzi gabe. Urte batzuk geroago, Pepe gaxotu egin zen eta
Frantzia erdialdeko eroetxe batera eraman zuten.
Nola sartu zen politikaren munduan? Fernando bixita egitera joan zitzaion, eta zaintzaile-
Betidanik izan zen abertzalea. Euskara eta Euskal ek ez zioten utzi sartzen. Behin eta berriz eskatu
Herria oso maite zituen Fernandok, eta 1933. urte- ondoren, sartu egin zen, eta hura ikusi zuenen,
an, EAJ-k Tolosan izan zuen Batzarre bate tara bida- Pepe-k ez zuen ezagutu. Orduan hasi zen Fernando
li zuten, eta hortik aurrerako Batzarre guztietara Titibiliti eta Salbea kantatzen, eta orduan kontura-
bera joan zen. Egiten zuen gauza guztietan griña tu zen pepe. Emozionatu eta negarrez hasi zen gai-
handia jartzen zuen eta ona zen gainera. Mitin har- nera. Hurrengo egunean hil egin zen pepe, eta poz
tan ezagutu zuen Jose Antonio Agirre, eta bere bizi- handiarekin joan zen bizitza hontatik.
tzako egunik zoriontsuenetakoa bezala gogoratzen
zuen hura. Guardia Zibilarekin behin baina gehiago egin
zuen topo, ezta?
Egun batzuk geroago, bere lagun Juanito Elizazu Horrela da bai. Gerra garaian asko mugitzen zen
"Txerrimuturra" zenarekin joan zen EAJren mitin Fernando, propaganda banatzen, pintadak egiten...
batera Sunbillara bizikletan. Handik bueltan, gurpi- Gero Franco-ren garaian ere euskal usaina zeukan
la zulatu egin zitzaien eta Fernandok Juanitori esa~ edozer jarraitzen zenez, berari ere tokatu zitzaion.
zion aurrera jarraitzeko, bera konponduko zela Baina oso gauza polit batetaz gogoratu naiz orain.

,:;u~¡1 Hondarribia · 2000ko ale berezia


FERNANDO ARTOLA

Beti egon izan zen oso lotua EIizarekin.

Behin ixilka joan zen Fernando bere lagunekin zuen ez dakit zenbat denbora gainera. Azkenean ez
Larun aldera. Bueltakoan puardia Zibilak geratu zuten erregistratu eta libre utzi zuten. Oso ingenio-
eta dokumentazioa eskatu zieten denei. Fernandok soa zen, baina hala ere ez zitzaion pasadizo hau
berea erakutsi eta Guardiak ikusi zuen Artola gogoratzea gustatzen, oroitzapen txarrak ekartzen
Sagarzazu zela, eta Hondarribiko Sakristauaren zizkion.
semea zen edo ez galdetu zion. Honek baietz esan,
eta harek be rehala utzi zuen libr,e Fernando. Erlijio gizona ere bazen.
Dirudienez, guardia zibil hau "Erantzin" etxean Gure familian erlijioa beti egon da oso barruan.
egon zen zerbitzatzen, eta hemen zegoen bitartean Ana sakristaua zen, eta hura gaixo jartzen zenean
familiarteko bat hil zitzaion. Gure atta sakristaua Fernandok egiten zituen bere lanetako batzuk.
oso ondo portatu omen zen berarekin eta laguntza Anak bere azken urteak ohean igaro zituen, eta
guztiak eskaini zizkion, eta nahiz eta urte batzuk Fernando egunero joaten zen goizeko bost t'erdie-
igaro ziren, Guardia Zibilak oso ondo gogoratzen tan kanpaiak jotzera. Inoiz ere deus esan gabe, eta
zuen dena, eta Fernando pasatzen utzi zuen, dena debozio handiarekin gainera. Gauza guztietarako
barkatuz. Orain ez gara konturatzen, baina garai ateratzen zuen denbora.
haietan Frantziara joaten oso zaila zen, debekatua
zegoen. Mezetara joan zen batean gertatu zitzaionaz gogora-
tzen naiz. Bere lagun batekin joan zen
Beste behin ere, Donostira joan zen autobusez Guadalupera, oinez noski, eta han meza entzun
Fernando Guadalupeko Fuerteko plano batzuekin. ondoren Lezora joan ziren. Han ere me zara sartu
Ategorrietan zeudenean, Guardia Zibilak geratu ziren, baina ordurako meza hasita zegoen. Apaiza
eta banan-bana hasi ziren jendea ateratzen eta erre- hizketan ari zelarik, esaldi bat luzatu zien bi honda-
gistratzen. Fernandok bere txanda heldu zela ikusi- rribitarrei, esanez mezetara orduan etorri behar
ta, planoak bizkarrean gorde, kazadoraren azpian, dela. Meza amaituta, Fernando Apaizarengana
eta builaka hasi zen, urduri eta gaixo zegoenaren bueltatu zen esanaz aurretik Guadalupen egon zire-
itxura emanaz. Guardia Zibila pistolarekin apunta- la eta menditik etorri zirela Lezoraino. Apaizak
tzen ari zen jendea eta Fernandok teatroa jarraitu belarriak jaitsi behar izan zituen eta ixo!

2000koaJeberezia. Hondarribia
..
f E R N A tND't> A~. 10 lA

Politika mailan zein izan zen bere lana? Jesuita harri 16 era desberdinetara prestatu zizkion
Ez zen inoiz politikari bezala aritu, baizik eta patatak: gixatuak, tomatearekin, egosiak...
EAJren ordezkari bezala. Adibidez, hauteskundeak Jendea arrazoiean sartzeko edozer gauza egiteko gai
egiten zirenean, bera izaten zen EAJren arduradu- zen. Beste behin, Hendaian zegoela han joan zen
na, eta aktak sinatzen zituena. Hauteskundeei bere lagun Kandidorekin mendira egun pasa.
buruzko pasadizoak ere bazituen Fernandok. Diskutizen hasi ziren ia pitxiloreek zenbat petalo
zituzten, ea kopurua parea edo ezparea zen.
Gernikako Estatutuaren garaietan egon ziren hau-
Fernandok kopurua parea zirela zion eta besteak
teskunde batzuetan, Fernando kanpandorrera igo
ezetz. Diskutitzen ibili ondoren, gau hartan bertan
zen eta ordu erdi aurreratu zuen ordua, horrela
Fernando soro hartara bueltatu zen eta pitxilore
mahaiko presidentea eto.rri aurretik zenbait botu
bakoitzari petalo bat kendu zion, horrela berak
zeudelarik kaxan, eta denak euskal alderdiaren
arrazoi edukitzeko. Hurrengo egunean soro be rara
aldekoak, noski.
bueltatu ziren biak, eta Kandidok ikusi ahal izan
Beste behin, 1936ko hauteskundeetan Frente zuen denak pareak zirela eta arrazoia eman zion
Popular eta Gil Robles-en CEDA aurkeztu ziren. Fernandori.
Kapitalistek eskuindarrak lagundu zituzten eta EAJ
bakarrik aurkeztu zen, diputatu guztiak lortzeko Espia bezala ere hartu nahi izan zuten
Amerikarrek, ezta?
asmoarekin. 19ande goizean Viteri eskolara joan
zen Fernando, eta han ikusten ditu 5-6 gazte, pasai- Amerikanoak hemendik ibiltzen ziren orduan, eta
tik etorritakoak eta bakoitza pistola batekin behin Fernandok informe antzeko bat eman zion
eskuan. Hauek, baserrietatik etorriko ziren pertso- haietako bati. Buruzagiek pentsatu zuten gero oso
nak izutzea zuten helburu, hauek EAJrentzat boto gizon baliagarria izango zela espia lanetarako, jende
ziurrak baitziren. Denetatik bizi izan zuen asko ezagutzeaz gain inguru guztia menperatzen
Fernandok. zuelako, baina Fernandok ezetz esan zien.
I
Kazetari bezala zer nolako lanak egin zituen? Badago pasadizo bat ere irrati emisore eta estro~
Enteratu zen "El Diario Vasco"k euskal folkloreare- pada baten inguruan. Nola izan zen?
kin lotutako pertsona bat behar zuela. EAJren Amerikanoek irrati-emisore bat eman zioten ordu-
batzarrean eskatu zuten pertsona hura, eta denek ko nazionalistei. Denbora batean irrati hura Butroi
Bordari aukeratu zuten egokiena bezala. Hala ere, Pasealekuaren haseran dagoen Villa Margaritako
medio askotan idatzi zuen Fernando-k, etengabe lehen pisuan egon zen, balkoian. Oso garrantzitsua
idazten zuen. zen, horrela jakin bait zitekeen gerraren inguruko
guztia, Radio París entzuteko aukera zegoen eta.
Nola izenpetzen zituen bere lanak? Hala ere amerikanoei aparatoa itzuli behar zitzaiela
lzen bat baino gehiago erabili izan zuen. Ezagunena jakinarazi zieten nazionalistei, baina arazo handia
"Bordari" da, baina jende askok ezagutzen ez duen zen nola pasa irrati hura Frantziara, orduan kontrol
oso handiak baitzeuden, karabinero eta garita asko.
beste bat, "Fedea" ha in zuzen. FErnando DE Artola
esan nahi duo Denbora bat ongi pentsatzen eman ondoren,
Fernando eta Gabriel Lapitz aurreko urtean estro-
Nor zen Cándido Lizarazu?
padak antolatu zirela gogoratu ziren. Hori aprobe-
Fernandoren laguna zen. Momentu batean txatuz, beste estropada bat antolatzea erabaki
Candido Hendaiako "Urruti-Baitan" etxean zebi- zuten, horrela irratia traineruan edo jarraipeneko
len sukaldari. Jesuiten laguntzarako etxea zen eta untzi batean sar zezaketen. ltsas Komandantzian
hara joan zen Fernando denbora batean lanera. baimena eskatu ondoren, ezetza jaso zuten. Behin
Gauza askotan ona bazen, sukaldean ere oso ona eta berriz eskatu, azkenean baimena eman zitzaien.
zen. Lanean zebilen egun batean, Jesuita bat kexatu Fernandok eta Gabriel-ek antolatu zuten dena.
egin zen patata askotan jaten zela etxe hartan. Brazaletea besoan jarri eta den aren buruzagi plan-
Fernandori ez zitzaion komentario hura asko gusta- tak eginez, bi bidaietan eraman zuten irratia
tu eta bere betiko maliziarekin, hurrengo egunean Frantziara arazorik gabe.

Hondarribia · 2000ko ale berezia


fERJ'rJANOO ARTOLA

Kausaren alde edozer gauza egiten zuen, eta sekula- Beste behin ere etxean zegoela, bi arraultza egin
ko imaginazioa zeukan gainera. Estropadaren egun zituen jateko eta gose handia zeukala ikusita, gera-
hura oso gogoratua izan zen denbora askoan. tzen ziren beste 14 arraultzeak jan ziuen. Eta gehia-
t gorik ez zeudelako etxean, bestela...
Belloc~ek emandako urteei buruz oso ondo hitze~
Azkenik, gogoratzen naiz beste behin Hotel
giten zuen beti. Zer dela eta?
Jauregui-ra joan ginela familia bazkaltzera. Carmen
Gerra heldu zenean, jende askok bezala beste alde- Arbelaiz zerbitzaile zela gogoan daukat. Oenak ondo
ra joan behar izan zuen. Oenbora batez Candido jan genuenean, han etorri zen Carmen esanaz lau
Lizarazurekin Jesuiten etxe bateko sukaldean lane- oilasko petxuga sobran geratu zirela, eta bota egin
an aritu ondoren, 1937. urtean Belloc-era heldu beha zituela. Orduan Femandok ezetz esan, eta bata
zen. Oso oroitzapen onak zituen herri honi buruz, bestearen atzetik lauak jan zituen. Hortan ez zeukan
gauza asko ikasteaz gain, bere emaztea izango zena parekorik. Hori bai, etxean egunero bazkaldu ondo-
ezagutu baitzuen han. Gerra bukatuta itzuli zen ren, kafesnea eta sopak ez zizkion inork kentzen.
Hondarribira baina Henriette be re andrea zenbait
lrakurri ahal izan duzuten bezala gizon izugarria zen
urte beranduago etorri zen, eta Guadalupen ezkon-
du ziren. San Pedro kaleko farmazia baten gainean Fernando. Bere anaia Rafael ez da atzean geratzen
jarri ziren bizitzen, gaur egun 28. zenbakia dena. den horietakoa. Burua guztiz argi dauka 89 urtekin,
eta 1918ko datuak aurreko ostiralekoak balira bezala
Bukatzeko, jana aldetik saki ona zeukala badaki~ gogoratzen ditu. Eibar-en Apaiz bezala egindako
gu. Hor ere izango da zerbait kontatzeko. urteak oso ondo gogoratzen ditu, baita Alto de
Arretxen zeuden Mojen Kapellau ere. Orduan hara
Janari aldetik sekulako sakea zeukan. legeko esto-
lambretta batean joaten zen eta oso ondo gogora-
maka zeukan Fernandok. Gogoratzen naiz behin
tzen du nola bere soldata 500 pezetetakoa zen hilero.
Zumarragako Santa lucía-ko feriara joan ginela.
Bazkaltzera sartu ginen jatetxe batetara, eta han jan Fernando Anola "Bordari" bere anaiari buruzko
genuen. Amaitu genuenean, oraindik gose zela esan bitxikeriak jakiteko erreferente ezin hobea da, eta
zuen, eta beste jatetxe batera sartu zen, eta han berriz pozik gogoraru zituen biek bizitako garaiak. Behin
ere jan. Handik ateratzean beste bate tara sartu eta baina gehiagotan ezin emozioari eutsi, beti bihotze-
hirugarren aldiz bazkaldu zuen. lzugarria zen. an eramango du be re anai eta familia osoa.

2000ko
aleberezia.
Hondarribia
..
I

.,'.-

1ER..NANDG ARTOlA

Borda adina bordari

D enok gara, neurri batean, nonbaiteko maiz- diagoz irakurtzea aski, alabaina, konturatzeko hori
ter, hango edo hemengo bordako bordari. ez dela inondik inora horrela. Hona, esate batera-
Uste horretan nago ni behintzat. Gehiago ko: "Aurten ere Euskaltzaindiak urrezko eztaiak
ere esango nuke, gainera: borda bat baino gehiago- dirala-ta Oñatin antolatuko ditu batzar berezi
tan suertatzen zaigu, bizian zehar, bordari izatea. batzuek. Txit interesgarriak, oso aberatsak, bear-
Esan beharrik ez norberak hautatutako bordez ari bearrekoak" .
garela, bestelakorik ere izaten baita euskaldunok,
hurrunago joan gabe, ondo asko dakigunez. Esango nuke Fernando Artolari, bere belaunal-
diko hainbati bezala, "hatxearen arazoa" deiturikoa
Fernandok berak aipatzen digu bere bizian zehar kontrako eztarritik joan zitzaiola, besterik gabe, eta
zein bordatan aritu zen, "Bakoitzak Berea" bildu- ez euskara batua bera. Eta hatxearena ere dramati-
ma-liburuaren atarikoan bere bizitzaz egiten duen zatu gabe, zeren auzi hori ere Fernandok ha in berea
kontakizun ederrean. Beste borda batzuetan ere ari- zuen umore onez hartzen baitzuen: "Ez dezala ixur
tuko zen, noski, baina idazlanetan erakusten due- ura zar-zar, busti ez dediñ hura. Gero, gazteak ez
nari begiratuz gero, hauexek nabarmenduko nizkio- omen dituzte zaharrak maite! Hatxea ez al da, ba,
ke: Hondarribia, euskara, abertzaletasuna, fedea, zaharra ?"
bertsolaritza eta umore ona.

Hirugarren borda eta laugarrena:


Lehen borda: Hondarribia abertzaletasuna eta fedea
Ez zeukan, ez, saltzeko be re sorterria. Idazlan
Batera emango ditugu bi borda hauek, ze,
gehienetan saiatu zen Hondarribiko mintzairak
jaraian bere hitzetan argi azaltzen denez, JELtzalea
berezkoak dituen formak sartzen. Horretaz gain, baitzen osotara Fernando Artola:
aipatzekoak dira "Ondarribiko fol~loreko ezaugarri
batzuek" eta "Hondarribiko mintzairan bertako "Errepublikaren etorrerak ez ninduen atsekabe-
berri" hitzaldiak. Kontuan izatekoa da, gainera, tu, are gutxiago aserrerazi. Langille-aldekoa izandu-
Fernandori bizitzea suertatu zitzaion aldian, naiz beti. Alabaña, "abajo el clero" ta gisa ortako itz
azpieuskalkiek ez zutela gaur eguneko prestijiorik. gaiztoak min aundia ematen zidaten. Bearrik, nere
Jabetuta zegoen horretaz Artola. Hona nola dioen gurasoengandik eta eliza inguruan ikasitakoak ziren
berak lehen aipatutakoa aurkezpenean: nagusitu ene baitan. Bai, komunisten iritzi-agiriak,
"Naiko ausarta ere izan naiz beti-eta, euskeraz sozialistenak eta errepublikanoenak bein eta berriz
entzun arren ez ninduten asetu. Etorri ziran aber-
idatzitako lantxoak ARGIA'ra ta EL DIAra igor-
tzaleak itzaldi bat ematera (anartean abertzale-
tzen asi nintzan. "Guk eramaki dugu egia" idatzi nik
be in, eta Luzear'ek ("El Día'ko euskal orriaren idaz- izena entzun gabea neukan) ta bat-batean aiek
eraindako aziak lur ona idoro nere biotzean.
le-buru zenak) "Guk daramagu egia" "ipiñi"~etu
edo zuzendu bearrez. Ongi ala txarki? 1931an, EAJ alderdiko egin nintzen".

Abertzale izateak atsekaberik ere ekarri zion,


Bigarren borda: euskara noski, Fernandori. Hona, ordea, halakoak konta-
tzeko ere, nola baliatzen den ironia eta umore onaz:
Euskara batuaren aldeko izan al zen Bordari?
Euskara batuaren aurkako? Azaleko irakurketa bat "lrungo espetxetik, ukabillak ondo lotuak
eginez gero, aurkako izan zela ondorioztatzeko ten- (ezkondua ez nintzana esposatu egin ninduten)
tazioa izan dezakegu. Haren idatziak patxada han- Donostiako Gobernu-sotora".

Hondarribia · 2000ko ale berezia


fEERNANO't:) AR.TOlA

Fernando eta Mattín


/asaí hízketan
be/ardí batean.

Bosgarren borda: umore ona baitago garai ilunetan eta ez hain ilunetan bertso-
txapelketak amolatzen, bertsolari gazteak akuila-
Gainerako bordetan ere etengabe erabili izan tzen, bertsolaritzari buruzko hitzaldiak ematen...
bazuen ere, borda berezi batean sartu nahi izan dut Fernandok egindako lan itzela.
Fernandoren umore ona, bizitzari aurre egiteko
planteamendu, Fernandok jakinaren gainean auke- Biziki gomendatuko nioke bertsolaritzan abiatu
ratutako planteamendua izan zelakoan: "Umore nahi duen edonori Fernandok "Bakoitzak Berea"
ona, umore txarrakin trukatu gendun aspaldian, bilduma lanean Bertsolaritzaren inguruan izenburu-
zoritxarrez; eta aldi narratxak arazo gozarorik, legea pean bertsolari izateko ematen dituen aholkuak.
dan bezala, dakarkien edo ez, zalantzan jartzen naiz Era berean iruditzen zait gomendagarri aipatu ata-
askotan. Ondo dakit lurrean ez dala zerurik; emen laren jarraian datorren Nor nolako (zenbait bertso-
gauz guziak dute bere itzala, atze-aurrea, uda ta larien izen-erantsiak) iz~koa. Hona zeinen zehatz
negua. ]ayotzak eriotza zor du; parrak negarrak. Ta, eta egoki definitzen dituen hainbat bertsolari:
nik diot, zergatik ez negarrak parra? Basarri: burutsua. Uztapide: giartsua. Xalbador
(G. b.): goitiarra. Mattin: irritsua. Lasarte: irritsua.
Lazkao- T xiki: bizia. Agirre: zorrotza. Mitxelena:
Seigarren borda: olerkaritza eta ugaria... Eta horrela hirurogeitabat bertsolari.
bertsolaritza Aukera hau baliatu nahi nuke, Fernandoren bai-
menarekin, bere zerrendari hirurogeitabigarrena
Bordarik idatzitakoei begiratuz gero bertsolari eransteko: Bordad: zabala.
baino olerkariagoa izan zela esango genuke. Baina
arinkeria litzateke gauza horretan uztea, ze hortxe Mikel Garmendia

2000ko
ale
berezia.
Hondarri
.
FERNANDQ ARTOlA

UBordari",maestro
y entrañable amigo
a solicitud para participar en este opúsculo en memoria y homenaje a Fernando Artola "Bordad", me ha

L llenado de satisfacción, al darme ocasión de aportar públicamente mi granito de arena al reconoci-


miento popular a un hijo preclaro de la Ciudad, y al mismo tiempo, rememorar las vivencias, siempre
simpáticas, agradables e instructivas que mantuve con él, durante más de cuarenta años. Voy a tratar de ofre-
cer la imagen de un Fernando infantil, humorista, popular, poeta, amante de su familia, su pueblo y su Patria,
a través de los siguientes relatos, basados todos ellos en hechos de los que fui testigo.

Entre las familias Artola y Mendía (mi abuela Juana, viuda de Mendía) existió una excelente relación de
amistad, las visitas de una a otra eran frecuentes, yo me apuntaba cuantas veces podía subir al piso de Mayor
1, las charlas que las personas mayores no me interesaban especialmente, pero si los juegos que preparaba
Fernando para entretenerme. Niño de apenas cinco o seis años, me quedaba atónito cuando, en un alarde de
magia, introducía limpiamente por su boca un ovillo de hilo de color verde, y tras deglutirlo con tranquilidad,
se frotaba la garganta para facilitar el tracto, manoseaba el vientre para que la pieza siguiera su curso y final-
mente, introducía su mano por la parte trasera del pantalón, para extraer el ovillo que se había teñido de
color marrón.

Cuando "Goxoki" organizó la Cabalgata de Reyes, Fernando encarnó al rey Baltasar, sus grandes y blancos
lóbulos oculares resaltando en la tez tiznada de negro, encandilaban a la chiquillería que, primero se quedaba
1

, .!~t ,
t
J
Fernando, Ba/tasar erregearen papera betetzen.

Hondarribia · 2000ko ale berezia


FERNANDO ARTOLA

Bordari eta Xalbador, azken honen bordan.

absorta y luego corría para atrapar los caramelos que a mano rota les lanzaba. También vi, como miembro de
la comitiva, que algún anciano del Hospital, lagrimeaba al recibir el obsequio de sus manos y a mí me pareció
que los ojos de Baltasar, en aquél instante, brillaron un poco más.

Perico, mi padre, fue durante años representante de la trainera ondarribiarra en las regatas de la Concha,
lo que le impedía llevarme a ver un espectáculo que me apasionaba, hasta el punto de que me era imposible
conciliar el sueño la noche anterior. Fernando hizo las veces de padre y de su mano, aún con pantalón corto,
aprendí todos los prolegómenos de la fiesta, sorteo de balizas, estado de la mar, cruce de apuestas y... antes
de ocupar un buen puesto en las proximidades del Aquarium, hacer un nutritivo amaiketako. Luego a los gri-
tos de ánimo a los verdes, la recogida de la bandera, en más de una ocasión, y la comida en el "Urbía", donde
el bertsolari, improvisaba unas rimas para ensalzar la labor de los remeros, antes de regresar al pueblo, para ver
ondear el trofeo desde el balcón de la Casa ConsistoriaL

Todo lo que fuera para acrecentar la cultura del pueblo, contó con su entusiasta y desinteresada partici-
pación. La Sociedad Juvenil Oargui-Kerizpe, editó el periódico "Ondarribi", para tratar de temas locales,
desde el primer momento Javier Aramburu y yo, encargados de su periódica edición, contamos con su aseso-
ramiento y colaboración en una chispeante e incisiva sección que se tituló "Brisas del Norte" y firmó con el
seudónimo de "Ipar Haize".

2000ko
aleberezia.
Hondarribia
..
FERNANDO ARTOLA

Popularizó otras firmas, como FEDEA y Bordari, esta última quedó unida a sus crónicas en la prensa gipuz-
koana a la hora de tratar temas de deporte rural, bertsolaris... y le bautizó, para siempre, en el campo de las
composiciones poéticas. Fueron muchos los premios que recibió en distintos certámenes, cuyos jurados valo-
raron el sentido, la profundidad y la rima del escritor. Bordari cuidaba muy bien sus trabajos y también su pre-
sentación. Cuando se trataba de un concurso importante, me leía el poema, hacía hincapié en los papeles más
importantes y me pedía que se los ilustrara con unos dibujos. Quien suscribe, a la sazón estudiante de arqui-
tectura, aceptaba complacido el encargo que, además de valorar mis incipientes virtudes con lápiz y pinceles,
me proporcionaba unos durillos para mis gastos, porque su mano fue siempre generosa.

El sentido del humor lo llevaba siempre a flor de piel, decía que nuestra patrona "Ama Guadalupekoa",
permitía a los hondarribiarras, coger una "txirrista" el día de la Virgen, quizá por ello, para evitar que sus
"xiraldoak" fueran evidentes al descender de "Saindua" desfiló de hachero mezclado en el escuadrón. Tan sólo
fue una vez de cabo, al no presentarse el titular "Margallo", por encontrarse indispuesto. Es posible que la
memoria me falle, pero creo que sólo desfiló encabezando a la tropa, por la mañana.

Los cambios políticos acaecidos en los años setenta facilitaron las salidas a Iparralde, porción de
Euskalherria, con gentes de idéntico idioma, costumbres, folklore y sentimientos que los habitantes de
Egoalde. Tan próximos físicamente y tan desconocidos para los que nacimos a partir de la década de los trein-
ta. La circunstancia fue aprovechada por Bordari para inculcarme un afán por conocer Laburdi, Benabarre y
Zuberoa, territorios que durante meses, recorrimos como maestro y alumno que dedicaban un día a la semana,
los viernes, a su peripatética lección.

Así conocí y tuve la ocasión de dar a conocer a los lectores de "La Voz de España", las iglesias trinitarias y
románicas, los castillos y casas nobles, el principado soberano de Bidache, el museo y los jardines de Arnaga,
las estelas discoidales de los cementerios, vi trabajar a los artesanos fabricantes de "txisteras", "makhilas",
"zinzarris", de cerámil~a y lencería, y su presencia me abrió las puertas de la abadía de Belloc, donde el estuvo
acogido en tiempos de guerra, y pude departir con el pícaro Mattin el día de su aniversario de boda, sentarme
junto a la mesa de nogal sobre la que Etxahun Bordazarre, vertía sobre blancas cuartillas las coplas que duran-
te el día el entorno de su vida pastoril le había inspirado o subir a la etxola de "Xalbador", de la que el bardo,
ya difunto, había cantado:

" . . . gure arbasoak landatu leizar batzuen erdian


iparretik hotzik datorken aixearen gordabian,
etxetik urrun, han dago gure artzain etxola mendian.
Ate apal batetarik da zutarako sarrera,
Leio bakarra begira daukazula sorkaldera
Pausu erdian joan daikeje ganbaratik sukaldera,
Haleres etzintuzket utziko jauregi baten aldera".

A conocer mi tierra y sus hombres, sus pacíficas costumbres, a admirar las flores silvestres, las puestas de
sol, a charlar pausadamente en una agradable sobremesa oyendo crepitar los viejos troncos en la chimeneta, a
todo eso y mucho más me indujo un euskaldun, un hondarribitarra que cantó y amó a su tierra como saben
hacerlo los hombres de bien y de paz.

Qu.~enaje a su memoria, perdure y que nuevas generaciones de hondarribiarras, vean en

Ferna~~f~t§~~ordari" un ejemplo a seguir.

..
\.. ,;~ .,... J. ...

J;:~:~'~' Juan Jose Lapitz


:'f"

Hondarribia · 2000ko ale berezia


FERNANDO
ARTOLA

"Bordari"
E RA IK U S IK E T A

B izitza oso bat. sei paneletan laburtzea beti gertatzen da zaila, eta
Bordarirena bada, orduan ia ezinezkoa, hain betea izan baita eta gainera
ñabardurez betea.

Bere jardunbidearen ardatza tradizio eta amalurrarenganako maitasuna izan


zirela esan genezake.

Bere aita Parrokiako sakristaua zelarik, handik oso gertu jaio zen etaia norma-
la iruditzen zaigu aingerutxoz jantzita ikustea 4 edo 5 urte zituela, bere bizitza
osoan berarekin izan zuen begirada garbi eta zuzena erakutsiz.
Begirada hori bera nabari daiteke, prozesio batean gurutzea eramaten duene-
an, familikoen tradizioari jarraituz, nahiz eta seguru asko interesgarriagoak
di ren beste gauzetan pentsatu.
Hondarribia izan zen bere maite-suetako bat eta berari eskaini zizkion margo-
ak, olerkiak, baita bere euskarari buruzko saiakera txikia ere.
Mota guztietako kultur-ekintzetan parte hartzeaz gain, hona hemen berak bul-
tzatu eta sustatu zituen batzuk: abesbatzetan kantatu zuen -baita Luis
Marianorekin lfatera ere-, "artxero" izan zen, birritan kabo ere bai..., Haltasar
errege atera zen, Goxoki elkarteko bazkide sortzaileetako bat izan zen;
Olentzerok eta IIJaiotza Bizidunak" antolatu zituen baita antzerkiak idatzi eta
antzeztu ere...

Bereak dira IIArrauna Bizkarrian" bertsoak, edota Olaxta-ko olerkiak gero


Txomin semeak lehen diskoan kantatukozituenak.

Bere belaunaldiko hainbat.eta hainbat bezala, guduak sakonki markatu zuen


Bordari. EAJko militante gogotsua, Frantzian errefuxiatu behar izan zuen
Belloc-eko Beneditarren Abatetxean.

Aliatuen alde klandestinitatean lan egin zuen, garaile aterako zirela pentsatuz
eta Francoren erregimenaren erorketaren esperantzaz. Anekdota ugari daude
garai haietaz, haietako bat Bidasoan antolatu zuen regata bat izan zen: harekin
batera sortu zen zarata eta buila aprobetxatuz uhin motzeko transmisorea beste
aldera pasatuzuen.
Errepublika garaian Agirre Lehendakariaren zorionak jaso bazituen egin zuen
lanagatik, gudua bukatu ondoren, Lehendakaria berak agindu zion haren man-
datariei harrera eman ziezaien eta euskal kultur berreraikuntzaren alde lan egi-
ten haszedin.

Eta horrela hasi zen prentsan lan egiten, herriko kirolak eta tradizioak susta-
tzen, gerra ondoko euskarazko lehenengo hitzak inprimatzera iritsi arte.

I
...

E R f<- u s I( E T A

Basarrirekin batera, herri-kiroletako proba k eta ekintzak bultzatu zituen. Arriya,


Keixeta, Luxia, Mindegia etabarren garaia zen.

Keixeta zen Bordarirentzat izan den aizkolaririk onena, eta honako pasadizoa
kontatzen zuen Bordarik. Behin galdetu omen zion ea nola trebatzen zen aiz-
kora-apustua prestatzeko eta aizkolariak, orduko zahartua zegoelarik, honela
erantzun omen zion: "atseden hartu, proba aurreko bi egunetan lanik egin ez".

Bertsolaritzari ere bultzada berria eman zion honen alde lan garrantzitsua egi-
naz. Bera izan zen "Gartzela" modalitatea asmatu zuena. Uztapidek Basarri
garaitu zuen final. ospetsuan, epaimahaikoa izan zen Bordari;final honek ber-
tsolaritzari aire berri bat eman zion baita euskarari ere, komunikabideetara
bueltatu baitzen.

Margolari ere izan zen, berak zioenez, ez oso ona. Hondarribiko etxe ugaritan
Bordariren hainbat eta hainbat koadro aurki daitezke. Erbestetik etorriberrian
maindire puska batean margotu zuen lehenengo koadroa ikus daiteke erakus-
ketan, baita bigarren saria irabazi zuen beste bat ere.

Idazle eta Euskaltzaindiko laguntzaile izateak aukera eman zion euskarako


figura garrantzits~enak ezagutzeko. Hona horietako batzuk: Koldo Mitxelena,
Gabriel Aresti, Pierre Laffitte, Etxahunlruri, Xalbador, Iratzeder, Bitoriano
Gandiaga, Antonio Zavala...

Idazle bezala, sari eta aipamen ugari jaso zituen: adibidez Resurrección María
de Azkuerena eta Ondarrabi-Uriko IIEleberri-labur Saria". Baina Goraintzi izan
zen maila liriko sakonena lortu zuen poema bilduma; liburu hau bere emazte
Henriette hil ondoren idatzi zuen. Olerkien artean "Begoni Ederra" dago eta
Aita Onaindiak bere Antología de las 100 meiores poesías de amor de la len-
gua vasca liburuan sartu zuen.

Olerki honek aipatzen duen begonia ugalduz doa eta erakusketa honetan ezin
zen falta; nahi:z:eta apala izan, bihotza besterik ez zen gizon baten nortasuna
ezagutzen lagunduko digu.

Bere kulturari, bere hizkuntzari, bere herriari, bere lagunei, bere familiari, bere
Jainkoari, osoa emana izan den bihotza.

- -. --
- - -- - --
I
t - -- - - - - - - ---
FERNANDO ARTOLA

Osaba Fernando
(Lan hau dago egina lauron artean:
Fernando Artola "Bordari"k bidea emanó
-. Bitoriano eta Marijose Agirrek zizak,
honddoak eta gibelurdinak harrapatu; eta nik
Garbitu, atondu eta prestatu. On egin daizuela!
"Alizikan, perratxiko gaxki ezagutuak janttula, bai,
ta bigar zortzittan intierrua").

,, ordari" bat zen eta "osaba Fer-

B nando" bestea. Bordarirenak


Euskal Herriak jakingo di tu
aztertzaile aditu begiluxe jakintsuengandik,
jakina; baina osaba Fernandorenak familiak
beste inork dakizkien eta, haren eguneroko
ibiliak, pikardiak eta zukulusaltsak galduko
ez badira, etxekoengana jo beharra zegoen.

"Jolasean, aisialdian ezagutzen da ondo-


en inor" esaten zigun aspaldiío maisu zuhur
batek. "Beren egintzetatik antzemango die-
zue" esan zuen Jesusek; esanez bezala, ida-
tziak- eta ez baina, "eginak" ematen duela
pertsonaren kategoria. Beraz, bada, astele-
henetik larunbatera bitarte bere lanetan
bakean utziko dugu Bordari ikertu-eta-ida-
tzi; eta guk laurok oraingoan jaietako gizon
arrunt, xume, jostalari, axaxantia (osaba
Fernando, kapelua alabanda emana) begi-
ratuko dugu eta hizpidean jarriko. Gizonik
handiena ere ez baita bere lan potolo ospe-
tsuetan osorik agertzen (eskaparateko ispi-
luaren barrenekoa litzateke hori); jaieroko
ibili apalean ematen du-eta bere neurri era-
batekoa (ispiluaren aurrean hezur-mamiz
dagoenarena, alegia). "Hitzeakiak ttuk hari-
yek hik esateka".

* * *
"Zuhaitz onak ezin du fruitu txarrik
eman" eta horixe gertatzen bide zitzaion
Fernando Artolari ere bere sei ume-kozko-
rrekin (Lupe-Itziar-Txomin, seme-alabak;
Luis Mari-Mari Jose-Xabier, ilobak) urterik Bere emaztearekin, Sebillan.

2000ko ale berezia. Hondarribia


I
¡
FERNANDO ARTOLA

~
San Martzial, egun batez:
Mari Jose , Xabier
eta Luis Ma Agirre,
eta Itziar, Guadalupe
eta Txomin Artolarekin.

urte lrungo San Martzialetara zihoanero, guztiak Urdanibia plazan. Oenak baltz egin ondoren, egun
ere dena emanak. Gotti-behetti, atzera-aurrera, eder halakoari akabera on emateko, afaltzera joan-
konten eramango zituen eta goxo, kontuko sei tti- go ziren nora-hara. Behin hola, joan dira afaltzera
kiak laxitua honi medallatxua hari oparituz, ijito eta eskatu dute txuleta kozkor bana. Ilobetako bati
mokoberdiarekin blaga xelebrean arituz, denak enda- ez diote ba, atera osaba Fernandori berari baino
nan jarri eta tiobibotara gonbidatuz: "goazemi- txuleta handiagoa...! Hura begien luzea! Garaitsu
zia!"... Umiakena jakina 4a, dena eskatu beharra: hartantxe beste nonbait Nikolas "Orixe" jaunak
"Zuek den a aba nebri dizia!". Eta kuete txinoak "yo no soy hombre, soy hambre" esaten bazuen,
edota su artifizialtxoak (txinpunak eta luminayuak) gure Fernando Artola ere ez zen, horratik, makala
nondik edo handik eskuratuko zituen, gero jate lan horretan eta... "Horrek hixur asko ttu!"
Hondarribira orduko, Atalaiatik airera fiiim- esanda, aldatu dio platera, "Oaiñ ari'ri nabaduk...!"
fuuum...! umeen pozerako ke-txinpartak pizteko. bere kolkorako ariki.

Eguerdi aldera, bazkalondoren edo... inoizka Osaba Fernando beti umore oneko! Ateraldiak
xurrut bat egin nahi zuenean, sei umeak ezin ba ere xelebreak ohi zituen maixko: "Pertsonen puzke-
taberna zulora sartu, eta beti, Kalaro!, asmatuko rrak hiru klasetakoak ttun eta eitten diten: edo
zuen osaba bixkorrak sistema erosoren bat txoritxo- Pariiixxx...!, edo Madrrriii...! edo
ak uxatzeko, albotik kentzeko, txikana egiteko, Tarrrragooona...!" .
mandatu politen bat, bederen, aldiro izango zuen
presto Beso lasaia behar, izan ere, gaztiakin.
* *
T xol eskuzabala zen osaba Fernando hala ume- Udan mendira joango ziren, Montserratera,
kozkorrekin nola ijitoekin, nola... denekin ere! igandez. Hantxe jolas egin, txotxak bildu, egurrak
Bazuen halako xarma zera bat berarekin, atsegina pilatu, sua piztu, paella gertatu... Paella, gañikera, ez
baitzuen izarniatzen nonahi zebilela. Jendetasuna nolanahikoa; etxean ez bezalakoa, ondo-ondo hor-
zuen franko handia. "Zenbat borda, hainbat borda- nitua, aberatsa alajainkoa! Haren irrikitan ibiliko
ri" ikasi omen zion txiki-txikitatik bere amari, ta ziren, noiz jaten hasiko, sei neska-mutikoak. Hura

-
hortatixe harturik izango zuen, agidanez, gerora jaki gozoa...! Inoiz, ordea, sua biziegia izaki eta,
goitizena: Bordari". bazekien lapiko ipurdiak erretzen ere, eta halakoe-
tan... zer egingo da, ba!? Ez zen, ez, nolanahi ere,
Halamoduz, behintzat, ibiliko ziren lrungo jai askorik sobratuko, demontre! "Axula, berdia,
nagusietan bazterrik bazter, harik eta arratsalde moria... putza koloria!" Haiek farrak guriak!,
erdirako gurasoak eta bilduko zitzaizkien arte Marijoseren esanean.

Hondarribia · 2000ko ale berezia


FERNANDO, ARTOlA

Urbil eta Nora Mola


eta Aida Lekuona
bilobekin San Maros-eko
gurutzean.

Oraintxe bazkalduko zuten eta..., osaba zer egiteko...?, eta olerkiaren gainean serioski luzaz
Fernandok lo kuluxka egin behar derrigorrean. jarduteko, argurian aritzeko: batenak irakurri, bes-
Uste duzu geratuko zela hura, bapo janda gero, etza- tearenak orraztu; harako harenari kritikak eta iruz-
naldi lasai bat gabe? Zaude horretan...! Asmatuko kinak egin... Beraz, gauzak honela, Hondarribian
zituen direnak eta ez direnak (sorpresak sobre itxie- garai hartan bazen egun ez dena: "kafe literarioa",
tan banatu, egiteko atsegingarriak bideratu, jolas to!, non eta Hondarribian! ("Gure ttiki denboretan
berriak asmatu... "zertako luzatu~ndana?", baina ez Onyarbi deitzen zigutenian, burla bezela artzenu-
zen munduan trabarik, eta are guttiago herriko gun. Oaiñ, estroparetan bandera irabaztean, Aupa
Montserraten, hari loa galeraziko zionik; ez, horra- Onyarbi!, diote irundar anayak biotzetik. Ta, gu
tik! Behin, halakoxeko kuluxkaren ondoren, jaiki konten ainbestez. Nere belarriyak emango zarreki
eta ikusi du ilobetako bat ari dela xomorro bati Ondarrabiya entzun izan niyen beti").
hegalak eten eta su tara jaurtitzen. "Zer ari
Bretxan, berriz, Agirretarrenean, Gabonetan-
zazte...!?" haserre antzean, baina hala ere, bromai-
eta hamabost lagunetik gotti bildu ohi ziren, etxe-
dean. Atera patrikatik txiskeroa eta hasi zaio ume-
koak denak, aldian aldiko ospakizunen karietara.
ari ipurdi azpiak garrez tentatzen, dalefuegoka.
Tarteko zen aldiro, jakina, izeba Henriette, osaba
Jolasean ere sarri baita zerbait handirik ikasten.
Fernandoren emaztea, Belloketik hurbil dagoen
Bidasoa inguru guztian inor sentibera bazen, gure
osaba Fernando. Labastide herrian jaioa eta, sei umetxoen harri-
durarako, zigarroak erretzen zituena, artean orain-
19andetan gehienetan hiru seme-alabak eta hiru dikan Hondarribiko ezein emaztekik egiten ez
ilobak attonarenean, kale nagusian, bilduko ziren. zuena, noski. Koadrila bikaina, beraz, mahaiaren
Hura zuten senditar guztiek elkargune maizkoena, j iran "mokaru goxoak yaten". Bizi direnak handik
attona gizagajoa, osaba Fernandoren atta, ohean denek dute oso gogoan nola kantari hasten ziren
ezindua baitzegoen aspaldidanik. Hantxe, ha in osaba biak, Fernando eta Rafael, jo-ta-suan, nor
xuxen ere, attonarenean (umeek nahi baina maiza- baino nor, bertso zaharrean nahiz berrian. Kantu
gotan, damurik, arranea!) bihurtzen zen osaba eta kanta "berrizkotik mixi!", horrenbesterainoxe
Fernando "Bordari". Izanez ere, askotan baltz egin gainera, umeak batzuetan, buruz gain eginda, ohe-
eta alkar hartzen baitzuten Fernandok berak, rako erretiroa hartu behar izaten baitzuten "a cou-
Satarkak eta osaba Rafaelek, Fernandoren anai cher", ametsezko jolasetara.
apaizak, oraindik ere bizi denak (batzuetan baita
Jabier Aranburuk ere). Elkar hartzen zuten, alegia,
* * *

2000ko ale berezia · 120 zkia · Hondarribia


'ERl\1AND'Cl A~rOlA

Bapateko bertso lanean trebe zen,


beraz, inondik ere, Fernando Artola
(gaur egun bertsolariek sarrixko egin
behar izaten duten "kartzelako
gaia"ren asmatzailea omen dena,
bidenabar esateko)j nahiz eta "lana
erraxagua den billatzen jornala
biñon". Bazekien baita ere Pasaia
aldetik, Jauregitarren untzitik, arrain
fresko ederra itxera ekartzen,
"Pasaian bestaldian kaka usaia!"
esaka beti. Bazekien toki hartatixe
sarriagotan bakallau gazitua ekartzen
erej ama txol konten halakoetanj
umeak, ordea, marmarrean, bakalla-
bik nahi ezta. Bazekien koadroak pin-
tatzen ere. Eta attonaren atta
Tolosatiko liberal porrokatua izaki,
eta "progresista oyetakuak giñen"
zeharo sinistuta..., bazekien irudien
muntaia xelebre askoak egiten ere:
Sarako etxe bati Tolosako Uzturre
margotu zion, esate baterako, atzeko
aldean: "a zer nolako Hura koadro bat
itteko!". Bazekien antzeslanean.
Bazekien Hondarribiko kanpantorre-
ko kanpanak jotzen. Bazekien...

Baina, baina... ("galdeyera bat iñ


bar dut nere baittan"), zer ari naiz ni
hemen Hondarribiko gizon handi on
ospetsu honi buruz blaga luzean nire
mintzaira arrotzean, harenaren bezala-
koxe hizketa molde dotorean istoriook
kontatu besterik ez eta...? Oraintxe
sortu zait euskararen aiuaj ez da beran-
du "hizketa pallakatzeko...".

Nagon isilik, beraz, eta datorrela


hemendik aurrera, kontu kontari abil,
Bitoriano Agirre (solasgai dugun
Bordariren koinadua ha in zuzenj tar-
teka-marteka Fernando zenaren arre-
ba Karmenek lagunduta), nire lana-
ren aringarri eta, irakurle, zure
entretenigarri. Utikan literaturak!
Betor hiztun naturala! "Berari grazi-
yaz" badu nire honek segida jatorra:
"Bitorianoren (eta Karmenen) esta-
Fernando artxeroz jantzia, oraindik tranbia San Pedro kaletik pasatzen zenean. rratian sartuko gara..."

Hondarribia · 120. zkia · 2000ko ale berezia

w.
FERNANDO ARTOlA

KONEJUARENA
Hendayan zuten]esuitak itxia. Ge1Tadenboran bestalderajoantzen Fernando eta egon ketu zen itxe home,
tan. Behin koneju bat hil bihar, han izan bihar zittuzten bertan baratzian ta. Hartu konejua ta..., nola hil
jakiñ ez!

, Miñon etzion, ba, amonari ikuxi...? Amonak ere bazittuen konejuak eta. Etzuen ikuxi nola hiltzen
zen?

, Nola ikuxi bihardu?Behinollaskobat hiltzenhasiitxianetamintxuriyaintageldittuzen,ta!


Hartu konejua ta, zerbatt in bihar ta, eztakit ze intzion, fiyakuren bat ero, pikaran bat ero... Pena ematen,
ba! Azkenian behintzat, ondoko kamizero bateri emanda, "meserez" eskatuta, konpondu bihar izan zuten
aUZlya.

PASTELAK
Beste askotan bezela, orduan ere Kerizpen teatrua. Fernando zen base1Titar bat, base1Tita1Tezjantziya ta
hola. Hotelera joan ta bialdu ziotela eztakit ze bizitzatako koarto batera.

, Zer. . .? Ni horrara? H01Ten gotti? Ze uste dute, katua naizela ni hor ibiltzeko, ero zer?

Ta orduan ze intzuen harek? Hotela hasi zen koarto billaka. Atera zen ezenariyora ta:

, Hau duk pollita! Eztuk ifforrena, ta hau duk pollita. .. "Numero treze" gañikera. Bertan geldituko nak.

Txaketa zahar bat kenduko zuen,ta, zera,ta... Ezenariyua zegoen koartoa bezalajarriya, oiyik gane, biñon
koarto bat bezala. Orduan zer gertatu zen? Ba, koarto hartako jabia zen aberats bat eta eskatua zuen traje
berriya, eskatua zuen beste eztakit zer, eskatua zuen pastelak.

Eta osaba Fernando, baserrita1Ta,han zagola, bat etorri zen pues traje batekiñ. Zer ingo, zer ingo...? Ta
hartu, behintzat. Gero eto1Tizen beste bat lore,e1Tamilletebatekiñ. Halako batian, eto1Tizen pastelakiñ
beste batoEta pastelakiñ zen Beñardo Lapitz.

, Hara, nik begiratu dut eta numero treze eta pastelak ekartzeko honara. Pastelakiñ heldu naiz ta...

, Bueno, bueno... Ixeri, ixeri...

, Ta zer. ..? (Fernando inprobisatzen ari baizion. ..!)

, Deus ez. Hemen hitzik ez iñork ere, ez hik eta ez nik. Hemen in bihar diu lemixi pastelak jan. Gero
hitzegingodugu. ..

, Bai, biñon nik e...

Berak bere zera segittu nahi ta osabak utzitzen ez! Pastelak jateko ta pastelak jateko! Azkeneko ia ixildu bes,
tia ta pastelak jan zittuzten, pastel moltxokara! Ta orduan esantzion:

, Bueno!Oaiñ hitz intzak esanbihardukena.

Biñon bestiarizer gertatu zion: joan, txoriya joan, hariya galdu, poto gelditu...!!!

2000ko ale berezia. Hondarribia

--
¡ER.MANDO. AR.TOlA

PEPE MUTUANAK (HIRU)


Larunbat Santu egun batian..., guri igaro zigun kasua! Orduan hasitzen ziren funtziyuak goizeko zortziter,
ditakotz. Sua bedeinkatu ta gauz horiyek ta zera... Ta joaten giñen seitakotz elizara eta ondotik monagilluak
ere bai, denaki esana: "bakotxak ekarri kantin bat!" .

Ta Bretxako itturitik haiek bete batisteriyua, ta bitartian guk eliza barreneko lanak. Fernando ere etorriya zen.

, Zer, Bitoriano, zer nahi duk ittia nik?

, Bueno, Pepe etorri duk. Nik aldaria preparatuko diat ta zuek intzazute bankuak alde batera ta bes,
tera eman ta hola..., indarrako lana behintzat. Ta hola ari ttuk kranka ta kraunk, banko batian kra,
anka, bestian kraunk... eta ni aldarian.

, (Pepe Mutua hau zer zen? Egiz mutua?

, Ez, etzen mutua. Erua, ttanttofalta; etzuen ondohitziten,erditotela...)

Fernando bankuak mugitzen ari zen Pepe Mutuakiñ (harek indarra bazuen...!), ta halako batian, ni alda,
rian "Tra tra la ra la ra la ra, tra la ra.. .!" kanta soñua!

, Oaiñ ere Fernandok badik zerbatt ere. ..

Atzeko aldera begiratzen dut eta: Torre,tik biyek ]aungoiko Hartzalle jantziyak, Pepe Mutua ta Fernando!
Nik hura ikuxi nuenian, aldarekb silla haiek nola izaten ziren zera itteko..., meza nagusian ta apaizak ixer,
tzeko? Han ixeri, baim ta farrez ari nintzen... Gu bakarrik elizan.

Pazientzi guztiyakin, bere martxa kantatuaz, eliza osoari buelta ematen zioten, bat katxarro zera horrekiñ,
eskuduakin;Pepe berriz, lantzakiñ! Ta buelta, pentsazu, ordulaurden bat ero aixa, polliki,polliki,polliki...,
buelta guziya, torretik aterata koroko eskailletan barna, ta aldare aurretikan atzera berriz buelta guziya
eman ta allegatu ziren erdi,erdira, aldarian aurrera ta:

, Pepe, erne, e! Oaiñ "Gloria" kantatuko,itek eta... txapela pixkat lasaittuzak ez zer'itteko. Lixto?

, Ba, ba, ba, bai!

Hura baba jariyo! Disfrutatzen hura..., bueno, ezta zeruan balitzake're!

- Pepe, listo?
, Bai.

, "Gloria in excelsis Deo!" Fernando kantari.

Han,tziak Pepe bere lantza ta guzti lurrera! Fernando txutik. Bestia, berriz, bueltaka lurrian...!

Biyek altxa gero ta, halako batian, "Tra tra la ra la ra la ra...!", Torrera berriz!

* * *

Hondarribia · 2000ko ale berezia


'ERJ~ANDQ ARTOlA

Pepekanpandorreraiñoigotzenzen hilletak
jotzera, kanpanak jotzera. Pepek bazuen
gauz bat: ideiak nada; kontatu ta gauzak...
deus ez! Biñon eskua jarriya zuen.

Goizian zortziterdittan jotzenziren pom-


pom-pom...! hogeitalau. Gera berriz, pix-
kat egon-ta, atzera berriz pom-pom-
pom...! , beste hogeitalau. Nahizu sinistatu
hogeita lau juxto-juxto jotzen zittuela? Ta
kontatzen jakin gabe!

* * *

Gerra denboran Fernando joantzen


Frantzira, ta horiyekere (PepeMutua-ta)
bere familiyakin Frantzira joantziren.
Hemengo kanpanakiñ ta zerakin... erotu
txol, nahasi..., ta intzuten era itxera era-
man Pepe.
Egun batian Fernandori gogoratu zitzaion
bixitatzera joan bihartzuela. ]oantzen era itxe-
ra bixitatzera ta hango jefiari ero deittu ta
hola-ta-holahelduzela, nahi zuelh bixitatuta:

- Ezta pentsatu're! Eztago hura


iñork bixitatzeko moduan ta iñor
hartzeko moduan. Pla-pla eiña da.
Iñondik ere ez!

- Utzinazu, faborez.

- Ezetz, eztizut utziko! Eztela gizon


hori iñori zera itteko moduan...

- Utzinazu, faborez... Mesede hori


eginazu!Ta zerbaittsumatzen bal-
din baduzu sarreran ero hola. . . ,
pues, atekonaiz ta lixto.
- Bueno, bueno... Hainbeste zera Alarde egun batean pozik liburudenda aurrean.
esaten nazu. . .

Bera zagon koartora eraman, atia ireki ta..., Fernando ikusi zuenian..., hasiyeran etzion osabari kasorik
in. Halako batían osabak:

- Pepe...! Tilin-talan, tilin-talan...

Orduan zarrazta sentittu nomatt eta... Korrika lepotik hartu Fernandori, bai, ta hango diretoria harrittua
geldittu! Harrittua geldittu...!

2000ko ale berezia. Hondarribia


-

fER...NANO<J AR.TOlA

BELLOK..EN
"NikBellok~i asko zor diot. Ango
pralle gogoetalari ta ikastunen arte~
an ikasi nuen dakidan pixarra.
Esku artean noiz nai prantzez libu~
ru onak; zerbait erakasten dute.
Euskera ere ango aitonak garbia ta
ederra zerabilkiten. Bertan iru
urtez egondunintzelarik..."
Eztakit nola zen hori: Kandido
Lizarazunbitartezera... ]esuitetan
egondu ziren Hendaian. 1zandu
zuten abison bat ("alguno se
quejó. . . ") ] esuiten itxian tzirelako.
Fernando berak ere pentsatu zuen
etzela txol egokiya hor egotia hori~
Bellok-en bere lagun eta andregaiarekin. yen kontura ta zera...

Bitarte horretan Beasaingo bat~ero, mendiyan baserriyan tzena, etorri zen bere illoba billa, baserri hortara
emateko. Fernandok, orduan, esantzion bere lagun horreri, arastiyan aiPatuari, "aber, faborez, bera're
emateko...". Ta emantzion b1ietz. Biño hori]esuitatatik ez, Belloketik, Belloken tzagola. Orduan esantzio~
ten Belloken:

~ Ba, zuaz... Biño zernahi gertatuta're, hemen duzu itxia beti zuretzat, e!

Ta baserri hartara joan ta... bizimodu bat latza noski!, nagusiya gaixtua! Urde illufa arrayua! Goizian
bostatako jaiki, behi denaki iPurdiya garbittu ta zera. .. Egunero hainbeste, egunero hainbeste. . . , flakiyak jo
ta txol flakatzen akeittua!

Goizetan askotan joan, bai, ta iPurdiya garbitzen hasi ta buztanak jo itten! Buztana lotu, bai, ta:

~ Iñor eztuk...?
Akullua hartu ta... tza~tza~tza...! Nagusiyakin nahi zuen bengatu ta animali gaixoakeri eman bihar egurra!

Azkenekoz, ba, hilabeterdi ero... Eztakit zenbat kilo galdu ta etzela hola posible, bai, ta Bellokera etorri,
bai, ta besuak zabalik hartu haiek! Belloken besuak zabalik. ..!

MITIÑARENA
Gerra aurretik izatentziren mitiñak. Eta hola behiñ joantziren Lesakara, Euskal Etxera. ]uanito
Txerrimuturra ta biyek bizikleta hartu ta Lesakara. Eta bueltan heldu zirela pintxazoa in! Hura ezin arre~
glaturik. .. zera~ta~zera..., hau~ta~hori~ta~hura...

~ Hik segizak nolapatt aurrera -Fernandok ]uanito Txerrimuturrari~. Nik gero atzetik atxamarta
honekiñ zerbatt ingo diat.

Hondarribia · 2000ko ale berezia


FER.NANDC> ARTOlA

Joantzen Juanito ta... halako


batian kotxe bat parian geldittu.

~ ¿Qué le pasa a usted?

~ Pues, nada. Se me ha pin-


chado la rueda y. . .
~ No se apure, hombre. ¿A
dónde va usted?

t
-Pues a Fuenterrabía.

~ Tengo que pasar por Irún,


hombre. Ponga usted la
bicicleta en la parte de atrás
como sea y ya le llevo yo.

Eta hartu, bizikleta jartu, kotxian


sartu ta Irunen gero:

~ Bueno, de aquí ya a
Fuenterrabía voy en auto-
bús o lo que sea. ..
~ Hasta otro día, ¡hasta la
vista! José Antonio frimo
de Rivera. Cuando usted
necesite algo, aquí estoy pa
servirle.

~ Egiya,e...! Egiya!!

PROPINARENA
Fernandok koroko bazkariya
Rafaelen ero, Jauregiñ ero, egiñ
ketu zuen. Bazkaltzen hasitzeko,
begiratu zeintzen bere kamarera ta:

- Aizu, gero onian eran igoal


itten dut eta tori propina!

Ta propina emano
. ..

Gero bazkari onena berari! Platera


betiana beti berak! Hura zen marloi
zaharra, hura. . .

* * *
Kale Nagusiko 10. zenbakian jaio zen Fernando.

2000ko azaroa · 119. zkia · Hondarribia


1 E R.bdA INDO. A~. rOL A

Hamaika hon-elako pasadizo xelebre badute osaba Femandoren itxian kontatzeko; nik zortzi, ali~
ritzira emanak, ekarri ditut bertara, aukeratan ibili gabe. Ez onenak dituzu, ez txarrenak. Beste
hamaikatxo ere, jakina, galdurik izango dira betirako. Oaiñ faz billatzera1

Urteak eta jendeak badoaz, baina badatoz berriak ere. Sekula ez digute barkatuko belaunaldi
berriek, gure ondorengoek, antxinako zaharren notiziarik gorde ez izana, iraganareneta geroa~
ren arteko zubi egin ez izana. "Berrogeiurteko zolúa, hondó aundiko erreka". Halata ere, gai~
netik zubia egin ezinik ez da. Guk (zuk eta zuk eta nik) ez bestek ezin dezake, ordea.

Osaba Femandoren aitzakia eginik, haren Hondarribiko mintzairarenganako maitasun handia


banderatzat harturik, hemendixe jotzen dut bandua, jotzen dut adarra eta jotzen dut txalapar~
ta..., Hondarribiko herri zabal guztira deia zabaltzeko (Bordarik ere ziertoro zabalduko lukeen
moduan), bertako euskera ahantzia izan ez dadin: hori mixiko1 Portuarrak eta kaletarrak eta
baserritarrak, "bakoitzak berea" erabil dezala, Bordarik ibilli ketu zuen bezala. Eta bigarren, ani~
matu nahi dut gazte jendea artxibategian~eta saia dadin zernahi herriarendako jakingarriren bilaka
"ni enaiz biltzalle jatorra: sayatu nai duenak atzemango littuzke ubari1"; animatu nahi dut gazte
jendea baserrietara, portuko etxeetara, kalera... abia dadin abiyuan, bada~eta sukalde zokoetan
istorio ederrik asko jasotzeko, bada~eta prenda onik asko Euskal Herrira entregatzeko, guk (zuk
eta zuk eta nik) jaso ezean, erremediorik gabe galduko zaizkigunak, damurik1

~ Fa hi nabaduk...1

~ Ari'ri, ari'ri ixterra loritzen...1

]otzen dut, beraz, hemtndikaxe txalaparta, jotzen dut adarra eta jotzen dut Xelextino tanbo~
rreruaren moduan: "Ondarribiko mollatik Endayako mollara bitartian galdu direla bi zira.
Atzeman ttuenak entraga ditzala Kontsejuan, berriketa gutxirekin, alajainkua1".

Amen, putzura fan eta kapen1

Jesus Mari Mendizabal


"Bizargorri zena"

Hondarribia · 2000ko ale berezia


FER.NANDO. ARTOLA

Bordari eta liburuak

H aren familiak ha la erabakirik,


Hondarribiko Udal Liburutegian, Zuloaga
Etxean, dago jada Fernando Artolaren
liburutegi pertsonala. Hemendik gutxira liburu
horien sailkapen eta kokapen lanak gauzatu ondo-
ren, denon eskura Bordariren liburuak -ia bi mila-
irakurgai izango ditugu. Ez gutxi ere! Liburutegi
honen jabe berriak, Hondarribiko herriak, dohaitza
baliotsu hau jakingo du eskertzen. Aldez aurretik,
zuei, familiakoei: eskerrik asko, mila bider!

Liburutegi hau Bordari zerbait gehiago ezagutze-


ko baliagarri dugu. Baina bere liburutegian zer
dagoen esan baino lehen, Bordariren liburuekiko
harremanak argitzen saiatuko gara.

Bordariren liburuekiko harremanak


Lehendabiziko harremanak liburuekin normale-
an eskolan izan ohi dira. Hona llemen Femandoren
hitzak: "Eskola? Erri-ikastetxean. Eun eta gehiago
mutikoentzat maixu bakarra zegoen tokian ezin
gauza aundirik ikasi... Oenbora galdu". Hamalau
urterekin Hondarribitik lruneko freretara "eskola
geixago ikasi beharrez". Lasalletarrekin bi urte bete
ondoren ikasteari utzi zion eta lanean hasi zen.
Bordarik berak puntu hau argitzen digu: "Nere ikas-
kuntzak naiko murritzak izandu dira oo. eznaiz
goLmallako eskoletan ibillia. Bizitza bera izan da
neretzat maixurik onena". Bizia bai maisu ederra, Bordari, Aita Yurre. Aita Gandiaga eta Gabriel Aresti. Bedoñan
ateratako argazkia.
baina ez nahikoa gerraondoko euskalliteraturaren
zuzperraldian leku merezitua irabazi zuen idazlea-
rentzat. literaturako zioa". Beste datu-iturri txalogarria
"Bordari gogoratuz" kuadernoan aurkitu dugu.
Beste iturrietako urak ere beharrezkoak zaizkigu Emeki Elkarteak bultzaturik, 1994ko abenduan
bere nortasun euskaltzalea eta erudizioa ulertzeko. omenaldi bat egin zen Hondarribian Bordariren
Oraingo honetan ere, Juan San Martinen ekarpena alde eta aipaturiko kuardenoan jasota dago.
lagungarri dugu: "Hemen, -Irunen- ezagutu zuen Femandoren alabek, Guadalupe eta Itziar, T xomin
Anai lñaki Olabeaga irakaslea, nonbait hark txer- kantetan aritu zen, beren aitaren bizitzaz honako
tatu zuen lehenik euskaltzaletasuna Bordariren bai- hau idatzi zuten: "Ikasketa talde bat ere bazegoen
tan; baita ere, 1925. urtean Hondarribian ospatu Kerizpen eta abertzaletasuna han sortu zitzaion,
ziren Euskal Lore-Jokoak ere eragin handia izan liburu bat irakurri ondoren... Esan daiteke kultura
zuten beregan. San Martin-i zar diogu datu hau: aldetik Belloc-en: jantzi egingo dela gure aita. Lau
"Han -Beloken- ezagutu zituen ihesik joandako urtez geratzen da Belloc-en: han irakurtzen ditu
euskaltzale batzuk eta orduan sartu zitzaion euskal klasikoak, Euskal Literatura..."

2000ko ale berezia. Hondarribia


r
I

FE R...f\.sANDO. ARTO lA

Azken datuak Bordarik berak "Bakoitzak Berea"


BORDARIREN LIBURUTEGIA
liburuaren aurkezpenean ematen dizkigu:
"Ordurako -1931an- Luistarren biltokian GAROA
Bordariren liburuekin hasi baino lehen, aldizka-
(T xomin Agirre) ta orrelako zenbait irakurgai ira-
kurriak nituen". Aurreraxeago jarraitzen du: rien datuak eman behar ditugu, zeren bere liburute-
"Belloc-en ordu pare bateko lana -sakristauarena- gian leku berezi eta oparoa betetzen dute
be te ondoren, arratsaldetan beste iru bat ordu libu- Euskalerriko aldizkariek. Hona hemen aldizkari
ruak josten eta kartoiztatzen... txaloarteak ederki garrantzitsuenak:
baliarazten nituan irakurtzen... Nik Belloc-i asko
zar diot... dakidan pixarra. Esku artean noiz nai
· EGAN (Literatur buletina)

prantzez liburu onak; zerbait erakusten dute" . · Euskalerriko Adiskideen Elkarteko Buletina
Beste aukera liburuekin ere Donostian izan
(RSBAP)
zuen. Izan ere, Lazkaoko Beneditarrek zuten Fides · Euskera (Euskaltzaindiaren aldizkaria)
Inprentan aritu zen lanean. ("Nola ez ditut maite-
ko, ba, beneditarrak!"). Datu hauei jarraiki,
· Euzko-Gogoa (Euskal Literatur Aldizkaria)
Bordariren nortasunak liburuei zerbait zor diola · Fontes Linguae Vasconum (Lauhilabetekari
baiezta dezakegu. Nortasun hori, euskaltzalea batez nafarra)
ere, bere liburutegian islatzen da.
· JAKIN (EuskalAldizkari gipuzkoarra)
Buka dezagun puntu hau eta sar gaitezen · Jaunaren Deya (Lazkoako beneditarren aldiz-
hurrengoan Bordariren alaben eskutik: "Berak beti karia)
esan digu autodidakta zela... Bordari polifazetikoa
zen oso. Frantsesez "touche a tout" esaten den beza- · KARMEL (Karmeldarren hiruhilabetekari
la: eskultura, margolaritza, sykaldaritza, irakurtzen bizkaitarra)
zuen asko... bere liburutegian euskalliteratura, lite-
· OLERTI (Karmelen poesi-eranskina)
ratur herrikoia, linguistika, historia eta arteko libu-
ruak daude, batez ere". · MUNIBE (Aranzadi Elkartearen aldizkaria)

Ora in liburuekin sartuko gara eta ideia-orokor bat atera behar balitz hauxe litzateke: liburutegi hau ira-
kurle euskaltzale batena da.

Zenbakiak ematekotan, bi datu emango ditugu nagusiki: argitaletxe eta liburuen urteak.

ARGITALETXEAK LIBURUEN URTEAK


AUSPOA: 243 liburu 1890-1900: 10 liburu

AUÑAMENDI: 132liburu 1910-1920: 12 liburu

ITXAROPENA: 77liburu 1930-1950: 98liburu

HORDAGO: 45 liburu 1950-1960: 166liburu

MENSAJERO: 35 liburu 1960-1970: 470 liburu

LA GRAN ENCICLOPEDIA VASCA: 33 liburu 1970-1983: 767 liburu

Hondarribia · 2000ko ale berezia


........- -- -- - --
-~ -

FERf\¡AJ\1DO. ARTOLA

raz: Gabriel Aresti, Pío Baraja, Migel Unamuno,


Bilintx, Camus, Gabriel Celaya, Bitoriano
Gandiaga, Hemingway, Aldous Huxley, Juan
Ramón Jimenez, Lauxeta, Orixe...

Ugariak dira, herri literatura, antzerkia, ipuin


eta bertsolaritzari buruzko liburuak, ikerketa lane-
kin batera: Antonio Zabalaren "Auspoa" bilduma,
Toribio Alzaga, Andoni Maria Labayen, Joxe Mari
Aranalde, Ramon Artola, Resurreción María de
Azkue, Toribio Etxeberria, Yon Etxaide, Nemesio
Etxaniz, Piarres Larzabal, Manuel eta Joan Mari
Lekuona, Juan San Martin, Martin Ugalde, Pierre
Lafitte, Jean Haritschelar, Aita Villasante...

Gero ugariak dira ere erlijio liburuak, euskal


t kantak, esaera zaharrak, linguistika, artesania, arte,
historia, ekonomia, sukaldaritza, Hondarribiko his-
toria... Aipa ditzagun, bederen, autore batzuk: Aita
Barandiaran, Jesus Altuna, Julio Altadill, Fausto

..
I Arozena, Jose Artetxe, Julio Caro Baraja, Pierre
Lhande, Luis Peña Santiago, Jaime Vicens Vives,
Juan Baxurko, Garmendia Larrañaga, Luis
Madariaga, Luis de Uranzu...
Familiak Udalari eginiko liburu bakoitzean ex-libris hau
agertuko da. 1 Hauekin batera, Bordarik berak idatzitako libu-
ruak ere gure esku daude Hondarribiko Udal
Badira beste liburuak, datarik gabekoak eta Liburutegian denon gozamenerako.
Bordari hil ezkeraztikoak, oraingo literaturakoak
batez ere. Zenbaki hauen atzean dauden liburuak Bukatzeko Bordariren hitzak egiten ditugu
gaiez sailkatzea ez da lan erreza, baina saia gaitezen geure:
balizko irakurleari laguntzeko asmoz. "Beñat Dechepare'ren eskutik Linguae Vasconum
Primitiae (1545) euskalliburuetako mayorazgoa sortu
Euskalliteratura klasikoaren idazlerik aipaga-
zitzaigun... Izar aintzindari ederra... Izar eder ugari,
rrienak ezagunak ziren Bordarirentzat: Etxepare,
Leizarraga, Axular, Larramendi, Mogel, Juan ainbat eta ainbateko izarño bioztiak dakusgu geroztik
bat-banaka, txandan-txandan zabalkunde zeruan argi-
Bautista Agirre, Txomin Agirre... Munduko litera-
tzen".
turarenak ere bai: Cervantes, Shakespeare...
Mende honetako idazleak ere, erderaz zein euske-
Koldo Ortega

2000ko ale berezia. Hondarribia

. -
FERNANDO ARTOLA

Florentino Portu-k IIBordari"ri


zuzendutako hitzak

Beste Artxero kide batekin hizketan irailaren 8an.

982ko Uztailaren 16an Bordari-ri omenaldi turaren alde zuk egindako lan dan-danak agertzea

1 bat eskaini zitzaion Udaletxeko Areto


Nagusian. Omenaldia jaso behar zuenak ezin
oso zalla arkitzen det, baña batzuek bedere esatera
nijoa.
izan zuen joan, osasun egoera kaxkarrean aurkitzen
baitzen, baina bere familiako kideek jaso ahal izan Kale Nagusian, amargarren numeroa daukan
zituten lehen eskutik beren aita eta aitonarengana- etxeko lenbiziko bizitzan jaio ziñan, Otsailla'ren
ko hitz goxo eta ederrak. amalaugarren egunian 1910'ko urtean.

Horien artean, Florentino Portu handiak esan- Zure aita Fernando, Eliz Nagusiko sakristaba,
dakoak biltzera gatoz hemen. Portuk erabiltzen gizon bikaña ta langillea, ta ama, andre Luisa, ema-
zuen Hondarribiko euskaraz jasoko dugu dena. kume ona.

FERNANDO: Nik, zuri baimena eskaturik, zer- Zure aitona Fermin eta zure amona Josepa Iñasi,
bait idatzitan lajatu nai nuke. Gure Ondarribi erri anai-arrebak ziranj beraz, biyok bestengusuak gera,
maitean, batez ere gazteri artean, jakintza edo kul- bañan batez ere lagun onak.

Hondarribia · 2000ko ale berezia

---
FER.NANDO ARTOlA

Esan nezake zure gazte denbora


Parrokian pasa zenduela, aitaren ondo-
an, laguntzalle edo monagillo bezala.
Aldi bateko ondarbitar gazteak,
orain gizon direnak, nere ustean ezdauz-
kate aztuta zuk Luistarren kongregazio-
an, Don Vicente Ballarin apaiz agurga-
rriaren agindupean egindako lanak.
Gero Kerizpen, bai Don Manuel
Elgorriagarekin eta bai Don Pedro apai-
zarekin. Billerak, itzaldiak, teatro edo
antzerkiak, jaiak eta abar. Pena aundiya
artzen zenuen ikustean dena malda bera
zijoala eta zuek egindako lanak alperrik Estatua eta Plaza Berria. Fernandoren entzuleen artean Florentino Portu Ezkerraldean
zirala. Ala ere, zuk esaten duzun bezela,
Kerizpeko su txikia ez zen beñere, itzali Gogoan dauzkat baita ere arrantzalearen, neka-
eta aunditzen juan zen. Erriko gazteriya berriro zariaren eta langillearen alde egin dituzun ainbat
Kerizpeko giroan zaildu zen eta ziur esango nuke mesede. Beti prest, batez ere zorigaitzean arkitzen
zuen orduko lanari eskerrak dirala diran bezelakoak
ziranei zuri laguntza, utsik egin gabe eskenitzeko.
gure erri maite ontako gizon eta emakume asko;
guraso jatorrak ez gutxi. Idazle bikaña zera eta Ondarribiko kondairaren
zati asko argi eta garbi azaldu dituzu FEDEA izen-
Zaletasun aundia izan diozu gure Guadalupeko
ordekoaren pean.
Ama Birjiñari eta, utzik egin ~abe, esku bat emate-
ko prest egon sera beti Guadalupen zerbait egitea Zu eta ni, Fernando, gazterik gelditu giñan alar-
pentsatzen zen bakoitzean. Nire inguruan ere, gun, gure Goiko Jaunak ala nai izan zualako, eta
"hachero" bezela urte askotan artu zenuen parte. zure liburu "GORAINTZI" irakurri nuenian, dan a
Beti pozik eta alaitasun haundienarekin. neretzako bezala artu izan nuan, batez ere 43garren
orrialdeko BAKARDADE izeneko ark biotz-zimiko
Ez duzu oraindik ikasi ezetz esaten, kontseju edo
laguntza billa zuregana urbildu den edozeñeri beti aundia egiten dit beti. "BAKARDADE", zein egia!
eman diozu, borondate guziakin, zure laguntza osoa. Gauza asko gelditzen zaizkit esan gabe.
Nola ez gogoratu Eliz-koruko taldearekin batean Esandako guztiak nere barrendik atera diran bezala
ematen zenituen kantuak? Oraindik irauen dute esan ditut. Borondate onenarekin.

zorionez Eguberritan egiten diren Olentzaro eta Norbaitek esa n zuena esa ten dut nik ere:
villancico-batzaldi edo konkursoak. Lendabiziko
Zorionekoa bere seme leial bat goraipatzen dakien
aldiz antolatu ziren 1953 urtean, zu izan ziñen orien herria!
eratzaille. Eta zer esan gure gaxotegiko zaarren alde
egin duzun guziak? Beti apal, izkutuan, zenbat lan Biotz-biotzez besarkatzen zaitut
egin duzun!
Florentino Portu

2000ko ale berezia. Hondarribia


i""
- -- -
fER~ANDO ARTOLA

Fernando Artola uBordari"


zenaren oroitzapenak

Fernando, Euskal kulturako ordezkarí nagusíenekín.

D uela berrogeiren bat urte, euskal idazleok Hirurogeigarren hamarkada hartan, euskararen-
gutti ginen, baina guttiok genituen elka- tzako urte ilun haietan, euskal idazlerik gehienok
rrenganako lotura estuak. erabiltzen genituen izenordeak geure eritziz kon-
prometigarriak izan zitezken gaiak idazterakoan,
Eibarren 1959ko azaroan, Euskaltzaindiaren
zeren frankismo garaiko agintariak beti zeuden adi
babespean, Juan Antonio Mogel idazlearen gores-
nork zer idazten zuen, eta gure Fernando zenak,
menez antolatu genituen hitzaldiak eta gerraondo-
"Bordari" izenordeaz gainera, "Fedea" erabiltzen
ko Gipuzkoako lehen Bertsolari T xapelketa. Han
zuen Euzko-gogoa, Zeruko Argia, Aranzazu, Olerti
zen Fernando Artola "Bordari" ere, hitzaldietan
eta beste zenbait aldizkaritan.
entzule eta bertso txapelketan epai mahaiko.
Orduan ezagutu ginen pertsonalki eta geroztik Hamarkada ha retan, Eibarren zenbait urtez
harreman estuagoak izan genituen. egona zen Aita Santi Onaindiak, Karmelitek
Zornotzan duten Larrea komentuko klausurara
Urte haietako Bertsolari T xapelketetan epaiki-
de ibiltzen ginen eta bere asmoz hobekuntza bikai- urtero zenbait idazleri dei egiten zigun eta han iza-
nak eskaini zizkigun, bereziki, bera izan zen "kartze- ten ginen Fernando Artola eta biok urterik falda
lakoa" asmatu zuena; ga.i berdin bati buruzko gabe. Oroitzen naiz han bHtzen ginenen artean bai-
bertsogintza epaitzeko, bertsolariak gela batean sar- korrena eta umoretsuena zela gure "Bordari", baz-
turik utzi eta banan-bana atera gai berdin hartaz kalondoan zenbait istorio zelebre kontatuz eta
bertsoak egiteko. Izan ere, z.ergauza hoberik bakoi- horrez gainera bertso eta kantaz elkarren arteko
tzaren irudimen ahalmena neurtzeko? giroa alaikiro piztuz.

Hondarribia · 2000ko ale berezia


FERNANDO ARTOLA

1963. garren urtean Arantzazun bilera zabalago


bat egin genuenean, Eibarren isilpean, klandesti-
noki euskal gramatika ikasten jardutzen genuen
talde txiki hartako adiskideekin joan nintzen, eta
Fernando Artala aurkeztu nien, esanaz:

Adiskideok, jaun hau Fernando Artola


"Bordari" duzute, Don Rafael Artolaren anaia.
I
.
Harrera ona egin zioten, baina inguruko asko
harritturik utzi nituen, beraientzat "Bordari" hain
ospetsua zenez. Baina eibartar euskaltzaleontzat,
bere anai Don Rafael zen ospetsuago, bereziki eus-
kal gramatikaz aritzen ginenontzat, zeren eskerga-
rria izan bai zen gai hartan eskaini zigun gidarizko Euskararen inguruko bilera askotan parte hartu zuen.
laguntza.

Denbora haietan, handik eta hemendik isilpean ezagutu zuen bere emazte izango zen Henriette,
lortzen nituen euskarazko liburuak arretaz irakur- nori eskeini zion Goraintzi (1968) olerki liburuxka.
tzen nituen eta horietako bat izan zen Klaudio
Ondoren zetazten Bakoitzak berea izenpean 1982an
Sagarzazu "Satarka" hondarribiarraren Txinpartak argitara eman zituen bi liburu mardulak. Eta urte
(1922. urtean argitaraturiko olerki liburua). Eta berean bere anai Rafaelekin elkarlanean buruturi-
behin agertu nion "Bordari" -ri "Satarka" ezagutze- ko Aritz beraren adarrak zeritzan liburu bikaina.
ko gogoa. Handik las terrera deitu zidan
Hondarribian elkarrekin bazkaltzera gomitatuz. Hilberrikoan nioen bezala, Fernandok, etsimen-
Hirurok elkarrekin izan genueh bazkalondoko jar- duz eraman zuen bere eritasun luzea, berekiko fede
dunaldi atsegina gogoangarria zait. sendoan oinarriturik eta neurri handi batean pozik,
eternitateko zorionean Jainkoaren aurpegia ikuste-
Euskalliteratura bizkortu nahirik prestatu eta
ko eta bere bizitzako Henriette maitearekin laister
argitaratu nuen 1968an Escritores euskericos liburua
eta bere 42. orrialdean Fernando Artolaren fitxa elkartzeko esperantzan, olerkiz azaldu zuen bezala:
datar. Baina liburu hortako bilketagatik izan nituen Eta
Euskaltzainditik hainbeste eskari erakundean kide
Orain banoa
zirenen hilberriak azaltzeko. Horien artean ezin ba
falta adiskide mina izan nuen Fernando Artolarena Gainean dut epea
ere, 1961. urtean Euskaltzaindiak urgazle izendatua Zer poza nerea!
zenez. Ikus Euskera, XXVIII, 1983ko bigarren alea- Banoa:
ren 541-542 orrialdeetan argitaratua. Hor gehitzen
nituen bere bizitzaren beste zenbait bereiztasunen Ikustera ene begiz

artean argitara eman zituen liburuen berriak ere. ] ainkoa


ta
"Bordari", Tomasen buruausteak zeritzan antzer-
Maitea!
kiaren egilea genuen. Gerratean ordea, frankisten-
gandik ihesi herbesteratu beharra izan zuen eta
Belokeko beneditarretan aurkitu zuen babesa. Han Juan San Martin

2000ko ale berezia. Hondarribia


r.--~-~-- - - - -~ -

1 E RJ~'4A N Del A R.TO LA

Fernando Artola Sagarzazu:


uBordari"
J".. l Harritu nintzen, Fernando berak atea ireki zida,
nean irribarre gozo harekin: "Barkatu zarata", esan
zidan, "semea dut sortzailea, bere saioan ari zaigu"...
eta aurrerako bidea eskaini zidanean ikusi nuen adi,
neko gizon bat eserita, bakarrik, pozik eta bake ede,
rrean zirudien dar,dar hartan!..., "ez du ezer entzu,
ten, nere emaztearen aita..., gorra da, eta semeak
entzuleriaren erreferentzi gisa edo baliatzen da" ...
argitu zidan Femandok.. lasai asko. Eta hirugarrena,
don Martin !turbe, gure Parroku jauna, izan zen.

Harrez gero Fernando sarri edo ikusten ginen


Fernando eta bere emazte Henriette, gaztetako irudi batean. herrian.

Bada belarrira egiten den izenorderik, "Bordari" Izan zituen familiako arazo larri batzuk; gogorre,
da bato na, 1966an emaztea hil zitzaion; zirrara hauek ez
zioten bihotz,berari batere lagundu. Hiru seme ala,
Neure aukeraz diotzut, adiskide. Zeureaz zerorri bekin geratu zen: Maria Guadalupe, ltziar eta
zara zeure gustoen jabe. Belarria ona duena etxea, T xomin abeslaria.
emaztea, kasu!; txarra duena, Kau izan daiteke neu,
rea, hala diote behintzat gure etxekoek. Baina goa, Urte batzuk gero omendu zuen Euskaltzaindiak
zen izen horri erantzuten dion Fernando Artola 1980go. Apirilaren 18, Udal Etxeko areto nagu,
ezagutzera. sian, herrikoz eta bisitariz leporaino betea!
Batzarra, Aita Villas ante Abade Nagusi zela.
Nondik datorkio deitura gozo hau? Hemen ezagutu nuen Fernandoren beste dohain
bat: bere plazagizontasuna eta bere belarri fina
Eta galdetu egin nion: herriaren hizkuntzak duen musikaz antzesteko
"Amak zeukan ohitura esateko: "Borda aiña herri,belarri fina: berezko "graziya".
bordari",tik datorkit "Bordari" ezizena autatzea, oso
Hemen, herriko gertaera eta bere ulerkuntzaz
gustoko egin zitzaidalako" erantzun zidan. Ez da ba eta herriko eta bere azentuaz buztita, hondarbitasu,
milagro bere, eta orain gure, belarrira hain egoki naz blai!, heÍ"itarrok eta bisitariak, denok buzti
erortzea.
ginen:
Ni Venezuelatik honeratu berrian (1969), orain
"En el año 943 de Nuestro Señor Jesucristo",
hogeita hamar urte pasatxuak, laster izan nuen zion gaztelera afektatuan Hondarribiko olerkariak
"Bordari"ren berri. Herriko olerkarien berri nero,
poeta arrotzaren plantarekin, "convocose un
nek eskatu nuen, eta, baten ordez, hiru eman zizki, Concilio en Fuenterrabía... ta au ta ori, ta ura" ...
daten, "Satarka", zaharrena, aipatu zidan kazetari,
tzan kidea nuen Xabier Aranburuk, eta bere iloba Bertatik sortu niri kezka:nolako izena zuen nere
izatea suertatu, honen eskutik joan nintzen erriak amargarren gizaldian. Leittua nuen
"Satarka" bisitatzera. "Bordari"ren ezagutza abian "Geografía del País Vasco,Navarro",n, lenbixiko
egin nuen goiz batez San Pedro kalean, eta aurrera, aldiz Hondarribiko izenarekin agertzen dela
xio eliz nagusiaren bidean bizi zen etxebizitzara N afarrako Santxo Jakintsuen izkribu batian;
joan nintzaion egun batez, musika modernoaren Nafarrokoak omen ginen 1076garrenian, urte one,
hotsa nabarmena entzuten zen lehenengo bizitzan: tan Kastillara pasatu, berriz 1123garrenian Nafarrara

Hondarribia · 2000ko ale berezia


- -

FERNANDO ARTOLA

bueltatzeko. (...) Delako Arnusto Narbonako ori


askotan agertzen da buru-nagusi, biño ez dut itxuraz-
korik: -fontanis, Font-Fraide, eta abar (...), errama-
nuak nola bataiatu zuten? Batek baleki! ltilla, loya,
putzua, ondarra ta iya. Ze inporta du! Hemen
Birasua itxasuarekin bat egitera difanian, ondarra
puntalian, ondarra eskuñ-eker, ondarraizu, ondarra
erdiko playan; ondarra, ondarra eta irundarren abo-
tan (burloso alenak) 110nyarrabiko kanpanttorrian
karramarruak dantzan". Gure ttiki denboretan
Onyarbi deitzen zigutenian, burla bezela artzen
gunun. Oain estroparetan bandera irabaztean.
-Aupa Onyarbi, diote irundar anayak biotzetik.

Múgika-Sagarzazu-tarren "Satarka" olerkariya


Ondarribi izenaren zale zen. Nik esaten niyon: Juan
Lazkano beltzerana / Gipuzkoako Kapitana /
Frances osteak jakingo dik / Ondarribi izena naiko
zabaldua zen, bertakuak Ondarrabiya esa ten zuen
oraindik"

Fernando abertzale izandu zen beti, eta beti eus-


kaldun:
Lazkao Txikiren lagun ona zen Fernando.

I1Bihotzean gurutza
t zuten, eta batzuek bart lo egiñ duzuten etxe izuga-
eskutan bandera
rrizko ori bertan altxa. Kasinu artan bildu ziren eus-
esan beldurrik gabe kal-gizon jakintsuak. Urrungo urtian, bertan bildu
euskaldunak gera. ere Sabino Arana ta bere lagunak, euskeraz eskribi-
tzeko lege berriya portxaz ipiñi nayean. Dena zille-
Hondarribiya asko maite zuen, noski: gardatzeko ta azpikoz gora bo kontu ori, ez da oañ-
gua, beraz, Birasoz aruzko anaiak naiko aerratuta
I1GureHerriya murru ta arresiz inguratua izan zen. gelditu omen ziren", dio leial, egia nagusi. I1Gizon
gutxi batzuetatik kanpo, naiko arlotia zen emengo
I1Gure aurrekoak bizi-biziyan bixitu zirela agiri-
jendia. Euskal gira aundirik etzen sortuko.11
agirian dago. Gerra dagon tokiyan soldaduak ere
badire. Hemen bertokoak ezik kanpoko asko, Bukatzera nua", dio azkenian euskaldun zintzo
noski; kastillano asko esan nai dut. Nozpatt kasko- eta poeta den idazle aberatsak. 11Agintzen duenak
ñak ere bai. Arkoll, Gorgot, Pampinot, olako ize- gogor jotzen baldin badu. Hondarbiyan ez da euske-
nak adierazten dutenez. Onekin esan nai dut, ber- ra galduko". Ez da PPkoa izango! I1Erarian sartuak,
tako mintzairak izandu dittuela naiko kontrayo. euskaraz mintzatzen dugu. lkastolerako aurtxoak
Elizan ere naiko erderazala; hainbeste soldara, sar- ere gu ttikitan bezela ari dire jostatzen ari direlare:
jento, kapitan ta agintari-burukin ez da arritzekua. euskaldunez. Berrogei urteko zolua, hondo aundiko
erreka; askatasun eguzkiak eta itxasuak ekarriko
I1Herri po lita da Hondarrabiya. Bayona ta
duen euskal-ondarrak beteko du: dabaneko entzu-
Donostiyaren bide erdian esan ditteke dela kokatua.
ten da I1Urrezko trunpet", I1Jaiki, jaiki, etxekuak
110rregatik bilduko ziren hemen gizaldi onen gure mintzairaren parekorik ez da munduan".
lenengo urtean I1Euskaltzale Biltzarra" sortzeko
Txalo beroz bete genuen areto nagusia puska
asmotan jakintsu asko. Jardiñ eta arbola ederren
baterako.
artian, bazen orduan Kasino-Restaurant galanta bat
"Miramar" izenekua. Oañ 30ren bat urte bota Martin U galde

2000ko ale berezia. Hondarribia


IERNANDO ARTOLA

Fernandoren oroimenez

Herriko gizon gazteekin (Los Luises) ateratako argazkia.

A dinean ez ginen kidekoak, urte batzuen zutenak; hain juxtoki nere ahizpa Axuni larrialdiak
diferentzia bagenuen. Baina orduan eragiten zizkion, ez baitzituen papereko hitz xuxe-
Hondarribia ha in herri txikia izanik, nak esaten. Baina ezin ukatu antzerkirako dohaiak
gehientsuenak elkar ezagutzen genuen eta zerbai- zituenik.
ten egeriak laguntzen bazizun, ezagunagoa ora in-
dik. Ba, hauetako bat genuen Fernando. Beste oroitzapen bat datorkit burura. Gerra
madarikatu hark herritar gehieI).tsuenak sakabana-
Bereganako lehenbiziko oroitza antzerkilari tu gintuen, eta entzun nuen Fernando Belokeko
bezela etortzen zait. Negu hotz eta luze haietan, isil- fraile komentu batean egondu zela beste errefuxia-
tasun osoan, gaztain saltzaileen oihu bakar hura tu batzuekin batera, eta hauen artean, Joaquín,
entzuten zen "gaztain bero beruak eta ederrak"; bi nere oso ezaguna izango zena. Honetxek kontatu
sosen gaztainak erosi eta zuzenean Santiago kalean zidan. Joaquín bera oso maiteminduta zegoelarik
aurkitzen den "Sorope" izeneko garajera antzerkia -hain zuzen Pepita Embil kantari famatuarekin,
ikustera, hain juxtoki "Neskazahar" zuen izena Placido Domingoren ama-, beldur handia zion zion
komedia hark eta noski, Fernandok parte hartzen nonbait fama hari eta aukera hauxe eginarazi zion
zuen bertan. Jendeak asko maite zuen. Hain natu- bere maiteari: "kanta edo ni".
rala, patxarakoa eta graziosua. Honi hornituz, berak
asmatzen zituen esaldiekin berehala farrez jartzen Baina Pepitak, Joaquinen ezusterako, kanta
zuen jendea, ez aldiz berarekin antzerkia egin behar aukeratu eta gure Joaquín jota porrot eginda geratu

Hondarribia · 2000ko ale berezia

..
FERNANDO ARTOLA

"

zen, depresio handi baten menpean. Oso beharrez- Bakarrik gelditu nintzen
koa izan omen zitzaion Fernandclbere lagun handia Hutsaldi benetakoan
eta fraileen prioraren laguntza. Fernando, bere Zuk alde egiterakoan
bihotz handi eta sentibera harekin, maitasun sen- Min etsiaren mendean
dalari agertu zen. Nolabaiteko egoeran
Bere beste dohaien artean Fernando artista Esan dezaket ordea
genuen koadroak margotzen. Hementxe daukat Gauza ederra da fedea
nere aurrean berak margotutako bat, oso polita! Zu joana izanda ere
Egia esan ez dut askorik ulertzen gai hauetan. Beti nerekin zarela
Gutxiago oraindik begi bakar eta aho okertuetan. Eta nik ez dut sentitzen
Baina Fernandoren koadroek mintzatu egiten dida- Bakartien bakardadea (...)
te. Oso garbi udazkena dela agemen du; bere kolo-
re berexiak oso lortuak daude. Bazekien txoko eta Zalantzarik gabe esan dezakegu, dohaiez abera-
kanttuak aukeratzen. Koadro asko ikusi ditut han- tsa era sakona zela gure Fernando. Egia da denbo-
dik eta hemendik gure eliz tontorra lekuko dutela rak pixkan pixkan irensten dituela oroitzak. Baina
margotzen. Baina ez dut ikusi oraindik, berak auke- asko kostako zaio honi, Fernandoren olerki, liburu
ratu zuen leku honetatik hartua, aireportuaren eta margoak irenstea. Hortxe daukagu agerpen bat.
beste aldetik, baratz eta ur erreka hartzen dituena. Hondarribiko gabonetan urtero urtero berak egin-
Neri behintza koadro honek oroitzapen eta senti- dako kantu hauxe abesten da, behin eta berriz:
penak eragiten dizkit, denborak ebazten dizkigun
Arrauna bizkarrian
momentu. edo une zoragarrienak berrituz.
Surbesta eskuan(...)
Olerkaria ere bazen. Aurrean dauzkat bere
emazteari, hil eta gero egindako olerkiak Ez da errazki ahantziko Fernando
"Goraintzi" delako liburuan. Bere sentsibilitate Oroitzapen goxoenarekin
handiaren agerpena nabaritzen da. Hala dio: Lurdes Zubeldia

2000ko ale berezia. Hondarribia

.
1

HONDARRIBIKO UDAlA