Está en la página 1de 5

4. FILOSOFA MODERNA (I) Empirismo e Racionalismo.

I. Cuestin contextual.

1. Renacemento e Reforma.
(NOTA PREVIA. Nengunha etapa histrica nace por xeracin espontanea da noite
para a ma. Todo nacemento froito de anos de xestacin no que un novo
modelo convive con modelos anteriores aos que, mediante un proceso mais ou
menos lento e axitado, vai sustituindo. As veces, por tr unha referencia ou porque
un evento resulta determinante, cfrase o cambio histrico nunha data ou nun
acontecemento singular pero, na prctica, este proceso dura moitos anos. Por este
motivo resulta imprescindible analizar as mltiples razns entrelazadas que
provocaron cada cambio na evolucin da historia humana)

A) Introduccin.
O Renacemento e a Reforma relixiosa son dous fitos histricos que se
desenvolven fundamentalmente ao longo dos sculos XV e XVI na Europa
occidental. Practicamente abranguen a todos os eidos da actividade humana e
darn paso a unha nova etapa na Historia da humanidade caracterizada por novas
formas de ser e de pensar que coecemos xenericamente como Idade moderna.
(NOTA IMPORTANTE. De acordo co que diciamos, compre lembrar que o
sculo XIV foi un sculo de enorme crise na que se deron pasos decisivos para os
grandes cambios: 1. A defensa da independencia entre o poder da Iglesia e o poder
do Estado. 2. Os fundamentos do mtodo cientfico moderno. 3. A ruptura da
dependencia da Razn Fe cristiana. 4. O nacimento dunha burguesa econmica
urbana con poder crecente)
O Renacemento funde as suas races na baixa idade media (S. XIV) e
desenvlvese en Europa ao longo dos sculos XV e XVI, sendo xrmolo da
denominada Idade Moderna que escomeza nos sculos XVII-XVIII.
Pero nengn proceso histrico, o Renacemento tampouco, un conxunto de
fenmenos aillados, senn que cada momento recibe e transmite influencias que
afectan evolucin do conxunto. dicir, en toda etapa histrica os acotecimentos
retroalimntanse e explcanse en relacin mutua e interactiva.
Por esta razn, para falar de Renacemento e Reforma, temos
necesariamente que falar de economa, de poltica, de ciencia, de filosofa, en
suma, de todas as experiencias que se expresan a travs deste profundo cambio na
historia de occidente.
Neste caso establcense como fitos moi relevantes a cada de Constantinopla
(1453) nas mans do Imperio otomano e o descobrimento de Amrica (1492). O
primeiro provocou unha forte emigracin de intelectuais cara a occidente, e o
segundo revolucionou a astronoma, a ciencia xeofsica e o comercio internacional.

B) Caractersitcas do Renacemento.
Analizaremos algn dos cambios mais relevantes detndonos naqueles que
teen maior relacin co noso tema.
1. Cambios econmicos: Ao longo do S. XV ten lugar unha recuperacin
demogrfica (despois da devastacin provocada pola peste negra) e
unha expansin econmica mediante un grande desenvolvemento do
comercio e a produccin artesanal. Moitos dos productos eran exticos,
trados de Oriente e posteriormente sern trados de Amrica. Este auxe
econmico tivo lugar nos estados italianos, pero tamn moi
especialmente en Alemania e Paises Baixos (Holanda) donde toma
importancia unha burguesa poderosa con riqueza e capacidade para
prestar dieiro aos propios reis.
2. Cambios polticos: O Sec. XV representa o nacimento dos Estados
modernos, producto da importancia dunha burguesa urbana emerxente
e dunha certa decadencia da nobreza feudal (que segue a ser importante
e ten postos de Administracin nos novos Estados). Pero ser a
burguesa quen maioritariamente apoie e sustente econmicamente aos
monarcas, o que lles permitir adquirir un poder maior e un control do
poder dos monarcas a travs da creacin dos Parlamentos. Asistimos as
ao nacimento dos Estados modernos na Europa occidental.

Neste contexto, teen lugar tres feitos que sern determinantes para o
futuro da Historia do pensamento e o nacemento da filosofa moderna: O
Humanismo, a Reforma e a Revolucin cientfica.
A) Humanismo.
A emigracin de intelectuais de Constantinopla a Occidente vai tr unha
influencia decisiva sobra a cultura europea. Os cambios implican unha recuperacin
dos autores clsicos gregos (Platn, Aristteles, Arqumedes, Ptolomeo) as como
do uso culto do latn e do grego clsicos.
O Humanismo representa unha formacin ntegra e moi completa do
home baseada nas fontes grecolatinas, dado que os autores clsicos eran
considerados un modelo de coecemento fronte ao modelo medieval, moi dominado
polo poder eclesistico.
Isto provoca unha bsqueda de textos clsicos e a sua recuperacin
veces prohibidos no medievo) para recrear os temas e formas da escritura
latina. De a que se desenvolveran fundamentalmente as disciplinas
estudaban no Trivium: Gramtica, Dialctica e Retrica, s que se uniron a
e a Filosofa moral.

(moitas
grega e
que se
Historia

Estas disciplinas estaban vencelladas ao ser humano, ao seu espritu e


alonxbanse do dogmatismo teolxico que imperara nos estudos medievais. Fronte
aos tratados teolxicos e as leituras de vidas de santos, o humanismo propn novos
estilos e temticas relacionadas coa mitoloxa, coa vida de persoeiros clebres e
famosos, con temas da natureza, moito mas atractivos e alleos ao carcter
doctrinario da Iglesia.

Isto deu lugar a un cambio fundamental na forma de ser e de pensar


renacentista. O ser humano convrtese no centro do universo,
(Antropocentrismo) como ser libre e responsable do seu destino. Non un ser ateo,
senn un ser que ten a razn (capacidade de pensar) como atributo esencial que
lle permite ser libre e autnomo fronte a autoridades externas.
Representantes moi destacados desta defensa da dignidade humana e do
seu lugar privilexiado na terra foron Marsilio Ficino e Pico de la Mirndola, quen
escrebeu un admirable discurso sobre a Dignidade humana.
Esta vai ser unha caracterstica fundamental do pensamento humano a
partir dese momento, porque aparece ensalzada a subxectividade como
capacidade do ser humano para pensar, razonar e instalarse no mundo
fronte unha verdade divina nica e obxectiva (dogmtica e acrtica).
Paralelamente, a natureza adquirir unha importancia esencial como
realidade e obxecto de estudo, que non s unha obra de Deus, senn tamn algo
que est ao servizo do home e que vai ser profundamente estudada a travs da
ciencia.
B) A Reforma
A reforma relixiosa unha accin de envergadura na que conflen varias
causas e que ter como consecuencia a divisin do Cristianismo e a ruptura dun
concepto at ese momento sagrado: xa non existe unha soa verdade nen
unha soa doctrina. Isto supn unha ruptura na cristiandade, pero tamn o
nacemento e explosin dunha nova forma de ver o mundo e unha crise do
principio de autoridade.
Inicialmente a Reforma xorde como denuncia contra a forma de vida da
xerarqua eclesistica, pero influiron outros factores que agora analizaremos.
En primeiro lugar digamos que a vida de moitos eclesisticos era un exemplo
de todos os vicios e inmoralidades posibles, escomezando polos papas e toda a
corte pontificia. Luxo, ostentacin, asesinatos, compravenda de cargos relixiosos,
orxas, etceran prctica comn no Estado Vaticano que funcionaba como un
estado poltico cos seus territorios, exrcito, a sua Administracin, poboacin,
fronteiras, etc.
(NOTA: contra o que poidamos pensar, a vida licenciosa de papas e
cardenais non causaba o escndalo que hoxe podera causar. No entanto foi branco
de crticas moi fortes e serveu de caldo de cultivo para os reformistas)
Xunto a esta situacin da xerarqua eclesistica exista desde o S.XIV unha
parte da Iglesia que abogaba pola separacin iglesia estado, pola independencia
entre Fe e Razn ou por unha volta ao espritu evanxlico. Pero a todo sto, cabe
sumar un asunto de enorme importancia: o humanismo como crtica a unha visin
nica e dogmtica da doctrina, dos dogmas e dos libros sagrados como verdade
nica, indiscutible e absoluta: o criterio de autoridade xa non server como criterio
de verdade.
O humanismo supuxo un interese por lr e interpretar o libro sagrado (a
Biblia), de ah que se adicasen moitos estudosos traduccin e interpretacin dos

textos que antes estaban sometidos a unha interpretacin dogmtica. Cabe


salientar moi especialmente a figura de Erasmo de Rotterdam, quen foi un profundo
defensor do humanismo sen enfrontarse frontalmente a xerarqua eclesistica, pero
claramente discrepante dos seus dogmas.
Quen s racha con Roma (mellor dito, Roma con l porque o excomulgan) foi
Martn Lutero, quen tia estreito contacto cos humanistas como Erasmo e
profundizou nunha interpretacin da Biblia que provocou a sua ruptura con Roma.
Sen esgotar a magnitude deste asunto, digamos que Lutero choca frontalmente
entre outros- nos seguintes pontos:
a) Podemos salvarnos pola nosa fe, e non se necesita pagar para
conseguir a indulxencia dos pecados.
b) Libre interpretacin da Biblia.
c) Unicamente acepta dous sacramentos: Bautismo e Eucarista.
d) Crtica do celibato.
e) Non aceptacin do dogma da Virxe Maria e supresin das imaxes como
obxecto de culto.
O 31 de Outubro de 1517, Lutero clava na porta da iglesia de Wittemberg 95
tesis sobre a relixin cristiana en aberta oposicin a Roma e reta iglesia oficial a
debatilas. Isto provocar a curto prazo a sua excomunin e o nacimento da iglesia
luterana (coecida popularmente entre os catlicos como iglesia protestante) Esta
doctrina tivo amplo eco en Alemania e pases prximos como Holanda e Suiza,
apoiada pola nobleza e a burguesa emerxente que desexa de rachar coa
hexemona papal en beneficio dos seus intereses econmicos e polticos.
Tanta importancia ten esta alianza entre poltica, economa e relixin que un
dos socilogos mais relevantes do S.XX (Max Weber) sita a orixe do capitalismo
en relacin con esta revolucin relixiosa, mantendo que a tica protestante
(espcialmente o calvinismo en Suiza) foi un elemento decisivo para a consolidacin
do espritu capitalista.
DESDE O PONTO DE VISTA da Historia da Filosofa, recalquemos finalmente
que esta situacin provoca entre outros- catro efectos determinantes:
a) A ruptura da unidade de credo, que implica asumir que a verdade xa non
unha nen tampouco nica.
b) Ruptura do principio de autoridade baseado en dogmas e factores
externos (crise do tomismo e do aristotelismo)
c) Divulgacin dunha corrente escptica importante apoiada nas tesis de
Pirrn.
d) Consideracin do suxieito humano e da sua razn como centro da
investigacin.
A estes factores compre engadir unha importancia cada vez mais grande e
imparable do mtodo cientfico e dos descobrimentos nese mbito que provocan a
cada do vello paradigma aristotlico-tomista. (Este asunto ser obxecto de estudo
mais demorado no seguinte apartado en relacin co empirismo). Todo sto provoca
a aparicin dun novo modelo na historia do pensamento que abre o camio da
filosofa moderna representada inicialmente por Descartes e o empirismo ingls.