Está en la página 1de 145

Programacin Didctica

Departamento de Filosofa
IES San Rosendo
Mondoedo
2008

ndice general
I Datos do Departamento
0.1.
0.2.
0.3.
0.4.

Composicin . . . . . . . . . . .
Reunin semanal . . . . . . . .
Materias impartidas . . . . . . .
Accesibilidade da programacin

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

11
13
13
13
13

II Lexislacin curricular

15

III Programacins por asignatura

19

1. Educacin para a cidadana

21

0.5. Educacin Secundaria Obrigatoria . . . . . . . . . . . . . . . . 17


0.6. Bacharelato . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17

1.1. Introduccin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.2. Contribucin da asignatura ao logro das competencias bsicas
1.2.1. Comunicacin lingstica . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.2.2. Coecemento e interaccin co mundo fsico . . . . . . .
1.2.3. Tratamento da informacin e competencia dixital . . .
1.2.4. Competencia social e cidad . . . . . . . . . . . . . . .
1.2.5. Competencia cultural e artstica . . . . . . . . . . . . .
1.2.6. Competencia para aprender a aprender . . . . . . . . .
1.2.7. Autonoma e iniciativa persoal . . . . . . . . . . . . . .
1.3. Contribucin da asignatura ao Plan Lector do Centro . . . . .
1.4. Contribucin da asignatura ao Plan TIC do Centro . . . . . .
1.5. Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro
1.6. Obxectivos da asignatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.7. Materiais e recursos didcticos . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.8. Actividades complementarias e extraescolares . . . . . . . . .
1.9. Contidos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.10. Mtodos didcticos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3

21
22
22
23
23
23
24
24
24
25
25
25
25
27
28
28
31

NDICE GENERAL

1.10.1. Traballo de clase . . . . . . . . . . . . . . . . . .


1.10.2. Exercicios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.10.3. Exames . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.11. Atencin diversidade . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.12. Criterios de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.13. Contidos mnimos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.14. Procedementos de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . .
1.14.1. Avaliacin parcial ordinaria . . . . . . . . . . . .
1.14.2. Avaliacin nal ordinaria . . . . . . . . . . . . . .
1.14.3. Avaliacin nal extraordinaria . . . . . . . . . . .
1.14.4. Recuperacin da asignatura do propio curso . . .
1.14.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos
teriores . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.14.6. Exames parciais de pendentes . . . . . . . . . . .
1.14.7. Exames nais de pendentes . . . . . . . . . . . .

2. Educacin tico-cvica

. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
an. .
. .
. .

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

32
32
32
33
33
36
36
36
36
36
37

. 37
. 37
. 37

2.1. Introduccin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.2. Contribucin da asignatura ao logro das Competencias Bsicas
2.2.1. Comunicacin lingstica . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.2.2. Coecemento e interaccin co mundo fsico . . . . . . .
2.2.3. Tratamento da informacin e competencia dixital . . .
2.2.4. Competencia social e cidad . . . . . . . . . . . . . . .
2.2.5. Competencia cultural e artstica . . . . . . . . . . . . .
2.2.6. Competencia para aprender a aprender . . . . . . . . .
2.2.7. Autonoma e iniciativa persoal . . . . . . . . . . . . . .
2.3. Contribucin da asignatura ao Plan Lector do Centro . . . . .
2.4. Contribucin da asignatura ao Plan de fomento das TIC do
Centro . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.5. Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro
2.6. Obxectivos da asignatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.7. Materiais e recursos didcticos . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.8. Actividades complementarias e extraescolares . . . . . . . . .
2.9. Contidos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.10. Mtodos didcticos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.10.1. Traballo de clase . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.10.2. Exercicios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.10.3. Exames . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.11. Atencin diversidade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.12. Criterios de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.13. Contidos mnimos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

39

39
40
40
41
41
41
42
42
42
43
43
43
43
45
46
46
48
49
50
50
50
50
54

NDICE GENERAL

2.14. Procedementos de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . .


2.14.1. Avaliacin parcial ordinaria . . . . . . . . . . . .
2.14.2. Avaliacin nal ordinaria . . . . . . . . . . . . . .
2.14.3. Avaliacin nal extraordinaria . . . . . . . . . . .
2.14.4. Recuperacin da asignatura do propio curso . . .
2.14.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos
teriores . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.14.6. Exames parciais de pendentes . . . . . . . . . . .
2.14.7. Exames nais de pendentes . . . . . . . . . . . .

. .
. .
. .
. .
. .
an. .
. .
. .

.
.
.
.
.

. 55
. 55
. 56

3. Filosofa e Cidadana
3.1.
3.2.
3.3.
3.4.
3.5.
3.6.
3.7.
3.8.
3.9.

Introducin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Contribucin da asignatura ao Plan Lector do Centro . . . . .
Contribucin da asignatura ao Plan TIC do Centro . . . . . .
Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro
Obxectivos da asignatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Materiais e recursos didcticos . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Actividades complementarias e extraescolares . . . . . . . . .
Contidos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Mtodos didcticos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.9.1. Traballo de clase . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.9.2. Exercicios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.9.3. Exames . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.10. Atencin diversidade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.11. Criterios de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.12. Contidos mnimos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.13. Procedementos de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.13.1. Avaliacin parcial ordinaria . . . . . . . . . . . . . . .
3.13.2. Avaliacin nal ordinaria . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.13.3. Avaliacin nal extraordinaria . . . . . . . . . . . . . .
3.13.4. Recuperacin da asignatura do propio curso . . . . . .
3.13.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos anteriores . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.13.6. Exames parciais de pendentes . . . . . . . . . . . . . .
3.13.7. Exames nais de pendentes . . . . . . . . . . . . . . .

4. Historia da Filosofa
4.1.
4.2.
4.3.
4.4.

54
54
55
55
55

Introducin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Contribucin da asignatura ao Plan Lector do Centro . . . . .
Contribucin da asignatura ao Plan TIC do Centro . . . . . .
Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro

57

57
58
58
58
58
60
60
60
61
63
63
63
63
64
65
65
65
65
66
66

66
66
67

69

69
71
71
72

NDICE GENERAL

4.5.
4.6.
4.7.
4.8.
4.9.

Obxectivos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Materiais e recursos didcticos . . . . . . . . . . . . . . .
Actividades complementarias e extraescolares . . . . . .
Organizacin xeral dos contidos . . . . . . . . . . . . . .
Mtodos didcticos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.9.1. Traballo de clase . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.9.2. Exercicios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.9.3. Exames . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.10. Atencin diversidade . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.11. Criterios de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.12. Contidos mnimos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.13. Procedementos de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . .
4.13.1. Avaliacin parcial ordinaria . . . . . . . . . . . .
4.13.2. Avaliacin nal ordinaria . . . . . . . . . . . . . .
4.13.3. Avaliacin nal extraordinaria . . . . . . . . . . .
4.13.4. Recuperacin da asignatura do propio curso . . .
4.13.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos
teriores . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.13.6. Exames parciais de pendentes . . . . . . . . . . .
4.13.7. Exames nais de pendentes . . . . . . . . . . . .

5. Antropoloxa

. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
an. .
. .
. .

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

72
73
73
73
74
75
75
76
76
76
78
78
78
78
78
79

. 79
. 79
. 79

5.1. Introducin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.2. Contribucin da asignatura ao Plan Lector do Centro . . . . .
5.3. Contribucin da asignatura ao Plan TIC do Centro . . . . . .
5.4. Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro
5.5. Obxectivos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.6. Materiais e recursos didcticos . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.7. Actividades complementarias e extraescolares . . . . . . . . .
5.8. Actividades complementarias e extraescolares . . . . . . . . .
5.9. Contidos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.10. Mtodos didcticos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.10.1. Traballo de clase . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.10.2. Exercicios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.10.3. Exames . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.11. Atencin diversidade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.12. Criterios de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.13. Contidos mnimos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.14. Procedementos de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.14.1. Avaliacin parcial ordinaria . . . . . . . . . . . . . . .
5.14.2. Avaliacin nal ordinaria . . . . . . . . . . . . . . . . .

81

81
82
82
82
82
83
83
83
84
85
85
86
86
86
86
88
88
88
88

NDICE GENERAL

5.14.3. Avaliacin nal extraordinaria . . . . . . . . . . .


5.14.4. Recuperacin da asignatura do propio curso . . .
5.14.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos
teriores . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.14.6. Exames parciais de pendentes . . . . . . . . . . .
5.14.7. Exames nais de pendentes . . . . . . . . . . . .

. .
. .
an. .
. .
. .

. 88
. 88
. 89
. 89
. 89

6. tica e losofa do dereito


6.1.
6.2.
6.3.
6.4.
6.5.
6.6.
6.7.
6.8.
6.9.

Introducin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Contribucin da asignatura ao Plan Lector do Centro . . . . .
Contribucin da asignatura ao Plan TIC do Centro . . . . . .
Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro
Obxectivos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Materiais e recursos didcticos . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Actividades complementarias e extraescolares . . . . . . . . .
Contidos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Mtodos didcticos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6.9.1. Traballo de clase . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6.9.2. Exercicios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6.9.3. Exames . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6.10. Atencin diversidade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6.11. Criterios de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6.12. Contidos mnimos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6.13. Procedementos de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6.13.1. Avaliacin parcial ordinaria . . . . . . . . . . . . . . .
6.13.2. Avaliacin nal ordinaria . . . . . . . . . . . . . . . . .
6.13.3. Avaliacin nal extraordinaria . . . . . . . . . . . . . .
6.13.4. Recuperacin da asignatura do propio curso . . . . . .
6.13.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos anteriores . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6.13.6. Exames parciais de pendentes . . . . . . . . . . . . . .
6.13.7. Exames nais de pendentes . . . . . . . . . . . . . . .

7. Filosoa da ciencia e da tecnoloxa


7.1.
7.2.
7.3.
7.4.
7.5.
7.6.
7.7.

Introducin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Contribucin da asignatura ao Plan Lector do Centro . . . . .
Contribucin da asignatura ao Plan TIC do Centro . . . . . .
Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro
Obxectivos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Materiais e recursos didcticos . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Actividades complementarias e extraescolares . . . . . . . . .

91

91
91
92
92
92
93
93
93
96
96
96
97
97
97
99
99
99
99
99
99

100
100
100

101

101
102
102
102
102
103
103

NDICE GENERAL

7.8. Contidos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.9. Mtodos didcticos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.9.1. Traballo de clase . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.9.2. Exercicios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.9.3. Exames . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.10. Atencin diversidade . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.11. Criterios de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.12. Contidos mnimos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.13. Procedementos de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . .
7.13.1. Avaliacin parcial ordinaria . . . . . . . . . . . .
7.13.2. Avaliacin nal ordinaria . . . . . . . . . . . . . .
7.13.3. Avaliacin nal extraordinaria . . . . . . . . . . .
7.13.4. Recuperacin da asignatura do propio curso . . .
7.13.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos
teriores . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.13.6. Exames parciais de pendentes . . . . . . . . . . .
7.13.7. Exames nais de pendentes . . . . . . . . . . . .

8. Filosoa II
8.1.
8.2.
8.3.
8.4.
8.5.
8.6.
8.7.

. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
an. .
. .
. .

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

104
106
107
107
107
108
108
109
110
110
110
110
110

. 111
. 111
. 111

Introduccin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Contribucin da asignatura ao Plan Lector do Centro . . . . .
Contribucin da asignatura ao Plan TIC do Centro . . . . . .
Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro
Obxectivos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Materiais e recursos didcticos . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Contidos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.7.1. Filosoa grega . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.7.2. Filosoa medieval e renacentista . . . . . . . . . . . . .
8.7.3. Filosoa moderna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.7.4. A losoa contempornea . . . . . . . . . . . . . . . .
8.8. Actitudes, valores e normas . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.9. Mtodos didcticos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.9.1. Traballo de clase . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.9.2. Exercicios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.9.3. Exames . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.10. Atencin diversidade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.11. Criterios de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.12. Contidos mnimos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.13. Procedementos de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.13.1. Avaliacin parcial ordinaria . . . . . . . . . . . . . . .
8.13.2. Avaliacin nal ordinaria . . . . . . . . . . . . . . . . .

113

113
114
114
115
115
116
116
116
117
118
119
120
120
121
121
121
122
122
123
123
123
123

NDICE GENERAL

8.13.3. Avaliacin nal extraordinaria . . . . . . . . . . .


8.13.4. Recuperacin da asignatura do propio curso . . .
8.13.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos
teriores . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.13.6. Exames parciais de pendentes . . . . . . . . . . .
8.13.7. Exames nais de pendentes . . . . . . . . . . . .

. .
. .
an. .
. .
. .

. 123
. 124
. 124
. 124
. 124

9. Historia e cultura das relixins


9.1.
9.2.
9.3.
9.4.
9.5.
9.6.
9.7.
9.8.
9.9.

Introducin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Contribucin ao desenvolvemento das competencias bsicas . .
Contribucin da asignatura ao Plan Lector do Centro . . . . .
Contribucin da asignatura ao Plan TIC do Centro . . . . . .
Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro
Obxectivos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Materiais e recursos didcticos . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Contidos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Mtodos didcticos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9.9.1. Traballo de clase . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9.9.2. Exercicios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9.9.3. Exames . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9.10. Atencin diversidade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9.11. Criterios de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9.12. Contidos mnimos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9.13. Procedementos de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9.13.1. Avaliacin parcial ordinaria . . . . . . . . . . . . . . .
9.13.2. Avaliacin nal ordinaria . . . . . . . . . . . . . . . . .
9.13.3. Avaliacin nal extraordinaria . . . . . . . . . . . . . .
9.13.4. Recuperacin da asignatura do propio curso . . . . . .
9.13.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos anteriores . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9.13.6. Exames parciais de pendentes . . . . . . . . . . . . . .
9.13.7. Exames nais de pendentes . . . . . . . . . . . . . . .

10.Historia e cultura das relixins

10.1. Contribucin da asignatura ao Plan


10.2. Contribucin da asignatura ao Plan
10.3. Contribucin da asignatura ao Plan
10.4. Materiais e recursos didcticos . . .
10.5. Contidos . . . . . . . . . . . . . . .
10.6. Mtodos didcticos . . . . . . . . .
10.6.1. Traballo de clase . . . . . .

Lector do Centro . . . . .
TIC do Centro . . . . . .
de Convivencia do Centro
. . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . .

125

125
126
128
128
128
128
129
129
131
132
132
132
133
133
136
136
136
136
136
137
137
137
137

139

139
139
139
139
140
140
141

10

NDICE GENERAL

10.6.2. Exercicios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
10.6.3. Exames . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
10.7. Atencin diversidade . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
10.8. Criterios de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
10.9. Contidos mnimos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
10.10.Procedementos de avaliacin . . . . . . . . . . . . . . . .
10.10.1.Avaliacin parcial ordinaria . . . . . . . . . . . .
10.10.2.Avaliacin nal ordinaria . . . . . . . . . . . . . .
10.10.3.Avaliacin nal extraordinaria . . . . . . . . . . .
10.10.4.Recuperacin da asignatura do propio curso . . .
10.10.5.Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos
teriores . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
10.10.6.Exames parciais de pendentes . . . . . . . . . . .
10.10.7.Exames nais de pendentes . . . . . . . . . . . .

. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
an. .
. .
. .

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

141
141
142
142
143
144
144
144
144
144

. 145
. 145
. 145

Parte I
Datos do Departamento

11

0.1.

COMPOSICIN

0.1.

13

Composicin

O Departamento ten por nico membro ao profesor Emilio Navarro Martnez,


(PES), que exerce a Xefatura.
0.2.

Reunin semanal

A reunin semanal celebrarase cada ano segundo o indicado no horario


do profesor.
0.3.

Materias impartidas

O Departamento imparte as seguintes asignaturas:


1. Educacin para a Cidadana 2o ESO, nos grupos A e B
2. Educacin tico-cvica 4o ESO, nos grupos A e B
3. Filosofa e cidadana 1o Bach., nos grupos A e B
4. Filosofa II 2o Bach., nos grupos A e B
5. Historia da Filosofa 2o Bach, nos grupos A e B (durante o curso
2008/2009)
0.4.

Accesibilidade da programacin

Un resumo da presente programacin estar exposta ao pblico no taboleiro


de anuncios reservado ao Departamento, asimismo conservarse no Departamento disposicin dos interesados.

14

Parte II
Lexislacin curricular

15

0.5.

EDUCACIN SECUNDARIA OBRIGATORIA

0.5.

17

Educacin Secundaria Obrigatoria

1. Real Decreto 1631/2006, de 29 de decembro, polo que se establecen as


ensinanzas mnimas correspondentes educacin secundaria obrigatoria (BOE de 5 de xaneiro de 2007).
2. Decreto 133/2007 do 5 de xullo, polo que se establece o currculo da
educacin secundaria obrigatoria na Comunidade autnoma de Galicia
(DOG de 13 de xullo de 2007).
3. Decreto.............................. polo que se publica o catlogo de asignaturas optativas na ESO e se establece o seu currculo (DOG ............).
4. Orde do 21 de decembro do 2007 pola que se regula a avaliacin e
cualicacin do alumnado da ESO (DOG do 7 de xaneiro do 2008)
5. Orde do 23 de xuo do 2008 pola que se modica a Orde do 21 de
decembro do 2007 que regula a avaliacin e cualicacin do alumnado
da ESO (DOG do 24 de xuo de 2008)
0.6.

Bacharelato

1. Real Decreto 1467/2007, de 2 de noviembre, polo que se establecen as


ensinanzas mnimas do bacharelato (BOE 6 de novembro de 2007)
2. Decreto 126/2008, de 19 de xuo, polo que se establece o currculo do
Bacharelato na Comunidade Autnoma de Galicia (DOG de 23 de xuo
de 2008).
3. Orde do 25 de xuo de 2008 polo que se publica o catlogo de asignaturas optativas no Bacharelato e se establece o seu currculo (DOG 27
de xuo de 2008).
4. Orde................. pola que se regula a avaliacin e cualicacin do alumnado do Bacharelato (DOG....)
5. Decreto 231/2002, do 6 de xuo, polo que se modica o Decreto 275/1994,
do 29 de xullo, polo que se establece o currculo do bacharelato LOGSE
na Comunidade Autnoma de Galicia. (DIARIO OFICIAL DE GALICIA No 135, Luns, 15 de xullo de 2002)
Nota Bene

18
Ao longo desta programacin aparecern en cursiva os fragmentos tomados literalmente dos Decretos que establecen o currculum das diferentes asignaturas, en letra sin destacar estarn as contribucins do profesor.

Parte III
Programacins por asignatura

19

Captulo 1
Educacin para a cidadana
1.1.

Introduccin

O Decreto 133/2007 introduce esta asignatura, correspondente ao 2o curso


de ESO, nos seguintes termos:
Nas sociedades democrticas contemporneas, a aprendizaxe do papel da
cidadana debe ser unha tarefa compartida polas familias, o sistema educativo e os medios de comunicacin. Porn, a comunidade escolar debe estar preparada para asumir esta funcin e a responsabilidade que dela se
deriva. A Unin Europea establece como obxectivo dos sistemas educativos
velar por que na comunidade escolar se promova realmente a aprendizaxe
dos valores democrticos e da participacin, con n de preparar as persoas
para a cidadana activa. De acordo coas recomendacins internacionais, un
dos principios que inspiran o sistema educativo a transmisin e posta en
prctica de valores que favorezan a liberdade persoal, a responsabilidade, a
cidadana democrtica, a solidariedade, a tolerancia, a igualdade, o respecto
e a xustiza, as como que axuden a superar calquera tipo de discriminacin.
Este principio pon de manifesto a necesidade de incorporar, con entidade
propia, unha asignatura que capacite o alumnado para asumir responsabilidades pola vida en comn, construr pautas sociais comns que vaian mis
al dos intereses sociais individuais e entender o exercicio da cidadana como
valor importante nas relacins humanas.
A educacin para a cidadana pretende contribur implicacin do alumnado na vida social, como cidads e cidadns que posan a informacin
precisa e sexan conscientes das sas obrigas e responsabilidades, na medida
en que os seus obxectivos impregnen todas as asignaturas da etapa e a escola
sexa qun de abrirse ao medio social en que as persoas van ter que exercer
o seu rol de cidadns, introducindo novas prcticas educativas que lles per-

21

22

CAPTULO 1.

EDUCACIN PARA A CIDADANA

mitan a toma de contacto con situacins do medio social, que incidan na


construcin da sa identidade cvica.
As das asignaturas que conguran a educacin para a cidadana nesta
etapa: a educacin para a cidadana e os dereitos humanos, que se imparte
no segundo curso, e a educacin tico-cvica de cuarto curso, estrutranse
en varios bloques que van desde o persoal e o mis prximo ao global e mis
xeral; en ambas existe un conxunto de contidos comns a todos os bloques,
orientados adquisicin de procedementos, habilidades sociais e actitudes
bsicas para o desenvolvemento dunha convivencia pacca e da cidadana
democrtica.

1.2.

Contribucin da asignatura ao logro das


competencias bsicas

A educacin para a cidadana e os dereitos humanos e a educacin ticocvica relacinanse directamente coa competencia social e cidad pero, a complexidade das sociedades democrticas esixe facer fronte a unha serie de novos
desafos como o coidado do ambiente, a orientacin do desenvolvemento tecnocientco, a responsabilidade polas xeracins futuras, a igualdade entre os
sexos, a loita contra novas formas de exclusin social e contra as existentes,
que impiden desvincular a competencia social e cidad do desenvolvemento das demais competencias bsicas. Negarlle cidadana a participacin
no debate sobre estas cuestins, entre outras, sera contraditorio cos valores
democrticos. Unha cidadana activa debe ter capacidade de elixir, pero ser
quen de elixir esixe ser quen de formular preguntas, observar, seleccionar,
analizar, sintetizar informacin e transformala en coecemento, explicitar
ideas, construr argumentos, formular hipteses etc. Estamos a falar de destrezas relacionadas con diferentes competencias (competencia en comunicacin lingstica, para aprender a aprender, autonoma e iniciativa persoal,
etc.), que necesario adquirir se o obxectivo a formacin integral do alumnado e a sa preparacin para a vida social.

1.2.1. Comunicacin lingstica


O uso sistemtico do dilogo e do debate contribe competencia en comunicacin lingstica. Debater en serio esixe exercitarse na escoita, a exposicin e a argumentacin e para iso necesario verbalizar os conceptos,
facer explcitas as ideas, formar os xuzos e estruturalos de forma coherente.

23

1.2. CONTRIBUCIN DA ASIGNATURA AO LOGRO DAS COMPETENCIAS BSICAS

1.2.2. Coecemento e interaccin co mundo fsico


Ser conscientes da importancia do uso responsable dos recursos naturais,
da necesidade de preservar o ambiente, potenciar o consumo responsable e
unha forma de vida saudable, son contidos con que desde a educacin para a
cidadana posible contribur tamn ao desenvolvemento da competencia no
coecemento e interaccin co mundo fsico.

1.2.3. Tratamento da informacin e competencia dixital


A necesidade de buscar, obter, analizar, sintetizar e relacionar a informacin procedente de distintas fontes, comprendela e integrala para producir
coecemento, comunicala, facer inferencias e deducins son procedementos
que contriben tamn a desenvolver a competencia tratamento da informacin e competencia dixital.

1.2.4. Competencia social e cidad


En relacin coa competencia social e cidad, a educacin para a cidadana
propicia a adquisicin de habilidades para vivir en sociedade e para exercer
a cidadana democrtica, ao favorecer o desenvolvemento de destrezas que
permiten participar, tomar decisins, elixir a forma axeitada de comportarse
en determinadas situacins e responsabilizarse das consecuencias derivadas
das decisins adoptadas. Contribe as mesmo a reforzar a autonoma, a
autoestima e a identidade persoal, a tomar conciencia e facilitar a expresin
dos propios pensamentos, valores, sentimentos e accins. Ao impulsar os
vnculos persoais baseados nos sentimentos e os valores da convivencia e a
participacin, contribe a fomentar habilidades sociais destinadas a mellorar
as relacins interpersoais.
O coecemento da diversidade axuda a xerar sentimentos non excluntes
e a interiorizar o valor de respecto, as como a aceptar e usar convencins e normas sociais facilitadoras da convivencia. A sensibilizacin ante
as situacins de discriminacin e inxustiza, permiten consolidar os valores
de cooperacin, solidariedade, xustiza, non violencia, compromiso e participacin tanto no mbito persoal coma no social. A prctica do dilogo axuda
a afrontar e resolver as situacins de conito mediante procedementos non
violentos.
Contribese tamn dimensin tica da competencia social e cidad ao
favorecer a identicacin e reexin crtica sobre os valores do contorno e ao
ofrecer como referente tico comn os valores que sustentan a Declaracin
Universal dos Dereitos Humanos, a Constitucin espaola e o Estatuto de

24

CAPTULO 1.

EDUCACIN PARA A CIDADANA

autonoma de Galicia. Contidos especcos como o coecemento dos fundamentos e os modos de organizacin dos estados e das sociedades democrticos, a evolucin histrica dos dereitos humanos, o achegamento pluralidade
social ou ao carcter da globalizacin e as implicacins que comporta para os
cidadns, proporcionanlle ao alumnado instrumentos para construr, aceptar
e practicar normas de convivencia acordes cos valores democrticos, exercer
os dereitos e liberdades e asumir as responsabilidades e deberes cvicos.

1.2.5. Competencia cultural e artstica


A educacin para a cidadana permite tamn mellorar a competencia cultural e artstica, porque o desenvolvemento de habilidades sociais para a convivencia nunha sociedade plural, esixe ser quen de apreciar o feito cultural
nas sas diversas manifestacins.

1.2.6. Competencia para aprender a aprender


A educacin para a cidadana, a travs da educacin afectivo emocional,
contribe tamn ao desenvolvemento da competencia de aprender a aprender, porque facilita o recoecemento das propias capacidades e carencias e
as habilidades para sacar proveito das primeiras e superar as segundas. Por
outra banda, o desenvolvemento do dilogo e a valoracin das razns doutras
persoas, require admitir a diversidade de respostas ante un mesmo problema.
As mesmo, o estmulo das destrezas orientadas recompilacin e sntese de informacin, transformacin da informacin en coecemento, ao
desenvolvemento das habilidades sociais que permiten o traballo en equipo e
a participacin favorecen tamn as aprendizaxes posteriores.

1.2.7. Autonoma e iniciativa persoal


Os contidos da educacin para a cidadana, potencian tamn o desenvolvemento da competencia bsica autonoma e iniciativa persoal, xa que a
reexin sobre as relacins entre intelixencia, sentimentos e emocins, posibilita o coecemento dun mesmo, o autocontrol e o equilibrio emocional, necesarios para o desenvolver un comportamento autnomo. O coecemento da
contribucin de distintas teoras ticas, facilita a creacin dun cdigo moral
propio.
Por outra banda, os contidos procedementais do currculo atenden especialmente argumentacin, elaboracin de ideas propias, ao estudo de casos
que exixan un posicionamento persoal sobre un problema e a procura de posibles solucins. Prev as mesmo a necesidade de planicar, tomar decisins

25

1.3. CONTRIBUCIN DA ASIGNATURA AO PLAN LECTOR DO CENTRO

con criterio propio e asumir a responsabilidade da eleccin. A formulacin de


dilemas morais, que caracterizan as asignaturas desta rea, contriben tamn
a que as alumnas e os alumnos constran un xuzo tico propio baseado nos
valores e prcticas democrticas.

1.3.

Contribucin da asignatura ao Plan Lector


do Centro

A letura comprensiva forma parte da metodoloxa bsica da asignatura


de acordo co exposto no apartado correspondente.
1.4.

Contribucin da asignatura ao Plan TIC


do Centro

Eventualmente a Internet utilizarse como fonte de informacin suplementaria para a labor de aprendizaxe.
1.5.

Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro

1.6.

Obxectivos da asignatura

De acordo co Decreto 133/2007, a asignatura Educacin para a cidadana


e os dereitos Humanos de 2o de ESO ter como obxectivo o desenvolvemento
das seguintes capacidades:

1. Recoecer a condicin humana na sa dimensin individual e social,


tomando conciencia da propia identidade, das caractersticas e experiencias persoais respectando as diferenzas cos outros e desenvolvendo a
autoestima.
2. Coecer e expresar os sentimentos e as emocins e desenvolver a afectividade nas relacins cos outros, manifestando unha actitude aberta,
solidaria e respectuosa, rexeitando os estereotipos, os prexuzos e a violencia en todas as sas formas.

26

CAPTULO 1.

EDUCACIN PARA A CIDADANA

3. Desenvolver a iniciativa persoal, actuar con autonoma, asumindo responsabilidades individuais e colectivas e practicar formas de convivencia e participacin baseadas no respecto, utilizando o dilogo e a mediacin para evitar e resolver os conitos.
4. Coecer, valorar e exercer os dereitos e asumir responsablemente os
deberes e as obrigas que se derivan das declaracins internacionais de
dereitos humanos e da Constitucin espaola e o Estatuto de autonoma
de Galicia, identicando os valores que os fundamentan.
5. Asumir a pluralidade das sociedades actuais recoecendo a diversidade
como enriquecedora da convivencia e defender a igualdade de dereitos
e oportunidades de todas as persoas, rexeitando as situacins de inxustiza e as discriminacins existentes por razn de sexo, orixe, crenzas,
diferenzas sociais, orientacin afectivo-sexual ou de calquera outro tipo,
como unha vulneracin da dignidade humana e causa perturbadora da
convivencia.
6. Recoecer e asumir a igualdade de dereitos e oportunidades entre mulleres
e homes, valorar a diferenza de sexos rexeitando os estereotipos e prexuzos que supoan discriminacin e participar activamente na prevencin da violencia de xnero.
7. Coecer e apreciar os principios e valores que fundamentan e lexitiman
os sistemas democrticos e o funcionamento da Comunidade Autnoma
de Galicia, do Estado espaol e da Unin Europea, tomando conciencia
do patrimonio comn e da diversidade social e cultural.
8. Coecer os fundamentos do modo de vida democrtico e aprender a
obrar de acordo con eles nos diferentes mbitos da convivencia. Asumir
os deberes cidadns na mantenza dos bens comns e recoecer o papel
do Estado como garante dos servizos pblicos.
9. Coecer as diversas formas de participacin poltica, desenvolver habilidades dialxicas orientadas participacin democrtica e valorar a
importancia da participacin cidad ben sexa na vida poltica institucionalizada ou noutras formas de participacin como a cooperacin, o
asociacionismo e o voluntariado.
10. Coecer as causas que provocan a violacin dos dereitos humanos, a
pobreza e a desigualdade, as como a relacin entre os conitos armados
e o subdesenvolvemento. Valorar as accins encamiadas consecucin

1.7.

MATERIAIS E RECURSOS DIDCTICOS

27

da paz e a seguridade e a participacin activa como medio para lograr


un mundo mis xusto.
11. Recoecerse membros dunha cidadana global, baseada nos valores da
liberdade, a igualdade e a xustiza e implicarse activamente na sa realizacin, comezando por mostrar respecto crtico polos costumes e modos
de vida de poboacins distintas propia e manifestar comportamentos
solidarios coas persoas e colectivos desfavorecidos.
12. Coecer e analizar as principais teoras ticas que mis contriburon
ao recoecemento das liberdades e dos dereitos das persoas.
13. Identicar as posicins morais que estn na orixe dos principais problemas e conitos do mundo actual, valorar a importancia da anlise tica na orientacin da sa resolucin e desenvolver unha actitude crtica
ante os modelos que se transmiten a travs dos medios de comunicacin,
mediante a adquisicin de destrezas bsicas na utilizacin das fontes de
informacin.
14. Adquirir un pensamento crtico, desenvolver un criterio propio e adquirir
habilidades para comunicar as propias ideas e defender as propias posicins en debates, a travs da argumentacin documentada e razoada,
as como para escoitar e valorar as razns e argumentos dos outros.
15. Practicar o dilogo coa realidade social en continuo proceso de transformacin, como instrumento para a anlise crtica das conviccins
persoais e a formulacin dun proxecto de vida propio, na dimensin
persoal, cvica e profesional.

Estimamos que non procede unha secuenciacin por curso debido repeticin de temas e metodoloxa en ambos. Consideramos que a sa consecucin
ha ser gradual tal e como se reexa nos criterios de avaliacin xados para o
curso
1.7.

Materiais e recursos didcticos

O libro de texto :
Gonzlez Lucini, F. Educacin para a cidadana Zaragoza, 2008. Editorial Tambre-Edelvives (ISBN: 84-96772-81-6)
Para a consulta ocasional ou a ampliacin dos temas tratados o alumnado ter sa disposicin a Biblioteca do Centro ademais dos recursos da

28

CAPTULO 1.

EDUCACIN PARA A CIDADANA

Internet. O Departamento conta coas ferramentas informticas do sitio web


do Centro e ten acceso dotacin informtica do mesmo.
Nos cursos vindeiros est prevista a substitucin deste texto por materiais redixidos polo profesor. Os fragmentos para comentario correspondern
sempre a clsicos da losofa dos estudados en 2o de Bach.
1.8.

Actividades complementarias e extraescolares

Non se contemplan actividades extraescolares nin complementarias especcas para esta asignatura anda que os alumnos e o profesor podern
participar nas actividades de tema axeitado promovidas polo Centro.
1.9.

Contidos

As indicacins sobre temporalizacin son orientativas e estarn sometidas


s necesidades didcticas do alumnado.
Distribuimos os contidos da asignatura en 27 sesiones que coinciden cos
apartados do DCB. Cada sesin ser tratada durante unha semana aproximadamente.
As horas de clase sobrantes ofrecern o marxe de exibilidade necesario
para atender s continxencias e necesidades que poidan xurdir ademais de
realizacin de exames, etc.
1. Comprensin e incorporacin dos conceptos de amizade, fraternidade,
dignidade, sinceridade, agradecemento, cordialidade, dilogo, etc., bsicos para a convivencia.
2. Recoecemento e valoracin da convivencia familiar como un sistema
de comunicacin e cooperacin entre xeracins. Posibles disfuncins:
anlise e busca de solucins compartidas.
3. Recoecemento e valoracin da amizade como un sistema de comunicacin e cooperacin entre iguais.
4. Valoracin e uso do dilogo como instrumento para a prevencin e resolucin de conitos nas relacins entre iguais e nas relacins interxeracionais.

1.9.

CONTIDOS

29

5. Anlise da importancia da sexualidade na vida humana, da necesidade


dunha regulacin tica das relacins sexuais baseada no respecto e na
equidade e prevencin de prcticas de risco.
6. Valoracin crtica da divisin social e sexual do traballo e rexeitamento
de prexuzos racistas, xenfobos, homfobos e sexistas.
7. Axuda a compaeiras, compaeiros e, en xeral, a persoas en situacin
desfavorecida e responsabilizacin no coidado das persoas dependentes
8. Participacin no centro educativo e en actividades sociais da comunidade como aprendizaxe dos deberes cidadns. Especial incidencia na
mediacin e acollida de alumnado inmigrante.
9. Identicacin e exercicio dos deberes e dereitos que teen como alumnado dun centro.
10. Coecemento e manexo da Declaracin universal dos dereitos humanos,
asuncin dos deberes e responsabilidades que dela se derivan e valoracin do proceso de recoecemento e proclamacin dos dereitos humanos como unha conquista histrica inacabada.
11. Recompilacin de informacin sobre os distintos tipos de documentos que recollen a lexislacin internacional sobre os dereitos humanos
(declaracins, pactos, convenios...) e sobre os mecanismos de control e
proteccin dos acordos.
12. Recoecemento da igualdade das persoas en dignidade e dereitos, identicacin e condena de situacins de violacins dos dereitos humanos
e coecemento dos recursos para denunciar e combater a violacin dos
dereitos.
13. Valoracin das diferenzas de xnero como enriquecedoras das relacins
interpersoais. Coecemento dos dereitos das mulleres na nosa sociedade
actual e a loita pola sa consecucin. Recoecemento da igualdade de
dereitos de mulleres e homes e identicacin e rexeitamento das situacins
de discriminacin de feito das cales anda son vtimas as mulleres.
14. Identicacin do sistema de dereitos e deberes como base da convivencia poltica. Valoracin do exercicio dunha cidadana activa, que coece
os seus dereitos e asume as sas responsabilidades. Os sistemas de
votacin democrtica.

30

CAPTULO 1.

EDUCACIN PARA A CIDADANA

15. Identicacin das principias institucins e dos conceptos fundamentais


que denen un sistema democrtico.
16. Identicacin e coecemento dos principios, dereitos e deberes fundamentais recoecidos na Constitucin espaola e no Estatuto de autonoma de Galicia.
17. Identicacin e valoracin das diversas formas de participacin cidad:
cooperacin, asociacionismo e voluntariado.
18. Valoracin da poltica como servizo cidadana: a responsabilidade
pblica. Informacin sobre a estrutura e funcionamento da proteccin
civil e coecemento do seu papel na prevencin e xestin dos desastres
naturais e provocados. Os sistemas de votacin democrtica.
19. Asuncin da responsabilidade cidad: identicacin e aprecio dos bens
comns e servizos pblicos. Valoracin dos impostos como a contribucin dos cidadns aos gastos e investimentos pblicos e como instrumento para a distribucin da renda e compensacin das desigualdades.
20. Reexin sobre as causas, avaliacin das consecuencias dos accidentes
de circulacin e implicacin na sa prevencin.
21. Coecemento dos dereitos e deberes que implica o consumo, planicacin de condutas e adquisicin de hbitos de consumo racional e responsable compatible coa sustentabilidade.
22. Observacin do impacto das actividades individuais e colectivas sobre
o ambiente e valoracin da responsabilidade polo seu coidado.
23. Valoracin da diversidade social e cultural como enriquecedora da convivencia nunha sociedade plural. Identicacin dos elementos culturais
propios que poidan estar en perigo nun mundo globalizado e posibles
solucins
24. Identicacin de situacins de violacin de dereitos e sensibilizacin
fronte s necesidades de colectivos e grupos desfavorecidos. Planicacin de iniciativas encamiadas construcin duna sociedade mis
xusta e solidaria.
25. Identicacin dos principais conitos no mundo actual e sensibilizacin
ante as situacin das persoas que sofren directamente as sas consecuencias. Informacin sobre o papel dos organismos internacionais e as

1.10.

MTODOS DIDCTICOS

31

forzas de pacicacin na prevencin e resolucin dos conitos. Identicacin e valoracin das accins individuais e colectivas a favor da
paz.
26. Anlise e valoracin da inuencia das novas formas de comunicacin,
informacin e mobilidade no establecemento de relacins globais entre as persoas de diferentes lugares do mundo e das consecuencias da
globalizacin econmica.
27. Sensibilizacin ante as desigualdades: riqueza e pobreza. Coecemento de iniciativas encamiadas loita contra a pobreza e a axuda ao
desenvolvemento.
1.10.

Mtodos didcticos

O Bloque 1 Contidos comns establecido no Decreto 133/2007 para a


asignatura Educacin para a cidadana (2o ESO) presenta unha boa descripcin da metodoloxa a utilizar nesta asignatura:
1. Identicacin de problemas actuais, a sa conceptualizacin e reexin
argumentada.
2. Anlise comparativa e avaliacin crtica de informacins proporcionadas
polos medios de comunicacin sobre un mesmo feito ou cuestin de actualidade.
3. Prcticas de exposicin (oral e escrita) das ideas propias ou dos resultados das lecturas e da informacin obtida a travs de diversos medios.
4. Preparacin e intervencin en debates, sobre aspectos relevantes da realidade social, considerando as posicins e alternativas existentes e desenvolvendo unha actitude de compromiso para a sa mellora.
5. Utilizacin do dilogo como estratexia para a identicacin dos conitos
e a solucin dos problemas.

De acordo con isto, nas clases os alumnos lern os textos presentados


polo profesor e irn aclarando sus dbidas, plantexando outras... aportando
elementos complementarios de anlise, etc. Poderemos utilizar elementos audiovisuais ou mesmo pertencentes Internet como motivo para a discusin
e o anlise. Podern realizarse exercicios de reforzo ou ampliacin e tamn o

32

CAPTULO 1.

EDUCACIN PARA A CIDADANA

alumnado realizar exmenes coincidentes coas avaliacins e exames de recuperacin se necesario. Concederse importancia central lectura comprensiva do libro de texto, e a elaboracin das suas actividades. De preferencia, o
traballo dos alumnos ser individual e en dilogo cos textos ou o material escrito complementario. Polo regular, os alumnos reectirn a sa comprensin
e asimilacin do texto na produccin de comentarios de fragmentos sobre a
temtica estudada ou na realizacin das actividades do libro de texto. O profesor rexeita explicitamente o mtodo da leccin maxistral, polo que as sas
explicacins debern ser elicitadas polas preguntas dos alumnos. O alumno,
antes de preguntar, deber facer o esforzo persoal de comprender o texto.

1.10.1. Traballo de clase


O traballo durante a clase esencial para a superacin do curso. Os
alumnos deben participar activamente nas actividades da clase. Naturalmente
o primeiro requerimento dos alumnos ter un comportamento adoitado ao
traballo que realizan e unha actitude de respecto aos seus compaeiros.

1.10.2. Exercicios
Os alumnos debern realizar por lo menos un exercicio por semana. O
exercicio ser correxido polo profesor e seralles devolto para que o modiquen
se necesario ata que estea ben feito.

1.10.3. Exames
Realizarse un s exame por cada avaliacin parcial para determinar a
cualicacin que debe gurar no boletn de notas.
Dado que se considera que o exame a ferramenta que permite comprobar se houbo verdadeiramente asimilacin dos contidos, ningn alumno
poder aprobar a avaliacin ou a asignatura, se non ten aprobados os exames
correspondentes.
Cada exame ter cinco preguntas, normalmente con varios apartados, que
reectirn os criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos
os criterios aparezan conectados ao menos a unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.
Non se contempla a realizacin de ningn exame nin control de coecementos en medio da avaliacin.

1.11.

ATENCIN DIVERSIDADE

1.11.

33

Atencin diversidade

Cada leccin contar con actividades de reforzo e de ampliacin que os


alumnos realizarn como parte do seu proceso de aprendizaxe.
1.12.

Criterios de avaliacin

Adoptamos os establecidos polo Decreto 133/2007, que son:


1. Valorar a importancia das outras persoas para a construcin da propia
identidade, tomar conciencia dos vnculos que estn na base da convivencia e iniciar a construcin dun cdigo de conduta autnomo, a
partir do recoecemento da propia identidade e do respecto e tolerancia
polas diferenzas persoais e sociais.
Con este criterio pretndese avaliar se o alumnado quen de comezar
a creacin do seu propio itinerario de madurez cvica, recoecendo a
importancia das outras persoas na construcin da propia identidade,
respectando criticamente as diferenzas para ir mis al dunha tolerancia
pasiva baseada no relativismo ou na indiferenza, cara a unha tolerancia
activa.
2. Practicar o dilogo para evitar e superar os conitos nas relacins entre
iguais e nas relacins interxeracionais.
Con este criterio pretndese avaliar se o alumnado desenvolveu habilidades sociais de respecto e tolerancia coas persoas do seu contorno e
se utiliza de forma sistemtica o dilogo como instrumento para evitar e resolver os conitos nas relacins interxeracionais e entre iguais,
rexeitando calquera tipo de violencia, cara aos membros da comunidade
escolar, ou da familia.
3. Identicar e rexeitar, a partir da anlise de feitos reais ou gurados, as
situacins de discriminacin cara a persoas de diferente orixe, xnero,
ideoloxa, relixin, orientacin afectivo-sexual e outras, respectando as
diferenzas persoais e mostrando autonoma de criterio.
Este criterio permite comprobar se os alumnos, ante a presentacin
dun caso ou situacin simulada ou real, recoecen a discriminacin
que, por motivos diversos, sofren determinadas persoas e colectivos nas
sociedades actuais e se manifestan autonoma de criterio, actitude de
rexeitamento cara s discriminacins e respecto polas diferenzas persoais.

34

CAPTULO 1.

EDUCACIN PARA A CIDADANA

4. Participar, de modo democrtico e cooperativo, en todas as actividades


programadas tanto na aula como fra dela, e en xeral na vida do centro
e do contorno como preparacin para o exercicio duna cidadana activa.
A travs deste criterio pretndese valorar o compromiso do alumnado
co exercicio dunha cidadana activa, capaz de asumir responsabilidades
observando o grao de participacin nas actividades do grupo-clase e do
centro educativo.
5. Utilizar diferentes fontes de informacin e considerar as distintas posicins e alternativas existentes nos debates que se formulen sobre problemas e situacins de carcter local ou global.
Este criterio pretende comprobar o coecemento e manexo das tcnicas
do debate, se as alumnas e os alumnos se documenta debidamente utilizando distintas fontes de informacin e se son quen de analizalas e
sintetizar a informacin para presentar as sas opinins de forma rigorosa, se argumentan debidamente, consideran as distintas posicins e
alternativas en cada un dos problemas formulados e chegan a elaborar
un pensamento propio e crtico.
6. Identicar os principios bsicos das declaracins internacionais dos
dereitos humanos e a sa evolucin, distinguir situacins de violacin
destes e recoecer e rexeitar as desigualdades de feito e de dereito, en
particular as que afectan as mulleres.
Este criterio avala o grao de coecemento das declaracins internacionais de dereitos humanos e a sa evolucin histrica, se o alumnado
recoece os actos e as situacins de violacin de dereitos humanos no
mundo actual, as discriminacins que anda sofren algns colectivos,
tanto na lexislacin como na vida real e, particularmente, se describe
e rexeita a discriminacin de feito e, en casos, tamn de dereito que
afectan as mulleres.
7. Identicar os conceptos fundamentais (pluralismo poltico, parlamentarismo, representatividade...) que denen un sistema democrtico, os
principios e as institucins fundamentais, as como os dereitos e deberes que establece a Constitucin espaola e o Estatuto de autonoma
de Galicia.
Con este criterio trtase de comprobar se o alumnado identica os
conceptos fundamentais que denen un sistema democrtico (pluralismo poltico, parlamentarismo, representatividade...), as como os trazos fundamentais do sistema poltico espaol no que respecta identi-

1.12.

CRITERIOS DE AVALIACIN

35

cacin das institucins fundamentais e os dereitos e deberes recollidos


na Constitucin espaola e o Estatuto de autonoma de Galicia.
8. Identicar os principais servizos pblicos que deben garantir as administracins, recoecer a contribucin dos cidadns no seu mantemento
e mostrar, ante situacins da vida coti, actitudes cvicas relativas ao
coidado do contorno, seguridade vial, proteccin civil e ao consumo
responsable.
O obxectivo deste criterio comprobar que as alumnas e os alumnos recoecen os principais servizos que as administracins prestan
cidadana e, vez, comprenden as obriga que corresponden a cada
cidadn no mantemento dos servizos pblicos a travs da contribucin
scal. As mesmo, trtase de comprobar que coecen as obrigas cvicas que lles corresponden no coidado do contorno e o respecto aos bens
pblicos, seguridade viaria, proteccin civil ou ao consumo responsable.
9. Utilizar e contrastar con rigor informacin procedente de diversos medios
para identicar as causas dalgns dos problemas de convivencia nas sociedades actuais, elaborar un punto de vista propio e desenvolver actitudes responsables que contriban sa mellora.
Este criterio pretende avaliar se o alumnado sabe utilizar con certo rigor informacin procedente de distintas fontes para documentarse sobre
os principias problemas de convivencia das sociedades actuais.
10. Identicar as caractersticas da globalizacin e o papel que xogan nela
os medios de comunicacin, recoecer as relacins que existen entre a
sociedade en que vive e a vida das persoas doutras partes do mundo.
Con este criterio trtase de valorar se as alumnas e os alumnos coecen o papel da informacin e a comunicacin no mundo actual e as
relacins existentes entre a vida das persoas de distintas partes do mundo como consecuencia da globalizacin, se comprenden as repercusins
que determinadas formas de vida do mundo desenvolvido teen nos
pases en vas de desenvolvemento e se manifestan actitudes de solidariedade cos grupos desfavorecidos.
11. Recoecer a existencia de conitos e o papel que desempean neles as
organizacins internacionais e as forzas de pacicacin. Valorar a importancia da participacin humanitaria para paliar as consecuencias
dos conitos.

36

CAPTULO 1.

EDUCACIN PARA A CIDADANA

Con este criterio pretndese comprobar que o alumnado capaz de identicar os conitos mis relevantes do mundo actual e a sa localizacin,
d mostras de sensibilizacin ante a situacin das persoas que sofren
directamente as consecuencias dos conitos e se valora o papel da participacin humanitaria para mitigalas.

1.13.

Contidos mnimos

Os contidos mnimos defnense como os necesarios para aprobar os exames


da asignatura. Porn os alumnos, nos seus traballos na clase e en casa podern
tratar de asimilar tantos coecementos como poidan por riba do esixido nos
exames.

1.14.

Procedementos de avaliacin

1.14.1. Avaliacin parcial ordinaria


A calicacin ser o resultado da seguinte frmula
(traballo de clase/50 + exercicios/25 + exame/25 = total/100) = nota
do boletn

1.14.2. Avaliacin nal ordinaria


A nota nal ser a media aritmtica das calicacins obtidas nas tres
avaliacins do curso. Ser nico requisito para a obtencin da cualicacin
de aprobado ter unha calicacin media de 5 puntos. As notas redondearnse
en todo caso ao enteiro superior.

1.14.3. Avaliacin nal extraordinaria


A proba extraordinaria ter cinco preguntas, que podern ter varios apartados. Cada unha das preguntas reectir un dos criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos os criterios aparezan conectados ao menos a
unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.

1.14.

PROCEDEMENTOS DE AVALIACIN

37

1.14.4. Recuperacin da asignatura do propio curso


Realizarnse exames de recuperacin das avaliacins suspensas en datas o
mis achegadas posible s dos exames suspensos. Os exames de recuperacin
tern idnticas caractersticas s dos exames de avaliacin parcial. Non se
contempla a aplicacin dun trato especial aos alumnos que incurriran na
gura legal de perda do dereito avaliacin continua .
Os alumnos que non acaden a nota mnima tras o exame correspondente
3a Avaliacin podern realizar un exame global de recuperacin no que
entrar toda a asignatura do curso. Este exame ter as mesmas caractersticas
que o exame da convocatoria extraordinaria.

1.14.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos anteriores


Anda que os alumnos debern entregar ao profesor, para a sa avaliacin,
os debidos no correspondente curso, a avaliacin con nes de cualicacin
depender exclusivamente dos exames mencionados nos apartados seguintes.

1.14.6. Exames parciais de pendentes


Realizaranse tres exames coincidindo coas tres avaliacins. A tal efecto
repartirase a asignatura en tres bloques de temas que se lle entregarn ao
alumnado co resumo da programacin. O tipo de exame ser das mesmas caractersticas que os das avaliacins parciais ordinarias. Para o clculo da nota
aplicarase o criterio xeral. Se o alumno obtn a calicacin media mnima
nestes tres exames estimarse que superou a asignatura sen ter que facer o
exame nal. Tras cada exame de avaliacin haber un exame de recuperacin
para os alumnos que o precisen.

1.14.7. Exames nais de pendentes


Os alumnos con asignaturas pendentes de otros cursos podern realizar
un exame nal coincidindo coas convocatorias ordinaria e extraordinaria. O
seu exame ter por contido todo o da asignatura.

38

CAPTULO 1.

EDUCACIN PARA A CIDADANA

Captulo 2
Educacin tico-cvica
(O Decreto 133/2007 concibe a presente asignatura, de 4o curso, como
unha continuacin de Educacin para a Cidadana do 2o curso da ESO. Ns
repetimos aqu elementos comns para maior claridade.)
2.1.

Introduccin

O Decreto 133/2007 presenta esta asignatura nos seguintes termos:

Nas sociedades democrticas contemporneas, a aprendizaxe do papel da


cidadana debe ser unha tarefa compartida polas familias, o sistema educativo e os medios de comunicacin. Porn, a comunidade escolar debe estar preparada para asumir esta funcin e a responsabilidade que dela se
deriva. A Unin Europea establece como obxectivo dos sistemas educativos
velar por que na comunidade escolar se promova realmente a aprendizaxe
dos valores democrticos e da participacin, con n de preparar as persoas
para a cidadana activa. De acordo coas recomendacins internacionais, un
dos principios que inspiran o sistema educativo a transmisin e posta en
prctica de valores que favorezan a liberdade persoal, a responsabilidade, a
cidadana democrtica, a solidariedade, a tolerancia, a igualdade, o respecto
e a xustiza, as como que axuden a superar calquera tipo de discriminacin.
Este principio pon de manifesto a necesidade de incorporar, con entidade
propia, unha asignatura que capacite o alumnado para asumir responsabilidades pola vida en comn, construr pautas sociais comns que vaian mis
al dos intereses sociais individuais e entender o exercicio da cidadana como
valor importante nas relacins humanas.
A educacin para a cidadana pretende contribur implicacin do alumnado na vida social, como cidads e cidadns que posan a informacin
precisa e sexan conscientes das sas obrigas e responsabilidades, na medida

39

40

CAPTULO 2.

EDUCACIN TICO-CVICA

en que os seus obxectivos impregnen todas as asignaturas da etapa e a escola


sexa qun de abrirse ao medio social en que as persoas van ter que exercer
o seu rol de cidadns, introducindo novas prcticas educativas que lles permitan a toma de contacto con situacins do medio social, que incidan na
construcin da sa identidade cvica.
As das asignaturas que conguran a educacin para a cidadana nesta
etapa: a educacin para a cidadana e os dereitos humanos, que se imparte
no segundo curso, e a educacin tico-cvica de cuarto curso, estrutranse
en varios bloques que van desde o persoal e o mis prximo ao global e mis
xeral; en ambas existe un conxunto de contidos comns a todos os bloques,
orientados adquisicin de procedementos, habilidades sociais e actitudes
bsicas para o desenvolvemento dunha convivencia pacca e da cidadana
democrtica.
2.2.

Contribucin da asignatura ao logro das


Competencias Bsicas

A educacin para a cidadana e os dereitos humanos e a educacin ticocvica relacinanse directamente coa competencia social e cidad pero, a complexidade das sociedades democrticas esixe facer fronte a unha serie de novos
desafos como o coidado do ambiente, a orientacin do desenvolvemento tecnocientco, a responsabilidade polas xeracins futuras, a igualdade entre os
sexos, a loita contra novas formas de exclusin social e contra as existentes,
que impiden desvincular a competencia social e cidad do desenvolvemento das demais competencias bsicas. Negarlle cidadana a participacin
no debate sobre estas cuestins, entre outras, sera contraditorio cos valores
democrticos. Unha cidadana activa debe ter capacidade de elixir, pero ser
quen de elixir esixe ser quen de formular preguntas, observar, seleccionar,
analizar, sintetizar informacin e transformala en coecemento, explicitar
ideas, construr argumentos, formular hipteses etc. Estamos a falar de destrezas relacionadas con diferentes competencias (competencia en comunicacin lingstica, para aprender a aprender, autonoma e iniciativa persoal,
etc.), que necesario adquirir se o obxectivo a formacin integral do alumnado e a sa preparacin para a vida social.

2.2.1. Comunicacin lingstica


O uso sistemtico do dilogo e do debate contribe competencia en comunicacin lingstica. Debater en serio esixe exercitarse na escoita, a exposicin e a argumentacin e para iso necesario verbalizar os conceptos,

41

2.2. CONTRIBUCIN DA ASIGNATURA AO LOGRO DAS COMPETENCIAS BSICAS

facer explcitas as ideas, formar os xuzos e estruturalos de forma coherente.

2.2.2. Coecemento e interaccin co mundo fsico


Ser conscientes da importancia do uso responsable dos recursos naturais,
da necesidade de preservar o ambiente, potenciar o consumo responsable e
unha forma de vida saudable, son contidos con que desde a educacin para a
cidadana posible contribur tamn ao desenvolvemento da competencia no
coecemento e interaccin co mundo fsico.

2.2.3. Tratamento da informacin e competencia dixital


A necesidade de buscar, obter, analizar, sintetizar e relacionar a informacin procedente de distintas fontes, comprendela e integrala para producir
coecemento, comunicala, facer inferencias e deducins son procedementos
que contriben tamn a desenvolver a competencia tratamento da informacin e competencia dixital.

2.2.4. Competencia social e cidad


En relacin coa competencia social e cidad, a educacin para a cidadana
propicia a adquisicin de habilidades para vivir en sociedade e para exercer
a cidadana democrtica, ao favorecer o desenvolvemento de destrezas que
permiten participar, tomar decisins, elixir a forma axeitada de comportarse
en determinadas situacins e responsabilizarse das consecuencias derivadas
das decisins adoptadas. Contribe as mesmo a reforzar a autonoma, a
autoestima e a identidade persoal, a tomar conciencia e facilitar a expresin
dos propios pensamentos, valores, sentimentos e accins. Ao impulsar os
vnculos persoais baseados nos sentimentos e os valores da convivencia e a
participacin, contribe a fomentar habilidades sociais destinadas a mellorar
as relacins interpersoais.
O coecemento da diversidade axuda a xerar sentimentos non excluntes
e a interiorizar o valor de respecto, as como a aceptar e usar convencins e normas sociais facilitadoras da convivencia. A sensibilizacin ante
as situacins de discriminacin e inxustiza, permiten consolidar os valores
de cooperacin, solidariedade, xustiza, non violencia, compromiso e participacin tanto no mbito persoal coma no social. A prctica do dilogo axuda
a afrontar e resolver as situacins de conito mediante procedementos non
violentos.
Contribese tamn dimensin tica da competencia social e cidad ao
favorecer a identicacin e reexin crtica sobre os valores do contorno e ao

42

CAPTULO 2.

EDUCACIN TICO-CVICA

ofrecer como referente tico comn os valores que sustentan a Declaracin


Universal dos Dereitos Humanos, a Constitucin espaola e o Estatuto de
autonoma de Galicia. Contidos especcos como o coecemento dos fundamentos e os modos de organizacin dos estados e das sociedades democrticos, a evolucin histrica dos dereitos humanos, o achegamento pluralidade
social ou ao carcter da globalizacin e as implicacins que comporta para os
cidadns, proporcionanlle ao alumnado instrumentos para construr, aceptar
e practicar normas de convivencia acordes cos valores democrticos, exercer
os dereitos e liberdades e asumir as responsabilidades e deberes cvicos.

2.2.5. Competencia cultural e artstica


A educacin para a cidadana permite tamn mellorar a competencia cultural e artstica, porque o desenvolvemento de habilidades sociais para a convivencia nunha sociedade plural, esixe ser quen de apreciar o feito cultural
nas sas diversas manifestacins.

2.2.6. Competencia para aprender a aprender


A educacin para a cidadana, a travs da educacin afectivo emocional,
contribe tamn ao desenvolvemento da competencia de aprender a aprender, porque facilita o recoecemento das propias capacidades e carencias e
as habilidades para sacar proveito das primeiras e superar as segundas. Por
outra banda, o desenvolvemento do dilogo e a valoracin das razns doutras
persoas, require admitir a diversidade de respostas ante un mesmo problema.
As mesmo, o estmulo das destrezas orientadas recompilacin e sntese de informacin, transformacin da informacin en coecemento, ao
desenvolvemento das habilidades sociais que permiten o traballo en equipo e
a participacin favorecen tamn as aprendizaxes posteriores.

2.2.7. Autonoma e iniciativa persoal


Os contidos da educacin para a cidadana, potencian tamn o desenvolvemento da competencia bsica autonoma e iniciativa persoal, xa que a
reexin sobre as relacins entre intelixencia, sentimentos e emocins, posibilita o coecemento dun mesmo, o autocontrol e o equilibrio emocional, necesarios para o desenvolver un comportamento autnomo. O coecemento da
contribucin de distintas teoras ticas, facilita a creacin dun cdigo moral
propio.
Por outra banda, os contidos procedementais do currculo atenden especialmente argumentacin, elaboracin de ideas propias, ao estudo de casos

43

2.3. CONTRIBUCIN DA ASIGNATURA AO PLAN LECTOR DO CENTRO

que exixan un posicionamento persoal sobre un problema e a procura de posibles solucins. Prev as mesmo a necesidade de planicar, tomar decisins
con criterio propio e asumir a responsabilidade da eleccin. A formulacin de
dilemas morais, que caracterizan as asignaturas desta rea, contriben tamn
a que as alumnas e os alumnos constran un xuzo tico propio baseado nos
valores e prcticas democrticas.

2.3.

Contribucin da asignatura ao Plan Lector


do Centro

A letura comprensiva forma parte da metodoloxa bsica da asignatura


de acordo co exposto no apartado correspondente.
2.4.

Contribucin da asignatura ao Plan de fomento das TIC do Centro

Eventualmente a Internet utilizarse como fonte de informacin suplementaria para a labor de aprendizaxe.
2.5.

Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro

2.6.

Obxectivos da asignatura

De acordo co Decreto 133/2007, a asignatura Educacin tico-cvica, de


4 de ESO ter como obxectivo o desenvolvemento das seguintes capacidades:
o

1. Recoecer a condicin humana na sa dimensin individual e social,


tomando conciencia da propia identidade, das caractersticas e experiencias persoais respectando as diferenzas cos outros e desenvolvendo a
autoestima.
2. Coecer e expresar os sentimentos e as emocins e desenvolver a afectividade nas relacins cos outros, manifestando unha actitude aberta,
solidaria e respectuosa, rexeitando os estereotipos, os prexuzos e a violencia en todas as sas formas.

44

CAPTULO 2.

EDUCACIN TICO-CVICA

3. Desenvolver a iniciativa persoal, actuar con autonoma, asumindo responsabilidades individuais e colectivas e practicar formas de convivencia e participacin baseadas no respecto, utilizando o dilogo e a mediacin para evitar e resolver os conitos.
4. Coecer, valorar e exercer os dereitos e asumir responsablemente os
deberes e as obrigas que se derivan das declaracins internacionais de
dereitos humanos e da Constitucin espaola e o Estatuto de autonoma
de Galicia, identicando os valores que os fundamentan.
5. Asumir a pluralidade das sociedades actuais recoecendo a diversidade
como enriquecedora da convivencia e defender a igualdade de dereitos
e oportunidades de todas as persoas, rexeitando as situacins de inxustiza e as discriminacins existentes por razn de sexo, orixe, crenzas,
diferenzas sociais, orientacin afectivo-sexual ou de calquera outro tipo,
como unha vulneracin da dignidade humana e causa perturbadora da
convivencia.
6. Recoecer e asumir a igualdade de dereitos e oportunidades entre mulleres
e homes, valorar a diferenza de sexos rexeitando os estereotipos e prexuzos que supoan discriminacin e participar activamente na prevencin da violencia de xnero.
7. Coecer e apreciar os principios e valores que fundamentan e lexitiman
os sistemas democrticos e o funcionamento da Comunidade Autnoma
de Galicia, do Estado espaol e da Unin Europea, tomando conciencia
do patrimonio comn e da diversidade social e cultural.
8. Coecer os fundamentos do modo de vida democrtico e aprender a
obrar de acordo con eles nos diferentes mbitos da convivencia. Asumir
os deberes cidadns na mantenza dos bens comns e recoecer o papel
do Estado como garante dos servizos pblicos.
9. Coecer as diversas formas de participacin poltica, desenvolver habilidades dialxicas orientadas participacin democrtica e valorar a
importancia da participacin cidad ben sexa na vida poltica institucionalizada ou noutras formas de participacin como a cooperacin, o
asociacionismo e o voluntariado.
10. Coecer as causas que provocan a violacin dos dereitos humanos, a
pobreza e a desigualdade, as como a relacin entre os conitos armados
e o subdesenvolvemento. Valorar as accins encamiadas consecucin

2.7.

MATERIAIS E RECURSOS DIDCTICOS

45

da paz e a seguridade e a participacin activa como medio para lograr


un mundo mis xusto.
11. Recoecerse membros dunha cidadana global, baseada nos valores da
liberdade, a igualdade e a xustiza e implicarse activamente na sa realizacin, comezando por mostrar respecto crtico polos costumes e modos
de vida de poboacins distintas propia e manifestar comportamentos
solidarios coas persoas e colectivos desfavorecidos.
12. Coecer e analizar as principais teoras ticas que mis contriburon
ao recoecemento das liberdades e dos dereitos das persoas.
13. Identicar as posicins morais que estn na orixe dos principais problemas e conitos do mundo actual, valorar a importancia da anlise tica na orientacin da sa resolucin e desenvolver unha actitude crtica
ante os modelos que se transmiten a travs dos medios de comunicacin,
mediante a adquisicin de destrezas bsicas na utilizacin das fontes de
informacin.
14. Adquirir un pensamento crtico, desenvolver un criterio propio e adquirir
habilidades para comunicar as propias ideas e defender as propias posicins en debates, a travs da argumentacin documentada e razoada,
as como para escoitar e valorar as razns e argumentos dos outros.
15. Practicar o dilogo coa realidade social en continuo proceso de transformacin, como instrumento para a anlise crtica das conviccins
persoais e a formulacin dun proxecto de vida propio, na dimensin
persoal, cvica e profesional.

Estimamos que non procede unha secuenciacin por curso debido repeticin de temas e metodoloxa en ambos. Consideramos que a sa consecucin
ha ser gradual tal e como se reexa nos criterios de avaliacin xados para o
curso
2.7.

Materiais e recursos didcticos

O libro de texto o de Lozano Paz, M. et al. tica cvica Vigo, 2008.


Consorcio editorial Galego.
Para a consulta ocasional ou a ampliacin dos temas tratados o alumnado ter sa disposicin a Biblioteca do Centro ademais dos recursos da
Internet. Nos cursos vindeiros est prevista a substitucin deste texto por
materiais redixidos polo profesor. Os fragmentos para comentario correspondern sempre a clsicos da losofa dos estudados en 2o de Bach.

46

CAPTULO 2.

2.8.

EDUCACIN TICO-CVICA

Actividades complementarias e extraescolares

Non se contemplan actividades extraescolares nin complementarias especcas para esta asignatura anda que os alumnos e o profesor podern
participar nas actividades de tema axeitado promovidas polo Centro.
2.9.

Contidos

As indicacins sobre temporalizacin son orientativas e estarn sometidas


s necesidades didcticas do alumnado. Divdese o contido da asignatura en
28 sesins. Cada leccin tratarse nunha sesin.
1. Recoecemento da persoa como suxeito moral e asuncin dos compoentes individuais e colectivos na construcin da identidade e no
comportamento moral.
2. Recoecemento, valoracin e respecto pola dignidade da persoa.
3. Asuncin da diversidade e rexeitamento de prexuzos baseados en estereotipos que supoan calquera forma de discriminacin.
4. Coecemento, expresin e autocontrol dos propios sentimentos e emocins e rexeitamento da violencia como solucin aos conitos nas relacins
interpesoais.
5. Asuncin de responsabilidades, individuais e colectivas, no exercicio da
liberdade na toma de decisins morais.
6. Anlise dos elementos individuais e do contexto sociocultural que poden
condicionar os diferentes sistemas de valores. Subxectivismo, relativismo e pluralismo.
7. Coecemento das principias teoras ticas que mis teen contribudo
conquista de dereitos e liberdades, desde a perspectiva da felicidade e
a perspectiva da xustiza.
8. Consideracin das dimensins tica, xurdica e poltica dos dereitos humanos. Valoracin dos dereitos humanos como exixencia mnima de
xustiza.
9. Identicacin das principias etapas na conquista dos dereitos humanos
e valoracin das novas reivindicacins (terceira xeracin de dereitos).

2.9.

CONTIDOS

47

10. Implicacin na defensa efectiva dos dereitos humanos. Identicacin e


rexeitamento das actitudes de intolerancia, inxustiza e exclusin.
11. Avaliacin da discriminacin positiva desde a perspectiva das exixencias da xustiza e a igualdade de dereitos e oportunidades.
12. Conceptualizacin da nocin de democracia.
13. Valoracin da importancia da participacin cidad para o funcionamento das institucins democrticas. Distincin entre formas de participacin non institucionalizada e a participacin poltica institucionalizada. Valoracin da formacin da opinin, de acordo con algn tipo
de deliberacin, para unha a participacin responsable. Distincin entre
democracia representativa e democracia deliberativa.
14. Aproximacin ao sistema poltico espaol. Identicacin das principias
institucins democrticas e recoecemento dos principios do funcionamento democrtico.
15. Identicacin da liberdade, a xustiza e a igualdade como valores en que
se fundamenta a democracia. Valoracin da democracia como conquista
tica.
16. Recoecemento do Estado democrtico de dereito como marco formal
para a realizacin dos ideais ticos.
17. Identicacin dos valores constitucionais, coecemento dos dereitos e
deberes fundamentais recoecidos na Constitucin espaola e no Estatuto de autonoma de Galicia e da regulacin do seu exercicio.
18. Coecemento da loita das mulleres e das sas organizacins para a conquista da igualdade de dereitos e oportunidades e o seu recoocemento
como suxeitos histricos, de dereitos e de cidadana. Distincin entre
igualdade de dereitos e igualdade de feito, e exemplicacin e toma de
conciencia de situacins en que a igualdade de dereitos non se traduce
en igualdade de feito.
19. Anlise das causas e factores da discriminacin das mulleres. Planicacin de alternativas a situacins, reais ou simuladas, de discriminacin.
20. Rexeitamento da violencia de xnero. Recompilacin de informacin
sobre as medidas destinadas prevencin e proteccin integral da violencia contra as mulleres.

48

CAPTULO 2.

EDUCACIN TICO-CVICA

21. Identicacin e respecto polas diferenzas sociais e culturais e valoracin


das sas manifestacins en actitudes, costumes e formas de vida distintas propia, como enriquecedoras da convivencia nunha sociedade
plural.
22. Anlise das posicins mis frecuentes ante o multiculturalismo e reexin sobre os problemas ticos que delas se derivan: etnocentrismo e
discriminacin, problemas ticos do relativismo cultural.
23. Valoracin do interculturalismo como proxecto tico e poltico e reexin sobre os valores mnimos dunha tica cvica.
24. Toma de conciencia da nova orde global e identicacin dos procesos
que contriben sa formacin: a integracin dos mercados e do espazo
poltico e social.
25. Identicacin dos recursos bsicos do poder dos medios de comunicacin
(a seleccin das novas, a linguaxe da publicidade...) e a sa incidencia
na construcin da realidade e nas nosas decisins e opinins.
26. Recoecemento da crise do estado-nacin e valoracin da globalizacin
econmica e a fragmentacin da autoridade poltica como risco para a
proteccin efectiva dos dereitos civs, econmicos e sociais. Informacin
sobre os movementos comprometidos na defensa dos dereitos humanos
e recoecemento do seu labor.
27. Identicacin dos medios e iniciativas, tanto individuais coma colectivos para procurar un desenvolvemento humano sustentable.
28. Recoecemento da pertenza a unha cidadana global e identicacin e
valoracin dos procesos que poderan contribur a unha globalizacin
tica.
2.10.

Mtodos didcticos

O Bloque 1 (contidos comns) establecido no Real decreto para a asignatura Educacin tico-cvica presenta unha boa descripcin da metodoloxa
a utilizar nesta asignatura:
1. Elaboracin, exposicin e discusin sobre textos e cuestionarios con
problemticas reais referidas aos dereitos humanos para desenvolver
unha consciencia crtica atenta aos desafos do presente e asumindo
unha responsabilidade tica polo futuro.

2.10.

MTODOS DIDCTICOS

49

2. Adquisicin de informacins contrastadas e relevantes para a comprensin dos problemas e dos desafos da sociedade contempornea, mediante anlise comparativa e avaliacin crtica das informacins proporcionadas polos medios de comunicacin sobre un mesmo feito ou
cuestin de actualidade.
3. Recoecemento dos sentimentos propios e alleos e respecto polas conviccins e actitudes dos outros, polos seus sentimentos, ideas e comportamentos compatibles co respecto aos dereitos fundamentais.
4. Interese por coecer as posicins e as razns dos quen pensa de modo
distinto. Recolleita de informacin sobre temas de convivencia. Elaboracins de preguntas para a participacin en debates sobre temas previamente pactados, con intervencins que sigan as pautas de respecto e
normas moderadoras. Elaboracin de conclusins.
5. Recoecemento das inxustizas e as desigualdades. Interese pola busca
e prctica de formas de vida mis xustas e participacin en proxectos
que impliquen actitudes de solidariedade na vida comunitaria, dentro e
fra do centro educativo, asumindo o exercicio da cidadana.

De acordo con isto, nas clases os alumnos lern os textos presentados


polo profesor e irn aclarando sus dbidas, plantexando outras... aportando
elementos complementarios de anlise, etc. Poderemos utilizar elementos audiovisuais ou mesmo pertencentes Internet como motivo para a discusin
e o anlise. Podern realizarse exercicios de reforzo ou ampliacin e tamn o
alumnado realizar exmenes coincidentes coas avaliacins e exames de recuperacin se necesario. Concederse importancia central lectura comprensiva do libro de texto, e a elaboracin das suas actividades. De preferencia, o
traballo dos alumnos ser individual e en dilogo cos textos ou o material escrito complementario. Polo regular, os alumnos reectirn a sa comprensin
e asimilacin do texto na produccin de comentarios de fragmentos sobre a
temtica estudada ou na realizacin das actividades do libro de texto. O profesor rexeita explicitamente o mtodo da leccin maxistral, polo que as sas
explicacins debern ser elicitadas polas preguntas dos alumnos. O alumno,
antes de preguntar, deber facer o esforzo persoal de comprender o texto.

2.10.1. Traballo de clase


O traballo durante a clase esencial para a superacin do curso. Os
alumnos deben participar activamente nas actividades da clase. Naturalmente
o primeiro requerimento dos alumnos ter un comportamento adoitado ao

50

CAPTULO 2.

EDUCACIN TICO-CVICA

traballo que realizan e unha actitude de respecto aos seus compaeiros. A


calcacin do traballo de clase poder ser negativa.

2.10.2. Exercicios
Os alumnos debern realizar por lo menos un exercicio por semana. O
exercicio ser correxido polo profesor e seralles devolto para que o modiquen
se necesario ata que estea ben feito.

2.10.3. Exames
Realizarse un s exame por cada avaliacin parcial para determinar a
cualicacin que debe gurar no boletn de notas.
Dado que se considera que o exame a ferramenta que permite comprobar se houbo verdadeiramente asimilacin dos contidos, ningn alumno
poder aprobar a avaliacin ou a asignatura, se non ten aprobados os exames
correspondentes.
Cada exame ter cinco preguntas, normalmente con varios apartados, que
reectirn os criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos
os criterios aparezan conectados ao menos a unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.
Non se contempla a realizacin de ningn exame nin control de coecementos en medio da avaliacin.
2.11.

Atencin diversidade

Cada leccin contar con actividades de reforzo e de ampliacin que os


alumnos realizarn como parte do seu proceso de aprendizaxe.
2.12.

Criterios de avaliacin

O Decreto 133/2007 sinala os seguintes criterios de avaliacin para a nosa


asignatura:
1. Recoecer os sentimentos nas relacins interpersoais e practicar o dilogo nas situacins de conito. Razoar sobre as motivacins das condutas e eleccins, asumindo as responsabilidades que delas se derivan.

2.12.

CRITERIOS DE AVALIACIN

51

Con este criterio intntase comprobar que o alumnado identica e recoece os seus propios sentimentos, que quen de poerse no lugar
das outras persoas e utiliza o dilogo para superar os conitos nas sas
relacins interpersoais, que razoa as sas eleccins, que identica aquelas cousas de que directamente responsable e aquelas en que comparte
algunha clase de responsabilidade colectiva e asume axeitadamente a
responsabilidade dos seus actos.
2. Identicar os eixos sobre os cales se constre a identidade persoal.
Mediante este criterio intntase comprobar se as alumnas e os alumnos
entenden e aceptan a propia identidade como algo construdo e non
dado, que posible redenir. Trtase tamn de avaliar se quen de respectar criticamente outras eleccins que conguran outras identidades,
mediante o exercicio dunha tolerancia activa.
3. Diferenciar os trazos bsicos que caracterizan a dimensin moral das
persoas, recoecer distintos sistemas de valores e identicar dilemas
morais que teen a sa orixe na aplicacin de diferentes paradigmas de
valoracin.
Con este criterio pretndese avaliar se o alumnado identica os distintos trazos que caracterizan a dimensin moral das persoas, aqueles que
condicionan o comportamento humano (as normas, a xerarqua de valores, os costumes, etc.) e se recoece distintos paradigmas de valoracin
na orixe dos dilemas morais que se formulan no mundo actual.
4. Mediante a formulacin de dilemas morais sobre cuestins de actualidade, identicar os problemas ticos xerados desde diversas posicins
morais e propoer estratexias para a sa resolucin.
Con este criterio pretndese comprobar se o alumnado identica as
posicins morais que estn na orixe de determinados debates ticos do
mundo actual. As mesmo, trtase de valorar se comprende a ecacia do
dilogo, fronte s posturas que o rexeitan por imposible (dogmatismo) ou
por innecesario (relativismo) e se presentan unha actitude de tolerancia
activa, fronte intolerancia ou a mera tolerancia pasiva baseada no
relativismo ou na indiferenza.
5. Identicar e explicar axeitadamente as principais teoras ticas.
Mediante este criterio intntase avaliar o coecemento dos ncleos conceptuais clave dalgns dos sistemas ticos occidentais que mis inuron coas sas contribucins conceptuais e coa sa prctica social
conquista e recoecemento das liberdades e dos dereitos das persoas.

52

CAPTULO 2.

EDUCACIN TICO-CVICA

Tamn permite valorar a capacidade do alumnado para enxuizar, a partir das teoras estudadas, determinadas condutas e situacins da sa
vida coti.
6. Recoecer e distinguir as dimensins tica, xurdica e poltica dos dereitos humanos. Valorar os dereitos humanos como principal referencia
tica, en tanto que exixencia mnima de xustiza, manifestando actitudes
a favor do exercicio activo e o respecto destes. Identicar a evolucin
dos dereitos cvicos, polticos, econmicos, sociais e culturais e avaliar
as novas reivindicacins en asignatura de dereitos humanos.
A travs deste criterio trtase de comprobar o grao de comprensin dos
conceptos claves dos dereitos humanos e a sa valoracin crtica do
esforzo que supuxo na historia da humanidade.
7. Comprender e expresar o signicado histrico e losco da democracia
como forma de convivencia social e poltica e identicar os valores e
principios morais en que se sustenta.
Mediante este criterio pretndese avaliar no alumnado o coecemento
dos procesos de democratizacin de moitos pases, en concreto Espaa,
como unha conquista tico-poltica, se comprende o pluralismo poltico e
moral vez que coece os conceptos clave do sistema democrtico, como
o sistema de eleccins, o pluralismo poltico, o goberno da maiora e se
recoece algo valioso nos procesos democrticos en si mesmos marxe
da sa capacidade para lograr o ben comn.
8. Valorar de forma argumentada, a importancia da participacin cidad
para o funcionamento das institucins democrticas e da formacin da
opinin, de acordo con algn tipo de deliberacin, para unha participacin responsable.
Con este criterio trtase de comprobar se as alumnas e os alumnos son
quen de distinguir entre formas de participacin poltica institucionalizada e non institucionalizada, valorar a importancia da participacin
9. Valorar de forma argumentada, a importancia da participacin cidad
para o funcionamento das institucins democrticas e da formacin da
opinin, de acordo con algn tipo de deliberacin, para unha participacin responsable.
Con este criterio trtase de comprobar se as alumnas e os alumnos son
quen de distinguir entre formas de participacin poltica institucionalizada e non institucionalizada, valorar a importancia da participacin
cidad para o funcionamento dos sistemas democrticos e da formacin

2.12.

CRITERIOS DE AVALIACIN

53

de opinin de acordo con algn tipo de deliberacin, fronte ao seguimento acrtico da opinin difundida polos medios de comunicacin, as
como a responsabilidade dos poderes pblicos de cara cidadana.
10. Analizar as causas que provocan os principais problemas sociais do
mundo actual utilizando de forma crtica a informacin que proporcionan os medios de comunicacin e identicar solucins comprometidas
coa defensa de formas de vida mis xustas.
Trtase de comprobar se o alumnado identica e comprende algunhas
das causas que provocan os principais problemas sociais do mundo actual (reparticin desigual da riqueza, explotacin infantil, emigracins
forzadas, etc.), utilizando con precisin e de forma crtica a informacin obtida dos distintos medios de comunicacin, se recoece a actuacin de organismos e institucins comprometidas coa defensa de
formas de vida mis xustas e se manifesta actitudes de tolerancia e
solidariedade ao achegar solucins.
11. Analizar o camio percorrido ata o recoecemento da igualdade de dereitos das mulleres e poer de manifesto as sas contribucins en todos
os campos do saber ao longo da historia e o coidado dos seres humanos.
Identicar e rexeitar as causas e factores de discriminacin, as como
as situacins de violencia machista de que son vtimas.
Este criterio pretende coecer se as alumnas e os alumnos recoecen
a igualdade e a dignidade de todas as persoas e os elementos diferenciadores que estn na base dalgunhas discriminacins, se identican
as sas contribucins aos diferentes campos do saber e o coidado dos
seres humanos, as como os momentos histricos mis relevantes na
conquista dos dereitos polticos das mulleres e a igualdade no mbito
familiar e laboral, vez que permite indagar se saben identicar e localizar as situacins de discriminacin que anda sofren nas sociedades
actuais e rexeitan activamente a violencia contra as mulleres.
12. Xusticar as propias posicins utilizando sistematicamente a argumentacin
e o dilogo e participar de forma democrtica e cooperativa nas actividades do centro e do contorno.
Mediante este criterio pretndese avaliar o uso axeitado da argumentacin
sobre dilemas e conitos morais, se son quen de desvelar os supostos
de partida nas propias posicins e nas das outras persoas, de soster un
punto de vista propio, de descubrir incoherencias nos procesos de razoamento e exixir claridade, precisin e pertinencia na argumentacin,

54

CAPTULO 2.

EDUCACIN TICO-CVICA

pero tamn o respecto s posicins diverxentes dos interlocutores, tanto na aula coma no mbito familiar e social. Por outra parte, trtase
de coecer a maneira e o grao en que as alumnas e os alumnos participan e cooperan activamente no traballo de grupo e se colaboran co
profesorado e as compaeiras e compaeiros nas actividades do centro
educativo e noutros mbitos externos.
13. Recoecerse membros dunha cidadana global e comprender a necesidade de compartir uns mnimos morais posibilitadores da convivencia.
Este criterio pretende avaliar a capacidade do alumnado para concibir
e implicarse na construcin dun futuro mellor. Pretende comprobar se
quen de situarse nunha perspectiva intercultural, asumindo a natureza
pluralista da nosa sociedade, valorando positivamente as diferenzas culturais, recoecendo o dilogo entre as culturas como unha posibilidade
de enriquecemento mutuo e como o camio para lograr unha verdadeira
integracin, as como o establecemento duns valores mnimos compartidos. Trtase, en denitiva de comprobar, se no seu papel de cidadns
teen por referentes os cidadns do mundo.

2.13.

Contidos mnimos

Os contidos mnimos defnense como os necesarios para aprobar os exames


da asignatura. Porn os alumnos, nos seus traballos na clase e en casa podern
tratar de asimilar tantos coecementos como poidan por riba do esixido nos
exames.

2.14.

Procedementos de avaliacin

Os documentos de rexistro das avaliacins guran como anexos a esta


programacin.

2.14.1. Avaliacin parcial ordinaria


A calicacin ser o resultado da seguinte frmula
(traballo de clase/50 + exercicios/25 + exame/25 = total/100) = nota
do boletn

2.14.

PROCEDEMENTOS DE AVALIACIN

55

2.14.2. Avaliacin nal ordinaria


A nota nal ser a media aritmtica das calicacins obtidas nas tres
avaliacins do curso. Ser nico requisito para a obtencin da cualicacin
de aprobado ter unha calicacin media de 5 puntos. As notas redondearnse
en todo caso ao enteiro superior.

2.14.3. Avaliacin nal extraordinaria


A proba extraordinaria ter cinco preguntas, que podern ter varios apartados. Cada unha das preguntas reectir un dos criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos os criterios aparezan conectados ao menos a
unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.

2.14.4. Recuperacin da asignatura do propio curso


Realizarnse exames de recuperacin das avaliacins suspensas en datas o
mis achegadas posible s dos exames suspensos. Os exames de recuperacin
tern idnticas caractersticas s dos exames de avaliacin parcial. Non se
contempla a aplicacin dun trato especial aos alumnos que incurriran na
gura legal de perda do dereito avaliacin continua.
Os alumnos que non acaden a nota mnima tras o exame correspondente
3a Avaliacin podern realizar un exame global de recuperacin no que
entrar toda a asignatura do curso. Este exame ter as mesmas caractersticas
que o exame da convocatoria extraordinaria.

2.14.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos anteriores


Anda que os alumnos podern entregar ao profesor, para a sa avaliacin
formativa, os traballos de reforzo ou ampliacin que aparecen nos textos do
curso, a avaliacin con nes de cualicacin depender exclusivamente dos
exames mencionados nos apartados seguintes.

2.14.6. Exames parciais de pendentes


Realizaranse tres exames coincidindo coas tres avaliacins. A tal efecto
repartirase a asignatura en tres bloques de temas que se lle entregarn ao

56

CAPTULO 2.

EDUCACIN TICO-CVICA

alumnado co resumo da programacin. O tipo de exame ser das mesmas caractersticas que os das avaliacins parciais ordinarias. Para o clculo da nota
aplicarase o criterio xeral. Se o alumno obtn a calicacin media mnima
nestes tres exames estimarse que superou a asignatura sen ter que facer o
exame nal. Tras cada exame de avaliacin haber un exame de recuperacin
para os alumnos que o precisen.

2.14.7. Exames nais de pendentes


Os alumnos con asignaturas pendentes de otros cursos podern realizar
un exame nal coincidindo coas convocatorias ordinaria e extraordinaria. O
seu exame ter por contido todo o da asignatura.

Captulo 3
Filosofa e Cidadana
3.1.

Introducin

A asignatura de losofa e cidadana congrase a partir dunha dobre motivacin: por unha parte, pretende ser unha introducin losofa e ao estilo
de reexin que esta comporta; por outra, proponse culminar a educacin
para a cidadana que se desenvolveu ao longo da ensinanza secundaria obrigatoria. Pero a conxuncin deste dobre propsito non debe ser interpretada
como unha incoherencia ou perigo de escisin dentro dos contidos desta asignatura, senn mis ben ao contrario, pois o afondamento na dimensin tica
do concepto de cidadana e a necesidade de claricar as sas bases e proxeccins loscas remtennos dun xeito natural claricacin do concepto
mesmo de losofa e das sas funcins e problemas bsicos.
Agora ben, esta claricacin do papel e funcins da losofa remite, pola sa vez, a unha certa investigacin antropolxica previa, desde a cal -e a
partir da cal- se comprende a necesidade humana de losofar. , pois, esta
anlise que discorre retrospectivamente desde o concepto de cidadana ata o
centro mesmo da losofa e a antropoloxa a que tenta dar unidade e coherencia ao currculo desta asignatura. A ordenacin lineal con que se presenta a
secuencia destes contidos -desde o ncleo temtico segundo ata o nal- responde a este enfoque con independencia de que o tratamento e distribucin
didctica nas aulas se leve a cabo por esta orde ou non. Respecto aos contidos comns propostos no primeiro ncleo temtico, evidente que teen un
carcter transversal a todo o currculo, dada a sa natureza procedemental. A
sa nalidade o desenvolvemento de destrezas intelectuais bsicas, ineludibles en calquera caso para a prctica da reexin losca. Debern marcar
e impregnar, polo tanto, a organizacin da prctica docente do conxunto do
currculo.

57

58

CAPTULO 3.

FILOSOFA E CIDADANA

Finalmente, cmpre subliar desde outro ngulo distinto o dobre carcter,


terminal e propedutico ou de iniciacin, desta asignatura. Terminal porque
culmina o proceso de educacin para a cidadana. Propedutico porque achega
por primeira vez un catlogo de problemas loscos bsicos nos que se afondar; e esta iniciacin deber preparar para un posterior desenvolvemento
en maior amplitude e profundidade -e en perspectiva diacrnica- destas e
doutras problemticas loscas, tal como se propn na asignatura de historia da losofa do curso seguinte. O equilibrio entre estas das nalidades
deber ser preservado nos desenvolvementos didcticos concretos que se fagan
nas aulas.

3.2.

Contribucin da asignatura ao Plan Lector


do Centro

A letura comprensiva forma parte da metodoloxa bsica da asignatura


de acordo co exposto no apartado correspondente.

3.3.

Contribucin da asignatura ao Plan TIC


do Centro

Eventualmente a Internet utilizarse como fonte de informacin suplementaria para a labor de aprendizaxe.

3.4.

Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro

3.5.

Obxectivos da asignatura

1. Coecer e identicar as caractersticas especcas do ser humano e as


dimensins que o conguran, analizando a sa xnese evolutiva e as
tensins que xeran: dialctica natureza/cultura e individuo/ sociedade.
2. Comprender e analizar a forma especca de categorizacin e relacin
lingstico-simblica que os suxeitos humanos establecen co mundo e
cos semellantes.

3.5.

OBXECTIVOS DA ASIGNATURA

59

3. Analizar e comprender os elementos e procedementos propios da racionalidade e caracterizar a especicidade do saber losco contrastndoo
con outros saberes -en especial co cientco.
4. Distinguir a dobre dimensin terica e prctica da losofa, e comprender as grandes preguntas e problemas loscos xerados a partir desta
dobre dimensin.
5. Analizar e comprender os fundamentos da accin moral, valorando a
autonoma moral como meta ineludible dunha conduta madura e responsable.
6. Coecer, analizar e valorar os enfoques das teoras ticas fronte dobre
aspiracin de felicidade e xustiza na sociedade actual, facendo especial
nfase nos esforzos de conciliacin de ambas as aspiracins.
7. Comprender as conexins entre moral, dereito e poltica, partindo da
anlise do concepto de cidadana e da sa xnese histrica.
8. Comprender e valorar as races ticas da lexitimidade poltica democrtica e, en consecuencia, das institucins do Estado que sobre elas se levanten.
9. Analizar os novos retos da democracia no mundo globalizado actual.
10. Obter informacin por diversos medios sobre problemas loscos, analizndoa e integrndoa, as como adquirir unha bagaxe bsica de nocins,
conceptos e teoras elaboradas pola losofa verbo dos citados problemas.
11. Dialogar, debater e argumentar con rigor lxico e coherencia, respectando as persoas que sosteen posturas diferentes.
12. Analizar textos referidos s temticas desenvoltas no currculo, as como elaborar composicins e traballos escritos sobre elas.
13. Manter un dilogo continuo coa vida real, mediante a aplicacin das
nocins e conceptos que se van adquirindo ao contorno.
14. Empregar con rigor e propiedade os conceptos e vocabulario especco correspondente, tanto na anlise dos problemas como nos debates e
exposicins orais e escritas.
15. Desenvolver competencia lectora e hbitos de traballo intelectual.

60

CAPTULO 3.

FILOSOFA E CIDADANA

16. Desenvolver unha competencia social e cidad baseada nunha actitude


crtica, autnoma e responsable ante todo intento de xusticacin de
desigualdades sociais e ante toda discriminacin por sexo, etnia, cultura, crenzas ou caractersticas individuais e sociais.
3.6.

Materiais e recursos didcticos

Nos cursos vindeiros est prevista a substitucin deste texto por materiais redixidos polo profesor. Os fragmentos para comentario correspondern
sempre a clsicos da losofa dos estudados en 2o de Bach.
3.7.

Actividades complementarias e extraescolares

Non se contemplan actividades extraescolares nin complementarias especcas para esta asignatura anda que os alumnos e o profesor podern
participar nas actividades de tema axeitado promovidas polo Centro.
3.8.

Contidos

1. O dobre proceso de evolucin biolxica e cultural: hominizacin e humanizacin.


2. A dialctica entre natureza e cultura e as diferentes concepcins do ser
humano a que d lugar.
3. A dimensin social da persoa e a dialctica entre persoa individual e
sociedade.
4. A relacin lingstica e simblica do suxeito co contorno: categorizacin
do mundo e comunicacin social.
5. A racionalidade: elementos e procedementos que a denen (conceptualizacin, inferencia, argumentacin, coherencia, etc.), fronte a outras
modalidades de coecemento (crenzas, mitos, tradicins, etc.).
6. A racionalidade cientca e a sa demarcacin.
7. A dimensin terica da racionalidade losca: a busca da verdade e o
sentido da realidade a travs da gnoseoloxa e a metafsica.

3.9.

MTODOS DIDCTICOS

61

8. A dimensin prctica da racionalidade losca: a busca de directrices


para a accin a travs da tica e a losofa poltica.
9. Preguntas e problemas fundamentais da losofa. Da losofa moral
losofa poltica.
10. Os fundamentos da accin moral: liberdade e responsabilidade.
11. O trnsito da heteronoma autonoma moral.
12. As teoras ticas ante os retos da sociedade actual: felicidade e xustiza.
13. A idea de cidadana: xnese histrica e fundamentacin losca.
14. O Estado: orixe e lexitimidade do poder poltico.
15. Os dereitos humanos e a sa positivizacin constitucional por parte do
Estado.
16. Fundamentos loscos do estado democrtico e de dereito: a lexitimidade legal-democrtica.
17. Os retos da democracia no mundo globalizado e intercomunicado actual: diversidade e identidade, cara a unha cidadana cosmopolita.
18. Principio de igualdade e a sa realizacin efectiva.
3.9.

Mtodos didcticos

Transcribimos as indicacins do Decreto

As orientacins metodolxicas propostas a continuacin apuntan potenciacin e consolidacin de competencias traballadas xa en etapas educativas
anteriores. De acordo con este criterio, as metodoloxas concretas empregadas
polo profesorado nesta asignatura debern orientarse a:
1. Potenciar unha autonoma progresiva, por parte das alumnas e dos
alumnos, na obtencin, anlise e procesamento da informacin referida
s cuestins e problemas propostos.
2. Promover o dilogo e o debate horizontal entre iguais como un medio
para desenvolver estratexias de conceptualizacin, comunicacin e empata intelectual e emocional.
3. Manter un modelo de aprendizaxe funcional no cal as nocins que se
van adquirido sexan aplicadas vida real ou virtual.

62

CAPTULO 3.

FILOSOFA E CIDADANA

4. Promover a lectura e anlise de textos, as como a composicin de textos


propios e exposicins orais e escritas.
5. Normalizar o uso de vocabulario tcnico especco e exixir uns niveis de
rigor lxico e de coherencia argumentativa tanto nas producins orais
coma nas escritas.
6. Ofrecerlles s alumnas e aos alumnos instrumentos e estratexias de
autoanlise e autoavaliacin para detectar os avances e carencias no
proceso de aprendizaxe.

O bloque de Contidos comns ofrece indicacins metodolxicas que transcribimos a continuacin:


1. Tratamento e anlise crtica da informacin pertinente para os problemas tratados, que se obter por diferentes medios, includas as novas
tecnoloxas da informacin e da comunicacin.
2. Anlises e comentarios de textos loscos, as como outros de tipo
cientco, literario, xurdico, poltico, sociolxico, artstico, etc. que permitan comprender e afondar nos problemas tratados.
3. Prctica da reexin, debate e argumentacin dialxica rigorosa e coherente, empregando os esquemas e procedementos achegados pola lxica e a teora da argumentacin, mantendo actitudes respectuosas coas
persoas discrepantes.
4. Exercicios de transferencia das nocins adquiridas a situacins do contorno e vida real.
5. Uso dun vocabulario tcnico e losco axeitado de carcter bsico,
tanto nas anlises de textos coma nos debates e exposicins orais e
escritas.

De acordo con isto, nas clases os alumnos lern os textos presentados


polo profesor e irn aclarando sus dbidas, plantexando outras... aportando
elementos complementarios de anlise, etc. Poderemos utilizar elementos audiovisuais ou mesmo pertencentes Internet como motivo para a discusin
e o anlise. Podern realizarse exercicios de reforzo ou ampliacin e tamn o
alumnado realizar exmenes coincidentes coas avaliacins e exames de recuperacin se necesario. Concederse importancia central lectura comprensiva do libro de texto, e a elaboracin das suas actividades. De preferencia, o
traballo dos alumnos ser individual e en dilogo cos textos ou o material escrito complementario. Polo regular, os alumnos reectirn a sa comprensin

3.10.

ATENCIN DIVERSIDADE

63

e asimilacin do texto na produccin de comentarios de fragmentos sobre a


temtica estudada ou na realizacin das actividades do libro de texto. O profesor rexeita explicitamente o mtodo da leccin maxistral, polo que as sas
explicacins debern ser elicitadas polas preguntas dos alumnos. O alumno,
antes de preguntar, deber facer o esforzo persoal de comprender o texto.

3.9.1. Traballo de clase


O traballo durante a clase esencial para a superacin do curso. Os
alumnos deben participar activamente nas actividades da clase. Naturalmente
o primeiro requerimento dos alumnos ter un comportamento adoitado ao
traballo que realizan e unha actitude de respecto aos seus compaeiros.

3.9.2. Exercicios
Os alumnos debern realizar por lo menos un exercicio por semana. O
exercicio ser correxido polo profesor e seralles devolto para que o modiquen
se necesario ata que estea ben feito.

3.9.3. Exames
Realizarse un s exame por cada avaliacin parcial para determinar a
cualicacin que debe gurar no boletn de notas.
Dado que se considera que o exame a ferramenta que permite comprobar se houbo verdadeiramente asimilacin dos contidos, ningn alumno
poder aprobar a avaliacin ou a asignatura, se non ten aprobados os exames
correspondentes.
Cada exame ter cinco preguntas, normalmente con varios apartados, que
reectirn os criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos
os criterios aparezan conectados ao menos a unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.
Non se contempla a realizacin de ningn exame nin control de coecementos en medio da avaliacin.
3.10.

Atencin diversidade

Cada leccin contar con exercicios de reforzo e ampliacin que os alumnos debern hacer.

64

CAPTULO 3.

3.11.

FILOSOFA E CIDADANA

Criterios de avaliacin

Os criterios que se establecen a continuacin estn orientados a comprobar o grao de consecucin, por parte do alumnado, dos obxectivos conceptuais e procedementais- prescritos no currculo. Estes criterios concrtanse
metodoloxicamente no desenvolvemento de seis tipos de accin diferentes desde as que se deber observar o grao de consecucin dos citados obxectivos.
Agora ben, tanto o proceso de aprendizaxe como as accins nas que este se
pon de manifesto, son sempre complexas; de a que cada criterio deba ser
tomado como un complemento dos outros, como unha perspectiva desde a
que completar todo o proceso de avaliacin da aprendizaxe.
1. Recoller e integrar informacin a travs dos diversos medios acerca dos
problemas, conceptos e teoras especcos propostos para cada bloque
temtico.
Con este criterio pretndese comprobar a capacidade para incorporar,
procesar e integrar a informacin, as como avaliar o grao de autonoma
que se vai adquirindo ao longo do proceso de aprendizaxe.
2. Caracterizar, identicar e expoer, tanto de forma oral como escrita,
os problemas, conceptos e teoras propostos e desenvoltos en cada un
dos bloques temticos especcos.
Con este criterio trtase de comprobar o nivel de comprensin dos problemas e teoras analizadas e o grao de coecemento, asimilacin e dominio das nocins e conceptos adquiridos sobre eles.
3. Ler, analizar e comentar, tanto oralmente como por escrito, textos
referidos s nocins e problemas abordados.
Trtase de vericar con este criterio a capacidade para identicar nas
fontes e formulacins orixinais os problemas e nocins adquiridos en
diferentes momentos do proceso de aprendizaxe, as como avaliar o grao
de competencia lectora e doutras destrezas intelectuais bsicas como a
capacidade de anlise (ideas principais/secundarias, supostos/conclusins),
sntese (esquemas, mapas conceptuais), estruturacin e distribucin do
discurso, etc.
4. Debater e argumentar acerca das cuestins mis problemticas e controvertibles suscitadas por certos temas, fundamentalmente os ticos e
polticos.
Con este criterio poderase avaliar a capacidade para facer avances nos
procesos de axuste, precisin e exibilizacin dos conceptos ao longo

3.12.

CONTIDOS MNIMOS

65

do proceso discursivo, as como avaliar o grao de destreza e coherencia


argumentativa mantendo o respecto s diferentes opinins.
5. Utilizar un vocabulario tcnico especco tanto nas argumentacins como nas exposicins orais e escritas.
Este criterio permite avaliar o grao de incorporacin signicativa do
vocabulario tcnico introducido e comprobar o nivel de precisin, exactitude e rigor no seu uso tanto oral como escrito.
6. Transferir e aplicar as nocins, conceptos e teoras incorporadas
anlise da vida real e do propio contorno.
Poderase comprobar con este criterio o grao de funcionalidade e signicatividade dos conceptos e teoras adquiridas as como o nivel de
conciencia asumido acerca da utilidade dos saberes acadmicos.

3.12.

Contidos mnimos

Os contidos mnimos defnense como os necesarios para aprobar os exames


da asignatura. Porn os alumnos, nos seus traballos na clase e en casa podern
tratar de asimilar tantos coecementos como poidan por riba do esixido nos
exames.

3.13.

Procedementos de avaliacin

3.13.1. Avaliacin parcial ordinaria


A calicacin ser o resultado da seguinte frmula
(traballo de clase/50 + exercicios/25 + exame/25 = total/100) = nota
do boletn

3.13.2. Avaliacin nal ordinaria


A nota nal ser a media aritmtica das calicacins obtidas nas tres
avaliacins do curso. Ser nico requisito para a obtencin da cualicacin
de aprobado ter unha calicacin media de 5 puntos. As notas redondearnse
en todo caso ao enteiro superior.

66

CAPTULO 3.

FILOSOFA E CIDADANA

3.13.3. Avaliacin nal extraordinaria


A proba extraordinaria ter cinco preguntas, que podern ter varios apartados. Cada unha das preguntas reectir un dos criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos os criterios aparezan conectados ao menos a
unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.

3.13.4. Recuperacin da asignatura do propio curso


Realizarnse exames de recuperacin das avaliacins suspensas en datas o
mis achegadas posible s dos exames suspensos. Os exames de recuperacin
tern idnticas caractersticas s dos exames de avaliacin parcial. Non se
contempla a aplicacin dun trato especial aos alumnos que incurriran na
gura legal de perda do dereito avaliacin continua.
Os alumnos que non acaden a nota mnima tras o exame correspondente
3a Avaliacin podern realizar unentregar ao profesor, para a sa avaliacin
formativa, os traballos de re exame global de recuperacin no que entrar
toda a asignatura do curso. Este exame ter as mesmas caractersticas que o
exame da convocatoria extraordinaria.

3.13.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos anteriores


Anda que os alumnos podern forzo ou ampliacin que aparecen nos textos do curso, a avaliacin con nes de cualicacin depender exclusivamente
dos exames mencionados nos apartados seguintes.

3.13.6. Exames parciais de pendentes


Realizaranse tres exames coincidindo coas tres avaliacins. A tal efecto
repartirase a asignatura en tres bloques de temas que se lle entregarn ao
alumnado co resumo da programacin. O tipo de exame ser das mesmas caractersticas que os das avaliacins parciais ordinarias. Para o clculo da nota
aplicarase o criterio xeral. Se o alumno obtn a calicacin media mnima
nestes tres exames estimarse que superou a asignatura sen ter que facer o
exame nal. Tras cada exame de avaliacin haber u exame de recuperacin
para os alumnos que o precisen.

3.13.

PROCEDEMENTOS DE AVALIACIN

67

3.13.7. Exames nais de pendentes


Os alumnos con asignaturas pendentes de otros cursos podern realizar
un exame nal coincidindo coas convocatorias ordinaria e extraordinaria. O
seu exame ter por contido todo o da asignatura.n

68

CAPTULO 3.

FILOSOFA E CIDADANA

Captulo 4
Historia da Filosofa
4.1.

Introducin

A asignatura de historia da losofa retoma a reexin iniciada polo alumnado coa losofa e cidadana, dotndoa dun carcter sistemtico e diacrnico. A estreita relacin entre estas asignaturas do bacharelato debe manifestarse, que deber retomar os conceptos e procedementos in, tanto na organizacin docente dos contidos como na actividade reexiva desenvolvida por
cada estudanteiciados no curso anterior e afondar neles. O que a historia
da losofa lle achega ao alumnado unha construcin diacrnica dos principais momentos e autores do pensamento losco que servir, por unha
banda, como exemplo de solucin a problemas loscos e, pola outra, como
condicionantes pasados de conceptos e problemas vixentes no da de hoxe.
Hai certos problemas constantes ao longo da historia da losofa, como
a relacin entre realidade e aparencia, coecemento e opinin, o individuo e
a sociedade, o problema da liberdade e autorrealizacin humana, a orixe dos
valores morais, a lexitimidade do poder poltico ou o dominio tcnico da natureza. A reexin losca segue abordando eses problemas na actualidade
baixo formulacins como o papel dos medios de comunicacin na sociedade, o
estatuto da realidade virtual, a relacin entre mente e cerebro, entre ciencia
e interese, a confrontacin entre felicidade e xustiza, positivismo e iusnaturalismo, multiculturalismo e interculturalismo, liberalismo e comunitarismo,
a desigualdade de xnero, a nova organizacin do traballo, a biotica, etc. A
historia da losofa formlase como un retorno da presentacin actual deses problemas, xa anticipados en losofa e cidadana, s formulacins mis
relevantes que adquiriron no pasado e que lles serven de punto de partida.
Esta asignatura faille patente ao alumnado, polo tanto, o carcter aberto e
progresivo da investigacin losca.

69

70

CAPTULO 4.

HISTORIA DA FILOSOFA

Os contidos da historia da losofa estn secuenciados en catro grandes


etapas histricas: antiga, medieval e renacentista, moderna e contempornea.
En cada unha delas sern abordados unha serie de autores e correntes especialmente signicativas, seleccionando os temas mis importantes na sa
obra de cara a ter unha visin completa da historia da losofa. A temporalizacin por perodos obedece necesidade de contextualizar a cada autor e
cada tema nun momento histrico determinado, cuns condicionantes sociais,
econmicos, polticos e culturais que lle dan sentido e serven de medida da
sa relevancia. O coecemento da losofa vai, pois, da man do coecemento da sociedade e da historia. As ideas losocamente relevantes non son
opinins casuais, senn que aparecen para formular claramente e dar algn
tipo de solucin aos problemas tericos e prcticos que se lles presentaron a
seres humanos concretos.
Esta contextualizacin por perodos non vai en detrimento da unidade que
percorre toda a historia da losofa, pois ao tempo que cada autor interlocutor do seu contexto, realiza tamn un dilogo con outros autores pasados
e futuros que se enfrontaron a problemas similares e en relacin cos cales
manifesta a sa dbeda ou a sa crtica. A obra escrita dos distintos lsofos cobra unha importancia fundamental, pois a fonte para coecer o seu
pensamento e tamn para trazar a lia que relacione uns autores con outros. O traballo con textos cobra, polo tanto, unha grande importancia nesta
asignatura. A importancia dos textos, con todo, non debe desviarnos da nalidade prioritaria, que non un coecemento exhaustivo dalgns autores,
senn un percorrido introdutorio e completo que vaia dos gregos ata os nosos
das e que sirva ao alumnado, non s para coecer formas de pensar presentes
na historia polo seu valor intrnseco, senn tamn para avaliar a inuencia
destas na xestacin do noso presente e para exercitar a reexin crtica. A
prctica da anlise das opinins dos distintos autores en relacin co seu contexto e comparndoos uns con outros fornece o alumnado dun sentido crtico
que lle permite, non s constatar a historicidade de certas crenzas e valores,
senn tamn cuestionar ou fundamentar con criterio as crenzas e valores
presentes na actualidade, tanto no seu contorno prximo coma nos medios
de comunicacin.
A historia da losofa pretende, deste modo, contribur ao progreso na
comprensin da realidade e na orientacin da accin individual e colectiva.
A asignatura presntase en cinco bloques. O primeiro de contidos comns.
O segundo, Filosofa antiga, pretende ofrecer unha comprensin global da
orixe do pensamento losco, as como a sa evolucin na antiga Grecia.
Prestarselle unha atencin especial a Platn e Aristteles, xa que achegaron
gran cantidade de conceptos e formularon moitos dos problemas que sern
retomados no pensamento posterior. O terceiro bloque, Filosofa medieval e

71

4.2. CONTRIBUCIN DA ASIGNATURA AO PLAN LECTOR DO CENTRO

renacentista, detense no estudo do encontro entre a herdanza da losofa


grega e a nova doutrina achegada polo cristianismo, as como dos problemas
derivados da necesidade de harmonizalas. Sguese coas achegas do perodo
renacentista, que serven de transicin losofa moderna: o xurdimento da
ciencia tal como entendida hoxe e a reexin poltica centrada no Estado
como realidade emerxente. O cuarto bloque, Filosofa moderna, toma como
tema central deste perodo o novo concepto de racionalidade que xorde nos
sculos XVI e XVII, enfocado na gura do suxeito de coecemento e de accin autnoma. As correntes loscas do racionalismo e do empirismo son
tratadas en contraposicin, analizando as sas propostas epistemolxicas e
de fundamentacin da moral e da convivencia. Finalmente, a gura de Kant
como sntese e cumio da losofa moderna nas sas pretensins tericas e
prcticas. Como quinto bloque, Filosofa contempornea, trtanse nun principio as propostas dos dous grandes pensadores do sculo XIX, que fan unha
crtica, desde perspectivas diferentes, das achegas do pensamento moderno,
para seguidamente achegar unha visin panormica das correntes do sculo
XX e das sas propostas e intentos de solucin para os problemas do presente. Finalmente, realzase unha mencin losofa realizada en Espaa
neste perodo.

4.2.

Contribucin da asignatura ao Plan Lector


do Centro

A letura comprensiva forma parte da metodoloxa bsica da asignatura


de acordo co exposto no apartado correspondente.

4.3.

Contribucin da asignatura ao Plan TIC


do Centro

Eventualmente a Internet utilizarse como fonte de informacin suplementaria para a labor de aprendizaxe.

72

CAPTULO 4.

4.4.

HISTORIA DA FILOSOFA

Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro

4.5.

Obxectivos

O ensino da historia da losofa no bacharelato ten como nalidade o


desenvolvemento das seguintes capacidades no alumnado:
1. Coecer os perodos da historia da losofa e os seus representantes
fundamentais.
2. Recoecer as cuestins que ocuparon permanentemente a losofa ao
longo da sa historia e relacionalas con temas traballados en losofa
e cidadana, utilizando con propiedade os conceptos adquiridos.
3. Comprender a vinculacin entre o pensamento dos distintos autores e
outras manifestacins da actividade humana do seu contexto histrico:
socioeconmicas, polticas, cientcas e artsticas.
4. Elaborar exposicins orais e composicins escritas acerca de temas determinados con claridade, correccin, plenitude e autonoma, exercitando na medida do posible unha reexin persoal.
5. Comentar textos loscos analizando con rigor os seus conceptos e
teses e comparndoos coa postura defendida noutros textos de diferente
autora acerca dos mesmos temas.
6. Desenvolver o hbito de ponderar con criterio opinins contrapostas a
partir do contraste entre teoras e correntes loscas que se sucederon
na historia.
7. Constatar a posicin de cada representante dunha corrente losca
sobre a diferenza de xnero e valorala luz das crenzas e prcticas do
seu contexto histrico.
8. Debater temas de actualidade en relacin cos contidos da asignatura,
fundamentando racionalmente a propia postura, recoecendo as achegas
doutras persoas e illando os prexuzos infundados.
9. Valorar o coecemento do pasado como unha achega continua de elementos que contriben comprensin do presente e planicacin do
porvir.

4.6.

MATERIAIS E RECURSOS DIDCTICOS

73

10. Apreciar a lectura como medio de enriquecemento persoal e desenvolver


un hbito inquisitivo e analtico en relacin coa informacin recibida
na vida coti.
4.6.

Materiais e recursos didcticos

Nos cursos vindeiros est prevista a substitucin deste texto por materiais redixidos polo profesor. Os fragmentos para comentario correspondern
sempre a clsicos da losofa dos estudados en 2o de Bach.
4.7.

Actividades complementarias e extraescolares

Non se contemplan actividades extraescolares nin complementarias especcas para esta asignatura anda que os alumnos e o profesor podern
participar nas actividades de tema axeitado promovidas polo Centro.
4.8.

Organizacin xeral dos contidos

Enumeramos as leccins:
1. Platn
2. Aristteles
3. Santo Agostio
4. San Tom de Aquino
5. Maquiavelo: O poder e o realismo poltico e A razn de estado
6. Bacon: Ciencia e utopa social
7. Locke
8. Hume: O emotivismo moral
9. Rousseau
10. Kant: A tica formal e os postulados da razn prtica
11. Mill

74

CAPTULO 4.

HISTORIA DA FILOSOFA

12. Marx
13. Nietzsche
14. Habermas
4.9.

Mtodos didcticos

As orientacins metodolxicas propostas apuntan potenciacin e consolidacin de certas competencias promovidas xa en etapas educativas anteriores.
De acordo con este criterio, as metodoloxas concretas empregadas polos
profesores nesta asignatura debern orientarse a:
1. Espertar a curiosidade e interese do alumnado polos problemas suscitados noutras etapas histricas mediante a planicacin de contextos
e estratexias de aprendizaxe que o acheguen ao seu contexto vivencial,
establecendo similitudes con problemas actuais.
2. Propiciar a autonoma na busca e procesamento da informacin pertinente para os temas tratados.
3. Promover a lectura e anlise de textos loscos e a elaboracin de
comentarios sobre eles que inclan reexins crticas argumentadas.
4. Propoer a planicacin e elaboracin, por parte das alumnas e dos
alumnos, de composicins escritas e de exposicins orais en relacin
cos temas tratados onde integren informacin procedente de distintas
fontes.
5. Propiciar o traballo en grupo para desenvolver investigacins, debates
e outras tarefas en colaboracin.
6. Formular as diversas actividades con diferente grao de complexidade
en funcin dos recursos cognitivos necesarios para realizalas, coa dobre nalidade de atender diversidade dentro da aula e permitir unha
autoavaliacin axeitada e unha motivacin progresiva cara a niveis de
maior complexidade.

O bloque deContidos comns contn propiamente orientacins metodolxicas que teen o seu lugar adoitado aqu:
1. Busca de informacin a partir de fontes diversas e integracin desta
seguindo criterios temticos ou metodolxicos.

4.9.

MTODOS DIDCTICOS

75

2. Anlise e comentario de textos loscos, identicando as sas ideas e


relacionndoas coa teora da persoa autora.
3. Presenza das autoras e autores nas diferentes etapas.
4. Exposicins orais e composicins escritas acerca do pensamento de distintas autoras, utilizando con propiedade o vocabulario tcnico adquirido e incorporando as propias reexins de xeito fundamentado.
5. Participacin en debates, expoendo razoadamente o pensamento propio.

De acordo con isto, nas clases os alumnos lern os textos presentados


polo profesor e irn aclarando sus dbidas, plantexando outras... aportando
elementos complementarios de anlise, etc. Poderemos utilizar elementos audiovisuais ou mesmo pertencentes Internet como motivo para a discusin
e o anlise. Podern realizarse exercicios de reforzo ou ampliacin e tamn o
alumnado realizar exmenes coincidentes coas avaliacins e exames de recuperacin se necesario. Concederse importancia central lectura comprensiva do libro de texto, e a elaboracin das suas actividades. De preferencia, o
traballo dos alumnos ser individual e en dilogo cos textos ou o material escrito complementario. Polo regular, os alumnos reectirn a sa comprensin
e asimilacin do texto na produccin de comentarios de fragmentos sobre a
temtica estudada ou na realizacin das actividades do libro de texto. O profesor rexeita explicitamente o mtodo da leccin maxistral, polo que as sas
explicacins debern ser elicitadas polas preguntas dos alumnos. O alumno,
antes de preguntar, deber facer o esforzo persoal de comprender o texto.

4.9.1. Traballo de clase


O traballo durante a clase esencial para a superacin do curso. Os
alumnos deben participar activamente nas actividades da clase. Naturalmente
o primeiro requerimento dos alumnos ter un comportamento adoitado ao
traballo que realizan e unha actitude de respecto aos seus compaeiros.

4.9.2. Exercicios
Os alumnos debern realizar por lo menos un exercicio por semana. O
exercicio ser correxido polo profesor e seralles devolto para que o modiquen
se necesario ata que estea ben feito.

76

CAPTULO 4.

HISTORIA DA FILOSOFA

4.9.3. Exames
Realizarse un s exame por cada avaliacin parcial para determinar a
cualicacin que debe gurar no boletn de notas.
Dado que se considera que o exame a ferramenta que permite comprobar se houbo verdadeiramente asimilacin dos contidos, ningn alumno
poder aprobar a avaliacin ou a asignatura, se non ten aprobados os exames
correspondentes.
Cada exame ter cinco preguntas, normalmente con varios apartados, que
reectirn os criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos
os criterios aparezan conectados ao menos a unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.
Non se contempla a realizacin de ningn exame nin control de coecementos en medio da avaliacin.
4.10.

Atencin diversidade

Cada leccin contar con exercicios de reforzo e ampliacin que os alumnos debern hacer.
4.11.

Criterios de avaliacin

1. Ordenar e situar cronoloxicamente os perodos, problemas, autoras e


autores que se estudan, identicando as sas caractersticas distintivas
e establecendo as relacins correspondentes.
Con este criterio pretende avaliarse a capacidade do alumnado para
situar historicamente os temas estudados, diferenciando de modo signicativo cada perodo e constatando a inuencia duns noutros para ter
unha visin completa e unitaria da historia da losofa e poder desenvolverse axilmente nas problemticas que a percorren.
2. Relacionar os problemas loscos estudados coas principais condicins
socioculturais en que aparecen e a que pretenderon dar resposta.
Este criterio pretende comprobar a capacidade do alumnado para situar
as cuestins loscas estudadas no seu marco histrico distinguindo o
saber losco doutras manifestacins culturais que aparecen no mesmo contexto e analizando a relacin existente entre as formulacins
loscas e os problemas e necesidades da sociedade do seu tempo.

4.11.

CRITERIOS DE AVALIACIN

77

3. Expoer por escrito os aspectos dunha teora losca individual, dunha


escola ou perodo de forma completa, clara e coherente.
Este criterio pretende comprobar o grao de comprensin, de modo signicativo, do pensamento dun autor ou perodo da historia da losofa,
e a capacidade de articular os seus conceptos de forma argumentada,
unitaria e non fragmentaria.
4. Analizar textos loscos identicando a sa estrutura, teses e argumentos e mais explicando os seus conceptos no marco do pensamento
correspondente.
Este criterio trata de avaliar a capacidade de comprensin dos textos
loscos mediante a identicacin do problema que abordan, a explicitacin das sas ideas, a explicacin dos conceptos e termos especcos
utilizados e os argumentos que se empregan para demostrar e xusticar
as sas teses.
5. Comentar criticamente textos loscos, identicando os seus supostos
implcitos, a consistencia dos seus argumentos e a vixencia das sas
achegas na actualidade.
Mis al da comprensin precisa dun texto, este criterio trata de valorar o desenvolvemento do esprito crtico do alumnado, amosado na
capacidade de desvelar os supostos e intereses subxacentes aos textos,
comparalos con outros argumentos posibles -nomeadamente con outros
de diferente autora- e manifestar de forma razoada o seu acordo ou
desacordo coas opinins do autor, especialmente no referido a aquelas
conceptualizacins de carcter exclunte e discriminatorio, en especial
ao androcentrismo.
6. Elaborar pequenos traballos (buscas de informacin, recensins de lecturas, exposicins orais ou composicins escritas) sobre algn autor ou
autora ou algn aspecto transversal a varios autores ou autoras con
pautas metodolxicas establecidas.
Trtase con este criterio de avaliar a capacidade de esforzo do alumnado, as como o seu progreso na autoorganizacin da aprendizaxe, formulando pequenas metas de investigacin e percorrendo o camio para
acadalas seguindo pautas establecidas de antemn. Tamn se avala con
este criterio a capacidade de integrar informacin diversa nunha sntese reexiva.
7. Participar en debates sobre algn tema losco de actualidade relacionado con contidos da asignatura, realizando escoita activa e exposi-

78

CAPTULO 4.

HISTORIA DA FILOSOFA

cin razoada e respectuosa.


Con este criterio trtase de avaliar a capacidade do alumnado para
asimilar os contidos da asignatura e relacionalos con problemas de actualidade, de expoer a sa opinin razoadamente e respectar outras
opinins facendo as eventuais crticas a estas de modo fundamentado.
8. Utilizar comprensivamente un vocabulario tcnico especco en todas as
actividades realizadas.
Con este criterio bscase avaliar o grao de incorporacin signicativa
do vocabulario losco introducido en cada perodo, autoras e autores,
e comprobar o nivel de pertinencia, exactitude e rigor no seu uso, tanto
oral coma escrito.
4.12.

Contidos mnimos

Os contidos mnimos defnense como os necesarios para aprobar os exames


da asignatura. Porn os alumnos, nos seus traballos na clase e en casa podern
tratar de asimilar tantos coecementos como poidan por riba do esixido nos
exames.
4.13.

Procedementos de avaliacin

4.13.1. Avaliacin parcial ordinaria


A calicacin ser o resultado da seguinte frmula
(traballo de clase/50 + exercicios/25 + exame/25 = total/100) = nota
do boletn

4.13.2. Avaliacin nal ordinaria


A nota nal ser a media aritmtica das calicacins obtidas nas tres
avaliacins do curso. Ser nico requisito para a obtencin da cualicacin
de aprobado ter unha calicacin media de 5 puntos. As notas redondearnse
en todo caso ao enteiro superior.

4.13.3. Avaliacin nal extraordinaria


A proba extraordinaria ter cinco preguntas, que podern ter varios apartados. Cada unha das preguntas reectir un dos criterios de avaliacin da asig-

4.13.

PROCEDEMENTOS DE AVALIACIN

79

natura, procurndose que todos os criterios aparezan conectados ao menos a


unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.

4.13.4. Recuperacin da asignatura do propio curso


Realizarnse exames de recuperacin das avaliacins suspensas en datas o
mis achegadas posible s dos exames suspensos. Os exames de recuperacin
tern idnticas caractersticas s dos exames de avaliacin parcial. Non se
contempla a aplicacin dun trato especial aos alumnos que incurriran na
gura legal de perda do dereito avaliacin continua.
Os alumnos que non acaden a nota mnima tras o exame correspondente
a
3 Avaliacin podern realizar un exame global de recuperacin no que
entrar toda a asignatura do curso. Este exame ter as mesmas caractersticas
que o exame da convocatoria extraordinaria.

4.13.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos anteriores


Anda que os alumnos podern entregar ao profesor, para a sa avaliacin
formativa, os traballos de reforzo ou ampliacin que aparecen nos textos do
curso, a avaliacin con nes de cualicacin depender exclusivamente dos
exames mencionados nos apartados seguintes.

4.13.6. Exames parciais de pendentes


Realizaranse tres exames coincidindo coas tres avaliacins. A tal efecto
repartirase a asignatura en tres bloques de temas que se lle entregarn ao
alumnado co resumo da programacin. O tipo de exame ser das mesmas caractersticas que os das avaliacins parciais ordinarias. Para o clculo da nota
aplicarase o criterio xeral. Se o alumno obtn a calicacin media mnima
nestes tres exames estimarse que superou a asignatura sen ter que facer o
exame nal. Tras cada exame de avaliacin haber un exame de recuperacin
para os alumnos que o precisen.

4.13.7. Exames nais de pendentes


Os alumnos con asignaturas pendentes de otros cursos podern realizar
un exame nal coincidindo coas convocatorias ordinaria e extraordinaria. O

80

CAPTULO 4.

HISTORIA DA FILOSOFA

seu exame ter por contido todo o da asignatura.

Captulo 5
Antropoloxa
5.1.

Introducin

Unha das caractersticas do ser humano preguntarse sobre si mesmo,


polo seu ser e polo sentido da sa existencia. Non obstante, na medida de
que existe unha multitude de materias que pretenden facerse cargo dalgn
aspecto da realidade humana, faise necesaria unha reexin interdisciplinar
na que converxan os saberes de carcter social e humano coas achegas dalgunhas ciencias naturais. Esta perspectiva multidimensional, comparativa e
global a que pode achegar unha antropoloxa xeral, na cal o enfoque losco proporciona as claves que permiten realizar as conexins entre o material
achegado polos distintos enfoques particulares, o que a converte nunha materia de especial interese para o alumnado do bacharelato.
En consecuencia, o seu obxectivo non ser analizar as formas particulares
da cultura, senn proporcionar os instrumentos cognitivos, operativos e mesmo afectivos necesarios que lle proporcionen ao alumnado unha base rme
en que se apoiar, vez que considera de forma crtica a sociedade da que
forma parte e a global que se est a construr; mentres cuestiona e reexiona
sobre as crenzas e valores herdados do seu contorno intelectual ou da tradicin, non co n de cambiar necesariamente o punto de vista propio, senn
de ensanchalo tendo en conta outras perspectivas.
A materia de antropoloxa, tendo en conta os obxectivos xerais da etapa e as capacidades que a materia pode contribur a desenvolver no alumnado, achega unha seleccin de contidos que se adecuan aos seus intereses
acadmicos e aos campos profesionais que se dirixe, que lle permitan afondar
en cuestins xa abordadas noutras materias (losofa, bioloxa, linguas, historia, economa, arte, etc.) coas que estn ou xa teen entrado en contacto,
proporcionndolle unha perspectiva sinttica e non s unicadora.

81

82

CAPTULO 5.

5.2.

ANTROPOLOXA

Contribucin da asignatura ao Plan Lector


do Centro

A letura comprensiva forma parte da metodoloxa bsica da asignatura


de acordo co exposto no apartado correspondente.
5.3.

Contribucin da asignatura ao Plan TIC


do Centro

Eventualmente a Internet utilizarse como fonte de informacin suplementaria para a labor de aprendizaxe.
5.4.

Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro

5.5.

Obxectivos

1. Adquirir unha visin cientca do ser humano, atendendo sa dimensin biolxica e a cultural.
2. Coecer, comprender e asumir as diferenzas e valorar a sa importancia para a supervivencia da especie nun mundo cada vez mis intercomunicado.
3. Adoptar, fronte ao feito da diversidade cultural e biolxica, unha perspectiva integradora, que supere o etnocentrismo e o relativismo, que
posibilite o recoecemento libre de prexuzos e a relacin responsable
coas outras persoas.
4. Coecer, analizar e comprender os procesos que conforman a natureza
e a cultura humanas.
5. Fomentar actitudes de tolerancia que faciliten o dilogo entre as culturas.
6. Adquirir unha comprensin global do humano, a partir das achegas dos
distintos campos da antropoloxa, das distintas ciencias humanas, sociais e naturais.

5.6.

MATERIAIS E RECURSOS DIDCTICOS

83

7. Valorar as achegas desde variadas perspectivas, como facilitadoras das


claves que permiten realizar a conexin e a interpretacin crtica dos
diferentes materiais antropolxicos.
8. Coecer a especicidade dos estudos antropolxicos, familiarizarse cos
seus mtodos de traballo especcos e aplicalos ao estudo do contorno
prximo, a n de mellorar o coecemento e valorar o patrimonio cultural de Galicia.
9. Transferir os coecementos adquiridos anlise dos problemas fundamentais do mundo actual co n de comprender as sas causas e implicarse activamente nas sas solucins.

5.6.

Materiais e recursos didcticos

Para a consulta ocasional ou a ampliacin dos temas tratados o alumnado ter sa disposicin a Biblioteca do Centro ademais dos recursos da
Internet. O Departamento conta coas ferramentas informticas do sitio web
do Centro e ten acceso dotacin informtica do mesmo.
Os fragmentos para comentario correspondern na medida do posible a
clsicos da losofa dos estudados en 2o de Bach.

5.7.

Actividades complementarias e extraescolares

Non se contemplan actividades extraescolares nin complementarias especcas para esta asignatura anda que os alumnos e o profesor podern
participar nas actividades de tema axeitado promovidas polo Centro.

5.8.

Actividades complementarias e extraescolares

Non se contemplan actividades extraescolares nin complementarias especcas para esta asignatura anda que os alumnos e o profesor podern
participar nas actividades de tema axeitado promovidas polo Centro.

84

CAPTULO 5.

5.9.

ANTROPOLOXA

Contidos

A antropoloxa como campo de estudo.


1. Caractersticas, obxecto e mtodo dos estudos antropolxicos.
2. Principais ramas da antropoloxa.
3. Relacin da antropoloxa con outras ciencias humanas.
A persoa humana.
4. Fundamento biolxico da cultura. O proceso de hominizacin.
5. A teora da unidade da especie humana no evolucionismo.
6. Raza, cultura, herdanza e medio.
7. Natureza, cultura e sociedade.
8. Interiorizacin de valores e patrns culturais.
9. A diversidade cultural.
10. A racionalidade e as lxicas culturais. Alteridade e unidade das culturas.
11. O cambio cultural. Diversidade e progreso. Palabras e smbolos.
12. A cultura como orde simblica.
13. Smbolos e comunicacin.
14. Linguaxe e cultura. Comunidades lingsticas.
15. O poder das palabras e os nomes. Linguaxe e poder.
16. A arte e as sas implicacins socioculturais
17. Mito, rito, maxia e relixin.
18. O saber e a educacin.
Relacins interpesoais e organizacin social.
19. Espazo e parentesco. A pertenza a un contexto social. Os roles.
20. Conito e orde. Manexo do conito.

5.10.

MTODOS DIDCTICOS

85

21. A base das institucins legais.


22. As sociedades pre-estatais. A poltica no Estado.
23. A desigualdade. Os efectos do colonialismo sobre as sociedades primitivas. Descolonizacin e dependencia.
24. A sociedade global. Natureza humana, liberdade e dignidade.
25. A estrutura especca do ser humano. Indeterminacin, liberdade.
26. A dimensin temporal da vida humana: tempo, vida e historia. A conciencia da morte.
27. Do pracer e a dor ao sentimento moral. O descubrimento do outro e a
conciencia moral. Sentimentos e teoras.
5.10.

Mtodos didcticos

Nas clases os alumnos lern os textos presentados polo profesor e irn


aclarando sus dbidas, plantexando outras... aportando elementos complementarios de anlise, etc. Poderemos utilizar elementos audiovisuais ou mesmo pertencentes Internet como motivo para a discusin e o anlise. Podern
realizarse exercicios de reforzo ou ampliacin e tamn o alumnado realizar
exmenes coincidentes coas avaliacins e exames de recuperacin se necesario. Concederse importancia central lectura comprensiva do libro de
texto, e a elaboracin das suas actividades. De preferencia, o traballo dos
alumnos ser individual e en dilogo cos textos ou o material escrito complementario. Polo regular, os alumnos reectirn a sa comprensin e asimilacin do texto na produccin de comentarios de fragmentos sobre a temtica estudada ou na realizacin das actividades do libro de texto. O profesor
rexeita explicitamente o mtodo da leccin maxistral, polo que as sas explicacins debern ser elicitadas polas preguntas dos alumnos. O alumno, antes
de preguntar, deber facer o esforzo persoal de comprender o texto.

5.10.1. Traballo de clase


O traballo durante a clase esencial para a superacin do curso. Os
alumnos deben participar activamente nas actividades da clase. Naturalmente
o primeiro requerimento dos alumnos ter un comportamento adoitado ao
traballo que realizan e unha actitude de respecto aos seus compaeiros.

86

CAPTULO 5.

ANTROPOLOXA

5.10.2. Exercicios
Os alumnos debern realizar por lo menos un exercicio por semana. O
exercicio ser correxido polo profesor e seralles devolto para que o modiquen
se necesario ata que estea ben feito.

5.10.3. Exames
Realizarse un s exame por cada avaliacin parcial para determinar a
cualicacin que debe gurar no boletn de notas.
Dado que se considera que o exame a ferramenta que permite comprobar se houbo verdadeiramente asimilacin dos contidos, ningn alumno
poder aprobar a avaliacin ou a asignatura, se non ten aprobados os exames
correspondentes.
Cada exame ter cinco preguntas, normalmente con varios apartados, que
reectirn os criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos
os criterios aparezan conectados ao menos a unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.
Non se contempla a realizacin de ningn exame nin control de coecementos en medio da avaliacin.
5.11.

Atencin diversidade

Cada leccin contar con actividades de reforzo e de ampliacin que os


alumnos realizarn como parte do seu proceso de aprendizaxe.
5.12.

Criterios de avaliacin

1. Relacionar a informacin procedente de diversas reas do saber para


comprender as caractersticas que constiten os trazos universais que
denen a especie humana e as variantes das distintas poboacins.
Pretndese comprobar a capacidade do alumnado para identicar os
diferentes factores que conuron no proceso de hominizacin e a sa
interaccin na conformacin dos trazos especcos da especie, factores
que explican as variacins e diferenzas das distintas poboacins, desmontando os prexuzos raciais.

5.12.

CRITERIOS DE AVALIACIN

87

2. Identicar e explicar os distintos elementos e estruturas que conforman


unha cultura.
Con este criterio pretndese comprobar se as alumnas e os alumnos son
quen de identicar os compoentes mis relevantes dunha cultura e de
integralos nunha concepcin global; as mesmo se comprende os mecanismos de transmisin entre distintas xeracins e os factores explicativos
do cambio cultural.
3. Describir, analizar e explicar, usando conceptos adecuados, algn elemento cultural do seu contorno, e comparalo con outras manifestacins
culturais, establecendo semellanzas e diferenzas.
Pretndese comprobar con este criterio a capacidade do alumnado para
transferir o aprendido ao mbito prximo, reexionar sobre un feito
cultural determinado, evitando simplicacins; as mesmo, vericarase
a presenza de criterios de comparacin obxectiva entre distintas culturas, adoptando un punto de vista que supere prexuzos etnocntricos.
4. Participar en debates sobre cuestins de actualidade, relativas s relacins
entre distintos modos de vida, usando un vocabulario apropiado e argumentos pertinentes.
Pretndese vericar a capacidade do alumnado para interesarse polos
problemas suscitados pola convivencia entre persoas de distintas culturas, as como para adoptar posturas de respecto e tolerancia. Bscase,
as mesmo, comprobar a sa capacidade de achegar argumentos.
5. Realizar snteses integradoras a partir de achegas tericas traballadas,
e informacin adquirida en distintas fontes.
Trtase de comprobar se o alumnado quen de contrastar e relacionar
informacin variada sobre os temas obxecto de traballo. O seu grao
de capacidade para reexionar, desde unha perspectiva losca, sobre
cuestins relativas identidade humana e dignidade da persoa.
6. Elaborar un traballo de investigacin sobre algn aspecto cultural do
contorno.
Con este criterio comprobarase a capacidade de utilizar a reexin,
contrastar opinins, chegar a conclusins e resumir os coecementos
adquiridos a travs de mtodos e tcnicas de traballo especcos na investigacin antropolxica.

88
5.13.

CAPTULO 5.

ANTROPOLOXA

Contidos mnimos

Os contidos mnimos defnense como os necesarios para aprobar os exames


da asignatura. Porn os alumnos, nos seus traballos na clase e en casa podern
tratar de asimilar tantos coecementos como poidan por riba do esixido nos
exames.
5.14.

Procedementos de avaliacin

Os documentos de rexistro das avaliacins guran como anexos a esta


programacin.

5.14.1. Avaliacin parcial ordinaria


A calicacin ser o resultado da seguinte frmula
(traballo de clase/50 + exercicios/25 + exame/25 = total/100) = nota
do boletn

5.14.2. Avaliacin nal ordinaria


A nota nal ser a media aritmtica das calicacins obtidas nas tres
avaliacins do curso. Ser nico requisito para a obtencin da cualicacin
de aprobado ter unha calicacin media de 5 puntos. As notas redondearnse
en todo caso ao enteiro superior.

5.14.3. Avaliacin nal extraordinaria


A proba extraordinaria ter cinco preguntas, que podern ter varios apartados. Cada unha das preguntas reectir un dos criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos os criterios aparezan conectados ao menos a
unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.

5.14.4. Recuperacin da asignatura do propio curso


Realizarnse exames de recuperacin das avaliacins suspensas en datas o
mis achegadas posible s dos exames suspensos. Os exames de recuperacin
tern idnticas caractersticas s dos exames de avaliacin parcial. Non se

5.14.

PROCEDEMENTOS DE AVALIACIN

89

contempla a aplicacin dun trato especial aos alumnos que incurriran na


gura legal de perda do dereito avaliacin continua.
Os alumnos que non acaden a nota mnima tras o exame correspondente
a
3 Avaliacin podern realizar un exame global de recuperacin no que
entrar toda a asignatura do curso. Este exame ter as mesmas caractersticas
que o exame da convocatoria extraordinaria.

5.14.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos anteriores


Anda que os alumnos podern entregar ao profesor, para a sa avaliacin
formativa, os traballos de reforzo ou ampliacin que aparecen nos textos do
curso, a avaliacin con nes de cualicacin depender exclusivamente dos
exames mencionados nos apartados seguintes.

5.14.6. Exames parciais de pendentes


Realizaranse tres exames coincidindo coas tres avaliacins. A tal efecto
repartirase a asignatura en tres bloques de temas que se lle entregarn ao
alumnado co resumo da programacin. O tipo de exame ser das mesmas caractersticas que os das avaliacins parciais ordinarias. Para o clculo da nota
aplicarase o criterio xeral. Se o alumno obtn a calicacin media mnima
nestes tres exames estimarse que superou a asignatura sen ter que facer o
exame nal. Tras cada exame de avaliacin haber un exame de recuperacin
para os alumnos que o precisen.

5.14.7. Exames nais de pendentes


Os alumnos con asignaturas pendentes de otros cursos podern realizar
un exame nal coincidindo coas convocatorias ordinaria e extraordinaria. O
seu exame ter por contido todo o da asignatura.

90

CAPTULO 5.

ANTROPOLOXA

Captulo 6
tica e losofa do dereito
6.1.

Introducin

As sociedades contemporneas son complexas. A diversidade cultural e


ideolxica que as conforma precisa dunha formacin da sa cidadana que lle
permita afrontar os retos inherentes a ese pluralismo en continua transformacin e adaptacin.
Por iso, o recoecemento da soberana e da autonoma moral das persoas,
xuntamente coa aceptacin do pluralismo ideolxico e cultural presente no seo
da sociedade constiten a base dun Estado democrtico.
Pretndese, xa que logo, unha explicitacin consciente e crtica dos principios ticos sobre os que se asenta a convivencia dentro dun Estado democrtico de dereito as como o desenvolvemento de actitudes de respecto, tolerancia
e solidariedade que permitan unha cooperacin activa e responsable na construcin dun contorno social xusto.
Esta materia debe contribur ao desenvolvemento da conciencia crtica
do alumnado e da sa capacidade para elaborar racional e autonomamente
principios e normas universais.
Presenta os seus contidos estruturados en cinco bloques: Xnese da moralidade, historicidade dos cdigos morais, autonoma e moralidade, o ben moral,
moral e contrato social.

6.2.

Contribucin da asignatura ao Plan Lector


do Centro

A letura comprensiva forma parte da metodoloxa bsica da asignatura


de acordo co exposto no apartado correspondente.
91

92

CAPTULO 6.

6.3.

TICA E FILOSOFA DO DEREITO

Contribucin da asignatura ao Plan TIC


do Centro

Eventualmente a Internet utilizarse como fonte de informacin suplementaria para a labor de aprendizaxe.
6.4.

Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro

6.5.

Obxectivos

1. Analizar, contrastar e interpretar informacins diversas sobre os diferentes aspectos das condutas e cdigos morais, realizando actividades de
documentacin e de indagacin.
2. Comprender os diferentes tipos e niveis de conciencia moral valorando
o desenvolvemento dunha racionalidade crtica e autnoma.
3. Desenvolver formas de racionalidade dialxica adoptando actitudes de
empata, respecto e tolerancia.
4. Coecer a travs da anlise de textos e luz das diversas teoras ticas
as interpretacins sobre o desenvolvemento moral, tanto persoal como
social.
5. Analizar e comprender as relacins entre moral e dereito desde a perspectiva da xustiza como ideal de imparcialidade.
6. Valorar a existencia de actitudes morais crticas, orientadas a promover
un ordenamento legal mis xusto.
7. Comprender que a dignidade humana ten a sa base na liberdade e autonoma moral do individuo, asumindo a razn moral como gua ltima
de todo esforzo de emancipacin, tanto individual como colectiva.
8. Desenvolver procedementos de busca, anlise e exposicin da informacin, acompaados dunha actitude de constancia no traballo e rigor no
uso dos conceptos.

6.6.

MATERIAIS E RECURSOS DIDCTICOS

6.6.

93

Materiais e recursos didcticos

Para a consulta ocasional ou a ampliacin dos temas tratados o alumnado ter sa disposicin a Biblioteca do Centro ademais dos recursos da
Internet. O Departamento conta coas ferramentas informticas do sitio web
do Centro e ten acceso dotacin informtica do mesmo.
Os fragmentos para comentario correspondern na medida do posible a
clsicos da losofa dos estudados en 2o de Bach.
6.7.

Actividades complementarias e extraescolares

Non se contemplan actividades extraescolares nin complementarias especcas para esta asignatura anda que os alumnos e o profesor podern
participar nas actividades de tema axeitado promovidas polo Centro.
6.8.

Contidos

Xnese da moralidade.
1. Races antropolxicas da liberdade.
2. A socialidade constitutiva do ser humano.
3. A constitucin cultural de normas e valores morais e a sa reproducin
a travs dos procesos de socializacin.
4. Cdigos morais e reexin tica.
5. Reconstrucin reexiva de procesos de xeracin de normas e valores e
da sa reproducin, a partir da anlise de contextos reais facilmente
observables.
6. Identicacin e anlise na prctica de diversos mecanismos e axentes
de socializacin moral con especial nfase nos que operan a travs dos
medios de comunicacin de masas modernos.
7. Aprecio pola liberdade en canto apertura de posibilidades para a realizacin humana.
8. Actitude crtica fronte accin conformadora dos diversos axentes de
socializacin moral. Historicidade dos cdigos morais.

94

CAPTULO 6.

TICA E FILOSOFA DO DEREITO

9. Relatividade histrico-cultural das normas e valores morais e etnocentrismo.


10. Funcionalidade dos cdigos morais e grao de consciencia desta.
11. Lexitimacin e as variantes: relixiosa, naturalista, contractual.
12. Recoecemento, anlise e caracterizacin da dobre perspectiva de interpretacin de normas e valores morais concretos.
13. Planicacin e execucin dalgn pequeno traballo de investigacin sobre
as xusticacins e lexitimacins empregadas nalgn proceso histrico de
imposicin etnocntrica de valores e normas morais.
14. Recoecemento e identicacin de posibles actitudes etnocntricas hora de analizar e axuizar valores e normas de culturas alleas.
15. Tolerancia e respecto con relacin diversidade de cdigos morais, de
crenzas e de ideoloxas.
16. Actitude crtica ante todo tipo de imposicin moral etnocntrica con
especial sensibilidade s procedentes da cultura occidental.

Autonoma e moralidade
17. Xnese e desenvolvemento da conciencia moral.
18. Liberdade e racionalidade: a autonoma moral.
19. Dimensin intersubxectiva da racionalidade moral.
20. Descubrimento, caracterizacin e xerarquizacin de distintos tipos e
modalidades de conciencia moral, a partir da anlise de exemplos concretos.
21. Recoecemento e anlise dos factores que dicultan a converxencia
racional intersubxectiva en conitos morais, reais ou simulados.
22. Utilizacin de procedementos de discusin e dilogo que propicien o
desenvolvemento dunha racionalidade dialxica e non distorsionada.
23. Valoracin da racionalidade e da liberdade como fundamento da dignidade humana e como condicin necesaria para unha conduta moral
autnoma.

6.8.

CONTIDOS

95

24. Valoracin do debate e do dilogo non s como procedementos axeitados


para a solucin dos conitos senn tamn como expresins do recoecemento moral dos demais.
O ben moral.
25. O ben moral como felicidade.
26. O ben moral como deber.
27. Felicidade individual, benestar colectivo e xustiza: o ideal da emancipacin.
28. Distincin, a travs de exemplicacins, do dobre plano, material e
formal-procedemental, de normas e valores morais.
29. Identicacin, caracterizacin e clasicacin, a travs de anlises de
textos extrados en diferentes fontes, das diversas concepcins do ben
moral e da sa conexin con determinados postulados loscos e circunstancias histricas.
30. Achega de propostas orientadas a contribur elaboracin dun modelo
de racionalidade colectiva de carcter emancipatorio.
31. Aprecio polos esforzos de reexin tica elaborados ao longo da historia.
32. Asuncin da primaca da funcin prctica ou moral da razn como gua
ltima para a emancipacin, tanto individual coma colectiva. Moral e
contrato social.
33. Moral e dereito: o problema da lexitimidade e da obrigatoriedade moral
das leis.
34. tica mnima e xustiza como imparcialidade: fundamentos ticos do
Estado democrtico de dereito.
35. Do Estado democrtico de dereito internacionalizacin dos dereitos
humanos.
36. Anlise e delimitacin dos mbitos e relacins entre moral e dereito
a partir de debates sobre casos concretos de conito entre conciencia
moral e legalidade.
37. Elaboracin e denicin dun conxunto de posibles principios ticos mnimos que expresen o ideal de xustiza como imparcialidade, no marco
dunha sociedade pluralista moderna.

96

CAPTULO 6.

TICA E FILOSOFA DO DEREITO

38. Valoracin da existencia de actitudes morais crticas como un modo de


contribur ao desenvolvemento dunha orde legal mis xusta.
39. Valoracin do Estado democrtico de dereito en canto marco formal
para a realizacin dos ideais ticos de liberdade, igualdade e solidariedade.
40. Sensibilidade e actitudes solidarias e de compromiso respecto s situacins
de violacin dos dereitos humanos.

6.9.

Mtodos didcticos

Nas clases os alumnos lern os textos presentados polo profesor e irn


aclarando sus dbidas, plantexando outras... aportando elementos complementarios de anlise, etc. Poderemos utilizar elementos audiovisuais ou mesmo pertencentes Internet como motivo para a discusin e o anlise. Podern
realizarse exercicios de reforzo ou ampliacin e tamn o alumnado realizar
exmenes coincidentes coas avaliacins e exames de recuperacin se necesario. Concederse importancia central lectura comprensiva do libro de
texto, e a elaboracin das suas actividades. De preferencia, o traballo dos
alumnos ser individual e en dilogo cos textos ou o material escrito complementario. Polo regular, os alumnos reectirn a sa comprensin e asimilacin do texto na produccin de comentarios de fragmentos sobre a temtica estudada ou na realizacin das actividades do libro de texto. O profesor
rexeita explicitamente o mtodo da leccin maxistral, polo que as sas explicacins debern ser elicitadas polas preguntas dos alumnos. O alumno, antes
de preguntar, deber facer o esforzo persoal de comprender o texto.

6.9.1. Traballo de clase


O traballo durante a clase esencial para a superacin do curso. Os
alumnos deben participar activamente nas actividades da clase. Naturalmente
o primeiro requerimento dos alumnos ter un comportamento adoitado ao
traballo que realizan e unha actitude de respecto aos seus compaeiros.

6.9.2. Exercicios
Os alumnos debern realizar por lo menos un exercicio por semana. O
exercicio ser correxido polo profesor e seralles devolto para que o modiquen
se necesario ata que estea ben feito.

6.10.

ATENCIN DIVERSIDADE

97

6.9.3. Exames
Realizarse un s exame por cada avaliacin parcial para determinar a
cualicacin que debe gurar no boletn de notas.
Dado que se considera que o exame a ferramenta que permite comprobar se houbo verdadeiramente asimilacin dos contidos, ningn alumno
poder aprobar a avaliacin ou a asignatura, se non ten aprobados os exames
correspondentes.
Cada exame ter cinco preguntas, normalmente con varios apartados, que
reectirn os criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos
os criterios aparezan conectados ao menos a unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.
Non se contempla a realizacin de ningn exame nin control de coecementos en medio da avaliacin.
6.10.

Atencin diversidade

Cada leccin contar con actividades de reforzo e de ampliacin que os


alumnos realizarn como parte do seu proceso de aprendizaxe.
6.11.

Criterios de avaliacin

1. Manexar e analizar informacin, procedente de distintos mbitos, referida s producins morais humanas (normas e valores), poendo de relevo aqueles aspectos que teen relacin cos contextos histricos e culturais nos que xorden e operan.
Con este criterio pretndese comprobar a capacidade das alumnas e
dos alumnos para descubrir e recoecer o carcter histrico-cultural
dos cdigos morais, para reconstrur os procesos de reproducin e transmisin deles as como para diferenciar e analizar os seus diversos planos:
graos de consciencia respecto sa funcionalidade, variantes de lexitimacin e proxeccins etnocntricas.
2. Participar en debates e discusins especicamente morais centrados en
problemticas do mundo actual.
Pretndese vericar a capacidade das alumnas e dos alumnos para
adoptar perspectivas empticas, e de respecto e tolerancia fronte a out-

98

CAPTULO 6.

TICA E FILOSOFA DO DEREITO

ros puntos de vista ou ideoloxas diferentes, as como a capacidade para


argumentar racional e ordenadamente.
3. Analizar textos loscos pertencentes s principais teoras ticas, as
como calquera outro que presente un claro contido moral caracterizando
as sas diferentes interpretacins do ben moral, as como os postulados
loscos e as circunstancias histricas que subxacen a eles.
Trtase, mediante este criterio, de comprobar a capacidade do alumnado para identicar e expresar con precisin conceptual e terminolxica,
non s os trazos bsicos das diferentes teoras ticas loscas e a sa
dependencia das circunstancias histricas en que se elaboraron, senn
tamn para descubrir e comprender as diversas interpretacins que do
ben moral existen no seo da sociedade actual.
4. Analizar casos reais e hipotticos de dilemas e conitos entre moralidade e legalidade subliando e caracterizando os supostos tericos a que
remiten as diversas argumentacins.
Este criterio trata de avaliar a capacidade do alumnado para comprender e caracterizar con precisin a nocin de dereito e a sa conexin
cos principios bsicos da moralidade as como o carcter especco da
lexitimidade democrtica fronte a outras modalidades de lexitimacin.
O criterio deber vericar, as mesmo, o progreso no desenvolvemento
dunha conciencia moral crtica e autnoma.
5. Seleccionar e integrar informacin procedente de diversas fontes en
relacin coa problemtica dos dereitos humanos.
A travs deste criterio vericarase a capacidade do alumnado para seleccionar e integrar fontes de informacin diferentes, as como para
transferir conceptos desenvolvidos ao longo do proceso de aprendizaxe a
situacins e acontecementos relevantes da actualidade (discriminacin,
tortura, terrorismo, ausencia de liberdades, etc.). O criterio deber vericar, as mesmo, o grao de sensibilidade do alumnado en relacin cos
citados problemas.
6. Analizar datos e problemticas orixinadas polo uso en exclusiva dun
modelo de racionalidade puramente tecnolxica e instrumental (desastres ecolxicos, derivacin blica da tecnoloxa, etc.).
Con este criterio pretndese vericar a capacidade do alumnado para
valorar criticamente as diversas funcins e usos da razn as como a
capacidade para transferir os conceptos e principios ticos desenvoltos
ao longo do proceso de aprendizaxe a situacin concretas reais.

6.12.

CONTIDOS MNIMOS

6.12.

99

Contidos mnimos

Os contidos mnimos defnense como os necesarios para aprobar os exames


da asignatura. Porn os alumnos, nos seus traballos na clase e en casa podern
tratar de asimilar tantos coecementos como poidan por riba do esixido nos
exames.
6.13.

Procedementos de avaliacin

Os documentos de rexistro das avaliacins guran como anexos a esta


programacin.

6.13.1. Avaliacin parcial ordinaria


A calicacin ser o resultado da seguinte frmula
(traballo de clase/50 + exercicios/25 + exame/25 = total/100) = nota
do boletn

6.13.2. Avaliacin nal ordinaria


A nota nal ser a media aritmtica das calicacins obtidas nas tres
avaliacins do curso. Ser nico requisito para a obtencin da cualicacin
de aprobado ter unha calicacin media de 5 puntos. As notas redondearnse
en todo caso ao enteiro superior.

6.13.3. Avaliacin nal extraordinaria


A proba extraordinaria ter cinco preguntas, que podern ter varios apartados. Cada unha das preguntas reectir un dos criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos os criterios aparezan conectados ao menos a
unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.

6.13.4. Recuperacin da asignatura do propio curso


Realizarnse exames de recuperacin das avaliacins suspensas en datas o
mis achegadas posible s dos exames suspensos. Os exames de recuperacin
tern idnticas caractersticas s dos exames de avaliacin parcial. Non se

100

CAPTULO 6.

TICA E FILOSOFA DO DEREITO

contempla a aplicacin dun trato especial aos alumnos que incurriran na


gura legal de perda do dereito avaliacin continua.
Os alumnos que non acaden a nota mnima tras o exame correspondente
a
3 Avaliacin podern realizar un exame global de recuperacin no que
entrar toda a asignatura do curso. Este exame ter as mesmas caractersticas
que o exame da convocatoria extraordinaria.

6.13.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos anteriores


Anda que os alumnos podern entregar ao profesor, para a sa avaliacin
formativa, os traballos de reforzo ou ampliacin que aparecen nos textos do
curso, a avaliacin con nes de cualicacin depender exclusivamente dos
exames mencionados nos apartados seguintes.

6.13.6. Exames parciais de pendentes


Realizaranse tres exames coincidindo coas tres avaliacins. A tal efecto
repartirase a asignatura en tres bloques de temas que se lle entregarn ao
alumnado co resumo da programacin. O tipo de exame ser das mesmas caractersticas que os das avaliacins parciais ordinarias. Para o clculo da nota
aplicarase o criterio xeral. Se o alumno obtn a calicacin media mnima
nestes tres exames estimarse que superou a asignatura sen ter que facer o
exame nal. Tras cada exame de avaliacin haber un exame de recuperacin
para os alumnos que o precisen.

6.13.7. Exames nais de pendentes


Os alumnos con asignaturas pendentes de otros cursos podern realizar
un exame nal coincidindo coas convocatorias ordinaria e extraordinaria. O
seu exame ter por contido todo o da asignatura.

Captulo 7
Filosoa da ciencia e da
tecnoloxa
7.1.

Introducin

O desenvolvemento cientco e tecnolxico o factor que mis inuu


e ine na conguracin do mundo contemporneo. A importancia crecente
deste factor na nosa sociedade exixe que o sistema educativo, ademais de
formar nas diversas disciplinas especializadas, promova nos alumnos a adopcin dunha actitude de permanente reexin crtica tanto acerca dos contidos
do coecemento cientco como acerca das implicacins ambientais, sociais,
ticas e polticas da ciencia e a tecnoloxa.
O currculo desta materia pretende contribur consecucin de todas as
capacidades presentes nos obxectivos do bacharelato, anda que incide especialmente na capacidade para comprender os elementos fundamentais da
investigacin e o mtodo cientco, e para analizar e valorar criticamente as
realidades do mundo contemporneo e os antecedentes e factores que inen
nel.
Os contidos presntanse agrupados en catro bloques a travs dos cales
se aborda o feito da ciencia e a tecnoloxa desde das perspectivas loscas: a perspectiva epistemolxica e a perspectiva ticopoltica. O senso da
reexin losca sobre a ciencia e a tecnoloxa, a caracterizacin das disciplinas cientcas e a sa metodoloxa, a historicidade e o desenvolvemento
do coecemento cientco, e a relacin entre ciencia, tecnoloxa e sociedade
constiten os catro eixes arredor dos cales se articulan os contidos dos bloques.
Esta materia supn unha reexin interdisciplinar e integradora acerca
das caractersticas comns e especcas de diversas reas e materias en que

101

102

CAPTULO 7.

FILOSOFIA DA CIENCIA E DA TECNOLOXA

o alumnado se vn formando. Este propsito de vertebracin reexiva e sistemtica adquire a posibilidade dun desenvolvemento mis amplo e rigoroso
en correspondencia coa madureza psicolxica e intelectual das alumnas e dos
alumnos de segundo curso.
7.2.

Contribucin da asignatura ao Plan Lector


do Centro

A letura comprensiva forma parte da metodoloxa bsica da asignatura


de acordo co exposto no apartado correspondente.
7.3.

Contribucin da asignatura ao Plan TIC


do Centro

Eventualmente a Internet utilizarse como fonte de informacin suplementaria para a labor de aprendizaxe.
7.4.

Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro

7.5.

Obxectivos

A materia de losofa da ciencia e da tecnoloxa pretende contribur a


que o alumnado adquira as seguintes capacidades:
1. Analizar, contrastar e interpretar informacins diversas sobre os problemas epistemolxicos e ticopolticos que presentan a ciencia e a tecnoloxa, realizando actividades de documentacin e indagacin e incorporando propia expresin, tanto oral como escrita, o correspondente
vocabulario especco.
2. Comprender o signicado e o valor da reexin losca sobre a ciencia e a tecnoloxa, adoptando unha actitude crtica e reexiva ante os
problemas tericos e prcticos presentados por elas.
3. Comprender a historicidade, tanto interna como externa, inherente ao
discurso cientco, analizando a relacin das teoras cientcas co marco econmico, social, poltico e cultural en que se formulan.

7.6.

MATERIAIS E RECURSOS DIDCTICOS

103

4. Relacionar, a travs da lectura e a anlise de textos, as principais


teorizacins da losofa da ciencia actual, distinguindo as semellanzas e as diferenzas tanto no modo de formular os problemas como nas
solucins que se propoen.
5. Analizar, avaliar e debater criticamente os fundamentos, posibilidades
e lmites do coecemento cientco e tecnolxico.
6. Distinguir entre o discurso tecnocientco e o discurso tico-poltico,
analizando criticamente os intereses e supostos ideolxicos habitualmente presentes no discurso tecnocientco e no uso que se fai dos
coecementos cientcos e tecnolxicos.
7. Identicar e distinguir entre a reexin epistemolxica e a reexin
tico-poltica.
8. Adoptar unha actitude crtica ante todo intento de xusticacin das
desigualdades sociais mediante investigacins e conclusins que se presentan como cientcas.
9. Valorar os intentos por construr unha sociedade mundial baseada no
respecto dos dereitos humanos individuais e colectivos na cal o uso da
ciencia e a tecnoloxa se oriente cara convivencia pacca e cara
defensa da natureza.
7.6.

Materiais e recursos didcticos

Para a consulta ocasional ou a ampliacin dos temas tratados o alumnado ter sa disposicin a Biblioteca do Centro ademais dos recursos da
Internet. O Departamento conta coas ferramentas informticas do sitio web
do Centro e ten acceso dotacin informtica do mesmo.
Os fragmentos para comentario correspondern na medida do posible a
clsicos da losofa dos estudados en 2o de Bach.
7.7.

Actividades complementarias e extraescolares

Non se contemplan actividades extraescolares nin complementarias especcas para esta asignatura anda que os alumnos e o profesor podern
participar nas actividades de tema axeitado promovidas polo Centro.

104

CAPTULO 7.

7.8.

Contidos

FILOSOFIA DA CIENCIA E DA TECNOLOXA

Os contidos seleccionados para esta materia presntanse agrupados en


catro bloques temticos.
O primeiro bloque xira arredor do signicado e da historia da reexin
losca sobre a ciencia e a tecnoloxa. Os bloques segundo e terceiro abordan
os problemas e tpicos fundamentais da epistemoloxa. As, o segundo xira
arredor da caracterizacin das disciplinas cientcas e da sa metodoloxa, e
o terceiro ten como eixe a comprensin do desenvolvemento do coecemento cientco. Por ltimo, o cuarto bloque presenta os problemas ambientais,
sociais, ticos e polticos relacionados co desenvolvemento cientco e tecnolxico.
A ordenacin didctica dos contidos propostos nos diferentes bloques non
ten que seguir necesariamente a orde en que aqu se presentan, senn que pode
abordarse o seu tratamento agrupando transversalmente contidos temticos
de diferentes bloques.

A reexin losca sobre a ciencia e a tecnoloxa.

1. A epistemoloxa como metateora da ciencia.


2. Filosofa moral e poltica da ciencia e a tecnoloxa.
3. Aproximacin histrica losofa da ciencia.
4. Identicacin, caracterizacin e distincin, a partir de textos escritos,
dos discursos cientco-tecnolxico e losco, diferenciando, dentro
deste ltimo, entre a reexin epistemolxica e a reexin tico-poltica.
5. Construcin de cronoloxas e esquemas conceptuais que permitan localizar e relacionar as escolas e autoras principais da historia da losofa
da ciencia.
6. Recoecemento, a partir de textos loscos e cientcos, das principais
concepcins da ciencia que se foron sucedendo ao longo da historia,
relacionndoas co seu contexto social e cultural.
7. Recoecemento do valor que as ideas loscas teen para a comprensin da ciencia e da tecnoloxa.
8. Curiosidade por coecer as principais concepcins que da ciencia e da
tecnoloxa se foron elaborando ao longo da historia e a inuencia que
os presupostos loscos exercen no desenvolvemento cientco e tecnolxico.

7.8.

CONTIDOS

105

9. O coecemento cientco e os seus mtodos.


10. As teoras cientcas. Estrutura e caractersticas
11. Os mtodos nas ciencias. Dedutivo, indutivo e hipottico-dedutivo.
12. Clasicacin das ciencias. Formais e empricas: naturais e humanas.
13. Explicacin, comprensin e predicin.
14. Recoecemento e anlise da estrutura bsica dunha teora cientca, a
partir de exemplos familiares tratados en textos doutras materias.
15. Aprecio polo carcter estruturado e estruturante do coecemento cientco, valorando a importancia que teen a claricacin e o uso preciso
e rigoroso dos termos e conceptos no desenvolvemento cientco.
16. Actitude crtica fronte s explicacins pseudocientcas. O desenvolvemento do coecemento cientco.
17. Estrutura, dinmica e fundamentos do coecemento cientco: da concepcin clsica nova imaxe da ciencia.
18. O problema da racionalidade na ciencia. Racionalismo versus relativismo.
19. O debate sobre o valor de verdade da ciencia. Realismo versus instrumentalismo.
20. Dimensin sociohistrica do coecemento cientco.
21. Tecnociencia e sociedade: o impacto ambiental e social do desenvolvemento tecnocientco e a idea de progreso.
22. Os mitos da ciencia.
23. tica, poltica e tecnociencia: o control social e democrtico dos usos e
ns da tecnociencia.
24. Debate acerca da relacin entre progreso cientco e tecnolxico e progreso moral e social.
25. Valoracin das achegas que a ciencia e a tecnoloxa fan humanidade
e toma de conciencia ante o fenmeno de investigacins e actividades
tecnocientcas que atentan contra o medio natural e/ou a humanidade.

106

CAPTULO 7.

FILOSOFIA DA CIENCIA E DA TECNOLOXA

26. Achegamento a proxectos sociais, lexislativos e polticos de organizacins


ou institucins que denuncian as aplicacins nocivas da ciencia e mais
da tecnoloxa e promoven a resituacin das persoas no seu contorno
natural e sociocultural.
27. Sensibilizacin con respecto proteccin do medio natural e actitude
crtica ante o uso blico da ciencia e da tecnoloxa.
7.9.

Mtodos didcticos

Entresacamos os seguintes contidos ofrecen indicacins metodolxicas pertinentes:


1. Elaboracin de snteses e comparacins escritas e orais sobre as diferentes posturas loscas acerca da estrutura da ciencia, o desenvolvemento do coecemento cientco e a sa fundamentacin, e os problemas da racionalidade e a verdade na ciencia.
2. Lectura dunha obra sinxela ou fragmentos de obras sobre a losofa da
ciencia, seguida de snteses orais e escritas sobre as lecturas realizadas
de xeito individual ou colectivo.
3. Comentario de textos de historia e losofa da ciencia. Elementos fundamentais. Estrutura expositiva. Ideas e/ou propostas que contn e
comparacin con outras sobre o mesmo tema.
4. Anlise de casos concretos de investigacin cientca ou de accin tecnolxica que estean sendo obxecto de debate pblico, a travs de informacins de prensa.
5. Reexin crtica ante presupostos ideolxicos subxacentes aos discursos
cientcos e tecnolxicos. Ciencia, tecnoloxa e sociedade.

Nas clases os alumnos lern os textos presentados polo profesor e irn aclarando sus dbidas, plantexando outras... aportando elementos complementarios
de anlise, etc. Poderemos utilizar elementos audiovisuais ou mesmo pertencentes Internet como motivo para a discusin e o anlise. Podern realizarse
exercicios de reforzo ou ampliacin e tamn o alumnado realizar exmenes
coincidentes coas avaliacins e exames de recuperacin se necesario. Concederse importancia central lectura comprensiva do libro de texto, e a
elaboracin das suas actividades. De preferencia, o traballo dos alumnos ser
individual e en dilogo cos textos ou o material escrito complementario. Polo

7.9.

MTODOS DIDCTICOS

107

regular, os alumnos reectirn a sa comprensin e asimilacin do texto na


produccin de comentarios de fragmentos sobre a temtica estudada ou na
realizacin das actividades do libro de texto. O profesor rexeita explicitamente o mtodo da leccin maxistral, polo que as sas explicacins debern
ser elicitadas polas preguntas dos alumnos. O alumno, antes de preguntar,
deber facer o esforzo persoal de comprender o texto.

7.9.1. Traballo de clase


O traballo durante a clase esencial para a superacin do curso. Os
alumnos deben participar activamente nas actividades da clase. Naturalmente
o primeiro requerimento dos alumnos ter un comportamento adoitado ao
traballo que realizan e unha actitude de respecto aos seus compaeiros.

7.9.2. Exercicios
Os alumnos debern realizar por lo menos un exercicio por semana. O
exercicio ser correxido polo profesor e seralles devolto para que o modiquen
se necesario ata que estea ben feito.

7.9.3. Exames
Realizarse un s exame por cada avaliacin parcial para determinar a
cualicacin que debe gurar no boletn de notas.
Dado que se considera que o exame a ferramenta que permite comprobar se houbo verdadeiramente asimilacin dos contidos, ningn alumno
poder aprobar a avaliacin ou a asignatura, se non ten aprobados os exames
correspondentes.
Cada exame ter cinco preguntas, normalmente con varios apartados, que
reectirn os criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos
os criterios aparezan conectados ao menos a unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.
Non se contempla a realizacin de ningn exame nin control de coecementos en medio da avaliacin.

108

CAPTULO 7.

7.10.

FILOSOFIA DA CIENCIA E DA TECNOLOXA

Atencin diversidade

Cada leccin contar con actividades de reforzo e de ampliacin que os


alumnos realizarn como parte do seu proceso de aprendizaxe.
7.11.

Criterios de avaliacin

1. Obter informacin relevante sobre un tema concreto a partir de materiais adecuados, utilizando fontes diversas, elaborala, contrastala e
utilizala criticamente na anlise dos problemas loscos.
Este criterio trata de comprobar a capacidade do alumnado para buscar
e obter informacin, recorrendo a fontes diversas (desde os coecementos que lle proporcionan outras disciplinas ou os medios de comunicacin, consulta de manuais, dicionarios ou textos especicamente
loscos), as como o seu dominio de destrezas de carcter xeral, como
a anlise e a sntese, a clasicacin e a sistematizacin, a comparacin
e a valoracin, necesarias para a utilizacin crtica da dita informacin.
2. Comentar un texto losco atendendo identicacin dos seus elementos fundamentais (problemas, conceptos e termos especcos) e da
sa estrutura expositiva (teses, argumentos e conclusins) e diferenciando as propostas que contn doutras posicins posibles sobre o mesmo tema.
Este criterio trata de avaliar a capacidade de comprender textos de
losofa da ciencia e da tecnoloxa, mediante a identicacin dos problemas que neles se presentan, a explicacin dos conceptos e termos especcos, o recoecemento das proposicins e argumentos que apoien as
teses mantidas as como as conclusins derivadas delas, e o contraste
con outras posicins sobre os mesmos problemas.
3. Compoer textos orais ou escritos que expresen de forma clara e coherente o resultado do traballo de comprensin e reexin, realizado
individual ou colectivamente, sobre os problemas loscos que se estean tratando.
Este criterio trata de comprobar a capacidade do alumnado para expresar o seu pensamento con claridade, rigor e coherencia, utilizando os
termos especcos con propiedade.
4. Realizar, de forma individual ou en grupo, un traballo monogrco acerca dalgn problema losco de interese para o alumnado ou a proposta
do profesorado, traballado previamente na aula.

7.12.

CONTIDOS MNIMOS

109

Este criterio trata de avaliar a capacidade do alumnado para realizar,


coas orientacins pertinentes, pequenos traballos de investigacin sobre
algn problema que suscite o seu interese aplicando unha correcta planicacin para a busca de informacin, metodoloxa de traballo axeitada, presentacin coherente e argumentacin contrastada. Permitir, as
mesmo, comprobar o grao de autonoma para a realizacin de traballos.
5. Analizar e explicar, relacionndoas e contrastndoas, as ideas principais da actual losofa da ciencia sobre o desenvolvemento do coecemento cientco.
Con este criterio pretndese comprobar a capacidade do alumno para
comprender e comparar as principais teorizacins da losofa da ciencia
actual sobre a dinmica das teoras cientcas.
6. Analizar e comparar datos e perspectivas tericas diversas sobre os problemas ticos e polticos que presenta o desenvolvemento cientco e tecnolxico.
Con este criterio bscase coecer a capacidade do alumnado para reexionar sobre as consecuencias sociais do desenvolvemento cientco
e tecnolxico, contrastando diferentes perspectivas ticas e polticas e
adoptando un xuzo crtico ao respecto.
7. Participar en debates acerca de temas de actualidade relacionados cos
contidos da materia, confrontando posicins loscas e valorando as
sas achegas para a comprensin deses temas.
Este criterio trata de coecer a capacidade do alumnado para abordar
temas ou feitos de actualida de, adoptando un punto de vista losco
e confrontando as propias posicins coas mantidas por outros, valorando as achegas da anlise losca aos debates do noso tempo sobre a
ciencia e a tecnoloxa, as como a riqueza da diverxencia intelectual ben
argumentada. As mesmo, permitir coecer a capacidade do alumnado para expresar e contrastar as sas propias ideas, e o respecto polas
alleas.
7.12.

Contidos mnimos

Os contidos mnimos defnense como os necesarios para aprobar os exames


da asignatura. Porn os alumnos, nos seus traballos na clase e en casa podern
tratar de asimilar tantos coecementos como poidan por riba do esixido nos
exames.

110
7.13.

CAPTULO 7.

FILOSOFIA DA CIENCIA E DA TECNOLOXA

Procedementos de avaliacin

Os documentos de rexistro das avaliacins guran como anexos a esta


programacin.

7.13.1. Avaliacin parcial ordinaria


A calicacin ser o resultado da seguinte frmula
(traballo de clase/50 + exercicios/25 + exame/25 = total/100) = nota
do boletn

7.13.2. Avaliacin nal ordinaria


A nota nal ser a media aritmtica das calicacins obtidas nas tres
avaliacins do curso. Ser nico requisito para a obtencin da cualicacin
de aprobado ter unha calicacin media de 5 puntos. As notas redondearnse
en todo caso ao enteiro superior.

7.13.3. Avaliacin nal extraordinaria


A proba extraordinaria ter cinco preguntas, que podern ter varios apartados. Cada unha das preguntas reectir un dos criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos os criterios aparezan conectados ao menos a
unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.

7.13.4. Recuperacin da asignatura do propio curso


Realizarnse exames de recuperacin das avaliacins suspensas en datas o
mis achegadas posible s dos exames suspensos. Os exames de recuperacin
tern idnticas caractersticas s dos exames de avaliacin parcial. Non se
contempla a aplicacin dun trato especial aos alumnos que incurriran na
gura legal de perda do dereito avaliacin continua.
Os alumnos que non acaden a nota mnima tras o exame correspondente
3a Avaliacin podern realizar un exame global de recuperacin no que
entrar toda a asignatura do curso. Este exame ter as mesmas caractersticas
que o exame da convocatoria extraordinaria.

7.13.

PROCEDEMENTOS DE AVALIACIN

111

7.13.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos anteriores


Anda que os alumnos podern entregar ao profesor, para a sa avaliacin
formativa, os traballos de reforzo ou ampliacin que aparecen nos textos do
curso, a avaliacin con nes de cualicacin depender exclusivamente dos
exames mencionados nos apartados seguintes.

7.13.6. Exames parciais de pendentes


Realizaranse tres exames coincidindo coas tres avaliacins. A tal efecto
repartirase a asignatura en tres bloques de temas que se lle entregarn ao
alumnado co resumo da programacin. O tipo de exame ser das mesmas caractersticas que os das avaliacins parciais ordinarias. Para o clculo da nota
aplicarase o criterio xeral. Se o alumno obtn a calicacin media mnima
nestes tres exames estimarse que superou a asignatura sen ter que facer o
exame nal. Tras cada exame de avaliacin haber un exame de recuperacin
para os alumnos que o precisen.

7.13.7. Exames nais de pendentes


Os alumnos con asignaturas pendentes de otros cursos podern realizar
un exame nal coincidindo coas convocatorias ordinaria e extraordinaria. O
seu exame ter por contido todo o da asignatura.

112

CAPTULO 7.

FILOSOFIA DA CIENCIA E DA TECNOLOXA

Captulo 8
Filosoa II
8.1.

Introduccin

Coa losoa II (historia da losoa) culmina o ciclo de educacin losca no bacharelato. Esta materia debe estar en estreita relacin coa losoa
de primeiro curso de bacharelato, xa que supn un afondamento intelectual
e unha visin histrica dos grandes problemas que se analizaron neste curso
arredor do coecemento, a realidade, o ser humano e a sociedade.
A funcin que debe desempea-la historia da losoa no currculo de
bacharelato dobre: por unha parte, debe proporcionar unha informacin
bsica, que permita s alumnos localizar lsofos e sistemas; e, por outra
parte, debe atender a completa-la formacin losca mediante o estudio e a
anlise dalgns dos lsofos mis representativos de cada poca.
A funcin informativa, sen embargo, non debe confundirse cunha mera
historiograa de tdalas correntes e tendencias loscas que houbo en Occidente desde Grecia ata os nosos das, nin menos anda como unha simple
doxograa, na que aparezan os distintos autores como creadores de opinins
loscas, sen maior valor que o da sucesin cronolxica e a contraposicin
de pareceres. Convn, non obstante, presentarlles a alumnos e alumnas unhas
visins de conxunto de cada poca e un esquema das principais tendencias
e lsofos que as representaron. Esta funcin informativa non debe esixir
desenvolvementos historiogrcos exhaustivos, pero sen ela, como obvio,
resulta dicil afondar naqueles lsofos que permitan completa-la formacin
losca do alumno. Tamn necesario resalta-la funcin reconstructiva desta materia, que destaca a relevancia dos problemas tericos formulados e das
respostas ofrecidas polos lsofos no pasado para a nosa comprensin deses
mesmos temas no presente.
A historia da losoa que se imparte en segundo curso de bacharelato

113

114

CAPTULO 8.

FILOSOFIA II

non pode ser tampouco unha historia de toda a cultura occidental en tdalas
sas manifestacins; sen embargo, dbese manter unha anlise do contexto
que permita capta-lo sentido diacrnico e dialxico das ideas.
Polo tanto, evitaranse varios perigos na articulacin do currculo: o historicismo losco exhaustivo, o historicismo culturalista, a mera doxograa
e, por ltimo, a excesiva erudicin hermenutica no comentario dos textos.
Sobre a base, pois, dunha contextualizacin esquemtica, pode abordarse
a anlise dos problemas tratados no curso anterior, explicados no contexto
das correntes e autores mis importantes da losoa occidental, e todo isto
mediante unha non moi extensa antoloxa de textos loscos signicativos,
que podemos denominar cannicos, que presenten de forma coherente e
relevante os problemas estudiados; non hai que esquecer que a losoa se
mostra nos seus textos orixinais, sendo a lectura, comentario e interpretacin
deles indispensable.
A historia da losoa concbese como unha materia comn a tdalas
modalidades do bacharelato, tanto mis necesaria nas de carcter cientco e tecnolxico, dado que os seus alumnos, se non por interese persoal,
non volvern ter contacto coa losoa; cmpre, por tanto, unha sistematizacin necesaria que poa de manifesto a relacin que existe entre a ciencia
e a losoa, as como unha atencin especial a aqueles cientcos que tivesen
relevancia na historia das ideas.
Dbese completar este ciclo da educacin losca coecendo a historia
da losoa nas sas grandes lias de desenvolvemento e tendo afondado na
anlise dos lsofos mis relevantes, o que constite unha base de formacin
humanstica indispensable, calquera que sexan as opcins futuras do alumno.

8.2.

Contribucin da asignatura ao Plan Lector


do Centro

A letura comprensiva forma parte da metodoloxa bsica da asignatura


de acordo co exposto no apartado correspondente.

8.3.

Contribucin da asignatura ao Plan TIC


do Centro

Eventualmente a Internet utilizarse como fonte de informacin suplementaria para a labor de aprendizaxe.

115

8.4. CONTRIBUCIN DA ASIGNATURA AO PLAN DE CONVIVENCIA DO CENTRO

8.4.

Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro

8.5.

Obxectivos

1. Coecer e comprende-los diferentes aspectos (temas, autores, escolas)


que integran os perodos nos que se divide a historia da losoa.
2. Comprende-la relacin entre os problemas expostos e as teoras propostas con outras manifestacins tericas e prcticas do contexto histrico onde foron enunciados.
3. Comprende-la historia da losoa como un avance en espiral, onde os
problemas son retomados cun crecente nivel de radicalidade metodolxica.
4. Recoecer e situa-los problemas loscos analizados no curso anterior
como cuestins xurdidas longo da historia.
5. Comprende-los problemas loscos fundamentais que ocuparon os lsofos longo da historia e recoece-la sa trascendencia para a comprensin do mundo actual.
6. Aprender a ler e comentar textos loscos establecendo entre eles un
dilogo crtico que leve sa interpretacin, sa comparacin e sa
localizacin.
7. Asimilar comprensivamente os conceptos loscos mis importantes
e utilizalos como ferramentas intelectuais que permiten formular e explicar adecuadamente cuestins tanto humansticas como cientcas.
8. Aprender a analizar e expoer adecuadamente, de modo oral e escrito,
os problemas e as teoras loscas estudiadas prestando especial interese rigor conceptual e lxico.
9. Desenvolver e consolida-la actitude crtica ante opinins contrapostas,
sometndoas a unha reexin racional, e analiza-los conceptos previos, prexuzos e posicins ideolxicas que poidan existir como condicionantes.
10. Comprender e valora-lo desenvolvemento das ideas como un continuado
esforzo racional e comprender e valorar que o dilogo racional a sa
orixe.

116

CAPTULO 8.

FILOSOFIA II

11. Valora-lo debate de posicins contrapostas como medio para practicalo respecto s demais e a tolerancia positiva contra calquera forma de
discriminacin.
8.6.

Materiais e recursos didcticos

Para a consulta ocasional ou a ampliacin dos temas tratados o alumnado ter sa disposicin a Biblioteca do Centro ademais dos recursos da
Internet. O Departamento conta coas ferramentas informticas do sitio web
do Centro e ten acceso dotacin informtica do mesmo.
Os fragmentos para comentario correspondern na medida do posible a
clsicos da losofa dos estudados en 2o de Bach.
8.7.

Contidos

Esta materia de losoa II, como xa se dixo na introduccin, representa a continuacin e afondamento da losoa I estudiada no curso anterior,
na medida se trata de comprende-los problemas e as teoras loscas tanto no seu contexto histrico como no seu decurso temporal. Isto supn, por
unha banda, proporcionar alumno unha visin coherente e completa, na
medida das posibilidades, da continuidade histrica dos problemas loscos
e, por outra banda, a especicidade e progresivo afondamento das respostas
propostas para a sa solucin.
Para cumprir estes obxectivos considrase necesario dividi-la historia da
losoa en catro bloques ou perodos histricos e sinalar, en cada un deles, os
autores mis importantes e representativos. Ao mesmo tempo, cada un destes
autores constite unha unidade didctica. Tratndose dun currculo aberto
e bsico, s se establece un nmero de unidades para desenvolver en cada
perodo, deixando a eleccin das unidades concretas a criterio do profesorado
(ags no caso da losoa grega onde se indican expresamente os autores que
tratar).
Considerouse necesario, por ltimo, establecer en cada unidade didctica
uns ncleos conceptuais ou tpicos bsicos que posibiliten organizar lxica
e coherentemente o seu desenvolvmento. Desta maneira proporcinase unha
visin diacrnica dos ncleos temticos desenvoltos de modo sistemtico no
curso anterior.

8.7.1. Filosoa grega


As principais cuestins que cabe considerar neste perodo son: o paso do

8.7.

CONTIDOS

117

mito logos nos lsofos presocrticos; os primeiros intentos metasicos de


Parmnides e Herclito; a signicacin dos lsofos pluralistas; Scrates e
os sostas; o nacemento da polis e da democracia en Atenas; e os proxectos ticos do epicuresmo e do estoicismo. Polo signicado e a importancia
para comprende-la historia da losoa occidental, parece necesario estudiar
de modo especco a Platn e Aristteles.
1. Platn. A Teora das Ideas como sntese da tradicin losca grega.
Realidade e coecemento desde a Teora das Ideas. Home e sociedade
desde a Teora das Ideas.
2. Aristteles. Un novo enfoque losco fronte platonismo. Teora hilemrca, potencia-acto, causalidade e teleoloxa na explicacin da realidade.
A tica e a anlise das formas de goberno.

8.7.2. Filosoa medieval e renacentista


A losoa medieval debe contextualizarse a travs dos problemas que se
suscitan arredor da necesidade de harmoniza-la fe, representada polas relixins monotestas, e a razn, representada fundamentalmente polas losoas
de Platn e Aristteles. O platonismo cristin ten a sa expresin mis completa no pensamento de Santo Agostio de Hipona, en tanto que a sntese
entre cristianismo e losoa aristotlica quedou plasmada no pensamento de
San Toms de Aquino. A partir do sculo XIV inciase a crise da escolstica
como consecuencia, por unha banda, da losoa de Guillerme de Ockham e,
por outra banda, dos desenvolvementos cientcos do sculo XIV (Oresme,
Buridan).
O pensamento renacentista supn a inclusin de novos temas para a reexin losca entre os que cabe sublia-los seguintes: a matematizacin
da natureza, un novo concepto de home, as posibilidades tcnicas do saber
ou a fundamentacin moderna da poltica. Neste sentido as guras de N.
Maquiavelo e de F. Bacon adquiren un lugar destacado.
Entre as unidades que se citan a seguir, o profesorado elixir das para o
seu estudio pormenorizado. Tendo en conta que moi desexable proporcionar
un desenvolvemento coherente e sen grandes lagoas da historia da losoa,
suxrese que unha das unidades seleccionadas pertenza perodo medieval e
outra perodo renacentista.
1. Santo Agostio de Hipona.
A losoa medieval: os novos conceptos. A realidade como creacin e
o problema de razn e fe. O sentido da historia: A Cidade de Deus.

118

CAPTULO 8.

FILOSOFIA II

2. San de Aquino. O aristotelismo e a Escolstica. A existencia de Deus


e o problema de razn e fe. Lei eterna, lei natural e lei positiva.
3. Guillerme de Ockham. A crise da escolstica e o novo esprito crtico.
O problema dos universais e o nominalismo; o problema de razn e fe.
4. N. Maquiavelo. Novo contexto cultural: Humanismo e Renacemento. O
poder e o realismo poltico.
5. F. Bacon. A teora dos dolos. Ciencia e utopa social.

8.7.3. Filosoa moderna


O tema central deste perodo o novo concepto de racionalidade que
xorde nos sculos XVI e XVII e que se caracteriza polos seguintes trazos:
a secularizacin do pensamento, o nacemento da ciencia moderna, a procura dunha antropoloxa baseada no suxeito consciente e unha nova forma de
fundamenta-la orixe da sociedade (contractualismo) e do goberno, tendo como horizonte a democracia.
Neste contexto dbense considera-las grandes correntes constitudas polo
racionalismo e o empirismo, que teen como representantes mis importantes
a Descartes, Spinoza, Locke e Hume. No sculo XVIII, ou Sculo das Luces,
xorden diferentes modos de interpreta-la Ilustracin. No campo da losoa
poltica a gura de Rousseau cobra unha especial relevancia pola sa fundamentacin da democracia e a crtica das desigualdades sociais. Por ltimo, co
criticismo kantiano realizarase unha sntese superadora dos supostos gnoseolxicos do racionalismo e do empirismo e unha nova maneira de concibi-la
tica.
Neste perodo histrico o profesorado elixir das unidades entre as propostas. Por motivos similares s subliados no anterior bloque, suxrese que
se estudie un autor do sculo XVII e outro do XVIII.
1. R. Descartes.
O problema do mtodo e o proxecto cartesiano. Razn e realidade. O
dualismo antropoldco e as sas consecuencias.
2. B. Spinoza. O monismo substancial. A tica.
3. J. Locke. O empirismo fronte racionalismo. O coecemento de ideas:
orixe, tipos e lmites; o problema da substancia. O liberalismo poltico.
4. D. Hume. Os elementos do ceecemento e o fenomenismo. O emotivismo moral.

8.7.

CONTIDOS

119

5. J. -J. Rousseau. Do estado de natureza estado social. O contrato


social e a soberana popular.
6. I. Kant. Kant e a Ilustracin. O criticismo kantiano como sntese superadora do racionalismo e do empirismo. O formalismo moral.

8.7.4. A losoa contempornea


Entre as correntes loscas do sculo XIX teen especial relevancia o
liberalismo utilitarista de J. S. Mill, o materialismo histrico-dialctico do
marxismo e o vitalismo de Nietzsche, posto que constiten algunhas das reexins mis importantes sobre os problemas da sa poca, que tamn tern
gran transcendencia no pensamento actual. Deste modo, o liberalismo utilitarista propn unha concepcin individualista que lexitima tanto o sistema
econmico como o modelo poltico vixente; mentres que o marxismo se centra
sobre todo nas contradiccins do sistema econmico do capitalismo industrial
e da democracia liberal burguesa. Por outro lado, o vitalismo de Nietzsche
basase na crtica da cultura occidental dominada polos valores racionalistas
dos gregos e os valores morais do cristianismo que conxugados desembocan
no nihilismo.
A diversidade de correntes loscas do sculo XX pdese articular arredor
da reexin dos seguintes temas: a preocupacin pola fundamentacin e os
ns do coecemento cientco; a anlise da linguaxe tanto nas sas formas
naturais como articiais; a busca dunha nova racionalidade tica; a anlise da
existencia e da esencia do ser humano, tanto en termos ontolxicos como asiolxicos. Para nalizar, a gura de Jos Ortega y Gasset debe destacarse pola
sa vinculacin con algunhas destas correntes loscas europeas e tamn
polo seu signicado dentro da historia do pensamento espaol.
Entre as unidades didcticas que se indican a seguir, o profesorado elixir
das para o seu estudio pormenorizado. Polas mesmas razns sinaladas nos
bloques segundo e terceiro, recomndase a seleccin dunha unidade pertencente sculo XIX e outra sculo XX.
1. J. S. Mill. O utilitarismo moral. A liberdade e a defensa dos dereitos
da muller.
2. K. Marx. O materialismo histrico. A alienacin humana.
3. F. Nietzsche. A crtica dos valores fundamentais. O nihilismo. O superhome e a vontade de poder.
4. L. Wittgenstein. Filosoa e linguaxe. A losoa como actividade e como teraputica.

120

CAPTULO 8.

FILOSOFIA II

5. M. Heidegger. Ser, estar, existir. 0 esquecemento do ser e o dominio


da tcnica.
6. J. Habermas. Coecemento e interese. A razn dialxica.
7. J. Ortega y Gasset. A vida como realidade radical. O perspectivismo.
8.8.

Actitudes, valores e normas

1. Interese pola perspectiva histrica para comprende-los problemas e as


concepcins do mundo presente.
2. Atencin precisin lxica e conceptual na expresin das propias reexins loscas.
3. Interese e curiosidade pola comprensin transversal das diferentes manifestacins culturais de cada poca.
4. Valoracin e actitude crtica ante as distintas formas de creacin intelectual e ante as posibilidades explicativas dos diversos mbitos da
actividade humana.
5. Interese e curiosidade pola lectura de obras e textos loscos.
8.9.

Mtodos didcticos

O Bloque 1 Contidos comns establecido no Decreto 133/2007 para a


asignatura Educacin para a cidadana (2o ESO) presenta unha boa descripcin da metodoloxa a utilizar nesta asignatura:
1. Identicacin de problemas actuais, a sa conceptualizacin e reexin
argumentada.
2. Anlise comparativa e avaliacin crtica de informacins proporcionadas
polos medios de comunicacin sobre un mesmo feito ou cuestin de actualidade.
3. Prcticas de exposicin (oral e escrita) das ideas propias ou dos resultados das lecturas e da informacin obtida a travs de diversos medios.
4. Preparacin e intervencin en debates, sobre aspectos relevantes da realidade social, considerando as posicins e alternativas existentes e desenvolvendo unha actitude de compromiso para a sa mellora.

8.9.

MTODOS DIDCTICOS

121

5. Utilizacin do dilogo como estratexia para a identicacin dos conitos


e a solucin dos problemas.

De acordo con isto, nas clases os alumnos lern os textos presentados


polo profesor e irn aclarando sus dbidas, plantexando outras... aportando
elementos complementarios de anlise, etc. Poderemos utilizar elementos audiovisuais ou mesmo pertencentes Internet como motivo para a discusin
e o anlise. Podern realizarse exercicios de reforzo ou ampliacin e tamn o
alumnado realizar exmenes coincidentes coas avaliacins e exames de recuperacin se necesario. Concederse importancia central lectura comprensiva do libro de texto, e a elaboracin das suas actividades. De preferencia, o
traballo dos alumnos ser individual e en dilogo cos textos ou o material escrito complementario. Polo regular, os alumnos reectirn a sa comprensin
e asimilacin do texto na produccin de comentarios de fragmentos sobre a
temtica estudada ou na realizacin das actividades do libro de texto. O profesor rexeita explicitamente o mtodo da leccin maxistral, polo que as sas
explicacins debern ser elicitadas polas preguntas dos alumnos. O alumno,
antes de preguntar, deber facer o esforzo persoal de comprender o texto.

8.9.1. Traballo de clase


O traballo durante a clase esencial para a superacin do curso. Os
alumnos deben participar activamente nas actividades da clase. Naturalmente
o primeiro requerimento dos alumnos ter un comportamento adoitado ao
traballo que realizan e unha actitude de respecto aos seus compaeiros.

8.9.2. Exercicios
Os alumnos debern realizar por lo menos un exercicio por semana. O
exercicio ser correxido polo profesor e seralles devolto para que o modiquen
se necesario ata que estea ben feito.

8.9.3. Exames
Realizarse un s exame por cada avaliacin parcial para determinar a
cualicacin que debe gurar no boletn de notas.
Dado que se considera que o exame a ferramenta que permite comprobar se houbo verdadeiramente asimilacin dos contidos, ningn alumno
poder aprobar a avaliacin ou a asignatura, se non ten aprobados os exames
correspondentes.

122

CAPTULO 8.

FILOSOFIA II

Cada exame ter cinco preguntas, normalmente con varios apartados, que
reectirn os criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos
os criterios aparezan conectados ao menos a unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.
Non se contempla a realizacin de ningn exame nin control de coecementos en medio da avaliacin.
8.10.

Atencin diversidade

Cada leccin contar con actividades de reforzo e de ampliacin que os


alumnos realizarn como parte do seu proceso de aprendizaxe.
8.11.

Criterios de avaliacin

1. Situar e contextualizar adecuadamente os principais lsofos estudiados


no seu marco histrico e losco.
2. Relaciona-los problemas loscos coas principais condicins socioculturais nas que aparecen e s que pretenderon dar resposta.
3. Mostrar e recoece-la implicacin dos sistemas loscos no desenvolvemento histrico das ideas e dos cambios sociais.
4. Coecer e manexar adecuadamente o vocabulario losco bsico adquirido nos dous cursos de losoa do bacharelato.
5. Analizar e comenta-lo contido dun texto losco con rigor metodolxico, identicando os problemas, os conceptos e os termos especcos que
aparecen.
6. Comparar e relacionar textos loscos de distintos autores, co n de
establecer entre eles semellanzas e diferencias de formulacin e de explicacin.
7. Expoer, de modo claro e ordenado, as lias fundamentais dos problemas e sistemas dos lsofos que se estudiaron de modo analtico.
8. Elaborar e expoer, oralmente ou por escrito, algn aspecto do pensamento dun autor ou o contido dunha das obras analizadas.

8.12.

CONTIDOS MNIMOS

123

9. Elaborar, individualmente ou colectivamente, tboas sincrnicas nas que


cada un dos lsofos estudiados se contextualice con outros acontecementos histricos (polticos, artsticos, literarios, cientcos, etc.).
10. Participar en debates sobre problemas loscos actuais, nos cales achegarn
as sas propias reexins, sendo capaces de relacionalas con outras
posicins de pocas pasadas, previamente estudiadas.
8.12.

Contidos mnimos

Os contidos mnimos defnense como os necesarios para aprobar os exames


da asignatura. Porn os alumnos, nos seus traballos na clase e en casa podern
tratar de asimilar tantos coecementos como poidan por riba do esixido nos
exames.
8.13.

Procedementos de avaliacin

8.13.1. Avaliacin parcial ordinaria


A calicacin ser o resultado da seguinte frmula
(traballo de clase/50 + exercicios/25 + exame/25 = total/100) = nota
do boletn

8.13.2. Avaliacin nal ordinaria


A nota nal ser a media aritmtica das calicacins obtidas nas tres
avaliacins do curso. Ser nico requisito para a obtencin da cualicacin
de aprobado ter unha calicacin media de 5 puntos. As notas redondearnse
en todo caso ao enteiro superior.

8.13.3. Avaliacin nal extraordinaria


A proba extraordinaria ter cinco preguntas, que podern ter varios apartados. Cada unha das preguntas reectir un dos criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos os criterios aparezan conectados ao menos a
unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.

124

CAPTULO 8.

FILOSOFIA II

8.13.4. Recuperacin da asignatura do propio curso


Realizarnse exames de recuperacin das avaliacins suspensas en datas o
mis achegadas posible s dos exames suspensos. Os exames de recuperacin
tern idnticas caractersticas s dos exames de avaliacin parcial. Non se
contempla a aplicacin dun trato especial aos alumnos que incurriran na
gura legal de perda do dereito avaliacin continua .
Os alumnos que non acaden a nota mnima tras o exame correspondente
3a Avaliacin podern realizar un exame global de recuperacin no que
entrar toda a asignatura do curso. Este exame ter as mesmas caractersticas
que o exame da convocatoria extraordinaria.

8.13.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos anteriores


Anda que os alumnos debern entregar ao profesor, para a sa avaliacin,
os debidos no correspondente curso, a avaliacin con nes de cualicacin
depender exclusivamente dos exames mencionados nos apartados seguintes.

8.13.6. Exames parciais de pendentes


Realizaranse tres exames coincidindo coas tres avaliacins. A tal efecto
repartirase a asignatura en tres bloques de temas que se lle entregarn ao
alumnado co resumo da programacin. O tipo de exame ser das mesmas caractersticas que os das avaliacins parciais ordinarias. Para o clculo da nota
aplicarase o criterio xeral. Se o alumno obtn a calicacin media mnima
nestes tres exames estimarse que superou a asignatura sen ter que facer o
exame nal. Tras cada exame de avaliacin haber un exame de recuperacin
para os alumnos que o precisen.

8.13.7. Exames nais de pendentes


Os alumnos con asignaturas pendentes de otros cursos podern realizar
un exame nal coincidindo coas convocatorias ordinaria e extraordinaria. O
seu exame ter por contido todo o da asignatura.

Captulo 9
Historia e cultura das relixins
9.1.

Introducin

O fenmeno relixioso foi e segue a ser unha das dimensins persoais mis
interiorizadas, vez que un dos elementos fundamentais na conguracin
dos grupos humanos e das sociedades no mundo de hoxe. A maiores das
sas crenzas, preceptos e smbolos, as relixins adquiren unha importante
dimensin cultural pola sa inuencia no mundo do pensamento e da arte,
polas races relixiosas de moitas estruturas, costumes e usos sociais actuais,
as como por inspirar cdigos de conduta individual e colectiva. No caso de
Galicia, as races, inuencias e inspiracins do feito relixioso, especialmente
da relixin cristi, son ben evidentes.
No mundo actual asistimos a un pluralismo que se manifesta nunha gran
variedade de crenzas relixiosas e non relixiosas. Simultaneamente, dse unha progresiva secularizacin da sociedade que est a propiciar cambios no
papel e importancia das distintas reli xins. Todo este dinamismo afecta profundamente a vida das persoas, as relacins entre elas e os diversos grupos
socioculturais.
A materia de historia e cultura das relixins concibe o estudo das crenzas e prcticas relixiosas como un elemento da civilizacin. A sa anlise
tenta acercar o alumnado ao coecemento das principais relixins e das sas
manifestacins en relacin con outras realidades sociais e culturais, as como comprensin da inuencia da relixin no pensamento, na vida social e
poltica das distintas civilizacins e culturas ao longo do tempo.
Este coecemento das relixins enmarca a expresin relixiosa na sa realidade histrica concreta, coas sas proxeccins positivas e negativas, tanto
na conguracin das sociedades en que xorden e se desenvolven como nas
relacins entre os pobos.

125

126

CAPTULO 9.

HISTORIA E CULTURA DAS RELIXINS

A materia fai un estudo das relixins cun enfoque non confesional, nin
de vivencia relixiosa; tampouco desde unha defensa de posturas agnsticas ou
ateas. Pretende mostrar ao alumnado o pluralismo ideolxico e relixioso existente no mundo en que viven, desde o coecemento dos trazos relevantes das
principais relixins e a sa presenza nas sociedades actuais, vez que d importancia liberdade das conciencias e liberdade relixiosa como elementos
esenciais dun sistema de convivencia.
As mesmo, busca desenvolver actitudes de tolerancia cara s persoas con
crenzas ou sen elas, no respecto aos dereitos recoecidos na Declaracin universal dos dereitos humanos, no marco da Constitucin espaola e do Estatuto de autonoma da nosa comunidade galega.

9.2.

Contribucin ao desenvolvemento das competencias bsicas

En relacin coa historia e cultura das relixins, o alumnado ter que entrar no debate e no dilogo para comunicar os seus pensamentos, emocins,
vivencias e opinins, formarse un xuzo crtico e un comportamento tico,
estruturar o coecemento, dar coherencia e cohesin ao seu discurso e s
propias accins e tarefas, adoptar decisins e desfrutar escoitando, lendo,
falando e escribindo.
Comunicarse e conversar supoen habilidades para establecer relacins
construtivas coas demais persoas e co contorno, e acercarse a novas culturas,
que adquiren consideracin e respecto na medida en que se coecen. Exercitar a competencia en comunicacin lingstica implica tomar conciencia das
convencins sociais, dos valores e aspectos culturais; desenvolve, igualmente,
a capacidade emptica de poerse no lugar doutras persoas, de ter en conta
opinins distintas propia con sensibilidade e esprito crtico.
O estudo da historia e cultura das relixins axudar a coecer os espazos
xeogrcos en que se desenvolveron e manifestaron as diversas tradicins
e contribuir a enriquecer o coecemento da nosa terra, contribundo as
ao desenvolvemento da competencia do coecemento e interaccin co mundo
fsico.
O coecemento da historia e cultura das relixins dbese completar acudindo s novas tecnoloxas, especialmente internet. Esta inclusin favorecer,
non s o seu estudo e o aumento de informacin, senn tamn, o desenvolvemento da competencia dixital.
O estudo da historia e cultura das relixins favorece a comprensin da
realidade histrica e social do mundo, a sa evolucin, cos seus problemas,

127

9.2. CONTRIBUCIN AO DESENVOLVEMENTO DAS COMPETENCIAS BSICAS

logros e deciencias. Comporta recorrer anlise multicausal e sistmica para


xulgar os feitos e problemas sociais e histricos e para reexionar sobre eles
de forma global e crtica, as como realizar razoamentos sobre situacins, e
dialogar para mellorar colectivamente a comprensin da realidade.
O estudo desta materia axuda tamn a entender os trazos das sociedades
actuais, a sa crecente pluralidade e o seu carcter evolutivo, ademais de facilitar a comprensin das contribucins das diferentes culturas relixiosas ao
progreso da humanidade, e dispor dun sentimento comn de pertenza sociedade en que se vive. Todo isto forma parte da competencia social e cidad.
Da mesma maneira, a historia e cultura das relixins promove a adquisicin
das habilidades sociais que permiten saber que os conitos de valores, crenzas
e intereses forman parte das relacins humanas e que debemos resolvelos con
actitude construtiva e convivencial, mediante a reexin crtica e o dilogo,
no marco dos patrns culturais bsicos de cada rexin, pas ou comunidade.
Estes marcos culturais deben compatibilizarse co respecto aos principios e
valores universais, como os expresados na Declaracin universal dos dereitos humanos, nos Dereitos da infancia, Constitucin espaola e Estatuto
de autonoma de Galicia e noutras lexislacins complementarias. Isto supn
entender e interiorizar que non toda posicin relixiosa tica, se non est
baseada no devandito respecto.
O estudo da historia e cultura das relixins leva consigo coecer, comprender e valorar criticamente as diferentes manifestacins culturais e artsticas
de carcter relixioso, utilizalas como fonte de enriquecemento e gozo e consideralas como parte do patrimonio dos pobos.Esta dimensin artstica do
feito relixioso que se mostra a travs da arquitectura e das artes plsticas, da
msica, da literatura, das artes escnicas e das diferentes formas que adquiren
as chamadas artes populares, contriben ao desenvolvemento da competencia
cultural e artstica.
Aprender a aprender supn dispoer de habilidades para iniciarse na
aprendizaxe e ser quen de continuar aprendendo de maneira cada vez mis
ecaz e autnoma de acordo cos propios obxectivos e necesidades. A didctica
da historia e cultura das relixins promove distintas estratexias e tcnicas: de
estudo e informacin, de observacin e rexistro de feitos e relacins, de traballo cooperativo, de resolucin pacca dos conitos, de aceptacin de erros,
de aprender de e coas demais persoas. Implica, as mesmo, a curiosidade de
formular preguntas, identicar e manexar a diversidade de respostas diante
de situacins e problemas que teen que ver co feito relixioso.
A competencia de autonoma e iniciativa personal vai referida adquisicin dun conxunto de valores e actitudes persoais, como a iniciativa e perseverancia, o coecemento de si mesmo e a autoestima, a autocrtica, o control
emocional, a creatividade, a capacidade de afrontar problemas e optar con

128

CAPTULO 9.

HISTORIA E CULTURA DAS RELIXINS

criterio propio e responsabilizarse das propias opcins.Na medida en que a


autonoma e iniciativa persoal involucran outras persoas, esta competencia
obriga a dispoer de habilidades prosociais para relacionarse, cooperar e traballar en equipo, etc.
9.3.

Contribucin da asignatura ao Plan Lector


do Centro

A letura comprensiva forma parte da metodoloxa bsica da asignatura


de acordo co exposto no apartado correspondente.
9.4.

Contribucin da asignatura ao Plan TIC


do Centro

Eventualmente a Internet utilizarse como fonte de informacin suplementaria para a labor de aprendizaxe.
9.5.

Contribucin da asignatura ao Plan de Convivencia do Centro

9.6.

Obxectivos

O ensino da historia e cultura das relixins nesta etapa ter como nalidade o desenvolvemento das capacidades que habiliten o alumnado para
alcanzar os seguintes obxectivos:
1. Coecer o feito relixioso nas sas diferentes manifestacins e identicar os trazos bsicos das principais relixins como forma de axudar a
comprender a pluralidade relixiosa existente na sociedade actual.
2. Comprender o nacemento e desenvolvemento das relixins no contexto
poltico, social e cultural en que xurdiron e relacionalas coa traxectoria
dos pobos nas diferentes facetas da sa realidade histrica.
3. Valorar as manifestacins culturais e artsticas e as tradicins relixiosas
como parte do patrimonio cultural dos pobos, asumindo a responsabilidade da sa conservacin e aprecindoas como recurso para o enriquecemento persoal.

9.7.

MATERIAIS E RECURSOS DIDCTICOS

129

4. Localizar e identicar, en Espaa e en Galicia, as ricas contribucins


das tradicins relixiosas vida dos pobos e a travs de monumentos,
artes plsticas e literarias.
5. Identicar as contribucins morais de determinadas relixins e valorar
a sa inuencia nas relacins humanas.
6. Concretar e analizar as causas dos enfrontamentos violentos entre as
diferentes confesins relixiosas e propoer solucins pacicadoras a
estes conitos.
7. Destacar as principais iniciativas a prol do dilogo interrelixioso para
fomentar a interculturalidade no seo dos Estados pluriculturais.
8. Recoecer o dereito liberdade de pensamento, de conciencia e de relixin, manifestando actitudes de respecto e tolerancia cara a crenzas
ou non crenzas das persoas, e de rexeitamento cara a situacins de
inxustiza, discriminacin e fanatismo baseadas nas crenzas relixiosas.
9. Adquirir un pensamento crtico, desenvolver un criterio propio e as
necesarias habilidades para defender as propias posicins, a travs da
argumentacin documentada e razoada, as como valorar as razns e
argumentos das outras persoas.
10. Sinalar a relacin entre unha educacin cvica e democrtica e a educacin relixiosa.
9.7.

Materiais e recursos didcticos

Para a consulta ocasional ou a ampliacin dos temas tratados o alumnado ter sa disposicin a Biblioteca do Centro ademais dos recursos da
Internet. O Departamento conta coas ferramentas informticas do sitio web
do Centro e ten acceso dotacin informtica do mesmo.
Os fragmentos para comentario correspondern na medida do posible a
clsicos da losofa dos estudados en 2o de Bach.
9.8.

Contidos

Os contidos presntanse agrupados en tres bloques que, con progresiva dicultade, estarn presentes nos tres primeiros cursos de educacin secundaria
obrigatoria.

Bloque 1. Manifestacins relixiosas a travs dos tempos.

130

CAPTULO 9.

HISTORIA E CULTURA DAS RELIXINS

1. As primeiras manifestacins relixiosas na Prehistoria: a manifestacin


do sagrado na natureza. As pinturas rupestres e o seu signicado relixioso.Vida despois da morte.
2. A relixin no Neoltico galego: megalitos e petroglifos: os cultos prerromanos en Galicia. A inuencia mxico-relixiosa nos mitos e lendas.
3. O politesmo relixioso en Mesopotamia e Exipto: As claves da relixin:
o mis al. Mitos, ritos, templos e sacerdotes mediadores.
4. A relixin en Grecia e Roma. Mitos, ritos e templos. A dimensin
artstica do politesmo greco-romano.
5. As relixins orientais: os mitos e as doutrinas morais do hindusmo. As
castas e os intocables. O hindusmo actual. Gandhi e a a-himsa (nonviolencia). Buda e o budismo. As Catro Nobles Verdades e o Camio
cara Iluminacin. Karma, samsara e nirvana. Confucio, mestre de
sabedora. tica universal e tradicin relixiosa no confucianismo. Lao
Tz e o taosmo. O signicado do Tao te king: o curso do ceo e o ur
pacco da natureza. O taosmo ecolxico. O ying e o yang, opostos que
se complementan. O xintosmo e o culto familiar clnico. A divindade
do poder imperial en Xapn.
6. As relixins da Amrica precolombiana. Aztecas, maias e incas: un politesmo mtico e ritual.

Bloque 2. As relixins monotestas.


1. Xudasmo: cando Deus fala. A Biblia xuda e o Talmud. Ritos, festas,
espazos e smbolos. O mesianismo. A historia do xudasmo: entre a
dispora e a persecucin. A situacin actual: xudasmo reformado e
liberal, ortodoxo/ultraortodoxo e conservador. Os xudeus en Espaa e
en Galicia.
2. Mahoma e o islamismo. O Corn e a Sharia. A tica: os Cinco Piares.
Ritos, festas, espazos e smbolos. A expansin do islamismo: tolerancia e guerra santa. A diversidade do mundo islmico na actualidade:
modernidade, teocracia e fundamentalismo. O islamismo en Espaa.
3. O cristianismo: Xess, o Cristo. O Antigo e o Novo Testamento. A vida
dos primeiros cristins e a expansin da primitiva igrexa. Ritos, festas,
espazos e smbolos. Ortodoxia e heterodoxia no seo do cristianismo. O
cristianismo e a colonizacin de Amrica. A expansin do cristianismo
en Galicia, o papel e inuencia do culto xacobeo na nosa historia e
cultura.

9.9.

MTODOS DIDCTICOS

131

Bloque 3. O feito relixioso


1. A comunicacin entre o relixioso e o profano: as hierofanas. Hierofanas nas relixins politestas e na tradicin relixiosa galega.
2. Ningunha relixin sen smbolos. O mito como relato simblico. O rito e
as celebracins. Inuencia das relixins nas manifestacins artsticas.
3. Inuencia da relixin nas tradicins culturais galegas. Festas, romaxes
e santuarios.
4. As mediacins do feito relixioso: tradicins, persoas mediadoras e ritos
litrxicos.
5. A moral relixiosa e os valores ticos universais.
6. Deus cuestionado. A diversidade de respostas fronte ao feito relixioso:
persoas relixiosas, ateas e agnsticas.
9.9.

Mtodos didcticos

O Bloque 1 Contidos comns establecido no Decreto 133/2007 para a


asignatura Educacin para a cidadana (2o ESO) presenta unha boa descripcin da metodoloxa a utilizar nesta asignatura:
1. Identicacin de problemas actuais, a sa conceptualizacin e reexin
argumentada.
2. Anlise comparativa e avaliacin crtica de informacins proporcionadas
polos medios de comunicacin sobre un mesmo feito ou cuestin de actualidade.
3. Prcticas de exposicin (oral e escrita) das ideas propias ou dos resultados das lecturas e da informacin obtida a travs de diversos medios.
4. Preparacin e intervencin en debates, sobre aspectos relevantes da realidade social, considerando as posicins e alternativas existentes e desenvolvendo unha actitude de compromiso para a sa mellora.
5. Utilizacin do dilogo como estratexia para a identicacin dos conitos
e a solucin dos problemas.

132

CAPTULO 9.

HISTORIA E CULTURA DAS RELIXINS

De acordo con isto, nas clases os alumnos lern os textos presentados


polo profesor e irn aclarando sus dbidas, plantexando outras... aportando
elementos complementarios de anlise, etc. Poderemos utilizar elementos audiovisuais ou mesmo pertencentes Internet como motivo para a discusin
e o anlise. Podern realizarse exercicios de reforzo ou ampliacin e tamn o
alumnado realizar exmenes coincidentes coas avaliacins e exames de recuperacin se necesario. Concederse importancia central lectura comprensiva do libro de texto, e a elaboracin das suas actividades. De preferencia, o
traballo dos alumnos ser individual e en dilogo cos textos ou o material escrito complementario. Polo regular, os alumnos reectirn a sa comprensin
e asimilacin do texto na produccin de comentarios de fragmentos sobre a
temtica estudada ou na realizacin das actividades do libro de texto. O profesor rexeita explicitamente o mtodo da leccin maxistral, polo que as sas
explicacins debern ser elicitadas polas preguntas dos alumnos. O alumno,
antes de preguntar, deber facer o esforzo persoal de comprender o texto.

9.9.1. Traballo de clase


O traballo durante a clase esencial para a superacin do curso. Os
alumnos deben participar activamente nas actividades da clase. Naturalmente
o primeiro requerimento dos alumnos ter un comportamento adoitado ao
traballo que realizan e unha actitude de respecto aos seus compaeiros.

9.9.2. Exercicios
Os alumnos debern realizar por lo menos un exercicio por semana. O
exercicio ser correxido polo profesor e seralles devolto para que o modiquen
se necesario ata que estea ben feito.

9.9.3. Exames
Realizarse un s exame por cada avaliacin parcial para determinar a
cualicacin que debe gurar no boletn de notas.
Dado que se considera que o exame a ferramenta que permite comprobar se houbo verdadeiramente asimilacin dos contidos, ningn alumno
poder aprobar a avaliacin ou a asignatura, se non ten aprobados os exames
correspondentes.
Cada exame ter cinco preguntas, normalmente con varios apartados, que
reectirn os criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos
os criterios aparezan conectados ao menos a unha cuestin.

9.10.

ATENCIN DIVERSIDADE

133

Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.
Non se contempla a realizacin de ningn exame nin control de coecementos en medio da avaliacin.
9.10.

Atencin diversidade

Cada leccin contar con actividades de reforzo e de ampliacin que os


alumnos realizarn como parte do seu proceso de aprendizaxe.
9.11.

Criterios de avaliacin

1. Describir algns mitos signicativos das distintas relixins, establecendo comparacins entre eles e identicando a sa posible inuencia na
nosa tradicin cultural.
Con este criterio trtase de comprobar se o alumnado coece algns mitos presentes nas diferentes relixins, por exemplo, sobre a creacin do
mundo e do ser humano, o diluvio, o mis al, a orixe do ben e do mal,
etc.; se quen de identicar elementos semellantes e diferentes nesta mitoloxa e coece algn exemplo da sa pervivencia en tradicins,
festas, lendas e obras literarias.
importante que as devanditas comprobacins tean unha especial referencia ao contexto relixiosocultural de Galicia.
2. Recoecer nalgns ritos das relixins mis antigas a relacin con aspectos signicativos da vida das persoas, como son o nacemento, o matrimonio ou a morte, e a pervivencia desas crenzas na tradicin relixiosacultural dos pobos.
Con este criterio trtase de comprobar se o alumnado coece algns dos
ritos que aparecen nas relixins mis antigas, identica as diferenzas
entre eles e constata a pervivencia de determinadas concepcins relixiosas nas prcticas e costumes sociais actuais. De novo a importancia
de referir as devanditas comprobacins ao contexto relixioso-cultural de
Galicia.
3. Situar xeogracamente as principais manifestacins mxico-relixiosas
da prehistoria en pinturas, petroglifos, esculturas e monumentos megalticos.

134

CAPTULO 9.

HISTORIA E CULTURA DAS RELIXINS

Con este criterio trtase de comprobar se o alumnado sabe situar estas manifestacins nun planisferio e, mis localmente, na Pennsula
Ibrica, con especial referencia a Galicia.
4. Caracterizar os edicios sagrados das primitivas relixins politestas e
as sas creacins artsticas en xeral, recoecndoas como manifestacins
do patrimonio cultural-relixioso.
Con este criterio trtase de comprobar se o alumnado identica os espazos sagrados e as creacins artsticas das primitivas relixins politestas
e se coece a funcin que cada relixin lles outorga. Por outra parte,
permite comprobar se estima o valor esttico que teen como manifestacins artsticas do patrimonio cultural-relixioso dos pobos.
5. Coecer e valorar as achegas morais e a orixinalidade doutrinal das
relixins orientais e a sa inuencia nas sociedades actuais.
Con este criterio trtase de comprobar se o alumnado capaz de percibir
as profundas achegas morais e a orixinalidade doutrinal do hindusmo,
budismo, taosmo, confucianismo..., e de establecer unha comparacin
valorativa coas manifestacins de carcter mxico-relixioso doutras relixins politestas antigas. Igualmente, trtase de comprobar en que medida as relixins orientais aludidas inen nas actitudes e comportamentos do alumnado.
1. Explicar as relacins existentes entre o xudasmo, o cristianismo e o
islamismo, poendo de manifesto a sa tradicin comn e os seus trazos
caractersticos diferenciais.
Con este criterio trtase de avaliar se o alumnado identica os elementos comns s relixins monotestas do Libro e as tradicins relixiosas
que as impregnan, as como se coece os trazos fundamentais das sas
doutrinas, os seus preceptos e cultos, e se capaz de facer explcitas as
sas diferenzas.
2. Valorar a inuencia das tres relixins do Libro na conguracin da
nosa propia historia e cultura, nas manifestacins escritas, plsticas,
musicais, rituais e festivas.
Con este criterio pretndese comprobar se o alumnado coece, valora e
sita as pegadas das relixins do Libro en Espaa e Galicia, e as inuencias que seguen a ter nos diversos campos socioculturais e relixiosos.
3. Describir a resposta que o xudasmo, o cristianismo e o islamismo lle
deron e dan aos problemas da modernidade social e cultural, ao desenvolvemento cientco, liberdade individual e democracia.

9.11.

CRITERIOS DE AVALIACIN

135

Con este criterio trtase de comprobar se o alumnado capaz de situar


s relixins do Libro no contexto actual da modernidade ou posmodernidade e de valorar o seu posicionamento con respecto aos retos e
interrogantes dos descubrimentos cientcos, a sa resposta igualdade entre homes e mulleres, liberdade individual e democracia e,
en xeral, s declaracins sobre dereitos humanos.
4. Coecer a inuencia da relixin cristi en Amrica Latina e as sas
relacins coa colonizacin.
Con este criterio pretndese comprobar se o alumnado coece e valora
as pegadas da relixin cristi en Amrica latina e se quen de emitir
un xuzo crtico sobre a connivencia entre relixin e colonizacin.
1. Explicar as relacins de comunicacin entre o relixioso e o profano nas
relacins mis antigas.
Con este criterio pretndese comprobar se o alumnado entende o signicado da divinizacin da natureza nas relixins mis antigas, a travs
das hierofanas, e se quen de detectar estas manifestacins hierofnicas na cultura tradicional de Galicia.
2. Coecer e valorar a presenza signicativa dos smbolos nas diversas
relixins e a inuencia das relixins nas manifestacins artsticas.
Con este criterio trtase de avaliar se o alumnado coece e valora a
riqueza simblica -mitos, ritos, celebracins...- das relixins, as como
a sa inuencia en todas as manifestacins artsticas -arquitectura, pintura, escultura, msica, creacins literarias...-. Igualmente, se quen
de detectar e situar esta inuencia nas tradicins culturais galegas.
3. Explicar e valorar a importancia das mediacins no feito relixioso.
Con este criterio pretndese comprobar se o alumnado entende o sentido da mediacin relixiosa e como se realiza a travs das tradicins,
das persoas e dos ritos litrxicos.
4. Relacionar a moral propia de cada relixin e os valores ticos de carcter universal.
Con este criterio trtase de comprobar se o alumnado sabe distinguir
entre os valores morais propios de cada relixin e os valores ticos universais, e establecer relacins entre eles.
5. Coecer as doutrinas loscas que cuestionan a Deus, anda ben de
maneira distinta.

136

CAPTULO 9.

HISTORIA E CULTURA DAS RELIXINS

Con este criterio trtase de comprobar se o alumnado coece e ten


conciencia dos cambios habidos nas respostas fronte ao feito relixioso,
especialmente a partir da Ilustracin. Igualmente, se sabe explicar as
diferenzas entre destas, agnsticos e ateos.

9.12.

Contidos mnimos

Os contidos mnimos defnense como os necesarios para aprobar os exames


da asignatura. Porn os alumnos, nos seus traballos na clase e en casa podern
tratar de asimilar tantos coecementos como poidan por riba do esixido nos
exames.

9.13.

Procedementos de avaliacin

9.13.1. Avaliacin parcial ordinaria


A calicacin ser o resultado da seguinte frmula
(traballo de clase/50 + exercicios/25 + exame/25 = total/100) = nota
do boletn

9.13.2. Avaliacin nal ordinaria


A nota nal ser a media aritmtica das calicacins obtidas nas tres
avaliacins do curso. Ser nico requisito para a obtencin da cualicacin
de aprobado ter unha calicacin media de 5 puntos. As notas redondearnse
en todo caso ao enteiro superior.

9.13.3. Avaliacin nal extraordinaria


A proba extraordinaria ter cinco preguntas, que podern ter varios apartados. Cada unha das preguntas reectir un dos criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos os criterios aparezan conectados ao menos a
unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.

9.13.

PROCEDEMENTOS DE AVALIACIN

137

9.13.4. Recuperacin da asignatura do propio curso


Realizarnse exames de recuperacin das avaliacins suspensas en datas o
mis achegadas posible s dos exames suspensos. Os exames de recuperacin
tern idnticas caractersticas s dos exames de avaliacin parcial. Non se
contempla a aplicacin dun trato especial aos alumnos que incurriran na
gura legal de perda do dereito avaliacin continua .
Os alumnos que non acaden a nota mnima tras o exame correspondente
3a Avaliacin podern realizar un exame global de recuperacin no que
entrar toda a asignatura do curso. Este exame ter as mesmas caractersticas
que o exame da convocatoria extraordinaria.

9.13.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos anteriores


Anda que os alumnos debern entregar ao profesor, para a sa avaliacin,
os debidos no correspondente curso, a avaliacin con nes de cualicacin
depender exclusivamente dos exames mencionados nos apartados seguintes.

9.13.6. Exames parciais de pendentes


Realizaranse tres exames coincidindo coas tres avaliacins. A tal efecto
repartirase a asignatura en tres bloques de temas que se lle entregarn ao
alumnado co resumo da programacin. O tipo de exame ser das mesmas caractersticas que os das avaliacins parciais ordinarias. Para o clculo da nota
aplicarase o criterio xeral. Se o alumno obtn a calicacin media mnima
nestes tres exames estimarse que superou a asignatura sen ter que facer o
exame nal. Tras cada exame de avaliacin haber un exame de recuperacin
para os alumnos que o precisen.

9.13.7. Exames nais de pendentes


Os alumnos con asignaturas pendentes de otros cursos podern realizar
un exame nal coincidindo coas convocatorias ordinaria e extraordinaria. O
seu exame ter por contido todo o da asignatura.

138

CAPTULO 9.

HISTORIA E CULTURA DAS RELIXINS

Captulo 10
Historia e cultura das relixins
Asignatura correspondente ao 4o curso da ESO
10.1.

Contribucin da asignatura ao Plan Lector do Centro

A letura comprensiva forma parte da metodoloxa bsica da asignatura


de acordo co exposto no apartado correspondente.
10.2.

Contribucin da asignatura ao Plan TIC


do Centro

Eventualmente a Internet utilizarse como fonte de informacin suplementaria para a labor de aprendizaxe.
10.3.

Contribucin da asignatura ao Plan de


Convivencia do Centro

10.4.

Materiais e recursos didcticos

Para a consulta ocasional ou a ampliacin dos temas tratados o alumnado ter sa disposicin a Biblioteca do Centro ademais dos recursos da
Internet. O Departamento conta coas ferramentas informticas do sitio web
do Centro e ten acceso dotacin informtica do mesmo.
139

140

CAPTULO 10.

HISTORIA E CULTURA DAS RELIXINS

Os fragmentos para comentario correspondern na medida do posible a


clsicos da losofa dos estudados en 2o de Bach.
10.5.

Contidos

1. As relixins e o poder poltico. Estados confesionais, teocrticos e laicos.


2. Herexas e guerras de relixin no seo do cristianismo. As reformas de
Lutero e Calvino.
3. As relixins e o pensamento cientco e losco. Interrelacins entre
ambos os dous mbitos. Coincidencias e diferenzas na interpretacin
do mundo e da sociedade.
4. O espertar da relixiosidade, a secularizacin e o pluralismo relixioso no
mundo actual.
5. Fundamentalismos nas relixins de hoxe.
6. Dilogo interrelixioso, intercultural e a Alianza das Civilizacins:
7. As crenzas relixiosas no marco da Constitucin espaola. A Lei orgnica de educacin (LOE) e a relixin: convivencia, tolerancia e xuzo
crtico.
10.6.

Mtodos didcticos

O Bloque 1 Contidos comns establecido no Decreto 133/2007 para a


asignatura Educacin para a cidadana (2o ESO) presenta unha boa descripcin da metodoloxa a utilizar nesta asignatura:
1. Identicacin de problemas actuais, a sa conceptualizacin e reexin
argumentada.
2. Anlise comparativa e avaliacin crtica de informacins proporcionadas
polos medios de comunicacin sobre un mesmo feito ou cuestin de actualidade.
3. Prcticas de exposicin (oral e escrita) das ideas propias ou dos resultados das lecturas e da informacin obtida a travs de diversos medios.

10.6.

MTODOS DIDCTICOS

141

4. Preparacin e intervencin en debates, sobre aspectos relevantes da realidade social, considerando as posicins e alternativas existentes e desenvolvendo unha actitude de compromiso para a sa mellora.
5. Utilizacin do dilogo como estratexia para a identicacin dos conitos
e a solucin dos problemas.

De acordo con isto, nas clases os alumnos lern os textos presentados


polo profesor e irn aclarando sus dbidas, plantexando outras... aportando
elementos complementarios de anlise, etc. Poderemos utilizar elementos audiovisuais ou mesmo pertencentes Internet como motivo para a discusin
e o anlise. Podern realizarse exercicios de reforzo ou ampliacin e tamn o
alumnado realizar exmenes coincidentes coas avaliacins e exames de recuperacin se necesario. Concederse importancia central lectura comprensiva do libro de texto, e a elaboracin das suas actividades. De preferencia, o
traballo dos alumnos ser individual e en dilogo cos textos ou o material escrito complementario. Polo regular, os alumnos reectirn a sa comprensin
e asimilacin do texto na produccin de comentarios de fragmentos sobre a
temtica estudada ou na realizacin das actividades do libro de texto. O profesor rexeita explicitamente o mtodo da leccin maxistral, polo que as sas
explicacins debern ser elicitadas polas preguntas dos alumnos. O alumno,
antes de preguntar, deber facer o esforzo persoal de comprender o texto.

10.6.1. Traballo de clase


O traballo durante a clase esencial para a superacin do curso. Os
alumnos deben participar activamente nas actividades da clase. Naturalmente
o primeiro requerimento dos alumnos ter un comportamento adoitado ao
traballo que realizan e unha actitude de respecto aos seus compaeiros.

10.6.2. Exercicios
Os alumnos debern realizar por lo menos un exercicio por semana. O
exercicio ser correxido polo profesor e seralles devolto para que o modiquen
se necesario ata que estea ben feito.

10.6.3. Exames
Realizarse un s exame por cada avaliacin parcial para determinar a
cualicacin que debe gurar no boletn de notas.
Dado que se considera que o exame a ferramenta que permite comprobar se houbo verdadeiramente asimilacin dos contidos, ningn alumno

142

CAPTULO 10.

HISTORIA E CULTURA DAS RELIXINS

poder aprobar a avaliacin ou a asignatura, se non ten aprobados os exames


correspondentes.
Cada exame ter cinco preguntas, normalmente con varios apartados, que
reectirn os criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos
os criterios aparezan conectados ao menos a unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.
Non se contempla a realizacin de ningn exame nin control de coecementos en medio da avaliacin.
10.7.

Atencin diversidade

Cada leccin contar con actividades de reforzo e de ampliacin que os


alumnos realizarn como parte do seu proceso de aprendizaxe.
10.8.

Criterios de avaliacin

1. Explicar as relacins entre as diversas confesins relixiosas e o poder


poltico, as como as diferenzas entre Estados confesionais, teocrticos e laicos. Con este criterio pretndese comprobar se o alumnado
consciente das mutuas interferencias entre as confesins relixiosas e o
poder poltico, coas consecuencias poltico-relixiosas que implica, e se
quen de explicar as diferenzas entre Estados confesionais, teocrticos e
laicos.
2. Coecer e enxuizar a historia das herexas e das guerras de relixin no
seo do cristianismo. Con este criterio trtase de comprobar se o alumnado coece os condicionamentos polticos e os criterios de carcter
doutrinal e tico que deron lugar aos movementos herticos e s guerras de exterminio no seo da relixin cristi. Igualmente se o alumnado
capaz de ter un xuzo crtico sobre estes dramticos acontecementos.
3. Coecer e valorar as relacins entre a relixin e o pensamento cientco
e losco, as como as coincidencias e diferenzas na interpretacin do
mundo e da sociedade. Con este criterio trtase de comprobar se o
alumnado coece as relacins entre relixin, ciencia e losofa e se
quen de diferenciar e valorar o pensamento cientco e outras formas
de coecer, como a maxia, o mito e a relixin. Na mesma lia, se

10.9.

CONTIDOS MNIMOS

143

capaz de distinguir os mbitos propios da ciencia, losofa e relixin,


para superar incomprensins, intromisins e resolver os conitos.
4. Detectar os trazos dunha nova relixiosidade, as como o pluralismo relixioso e a crecente secularizacin da sociedade no mundo actual. Con
este criterio pretndese saber se o alumnado quen de recoecer e de
concretar os cambios modernos que afectan os sentimentos e prcticas
relixiosas das persoas nun mundo progresivamente secularizado.
5. Denir e identicar o fundamentalismo nas relixins de hoxe. Con este
criterio pretndese comprobar se o alumnado capaz de denir as caractersticas esenciais do fundamentalismo relixioso e situar os principais lugares xeogrcos de maior inuencia. Comprobar igualmente
se coece a historia do fundamentalismo ultraconservador catlico nos
dous ltimos sculos, con especial referencia a Espaa, e que valoracin
fai del.
6. Valorar o dilogo interrelixioso como expresin de convivencia, tolerancia e xuzo crtico. Con este criterio trtase de saber se o alumnado
coece as iniciativas que estn a promover o dilogo entre as diversas
relixins e que valoracin fai de todo este movemento de conciliacin
ecumnica e de cultura de paz interrelixiosa.
7. Coecer o lugar que ocupan as crenzas relixiosas no marco da Constitucin espaola e o tratamento que a Lei orgnica de educacin (LOE) fai
do ensino da relixin nas escolas. Con este criterio trtase de comprobar se o alumnado ten coecemento das relacins institucionais entre
un Estado non confesional, como o caso de Espaa, e a pluralidade
de confesins relixiosas, as como o tratamento do ensino relixioso nas
escolas.

10.9.

Contidos mnimos

Os contidos mnimos defnense como os necesarios para aprobar os exames


da asignatura. Porn os alumnos, nos seus traballos na clase e en casa podern
tratar de asimilar tantos coecementos como poidan por riba do esixido nos
exames.

144
10.10.

CAPTULO 10.

HISTORIA E CULTURA DAS RELIXINS

Procedementos de avaliacin

10.10.1. Avaliacin parcial ordinaria


A calicacin ser o resultado da seguinte frmula
(traballo de clase/50 + exercicios/25 + exame/25 = total/100) = nota
do boletn

10.10.2. Avaliacin nal ordinaria


A nota nal ser a media aritmtica das calicacins obtidas nas tres
avaliacins do curso. Ser nico requisito para a obtencin da cualicacin
de aprobado ter unha calicacin media de 5 puntos. As notas redondearnse
en todo caso ao enteiro superior.

10.10.3. Avaliacin nal extraordinaria


A proba extraordinaria ter cinco preguntas, que podern ter varios apartados. Cada unha das preguntas reectir un dos criterios de avaliacin da asignatura, procurndose que todos os criterios aparezan conectados ao menos a
unha cuestin.
Cada pregunta ser valorada con 2 puntos se est adecuadamente respondida. As preguntas non respondidas ou respondidas mal sumarn 0 puntos.
As preguntas imperfecta ou parcialmente respondidas sumarn 1 punto.

10.10.4. Recuperacin da asignatura do propio curso


Realizarnse exames de recuperacin das avaliacins suspensas en datas o
mis achegadas posible s dos exames suspensos. Os exames de recuperacin
tern idnticas caractersticas s dos exames de avaliacin parcial. Non se
contempla a aplicacin dun trato especial aos alumnos que incurriran na
gura legal de perda do dereito avaliacin continua .
Os alumnos que non acaden a nota mnima tras o exame correspondente
3a Avaliacin podern realizar un exame global de recuperacin no que
entrar toda a asignatura do curso. Este exame ter as mesmas caractersticas
que o exame da convocatoria extraordinaria.

10.10.

PROCEDEMENTOS DE AVALIACIN

145

10.10.5. Recuperacin de asignaturas pendentes de cursos anteriores


Anda que os alumnos debern entregar ao profesor, para a sa avaliacin,
os debidos no correspondente curso, a avaliacin con nes de cualicacin
depender exclusivamente dos exames mencionados nos apartados seguintes.

10.10.6. Exames parciais de pendentes


Realizaranse tres exames coincidindo coas tres avaliacins. A tal efecto
repartirase a asignatura en tres bloques de temas que se lle entregarn ao
alumnado co resumo da programacin. O tipo de exame ser das mesmas caractersticas que os das avaliacins parciais ordinarias. Para o clculo da nota
aplicarase o criterio xeral. Se o alumno obtn a calicacin media mnima
nestes tres exames estimarse que superou a asignatura sen ter que facer o
exame nal. Tras cada exame de avaliacin haber un exame de recuperacin
para os alumnos que o precisen.

10.10.7. Exames nais de pendentes


Os alumnos con asignaturas pendentes de otros cursos podern realizar
un exame nal coincidindo coas convocatorias ordinaria e extraordinaria. O
seu exame ter por contido todo o da asignatura.